Kenniscentrum zwerfafval

no. 2 mei 2016 Een feestje met een groot resultaat in Leeuwarden Wisselwijken in Groningen en Rotterdam vragen om een brede zwerfvalaanpak Schatzoeken naar zwerfafval in Den Helder Smileys op stickers voor jonge snoeperds in Amstelveen en Veghel Duurzame aanpak dankzij de inzet van burgers in Dalfsen en Tilburg Smileys op stickers voor jonge snoeperds Om zwerfafval te bestrijden, hoef je echt niet altijd een uitbundige campagne op te zetten. Dat blijkt wel uit de pilot in Veghel en Amstelveen. Het doel van de pilot was het verminderen van zwerfafval op snoeproutes door kleine gedragsveranderende maatregelen. Gedrag, en dus gedragsverandering, is een optelsom van willen en kunnen. Aico Visschers Sytske Romijn Ook aan de slag? De conclusies van de pilots staan op kenniswijzerzwerfafval.nl. Later dit jaar komt hier ook de toolkit beschikbaar. Wilt u meer weten over de aanpak van snoeproutes of over gedragsbeïnvloeding? Neem dan contact op met Ageeth Boos via ageeth.boos@rws.nl. Amstelveen en Veghel namen in 2015 deel aan de pilot snoeproutes van NederlandSchoon en Gemeente Schoon, in samenwerking met onderzoeks- en adviesbureau Novi Mores. Amstelveen merkte dat er op de populaire routes naar scholen meer afval lag en zocht naar een duurzame oplossing, vertelt Sytske Romijn, senior adviseur Natuur, Milieu en Educatie bij de gemeente Amstelveen. Aico Visschers van Onsburo ging voor Veghel aan de slag: De pilot sprak ons aan omdat we aan de slag mochten met maatregelen die inspelen op onbewuste gedragsverandering. Een mooi experiment. Hotspots Veghel begon de pilot met het in kaart brengen van de hotspots, vertelt Visschers. Daaruit bleek dat Veghel een heel mooie testcase had voor de pilot: een route van fiets- en voetpaden, richting drie onderwijsinstellingen, langs winkels en supermarkten. Veel jeugd loopt vanuit school in de pauze of na de les naar die supermarkt. Hier staan heel veel afvalbakken, maar toch belandt een groot deel van het afval op straat. Deze route sloot mooi aan bij de filosofie achter de pilot, namelijk die van een gedeelde verantwoordelijkheid van overheid, ondernemers en scholen. In Amstel veen kozen ze voor een iets kortere route, met een voetbalveldje en een speeltuin. We vonden het als eerste test juist leuk en leerzaam om te kijken wat het effect is van kleine communicatie-uitingen, in een relatief klein gebied, aldus Romijn. Handige toolkit Voor de start van de pilot werd er in beide gemeenten een nulmeting gehouden, door middel van waarnemingen. Visschers: Vervolgens hebben we de toolkit van Novi Mores gebruikt. Deze toolkit was heel handig en bevatte allemaal uitingen voor in de openbare ruimte, zoals stickers voor prullenbakken bij winkels, en posters voor scholen. Daar zag je weer die gedeelde verantwoordelijkheid. We stuurden verder geen mails of nieuwsbrieven, want we waren heel benieuwd naar het effect van kleine ingrepen. Vrolijke beelden In Veghel bevestigde Visschers stickers op prullenbakken in het winkelcentrum. Hij hing op scholen posters op en plaatste op de route bordjes met teksten als Bedankt! en Afval in de afvalbak. Visschers: Zo zagen de leerlingen op de hele route hetzelfde herkenbare beeld, zonder dat het er dik bovenop lag. Op de stickers en bordjes in Amstelveen stonden teksten als Zo houden we de speeltuin schoon!. Het zijn vrolijke beelden, met voetballers en smileys, aldus Romijn. De gemeente is al snel streng en belerend we willen juist op een positieve manier laten zien wat de norm is. En hoe we het in Amstelveen graag zien: schoon! signaal. Visschers zocht uit wat er aan de hand was: Er was iets misgegaan in de communicatie naar de leegploeg. Hierdoor zagen we dat gedrag, en dus gedragsverandering, een optelsom is van willen en kunnen. Je moet als gemeente of instantie zorgen dat er gelegenheid is om het gewenste gedrag te vertonen. Maak het aantrekkelijk om het in de bak te gooien! Dus: voldoende, schone bakken die op tijd worden geleegd. En dat betekent soms dat reinigingsdiensten maatwerk moeten leveren. Wij hebben andere afspraken gemaakt met onze reinigingsdiensten: ze legen de bakken nu frequenter. Zo blijft het nu wel veel schoner. Een andere voorwaarde voor succes is volgens Visschers samenwerking: Wij hebben samengewerkt met scholen, winkeliers en de gemeente. Die drie-eenheid zorgt voor een herkenbaar beeld en een grotere impact. Neem contact op met Sytske Romijn van de gemeente Amstelveen: s.romijn@ amstelveen.nl of met Aico Visschers van Onsburo: aico@onsburo.eu. Maatwerk Maar het succes had ook een keerzijde. Een paar weken later waren de afvalbakken in Veghel overvol: je kon je afval niet kwijt. En afval naast de bak geeft ook het verkeerde Vervolgacties Aan de hand van de ervaringen van de andere deelnemers aan de pilot kijkt Romijn nu naar vervolgacties. Maar over deze kleine pilot is ze alvast erg te spreken: Het is een makkelijke en goedkope manier om nieuwe methoden te testen en direct afval te verminderen. Ook Visschers is erg enthousiast: Het is een interessante proef met mooie resultaten. We gaan de komende tijd samen met Veghel kijken hoe we hier een vervolg aan kunnen geven. Is er bijvoorbeeld een groter gebied waar we deze technieken kunnen toepassen? En onze ervaringen delen we graag met andere gemeenten, zoals tijdens de bijeenkomst van NederlandSchoon en Gemeente Schoon over schone winkelgebieden. Metingen Twee weken na de start van de pilot was er in zowel Amstelveen als Veghel een eerste meting. Die eerste meting was een heel brede meting er werd ook op andere onderdelen gemonitord, vertelt Romijn. Maar het algemene beeld was er wel op vooruit gegaan: van A naar A+. Ook uit de eerste meting in Veghel bleek dat de interventies effect hadden. Visschers: De bakken werden nu goed gebruikt. En de veegploegen constateerden dat het vuil op de looproute naar het winkelcentrum was afgenomen. Duurzame aanpak dankzij inzet burgers Veel gemeenten gebruiken de zwerfafvalvergoeding om hun aanpak te intensiveren. Maar hoe zorg je ervoor dat de opgestarte projecten duurzaam door blijven lopen? De gemeenten Tilburg en Dalfsen zien de toekomst van hun zwerfafvalaanpak in het ondersteunen van burgers. Klaas Agricola, wethouder Ruimtelijke Mario Jacobs, wethouder Leefomgeving en ordening bij de gemeente Dalfsen: openbare ruimte bij de gemeente Tilburg: Maak het mensen niet te moeilijk Wat wil Dalfsen bereiken als het gaat om zwerfafval? We steken als gemeente veel tijd en moeite in het onderhouden van onze dorpen en buitengebieden. Want: schoon is ons visitekaartje. Daarom proberen we Dalfsenaren bewuster te maken van afval, onder andere door het invoeren van omgekeerd inzamelen. Doordat mensen thuis plastic en GFT scheiden worden ze zich bewust van de hoeveelheid afval die ze maken. Dit bewustzijn vertaalt zich door naar minder zwerfafval op straat. Als je er thuis al zo goed mee bezig bent, gooi je ook minder snel iets op straat. Wij geven als gemeente het goede voorbeeld, maar het initiatief moet van onderop komen. Wij motiveren, stimuleren en faciliteren. In Dalfsen wordt de zwerfafvalvergoeding vooral ingezet voor het zichtbaar schoonmaken van de gemeente en het ondersteunen van burgerinitiatieven. Initiatieven die voortborduren op ons beleid. Het betrekken van burgers zorgt er ook voor dat het eenvoudiger is om veranderingen in het beleid door te voeren. Om burgers mee te krijgen, moet je serieus naar ze luisteren. Een ondergrondse container liever een paar straten verder? Prima! Een groot gezin en daardoor behoefte aan twee plasticbakken bij huis? Regelen we. We geven onze inwoners aandacht, stellen ons flexibel op en tonen begrip voor de situatie. Dat bevordert de samenwerking. De burger faciliteren werkt Wat is de ambitie van Tilburg als het gaat om zwerfafval? Tilburg is op zoek naar manieren om het weggooien van afval leuk te maken. We zien heel dichtbij namelijk dat dat kan: in de Efteling. Kinderen rennen in het park in het rond op zoek naar afval om aan Holle Bolle Gijs te geven. Er is geen zwerfafval in de Efteling omdat het probleem zichzelf zo oplost. Zoiets zouden we ook graag in Tilburg zien. We zien ons zwerfafvalbeleid als een vliegwiel: een vliegwiel blijft draaien, maar moet wel worden aangezwengeld. Daar gebruiken we de vergoeding voor. Want hoewel de vergoeding tot 2022 loopt, is hij wel eindig. We zien te vaak dat bij projecten het geld wegvalt en daarmee de activiteiten van het project ook. Dan bedenken mensen een paar jaar later weer dat het een stuk beter kan, dan komt er weer geld beschikbaar, komt er weer een actie en sterft dat ook weer uit. Wij zijn dus op zoek naar iets wat bestendig is, wat wel door blijft gaan, ook na 2022. Bijvoorbeeld door nu burgers te ondersteunen, zodat ze later zelf verdergaan. We faciliteren actieve burgers die al bezig zijn, bijvoorbeeld met opruimacties. Die mensen trekken ook nieuwe mensen aan - die faciliteren wij ook. Ze hoeven dus niet zelf knijpers te kopen, die krijgen ze van ons. En we hebben een aanhanger vol opruimen snoeimiddelen, die mensen gratis kunnen lenen. Dat de aanpak van het faciliteren werkt, merken we aan de hoeveelheid mensen die aan de slag wil. Tijdens NLdoet was er een evenement om de Piushaven schoon te maken. Daar was meer dan de helft van de mensen een nieuw gezicht voor de organisatoren. Neem contact op met Mario Jacobs van de gemeente Tilburg: mario.jacobs@tilburg.nl. Neem contact op met Klaas Agricola van de gemeente Dalfsen: k.agricola@dalfsen.nl. Zorg er vooral voor dat je mensen faciliteert. De openbare ruimte is niet van de overheid, die is van ons allemaal. Maak duidelijk dat iedereen welkom is met ideeën, maak het enthousiasme van die mensen zichtbaar en ondersteun alle activiteiten. Maak het mensen niet te moeilijk. Mensen willen graag het juiste doen, ze willen aan de slag. Zorg dat ze dat kunnen, geef ze oprechte aandacht, stel je flexibel op en heb begrip voor wat ze willen. Dan werk je samen en kom je heel ver. Zoek elkaar op en maak gebruik van elkaars netwerk en kennis. Zo ontwikkelen we samen met onze afvaldienst BAT een speciale ombouw voor afvalcontainers op festivals. Daarmee worden niet alleen de lelijke containers uit het zicht onttrokken, maar maken we ook het weggooien van afval aantrekkelijker. We testen die ombouw nu en willen die ook inzetten tijdens andere evenementen in de stad, bijvoorbeeld tijdens de kermis of het carnaval. Heel belangrijk! Ondernemers zijn van nature mensen die dingen willen regelen, het liefst met zo min mogelijk regels en complicaties. Die aanpakkersmentaliteit ondersteunen wij en daar werken we aan mee. Zo waren er lokale ondernemers met een plan om vuurwerkafval in te zamelen. Mensen vullen zakken met vuurwerkresten, leveren die in bij de winkeliers en krijgen daar een kleine beloning voor. De vuurwerkactie was al snel een doorslaand succes. Het eerste jaar zijn er 500 volle zakken vuurwerkafval gebracht, afgelopen jaarwisseling waren dat al 1000 zakken. En dat allemaal georganiseerd door de ondernemers zelf. Het enige dat wij hebben gedaan is het drukken van flyers en posters. Vraag Colofon Amstelveen: Hoe pakken we bijplaatsingen aan? Dit magazine is een uitgave van Rijkswaterstaat, de uitvoerder van Gemeente Schoon kenniscentrum zwerfafval. Het blad wordt viermaal per jaar gratis verstuurd aan gemeenten die deelnemen aan Gemeente Schoon. Niet-deelnemers kunnen zich abonneren via de website: gemeenteschoon.nl. Een jaarabonnement kost 60 euro per jaar. Wilt u het blad niet meer ontvangen? Meld dit dan aan de redactie via gemeenteschoon@rws.nl. Antwoord ISSN 2010-7541 mei 2016 Redactieadres Rijkswaterstaat Gebouw Westraven, Griffioenlaan 2, 3526 LA Utrecht en gemeenteschoon@rws.nl Het plaatsen van borden of stickers om de gewenste Postadres norm te benadrukken werkt goed en de kosten zijn Postbus 2232, 3500 GE Utrecht redelijk beperkt. Er zijn wel een aantal basisvoor- Redactie Jacobine Meijer, Frederieke Knopperts, Redactiepartners, Tappan Communicatie waarden: de restafvalcontainer en omgeving moeten schoon zijn, de bakken moeten op tijd worden geleegd Vormgeving en opmaak Robert Vulkers / Pictomotion, Tappan Communicatie en ze moeten goed bereikbaar zijn. Wil je aan de slag Fotografie met de foot-in-the-door-techniek? Beperk je dan tot Gemeente Schoon, NederlandSchoon, gemeente Leeuwarden, gemeente Amstelveen, gemeente Den Helder, gemeente Groningen, Onsburo, R. Cornielje restafvalcontainers met veel bijplaatsingen. Bewoners kunnen hun betrokkenheid tonen via deurstickers of De redactie van Gemeente Schoon is niet verantwoordelijk voor meningen van externe respondenten die in dit blad zijn gepubliceerd. Het geheel of gedeeltelijk overnemen van artikelen is toegestaan op voorwaarde van bronvermelding. posters. In de gesprekken met bewoners kan een participatiemedewerker van de gemeente direct pol- Over Gemeente Schoon Gemeente Schoon is een onafhankelijk kenniscentrum dat gemeenten ondersteunt bij de zwerfafvalaanpak. Het deelt ervaringen en nieuwe bevindingen over en instrumenten voor alle aspecten van de lokale zwerfafvalbestrijding. Gemeenten die deelnemen aan Gemeente Schoon vinden hier een uitgebreid netwerk van collega s, onderzoekers en experts. Samen werken zij effectief aan een openbare ruimte zonder zwerfafval, waar mensen zich prettig en veilig voelen. sen of hij of zij interesse heeft in adoptie. Adoptie is Wij willen graag bijplaatsingen voorkomen. een effectief, maar langlopend traject. Zorg voor een We twijfelen tussen adoptie van afvalbakken, een zogeheten foot-in-the-door-actie en het plaatsen van borden met teksten. Wat zouden jullie adviseren? Sanne Janssen, gemeente Amstelveen pakket met bijvoorbeeld schoonmaakmiddelen, een duidelijke interne communicatie-aanpak en commu niceer via de website van de gemeente. Veel succes! Maya von Harras, Gemeente Schoon

no. 2 mei 2016 Een feestje met een groot resultaat in Leeuwarden Wisselwijken in Groningen en Rotterdam vragen om een brede zwerfvalaanpak Schatzoeken naar zwerfafval in Den Helder Smileys op stickers voor jonge snoeperds in Amstelveen en Veghel Duurzame aanpak dankzij de inzet van burgers in Dalfsen en Tilburg Smileys op stickers voor jonge snoeperds Om zwerfafval te bestrijden, hoef je echt niet altijd een uitbundige campagne op te zetten. Dat blijkt wel uit de pilot in Veghel en Amstelveen. Het doel van de pilot was het verminderen van zwerfafval op snoeproutes door kleine gedragsveranderende maatregelen. Gedrag, en dus gedragsverandering, is een optelsom van willen en kunnen. Aico Visschers Sytske Romijn Ook aan de slag? De conclusies van de pilots staan op kenniswijzerzwerfafval.nl. Later dit jaar komt hier ook de toolkit beschikbaar. Wilt u meer weten over de aanpak van snoeproutes of over gedragsbeïnvloeding? Neem dan contact op met Ageeth Boos via ageeth.boos@rws.nl. Amstelveen en Veghel namen in 2015 deel aan de pilot snoeproutes van NederlandSchoon en Gemeente Schoon, in samenwerking met onderzoeks- en adviesbureau Novi Mores. Amstelveen merkte dat er op de populaire routes naar scholen meer afval lag en zocht naar een duurzame oplossing, vertelt Sytske Romijn, senior adviseur Natuur, Milieu en Educatie bij de gemeente Amstelveen. Aico Visschers van Onsburo ging voor Veghel aan de slag: De pilot sprak ons aan omdat we aan de slag mochten met maatregelen die inspelen op onbewuste gedragsverandering. Een mooi experiment. Hotspots Veghel begon de pilot met het in kaart brengen van de hotspots, vertelt Visschers. Daaruit bleek dat Veghel een heel mooie testcase had voor de pilot: een route van fiets- en voetpaden, richting drie onderwijsinstellingen, langs winkels en supermarkten. Veel jeugd loopt vanuit school in de pauze of na de les naar die supermarkt. Hier staan heel veel afvalbakken, maar toch belandt een groot deel van het afval op straat. Deze route sloot mooi aan bij de filosofie achter de pilot, namelijk die van een gedeelde verantwoordelijkheid van overheid, ondernemers en scholen. In Amstel veen kozen ze voor een iets kortere route, met een voetbalveldje en een speeltuin. We vonden het als eerste test juist leuk en leerzaam om te kijken wat het effect is van kleine communicatie-uitingen, in een relatief klein gebied, aldus Romijn. Handige toolkit Voor de start van de pilot werd er in beide gemeenten een nulmeting gehouden, door middel van waarnemingen. Visschers: Vervolgens hebben we de toolkit van Novi Mores gebruikt. Deze toolkit was heel handig en bevatte allemaal uitingen voor in de openbare ruimte, zoals stickers voor prullenbakken bij winkels, en posters voor scholen. Daar zag je weer die gedeelde verantwoordelijkheid. We stuurden verder geen mails of nieuwsbrieven, want we waren heel benieuwd naar het effect van kleine ingrepen. Vrolijke beelden In Veghel bevestigde Visschers stickers op prullenbakken in het winkelcentrum. Hij hing op scholen posters op en plaatste op de route bordjes met teksten als Bedankt! en Afval in de afvalbak. Visschers: Zo zagen de leerlingen op de hele route hetzelfde herkenbare beeld, zonder dat het er dik bovenop lag. Op de stickers en bordjes in Amstelveen stonden teksten als Zo houden we de speeltuin schoon!. Het zijn vrolijke beelden, met voetballers en smileys, aldus Romijn. De gemeente is al snel streng en belerend we willen juist op een positieve manier laten zien wat de norm is. En hoe we het in Amstelveen graag zien: schoon! signaal. Visschers zocht uit wat er aan de hand was: Er was iets misgegaan in de communicatie naar de leegploeg. Hierdoor zagen we dat gedrag, en dus gedragsverandering, een optelsom is van willen en kunnen. Je moet als gemeente of instantie zorgen dat er gelegenheid is om het gewenste gedrag te vertonen. Maak het aantrekkelijk om het in de bak te gooien! Dus: voldoende, schone bakken die op tijd worden geleegd. En dat betekent soms dat reinigingsdiensten maatwerk moeten leveren. Wij hebben andere afspraken gemaakt met onze reinigingsdiensten: ze legen de bakken nu frequenter. Zo blijft het nu wel veel schoner. Een andere voorwaarde voor succes is volgens Visschers samenwerking: Wij hebben samengewerkt met scholen, winkeliers en de gemeente. Die drie-eenheid zorgt voor een herkenbaar beeld en een grotere impact. Metingen Twee weken na de start van de pilot was er in zowel Amstelveen als Veghel een eerste meting. Die eerste meting was een heel brede meting er werd ook op andere onderdelen gemonitord, vertelt Romijn. Maar het algemene beeld was er wel op vooruit gegaan: van A naar A+. Ook uit de eerste meting in Veghel bleek dat de interventies effect hadden. Visschers: De bakken werden nu goed gebruikt. En de veegploegen constateerden dat het vuil op de looproute naar het winkelcentrum was afgenomen. Vervolgacties Aan de hand van de ervaringen van de andere deelnemers aan de pilot kijkt Romijn nu naar vervolgacties. Maar over deze kleine pilot is ze alvast erg te spreken: Het is een makkelijke en goedkope manier om nieuwe methoden te testen en direct afval te verminderen. Ook Visschers is erg enthousiast: Het is een interessante proef met mooie resultaten. We gaan de komende tijd samen met Veghel kijken hoe we hier een vervolg aan kunnen geven. Is er bijvoorbeeld een groter gebied waar we deze technieken kunnen toepassen? En onze ervaringen delen we graag met andere gemeenten, zoals tijdens de bijeenkomst van NederlandSchoon en Gemeente Schoon over schone winkelgebieden. Maatwerk Maar het succes had ook een keerzijde. Een paar weken later waren de afvalbakken in Veghel overvol: je kon je afval niet kwijt. En afval naast de bak geeft ook het verkeerde Neem contact op met Sytske Romijn van de gemeente Amstelveen: s.romijn@ amstelveen.nl of met Aico Visschers van Onsburo: aico@onsburo.eu. Duurzame aanpak dankzij inzet burgers Veel gemeenten gebruiken de zwerfafvalvergoeding om hun aanpak te intensiveren. Maar hoe zorg je ervoor dat de opgestarte projecten duurzaam door blijven lopen? De gemeenten Tilburg en Dalfsen zien de toekomst van hun zwerfafvalaanpak in het ondersteunen van burgers. Klaas Agricola, wethouder Ruimtelijke Mario Jacobs, wethouder Leefomgeving en ordening bij de gemeente Dalfsen: openbare ruimte bij de gemeente Tilburg: Maak het mensen niet te moeilijk De burger faciliteren werkt Wat wil Dalfsen bereiken als het gaat om zwerfafval? We steken als gemeente veel tijd en moeite in het onderhouden van onze dorpen en buitengebieden. Want: schoon is ons visitekaartje. Daarom proberen we Dalfsenaren bewuster te maken van afval, onder andere door het invoeren van omgekeerd inzamelen. Doordat mensen thuis plastic en GFT scheiden worden ze zich bewust van de hoeveelheid afval die ze maken. Dit bewustzijn vertaalt zich door naar minder zwerfafval op straat. Als je er thuis al zo goed mee bezig bent, gooi je ook minder snel iets op straat. Wij geven als gemeente het goede voorbeeld, maar het initiatief moet van onderop komen. Wij motiveren, stimuleren en faciliteren. In Dalfsen wordt de zwerfafvalvergoeding vooral ingezet voor het zichtbaar schoonmaken van de gemeente en het ondersteunen van burgerinitiatieven. Initiatieven die voortborduren op ons beleid. Het betrekken van burgers zorgt er ook voor dat het eenvoudiger is om veranderingen in het beleid door te voeren. Om burgers mee te krijgen, moet je serieus naar ze luisteren. Een ondergrondse container liever een paar straten verder? Prima! Een groot gezin en daardoor behoefte aan twee plasticbakken bij huis? Regelen we. We geven onze inwoners aandacht, stellen ons flexibel op en tonen begrip voor de situatie. Dat bevordert de samenwerking. Heel belangrijk! Ondernemers zijn van nature mensen die dingen willen regelen, het liefst met zo min mogelijk regels en complicaties. Die aanpakkersmentaliteit ondersteunen wij en daar werken we aan mee. Zo waren er lokale ondernemers met een plan om vuurwerkafval in te zamelen. Mensen vullen zakken met vuurwerkresten, leveren die in bij de winkeliers en krijgen daar een kleine beloning voor. De vuurwerkactie was al snel een doorslaand succes. Het eerste jaar zijn er 500 volle zakken vuurwerkafval gebracht, afgelopen jaarwisseling waren dat al 1000 zakken. En dat allemaal georganiseerd door de ondernemers zelf. Het enige dat wij hebben gedaan is het drukken van flyers en posters. Wat is de ambitie van Tilburg als het gaat om zwerfafval? Tilburg is op zoek naar manieren om het weggooien van afval leuk te maken. We zien heel dichtbij namelijk dat dat kan: in de Efteling. Kinderen rennen in het park in het rond op zoek naar afval om aan Holle Bolle Gijs te geven. Er is geen zwerfafval in de Efteling omdat het probleem zichzelf zo oplost. Zoiets zouden we ook graag in Tilburg zien. We zien ons zwerfafvalbeleid als een vliegwiel: een vliegwiel blijft draaien, maar moet wel worden aangezwengeld. Daar gebruiken we de vergoeding voor. Want hoewel de vergoeding tot 2022 loopt, is hij wel eindig. We zien te vaak dat bij projecten het geld wegvalt en daarmee de activiteiten van het project ook. Dan bedenken mensen een paar jaar later weer dat het een stuk beter kan, dan komt er weer geld beschikbaar, komt er weer een actie en sterft dat ook weer uit. Wij zijn dus op zoek naar iets wat bestendig is, wat wel door blijft gaan, ook na 2022. Bijvoorbeeld door nu burgers te ondersteunen, zodat ze later zelf verdergaan. We faciliteren actieve burgers die al bezig zijn, bijvoorbeeld met opruimacties. Die mensen trekken ook nieuwe mensen aan - die faciliteren wij ook. Ze hoeven dus niet zelf knijpers te kopen, die krijgen ze van ons. En we hebben een aanhanger vol opruimen snoeimiddelen, die mensen gratis kunnen lenen. Dat de aanpak van het faciliteren werkt, merken we aan de hoeveelheid mensen die aan de slag wil. Tijdens NLdoet was er een evenement om de Piushaven schoon te maken. Daar was meer dan de helft van de mensen een nieuw gezicht voor de organisatoren. Zoek elkaar op en maak gebruik van elkaars netwerk en kennis. Zo ontwikkelen we samen met onze afvaldienst BAT een speciale ombouw voor afvalcontainers op festivals. Daarmee worden niet alleen de lelijke containers uit het zicht onttrokken, maar maken we ook het weggooien van afval aantrekkelijker. We testen die ombouw nu en willen die ook inzetten tijdens andere evenementen in de stad, bijvoorbeeld tijdens de kermis of het carnaval. Maak het mensen niet te moeilijk. Mensen willen graag het juiste doen, ze willen aan de slag. Zorg dat ze dat kunnen, geef ze oprechte aandacht, stel je flexibel op en heb begrip voor wat ze willen. Dan werk je samen en kom je heel ver. Zorg er vooral voor dat je mensen faciliteert. De openbare ruimte is niet van de overheid, die is van ons allemaal. Maak duidelijk dat iedereen welkom is met ideeën, maak het enthousiasme van die mensen zichtbaar en ondersteun alle activiteiten. Neem contact op met Klaas Agricola van de gemeente Dalfsen: k.agricola@dalfsen.nl. Neem contact op met Mario Jacobs van de gemeente Tilburg: mario.jacobs@tilburg.nl. Vraag Amstelveen: Hoe pakken we bijplaatsingen aan? Colofon Antwoord Het plaatsen van borden of stickers om de gewenste norm te benadrukken werkt goed en de kosten zijn redelijk beperkt. Er zijn wel een aantal basisvoorwaarden: de restafvalcontainer en omgeving moeten schoon zijn, de bakken moeten op tijd worden geleegd en ze moeten goed bereikbaar zijn. Wil je aan de slag met de foot-in-the-door-techniek? Beperk je dan tot restafvalcontainers met veel bijplaatsingen. Bewoners kunnen hun betrokkenheid tonen via deurstickers of posters. In de gesprekken met bewoners kan een participatiemedewerker van de gemeente direct polsen of hij of zij interesse heeft in adoptie. Adoptie is Wij willen graag bijplaatsingen voorkomen. We twijfelen tussen adoptie van afvalbakken, een zogeheten foot-in-the-door-actie en het plaatsen van borden met teksten. Wat zouden jullie adviseren? Sanne Janssen, gemeente Amstelveen een effectief, maar langlopend traject. Zorg voor een pakket met bijvoorbeeld schoonmaakmiddelen, een duidelijke interne communicatie-aanpak en commu Dit magazine is een uitgave van Rijkswaterstaat, de uitvoerder van Gemeente Schoon kenniscentrum zwerfafval. Het blad wordt viermaal per jaar gratis verstuurd aan gemeenten die deelnemen aan Gemeente Schoon. Niet-deelnemers kunnen zich abonneren via de website: gemeenteschoon.nl. Een jaarabonnement kost 60 euro per jaar. Wilt u het blad niet meer ontvangen? Meld dit dan aan de redactie via gemeenteschoon@rws.nl. ISSN 2010-7541 mei 2016 Redactieadres Rijkswaterstaat Gebouw Westraven, Griffioenlaan 2, 3526 LA Utrecht en gemeenteschoon@rws.nl Postadres Postbus 2232, 3500 GE Utrecht Redactie Jacobine Meijer, Frederieke Knopperts, Redactiepartners, Tappan Communicatie Vormgeving en opmaak Robert Vulkers / Pictomotion, Tappan Communicatie Fotografie Gemeente Schoon, NederlandSchoon, gemeente Leeuwarden, gemeente Amstelveen, gemeente Den Helder, gemeente Groningen, Onsburo, R. Cornielje De redactie van Gemeente Schoon is niet verantwoordelijk voor meningen van externe respondenten die in dit blad zijn gepubliceerd. Het geheel of gedeeltelijk overnemen van artikelen is toegestaan op voorwaarde van bronvermelding. Over Gemeente Schoon Gemeente Schoon is een onafhankelijk kenniscentrum dat gemeenten ondersteunt bij de zwerfafvalaanpak. Het deelt ervaringen en nieuwe bevindingen over en instrumenten voor alle aspecten van de lokale zwerfafvalbestrijding. Gemeenten die deelnemen aan Gemeente Schoon vinden hier een uitgebreid netwerk van collega s, onderzoekers en experts. Samen werken zij effectief aan een openbare ruimte zonder zwerfafval, waar mensen zich prettig en veilig voelen. niceer via de website van de gemeente. Veel succes! Maya von Harras, Gemeente Schoon

Een feestje met een groot resultaat De start van het voorjaar is hét moment om eens flink op te ruimen en schoon te maken. EIk jaar in maart maken bewoners, scholieren en vrijwilligers twee dagen lang een Leeuwarder wijk grondig schoon. Hier geldt: vele handen maken licht werk. Het is geen kostbare actie, maar wel een hele effectieve. Hilde van der Iest Alie Valkema Iedereen wil een schone stad, zegt Hilde van der Iest, senior adviseur Wijkzaken bij de gemeente Leeuwarden. Dus wij vragen ons als gemeente regelmatig af: hoe regel je dat nou het handigst met z n allen?. In 2008 vroeg de gemeente Leeuwarden subsidie aan voor de aanpak van zwerf afval. Om tot een goed plan te komen, ging de gemeente meteen om tafel met allerlei partijen. We zijn gaan praten met woningbouwverenigingen, afvalverzamelaar Omrin en andere partijen, vertelt Van der Iest. Naar aanleiding daarvan ontstond een jaar lijkse totaalactie. Twee dagen lang maakten we schoon. We betrokken bewoners, buitendienst, scholen kortom: iedereen in de buurt. Tijdens de organisatie hiervan ontdekten we dat iedereen wel wat deed op het gebied van zwerfafval en schoonmaken. Maar niemand wist het van elkaar. Himmelwike Dat blijkt wel uit het volgende verhaal. Vijf jaar geleden liep Van der Iest Alie Valkema tegen het lijf. Valkema organiseerde als project medewerker Duurzaamheid al jaren de Himmelwike (Schoonmaakweek in het Fries, red.). We raakten aan de praat en deelden onze ervaringen. Al vrij snel besloten we: we moeten onze acties combineren! vertelt Valkema. Dan versterken ze elkaar, legt Van der Iest uit. Dus sinds een jaar of vier is onze tweedaagse totaalactie ook de aftrap van de Leeuwarder Himmelwike. Draaiboek Een exemplaar van het draaiboek van een schoonmaakactie van Leeuwarden vindt u op kenniswijzerzwerfafval.nl. Wilt u meer weten over opschoonacties en participatie? Neem dan contact op met Stan Kerkhofs via stan.kerkhofs@rws.nl. Waardevolle informatie De gemeente weet wat er gebeurt in de wijken door middel van schouwen en via monitorgegevens. We meten al jaren via online enquêtes de ergernis aan zwerfafval, legt Van der Iest uit. Bewoners geven ons heel bruikbare en waardevolle informatie. Over hondenpoep en losse stoeptegels, maar ook over het dumpen van afval en overhangende takken. Naar aanleiding van deze input worden er een of twee wijken uitgekozen voor de totaalactie. Schoonmaken De eerste dag is het grofvuil- en klussendag. Valkema: Bewoners geven zelf aan wat er moet gebeuren. Zo is er meestal in de wijk een wagen van de kringloopwinkel, waar bewoners hun nog bruikbare goederen kunnen achterlaten. Ook staan er containers voor tuin- en restafval. En er is een mini milieustraat. Hiervoor werkt de gemeente samen met allerlei bedrijven en instellingen, zoals het wijkpanel, Stadstoezicht, de buitendienst, woningcorporaties, werkvoorziening en afval verwerkers. Bewoners gaan zelf aan de slag om flink op te ruimen. Wij faciliteren de boel. De tweede dag staat in het teken van zwerfafval. Gewapend met opvallende hesjes, vuilniszakken en grijpers gaan honderden leerlingen van basisscholen en het voortgezet onderwijs en tientallen vrijwilligers van bedrijven en instelling en samen zwerfafval opruimen. Omrin levert de materialen. Les in zwerfafval De Himmelwike is meer dan een schoonmaakactie alleen. Het evenement heeft ook een educatieve kant. In de weken voorafgaand aan de Himmelwike krijgen de leerlingen op verzoek van de school les over zwerfafval en het voorkomen daarvan. Valkema: Als scholen meedoen, dan ontzorgen we ze volledig. Wij verzorgen de les. Ik vertel wat er gebeurt als je afval op de grond gooit. Ook maak ik altijd wat foto s van zwerfafval in de omgeving van de school. Die gebruik ik als lesmateriaal. Dat is heel herkenbaar en spreekt de leerlingen aan. Netwerk De gemeente zoekt ook contact met minder voor de hand liggende instellingen. Denk aan organisaties voor dak- en thuislozen. Zij helpen nu ook mee opruimen. Maar ook beroepsopleidingen zien een mooie kans. Zo hebben leerlingen van de veiligheidsopleiding van het ROC al eens meegeholpen. En een student van de NHL Hogeschool heeft prachtige filmpjes van de acties gemaakt. Het samenwerken met al die verschillende partijen, is de succesfactor van deze schoonmaakactie, zegt Van der Iest. Ons netwerk is heel belangrijk, zonder al deze mensen redden we het niet. Een ander opvallend punt is dat we bewoners echt bij de organisatie betrekken. We vragen ze niet alleen om input, ze draaien echt mee. Bewoners hebben ook goede ideeën. Maak daar gebruik van! Feestje Door de inzet van bewoners, scholieren en andere partijen is het geen heel kostbare actie, vertelt Valkema, maar wel een heel effectieve. Het kost de gemeente slechts een paar uur en de kosten van de feestelijke opening. De schoonmaakactie kost ons ongeveer 10.000,-. Dit is een fractie van het bedrag dat we zouden moeten betalen als we de uren en materialen van elke partij zouden moeten vergoeden. Nu betalen de woningcorporaties de cadeautjes voor de kinderen. Dat doen ze omdat ze het leuk vinden. Het ís ook leuk! We maken er echt een feestje van. En dat werkt! En we zien ook echt dat het de afgelopen jaren schoner is geworden in de wijken. Dat is een prachtig effect. Voor de schoonmaakacties maken we een uitgebreid draaiboek met alle contactgegevens van de deelnemers. Gevolg hiervan is dat er contacten zijn gelegd die vaak leiden tot afspraken over het schoonhouden van de buurt, ook na onze jaarlijkse schoonmaakactie. Combineer de krachten Zelf zo n evenement in uw gemeente organiseren? Houd dan de tips van Van der Iest in het achterhoofd: Combineer de krachten. Ga in gesprek met verschillende partijen: het levert altijd iets op. Vraag waar bewoners behoefte aan hebben en betrek scholen bij je aanpak. En maak er een feestje van! Neem contact op met Hilde van der Iest van de gemeente Leeuwarden: hilde.vanderiest@leeuwarden.nl. Wisselwijken vragen om brede zwerfafvalaanpak Hoe betrek je bewoners die maar kort ergens wonen bij een schone omgeving? In wijken met een hoge doorstroom, zogeheten wisselwijken, zie je relatief veel zwerfafval en bijplaatsingen. In deze wijken hebben gangbare maatregelen weinig effect. Welke ervaringen hebben gemeenten met deze problematiek? Gemeente Schoon liet een verkenning uitvoeren in negen steden. Cees Valk John van Doorn Heeft u zelf ook een wijk in uw gemeente die wordt gekenmerkt door hoge doorstroom en afvalproblematiek? Op de website kennis wijzerzwerfafval.nl vindt u de recent verschenen Verkenning wisselwijken, waarin u meer kunt lezen over de succesvolle aanpak van andere gemeenten. Of neem voor informatie contact op met Frederieke Knopperts van Gemeente Schoon: frederieke.knopperts@rws.nl. Groningen is een echte studentenstad met haar circa 35.000 studenten. Veel van hen vertrekken weer uit de stad na hun studie, waardoor er voortdurend grote verhuisbewegingen zijn. Uit gegevens uit het verleden blijkt dat 29 procent van de totale bevolking in deze wijken binnen één jaar verhuist, vertelt Cees Valk, teamleider Oude Wijken bij de gemeente Groningen. Dus je kunt zeggen dat je binnen drie jaar een compleet nieuwe bevolking hebt. Dat maakt het lastig om mensen langdurig te betrekken. Groningen is een van de negen gemeenten die aan het woord komen in de Verkenning wisselwijken, uitgevoerd op initiatief van de klankbordgroep Gemeente Schoon. Aanleiding was een pilot tegen bijplaatsingen in Eindhoven in 2015. Hieruit bleek dat bepaalde, doorgaans succesvolle gedragsinterventies tegen afval naast containers op sommige plekken geen effect hadden. Dat kwam doordat de expats die daar maar kort woonden, moeilijk te bereiken waren. Ook andere gemeenten hebben dergelijke wisselwijken, met bijvoor beeld veel studenten, starters of probleemhuishoudens. Toch is er weinig bekend over de problematiek en aanpak. De Verkenning wisselwijken brengt deze specifieke problematiek en factoren in kaart. Langs de deuren Met het project Buurt Bestuurt betrekt Rotterdam bewoners bij hun leefomgeving, ook in Bloemhof. Op de maandelijkse bijeenkomsten horen we van bewoners rond welke woningen de overlast zich voordoet, zegt Van Doorn. Mede op basis daarvan gaan we langs de deuren met mensen van Reiniging, Stadstoezicht en het stadsdeel. We doen ook invallen, waarbij mensen die niet geregistreerd staan worden meegenomen en zich moeten inschrijven. We informeren de bewoners dan ook over de gevolgen van bijplaatsingen en zwerfvuil. De gemeente betrekt bewoners daarnaast bij bijvoorbeeld adoptie van ondergrondse containers. Ook zet de gemeente een zogeheten treintje in: gezamenlijke inzet van Inzameling en Reiniging Schone Stad en Toezicht & Handhaving. Dit brengt bijplaatsingen in de wijken dagelijks in kaart, zamelt ze in en maakt bijgeplaatste huisvuilzakken open op zoek naar iets met een adres. Zo krijgt de veroorzaker een boete. Verder deed de gemeente vorig jaar in Bloemhof een pilot met gedragsbeïnvloeding, met voetstappen naar prullenbakken en borden met ogen erop. Schoonmaken tijdens de ontgroening In de Groningse wisselwijken zijn vergeleken bij de rest van de stad veel bijplaatsingen en zwerfvuil bij de ondergrondse containers, grofvuildumping op straat, weesfietsen, achtergelaten winkelwagentjes, glas op de weg en verstopte straatkolken. Er wonen ook mensen die er wel langdurig blijven en netjes zijn, zegt Valk. Maar toch blijft het hier lastig mensen te betrekken bij de wijk. Een belangrijke rol in het betrekken van nieuwe bewoners spelen de Groningse MilieuStewards. Zij zetten zich fulltime in om in de vernieuwingswijken, waar de wisselwijken onderdeel van zijn, participatie te stimuleren en ondersteunen. In hun bredere takenpakket zit ook het betrekken van nieuwe studenten bij hun woonomgeving. In de introductieweek van de universiteit geven ze bijvoorbeeld voorlichting over de ondergrondse containers. En tijdens de ontgroeningen maken zo n 300 studenten schoon langs zwerfvuilroutes. De boodschap is: houd het netjes. Wat Valk betreft is de problematiek in de wisselwijken daardoor beheersbaar. Betrokken bij de buurt Van Doorn ziet dat de situatie de afgelopen jaren is verbeterd. Het is minder vuil en er zijn minder meldingen. Ook het betrekken van de Oost-Europese nieuwkomers heeft positief effect. Aanvankelijk willen ze vaak niks van ons weten. Dat heeft, denk ik, met angst en onbekend heid te maken. Maar als we eenmaal contact hebben gelegd en de problemen hebben uitgelegd, voelen ze zich wel betrokken bij een schone en veilige buurt. Het is wel belangrijk dat we de maat regelen blijven volhouden, zeker omdat er veel mensen verhuizen. Nieuwkomers uit Midden- en Oost-Europa Ook de Rotterdamse buurt Bloemhof deel van de wijk Feyenoord komt aan bod in de Verkenning wisselwijken. Hier vormen nieuw komers uit Midden- en Oost-Europa een bijzondere aandachtsgroep. Ze kennen de Nederlandse wetten en regels niet of nauwelijks. Ook blijkt dat veel van hen met meer mensen in huis wonen dan geregistreerd bij de gemeente. Dit zorgt voor meer huisvuil dan waar de gemeente op rekent, met als gevolg bijplaatsingen bij ondergrondse containers. Andere problemen zijn zwerfvuil en het onjuist aanbieden van grofvuil. In vergelijking met andere buurten is een flinke inzet nodig om het schoon te houden, zegt John van Doorn, teamleider Reiniging bij Stadsbeheer. Bredere aanpak heeft succes Naast Groningen en Rotterdam bevat de Verkenning wisselwijken interviews met Amsterdam, Den Haag, Leeuwarden, Eindhoven, Enschede, Dordrecht en Nijmegen. Hieruit blijkt dat wisselwijken in elke gemeente eigen kenmerken hebben. Gemene deler is de hoge doorstroom en de daarmee samenhangende lagere gemiddelde betrokkenheid bij de leefomgeving. Ook blijkt dat de gemeenten deze problematiek nog nauwelijks als apart fenomeen beschouwen. Maar waar ze het zwerfafval breder aanpakken, in samenwerking met meer partijen zodat ook participatie wordt verhoogd, lijken de resultaten het best. Ook beginnen enkele gemeenten binnenkort met pilots met gedragsincentives gericht op deze doelgroep. Neem contact op met Cees Valk van gemeente Groningen: cees.valk@groningen.nl of met John van Doorn van de gemeente Rotterdam: jd.vandoorn@rotterdam.nl. Schatzoeken naar zwerfafval Hoe krijg je meer dan 200 vrijwilligers op de been om in de natuur zwerfafval op te ruimen? Door een geocache te verstoppen! Monique Markus, technisch adviseur bij de gemeente Den Helder, was in 2015 mede-organisator van een speciaal geocaching-event. Er deden meer dan 200 mensen uit heel Nederland mee. Markus zelf is al jaren fervent geocacher, in binnen- en buitenland. Je gaat op zoek naar een schat, een cache. De gps-coördinaten hiervan vind je op geocaching.com. Na afloop kun je online aangeven dat je de cache hebt gevonden. Dat is het spelen wedstrijd element van geocachen. Monique Markus Doe mee! Wilt u in uw gemeente ook zo n evenement van Cache In, Trash Out? Dat kan! Geocaching.com organiseert onder andere in september weer een event. Ook meedoen? Op gemeenteschoon.nl vindt u meer informatie. Cache in, Trash out Geocaching.com organiseert jaarlijks een CITO-week: Cache In, Trash Out. In die week zijn er overal ter wereld evenementen die te maken hebben met het ophalen van zwerfafval. Markus: Wij wilden ook graag een keer zo n evenement organiseren waarbij mensen zwerfafval opruimen en we tegelijkertijd laten zien wat voor moois Den Helder allemaal te bieden heeft. Het oprapen van afval is sowieso iets wat bij geocachers in het bloed zit. Veel cachers doen het zelf al, ongevraagd. Hoe mooi is het dan om daar gebruik van te maken! Stelling van Den Helder Markus en haar collega Margret Toersen zochten daarom contact met lokale geocacheteams en met NederlandSchoon. De teams zorgden voor twee routes en NederlandSchoon leverde de schoonmaakmaterialen, zoals vuilniszakken en handschoenen. Op 25 april 2015 was het dan zo ver: het allereerste CITO-event in Den Helder. Markus: Na een toespraak van wethouder Jacqueline van Dongen over het belang van dit soort opruimacties, ging iedereen op pad. De ene cache was een traditionele cache: daarvan kregen de deelnemers het gps-coördinaat en konden ze zelf op zoek. De andere cache was een zogenaamde multicache. Hierbij moet je onderweg allerlei opdrachten doen om zo tot het eind coördinaat te komen. Beide routes eindigden bij forten, die deze dag speciaal waren opengesteld door de Stichting Stelling Den Helder. Daar konden de deelnemers dan hun vuilniszakken achterlaten en konden ze genieten van de omgeving, vertelt Markus. 200 deelnemers Terugkijkend is Markus erg tevreden over het evenement. Er zijn meer dan 200 mensen uit heel het land langsgekomen om te helpen Den Helder weer een stuk schoner te maken. Bijna iedere vuilniszak was vol en er is zo n 200 kilo zwerfafval opgehaald. Daartegenover stond wel dat we veel dingen moesten organiseren: de ontvangst, schoonmaakmaterialen, het ophalen van de afvalzakken, het regelen van de routes en de caches. Daarnaast het continue contact met de andere partijen die meehielpen aan het evenement. Voor ons blijft het daarom voorlopig bij een eenmalig evenement. Maar we kijken er met een glimlach op terug. Toen we aan het eind van de dag de berg vuilniszakken zagen, waren we heel blij met het resultaat. De gemeenten betrekken zo n 3 miljoen inwoners en 2600 maatschappelijke organisaties, zoals sportverenigingen, scholen en buurthuizen. Gemeenten krijgen een toolkit om hun acties onder de aandacht te brengen. De maatschappelijke organisaties krijgen containers en zakken voor inzameling. tijdens de eerste bijeenkomst de doelen en resultaten naar aanleiding van recente ervaringen van een gemeente. Meer informatie, inclusief voorbeelden van eerdere benchmarks, vindt u op benchmarkschoon.nl. Neem contact op met Monique Markus van de gemeente Den Helder: m.markus@denhelder.nl. Nieuws & Agenda Terugblik Landelijke Opschoondag 2016 Zaterdag 19 maart vond alweer de 14e editie van de Landelijke Opschoondag plaats. Door het hele land trokken zo n 100.000 mensen eropuit om samen zwerfafval op te ruimen. Met circa 1500 acties was er in bijna elke gemeente wel een opschoonactie. Kijk voor meer informatie op nederlandschoon.nl. Themadag snoeproutes en afvaleducatie Op 23 maart woonden 25 deelnemers van gemeenten, NME-centra en -aanbieders een themadag bij over snoeproutes en afval educatie. De dag werd samen met het Uitvoeringsprogramma VANG-HHA georganiseerd. Aan bod kwamen onder andere de toolkit snoeprouteaanpak en het afvaleducatieproject dat Rijkswaterstaat de komende jaren gaat uitvoeren. Aan de slag met Schone Winkelgebieden Op 5 april hielden Gemeente Schoon en NederlandSchoon een bijeenkomst over schone winkelgebieden. Meer dan 70 gemeenten, (fastfood)ondernemers en adviesbureaus leerden hoe zij zwerfafval in hun winkelgebied kunnen voorkomen. De gemeente Amsterdam vertelde over hun pilot in de uitgaansgebieden Leidseplein en Damstraat. Maastricht praatte iedereen bij over hun succesvolle aanpak van winkelgebieden, waarvan een zelfs het op twee na schoonste winkelgebied van Nederland is. Meer informatie vindt u op nederlandschoon.nl. Acties tegen zwerfafval op Koningsdag Op woensdag 27 april vierde Nederland voor de derde keer Koningsdag. Een probleem van deze feestdag is de enorme hoeveelheid (zwerf)afval die achterblijft. Om dit tegen te gaan, plaatste de gemeente Zoetermeer langs de looproutes gescheiden minicontainers voor restafval en plastic, onverkochte kleding en speelgoed, blik en drankkartons. Daarnaast liepen zowel in Zoetermeer als in Etten-Leur afvalbutlers rond om mensen te informeren over inzamellocaties. Etten-Leur wilde op een meer duurzame manier afval inzamelen en verwerken. Bij drie innamepunten werden speelgoed, kleding en huisraad ingezameld voor een stichting voor vluchtelingen. Ruim 80 deelnemers voor Schoon Belonen In totaal hebben zich 83 gemeenten aangemeld voor de pilot Schoon Belonen van NederlandSchoon. De pilot draait om de inzameling van kleine PET-flesjes en blikjes via belonings- en/of retourpremiesystemen. Pilot afval in de berm Drie studenten van de master Gedragsverandering van de Radboud Universiteit Nijmegen doen bij Gemeente Schoon onderzoek naar bermafval. Het doel is te achterhalen waarom automobilisten afval in de berm gooien, om zo een manier te bedenken dit gedrag tegen te gaan. De studenten zullen gedragsinterventies in de praktijk gaan testen bij Wijchen, Hoogeveen en Asten. Aan het eind van hun onderzoek zullen ze aanbevelingen doen voor verder onderzoek en geven ze mogelijke oplossingen voor het probleem. De resultaten van het onderzoek verschijnen deze zomer. Benchmark Gemeente Schoon Op 12 mei vond de eerste bijeenkomst Benchmark Gemeente Schoon plaats. Dit jaar zijn er twee centrale thema s: burgerparticipatie en de ontwikkelingen van de beeldsystematiek van CROW. We bespraken Landelijk Zwerfafvalcongres 2016 16 november 2016, 9.00-17.30 uur, Utrecht Zet alvast in uw agenda: op woensdag 16 november 2016 is het Landelijk Zwerfafvalcongres in Media Plaza in Utrecht. Deze dag staat in het teken van inspiratie en het delen van nieuwe kennis en succesvolle aanpakken. Voor deelnemers van Gemeente Schoon is de toegang gratis. Meer info of aanmelden? Wilt u meer weten of deelnemen aan een bijeenkomst? Kijk op gemeenteschoon.nl of mail naar gemeenteschoon@rws.nl. Lees meer artikelen op de achterzijde

Een feestje met een groot resultaat De start van het voorjaar is hét moment om eens flink op te ruimen en schoon te maken. EIk jaar in maart maken bewoners, scholieren en vrijwilligers twee dagen lang een Leeuwarder wijk grondig schoon. Hier geldt: vele handen maken licht werk. Het is geen kostbare actie, maar wel een hele effectieve. Hilde van der Iest Alie Valkema Iedereen wil een schone stad, zegt Hilde van der Iest, senior adviseur Wijkzaken bij de gemeente Leeuwarden. Dus wij vragen ons als gemeente regelmatig af: hoe regel je dat nou het handigst met z n allen?. In 2008 vroeg de gemeente Leeuwarden subsidie aan voor de aanpak van zwerf afval. Om tot een goed plan te komen, ging de gemeente meteen om tafel met allerlei partijen. We zijn gaan praten met woningbouwverenigingen, afvalverzamelaar Omrin en andere partijen, vertelt Van der Iest. Naar aanleiding daarvan ontstond een jaar lijkse totaalactie. Twee dagen lang maakten we schoon. We betrokken bewoners, buitendienst, scholen kortom: iedereen in de buurt. Tijdens de organisatie hiervan ontdekten we dat iedereen wel wat deed op het gebied van zwerfafval en schoonmaken. Maar niemand wist het van elkaar. Himmelwike Dat blijkt wel uit het volgende verhaal. Vijf jaar geleden liep Van der Iest Alie Valkema tegen het lijf. Valkema organiseerde als projectmedewerker Duurzaamheid al jaren de Himmelwike (Schoonmaakweek in het Fries, red.). We raakten aan de praat en deelden onze ervaringen. Al vrij snel besloten we: we moeten onze acties combineren! vertelt Valkema. Dan versterken ze elkaar, legt Van der Iest uit. Dus sinds een jaar of vier is onze tweedaagse totaalactie ook de aftrap van de Leeuwarder Himmelwike. Draaiboek Een exemplaar van het draaiboek van een schoonmaakactie van Leeuwarden vindt u op kenniswijzerzwerfafval.nl. Wilt u meer weten over opschoonacties en participatie? Neem dan contact op met Stan Kerkhofs via stan.kerkhofs@rws.nl. Waardevolle informatie De gemeente weet wat er gebeurt in de wijken door middel van schouwen en via monitorgegevens. We meten al jaren via online enquêtes de ergernis aan zwerfafval, legt Van der Iest uit. Bewoners geven ons heel bruikbare en waardevolle informatie. Over hondenpoep en losse stoeptegels, maar ook over het dumpen van afval en overhangende takken. Naar aanleiding van deze input worden er een of twee wijken uitgekozen voor de totaalactie. Schoonmaken De eerste dag is het grofvuil- en klussendag. Valkema: Bewoners geven zelf aan wat er moet gebeuren. Zo is er meestal in de wijk een wagen van de kringloopwinkel, waar bewoners hun nog bruikbare goederen kunnen achterlaten. Ook staan er containers voor tuin- en restafval. En er is een mini milieustraat. Hiervoor werkt de gemeente samen met allerlei bedrijven en instellingen, zoals het wijkpanel, Stadstoezicht, de buitendienst, woningcorporaties, werkvoorziening en afval verwerkers. Bewoners gaan zelf aan de slag om flink op te ruimen. Wij faciliteren de boel. De tweede dag staat in het teken van zwerfafval. Gewapend met opvallende hesjes, vuilniszakken en grijpers gaan honderden leerlingen van basisscholen en het voortgezet onderwijs en tientallen vrijwilligers van bedrijven en instelling en samen zwerfafval opruimen. Omrin levert de materialen. Les in zwerfafval De Himmelwike is meer dan een schoonmaakactie alleen. Het evenement heeft ook een educatieve kant. In de weken voorafgaand aan de Himmelwike krijgen de leerlingen op verzoek van de school les over zwerfafval en het voorkomen daarvan. Valkema: Als scholen meedoen, dan ontzorgen we ze volledig. Wij verzorgen de les. Ik vertel wat er gebeurt als je afval op de grond gooit. Ook maak ik altijd wat foto s van zwerfafval in de omgeving van de school. Die gebruik ik als lesmateriaal. Dat is heel herkenbaar en spreekt de leerlingen aan. Netwerk De gemeente zoekt ook contact met minder voor de hand liggende instellingen. Denk aan organisaties voor dak- en thuislozen. Zij helpen nu ook mee opruimen. Maar ook beroepsopleidingen zien een mooie kans. Zo hebben leerlingen van de veiligheidsopleiding van het ROC al eens meegeholpen. En een student van de NHL Hogeschool heeft prachtige filmpjes van de acties gemaakt. Het samenwerken met al die verschillende partijen, is de succesfactor van deze schoonmaakactie, zegt Van der Iest. Ons netwerk is heel belangrijk, zonder al deze mensen redden we het niet. Een ander opvallend punt is dat we bewoners echt bij de organisatie betrekken. We vragen ze niet alleen om input, ze draaien echt mee. Bewoners hebben ook goede ideeën. Maak daar gebruik van! Feestje Door de inzet van bewoners, scholieren en andere partijen is het geen heel kostbare actie, vertelt Valkema, maar wel een heel effectieve. Het kost de gemeente slechts een paar uur en de kosten van de feestelijke opening. De schoonmaakactie kost ons ongeveer 10.000,-. Dit is een fractie van het bedrag dat we zouden moeten betalen als we de uren en materialen van elke partij zouden moeten vergoeden. Nu betalen de woningcorporaties de cadeautjes voor de kinderen. Dat doen ze omdat ze het leuk vinden. Het ís ook leuk! We maken er echt een feestje van. En dat werkt! En we zien ook echt dat het de afgelopen jaren schoner is geworden in de wijken. Dat is een prachtig effect. Voor de schoonmaakacties maken we een uitgebreid draaiboek met alle contactgegevens van de deelnemers. Gevolg hiervan is dat er contacten zijn gelegd die vaak leiden tot afspraken over het schoonhouden van de buurt, ook na onze jaarlijkse schoonmaakactie. Combineer de krachten Zelf zo n evenement in uw gemeente organiseren? Houd dan de tips van Van der Iest in het achterhoofd: Combineer de krachten. Ga in gesprek met verschillende partijen: het levert altijd iets op. Vraag waar bewoners behoefte aan hebben en betrek scholen bij je aanpak. En maak er een feestje van! Neem contact op met Hilde van der Iest van de gemeente Leeuwarden: hilde.vanderiest@leeuwarden.nl. Wisselwijken vragen om brede zwerfafvalaanpak Hoe betrek je bewoners die maar kort ergens wonen bij een schone omgeving? In wijken met een hoge doorstroom, zogeheten wisselwijken, zie je relatief veel zwerfafval en bijplaatsingen. In deze wijken hebben gangbare maatregelen weinig effect. Welke ervaringen hebben gemeenten met deze problematiek? Gemeente Schoon liet een verkenning uitvoeren in negen steden. Cees Valk John van Doorn Heeft u zelf ook een wijk in uw gemeente die wordt gekenmerkt door hoge doorstroom en afvalproblematiek? Op de website kennis wijzerzwerfafval.nl vindt u de recent verschenen Verkenning wisselwijken, waarin u meer kunt lezen over de succesvolle aanpak van andere gemeenten. Of neem voor informatie contact op met Frederieke Knopperts van Gemeente Schoon: frederieke.knopperts@rws.nl. Groningen is een echte studentenstad met haar circa 35.000 studenten. Veel van hen vertrekken weer uit de stad na hun studie, waardoor er voortdurend grote verhuisbewegingen zijn. Uit gegevens uit het verleden blijkt dat 29 procent van de totale bevolking in deze wijken binnen één jaar verhuist, vertelt Cees Valk, teamleider Oude Wijken bij de gemeente Groningen. Dus je kunt zeggen dat je binnen drie jaar een compleet nieuwe bevolking hebt. Dat maakt het lastig om mensen langdurig te betrekken. Groningen is een van de negen gemeenten die aan het woord komen in de Verkenning wisselwijken, uitgevoerd op initiatief van de klankbordgroep Gemeente Schoon. Aanleiding was een pilot tegen bijplaatsingen in Eindhoven in 2015. Hieruit bleek dat bepaalde, doorgaans succesvolle gedragsinterventies tegen afval naast containers op sommige plekken geen effect hadden. Dat kwam doordat de expats die daar maar kort woonden, moeilijk te bereiken waren. Ook andere gemeenten hebben dergelijke wisselwijken, met bijvoor beeld veel studenten, starters of probleemhuishoudens. Toch is er weinig bekend over de problematiek en aanpak. De Verkenning wisselwijken brengt deze specifieke problematiek en factoren in kaart. Langs de deuren Met het project Buurt Bestuurt betrekt Rotterdam bewoners bij hun leefomgeving, ook in Bloemhof. Op de maandelijkse bijeenkomsten horen we van bewoners rond welke woningen de overlast zich voordoet, zegt Van Doorn. Mede op basis daarvan gaan we langs de deuren met mensen van Reiniging, Stadstoezicht en het stadsdeel. We doen ook invallen, waarbij mensen die niet geregistreerd staan worden meegenomen en zich moeten inschrijven. We informeren de bewoners dan ook over de gevolgen van bijplaatsingen en zwerfvuil. De gemeente betrekt bewoners daarnaast bij bijvoorbeeld adoptie van ondergrondse containers. Ook zet de gemeente een zogeheten treintje in: gezamenlijke inzet van Inzameling en Reiniging Schone Stad en Toezicht & Handhaving. Dit brengt bijplaatsingen in de wijken dagelijks in kaart, zamelt ze in en maakt bijgeplaatste huisvuilzakken open op zoek naar iets met een adres. Zo krijgt de veroorzaker een boete. Verder deed de gemeente vorig jaar in Bloemhof een pilot met gedragsbeïnvloeding, met voetstappen naar prullenbakken en borden met ogen erop. Schoonmaken tijdens de ontgroening In de Groningse wisselwijken zijn vergeleken bij de rest van de stad veel bijplaatsingen en zwerfvuil bij de ondergrondse containers, grofvuildumping op straat, weesfietsen, achtergelaten winkelwagentjes, glas op de weg en verstopte straatkolken. Er wonen ook mensen die er wel langdurig blijven en netjes zijn, zegt Valk. Maar toch blijft het hier lastig mensen te betrekken bij de wijk. Een belangrijke rol in het betrekken van nieuwe bewoners spelen de Groningse MilieuStewards. Zij zetten zich fulltime in om in de vernieuwingswijken, waar de wisselwijken onderdeel van zijn, participatie te stimuleren en ondersteunen. In hun bredere takenpakket zit ook het betrekken van nieuwe studenten bij hun woonomgeving. In de introductieweek van de universiteit geven ze bijvoorbeeld voorlichting over de ondergrondse containers. En tijdens de ontgroeningen maken zo n 300 studenten schoon langs zwerfvuilroutes. De boodschap is: houd het netjes. Wat Valk betreft is de problematiek in de wisselwijken daardoor beheersbaar. Betrokken bij de buurt Van Doorn ziet dat de situatie de afgelopen jaren is verbeterd. Het is minder vuil en er zijn minder meldingen. Ook het betrekken van de Oost-Europese nieuwkomers heeft positief effect. Aanvankelijk willen ze vaak niks van ons weten. Dat heeft, denk ik, met angst en onbekend heid te maken. Maar als we eenmaal contact hebben gelegd en de problemen hebben uitgelegd, voelen ze zich wel betrokken bij een schone en veilige buurt. Het is wel belangrijk dat we de maat regelen blijven volhouden, zeker omdat er veel mensen verhuizen. Nieuwkomers uit Midden- en Oost-Europa Ook de Rotterdamse buurt Bloemhof deel van de wijk Feyenoord komt aan bod in de Verkenning wisselwijken. Hier vormen nieuwkomers uit Midden- en Oost-Europa een bijzondere aandachtsgroep. Ze kennen de Nederlandse wetten en regels niet of nauwelijks. Ook blijkt dat veel van hen met meer mensen in huis wonen dan geregistreerd bij de gemeente. Dit zorgt voor meer huisvuil dan waar de gemeente op rekent, met als gevolg bijplaatsingen bij ondergrondse containers. Andere problemen zijn zwerfvuil en het onjuist aanbieden van grofvuil. In vergelijking met andere buurten is een flinke inzet nodig om het schoon te houden, zegt John van Doorn, teamleider Reiniging bij Stadsbeheer. Bredere aanpak heeft succes Naast Groningen en Rotterdam bevat de Verkenning wisselwijken interviews met Amsterdam, Den Haag, Leeuwarden, Eindhoven, Enschede, Dordrecht en Nijmegen. Hieruit blijkt dat wisselwijken in elke gemeente eigen kenmerken hebben. Gemene deler is de hoge doorstroom en de daarmee samenhangende lagere gemiddelde betrokkenheid bij de leefomgeving. Ook blijkt dat de gemeenten deze problematiek nog nauwelijks als apart fenomeen beschouwen. Maar waar ze het zwerfafval breder aanpakken, in samenwerking met meer partijen zodat ook participatie wordt verhoogd, lijken de resultaten het best. Ook beginnen enkele gemeenten binnenkort met pilots met gedragsincentives gericht op deze doelgroep. Neem contact op met Cees Valk van gemeente Groningen: cees.valk@groningen.nl of met John van Doorn van de gemeente Rotterdam: jd.vandoorn@rotterdam.nl. Schatzoeken naar zwerfafval Hoe krijg je meer dan 200 vrijwilligers op de been om in de natuur zwerfafval op te ruimen? Door een geocache te verstoppen! Monique Markus, technisch adviseur bij de gemeente Den Helder, was in 2015 mede-organisator van een speciaal geocaching-event. Er deden meer dan 200 mensen uit heel Nederland mee. Markus zelf is al jaren fervent geocacher, in binnen- en buitenland. Je gaat op zoek naar een schat, een cache. De gps-coördinaten hiervan vind je op geocaching.com. Na afloop kun je online aangeven dat je de cache hebt gevonden. Dat is het spelen wedstrijd element van geocachen. Monique Markus Doe mee! Wilt u in uw gemeente ook zo n evenement van Cache In, Trash Out? Dat kan! Geocaching.com organiseert onder andere in september weer een event. Ook meedoen? Op gemeenteschoon.nl vindt u meer informatie. Cache in, Trash out Geocaching.com organiseert jaarlijks een CITO-week: Cache In, Trash Out. In die week zijn er overal ter wereld evenementen die te maken hebben met het ophalen van zwerfafval. Markus: Wij wilden ook graag een keer zo n evenement organiseren waarbij mensen zwerfafval opruimen en we tegelijkertijd laten zien wat voor moois Den Helder allemaal te bieden heeft. Het oprapen van afval is sowieso iets wat bij geocachers in het bloed zit. Veel cachers doen het zelf al, ongevraagd. Hoe mooi is het dan om daar gebruik van te maken! Stelling van Den Helder Markus en haar collega Margret Toersen zochten daarom contact met lokale geocacheteams en met NederlandSchoon. De teams zorgden voor twee routes en NederlandSchoon leverde de schoonmaakmaterialen, zoals vuilniszakken en handschoenen. Op 25 april 2015 was het dan zo ver: het allereerste CITO-event in Den Helder. Markus: Na een toespraak van wethouder Jacqueline van Dongen over het belang van dit soort opruimacties, ging iedereen op pad. De ene cache was een traditionele cache: daarvan kregen de deelnemers het gps-coördinaat en konden ze zelf op zoek. De andere cache was een zogenaamde multicache. Hierbij moet je onderweg allerlei opdrachten doen om zo tot het eind coördinaat te komen. Beide routes eindigden bij forten, die deze dag speciaal waren opengesteld door de Stichting Stelling Den Helder. Daar konden de deelnemers dan hun vuilniszakken achterlaten en konden ze genieten van de omgeving, vertelt Markus. 200 deelnemers Terugkijkend is Markus erg tevreden over het evenement. Er zijn meer dan 200 mensen uit heel het land langsgekomen om te helpen Den Helder weer een stuk schoner te maken. Bijna iedere vuilniszak was vol en er is zo n 200 kilo zwerfafval opgehaald. Daartegenover stond wel dat we veel dingen moesten organiseren: de ontvangst, schoonmaakmaterialen, het ophalen van de afvalzakken, het regelen van de routes en de caches. Daarnaast het continue contact met de andere partijen die meehielpen aan het evenement. Voor ons blijft het daarom voorlopig bij een eenmalig evenement. Maar we kijken er met een glimlach op terug. Toen we aan het eind van de dag de berg vuilniszakken zagen, waren we heel blij met het resultaat. De gemeenten betrekken zo n 3 miljoen inwoners en 2600 maatschappelijke organisaties, zoals sportverenigingen, scholen en buurthuizen. Gemeenten krijgen een toolkit om hun acties onder de aandacht te brengen. De maatschappelijke organisaties krijgen containers en zakken voor inzameling. tijdens de eerste bijeenkomst de doelen en resultaten naar aanleiding van recente ervaringen van een gemeente. Meer informatie, inclusief voorbeelden van eerdere benchmarks, vindt u op benchmarkschoon.nl. Neem contact op met Monique Markus van de gemeente Den Helder: m.markus@denhelder.nl. Nieuws & Agenda Terugblik Landelijke Opschoondag 2016 Zaterdag 19 maart vond alweer de 14e editie van de Landelijke Opschoondag plaats. Door het hele land trokken zo n 100.000 mensen eropuit om samen zwerfafval op te ruimen. Met circa 1500 acties was er in bijna elke gemeente wel een opschoonactie. Kijk voor meer informatie op nederlandschoon.nl. Themadag snoeproutes en afvaleducatie Op 23 maart woonden 25 deelnemers van gemeenten, NME-centra en -aanbieders een themadag bij over snoeproutes en afval educatie. De dag werd samen met het Uitvoeringsprogramma VANG-HHA georganiseerd. Aan bod kwamen onder andere de toolkit snoeprouteaanpak en het afvaleducatieproject dat Rijkswaterstaat de komende jaren gaat uitvoeren. Aan de slag met Schone Winkelgebieden Op 5 april hielden Gemeente Schoon en NederlandSchoon een bijeenkomst over schone winkelgebieden. Meer dan 70 gemeenten, (fastfood)ondernemers en adviesbureaus leerden hoe zij zwerfafval in hun winkelgebied kunnen voorkomen. De gemeente Amsterdam vertelde over hun pilot in de uitgaansgebieden Leidseplein en Damstraat. Maastricht praatte iedereen bij over hun succesvolle aanpak van winkelgebieden, waarvan een zelfs het op twee na schoonste winkelgebied van Nederland is. Meer informatie vindt u op nederlandschoon.nl. Acties tegen zwerfafval op Koningsdag Op woensdag 27 april vierde Nederland voor de derde keer Koningsdag. Een probleem van deze feestdag is de enorme hoeveelheid (zwerf)afval die achterblijft. Om dit tegen te gaan, plaatste de gemeente Zoetermeer langs de looproutes gescheiden minicontainers voor restafval en plastic, onverkochte kleding en speelgoed, blik en drankkartons. Daarnaast liepen zowel in Zoetermeer als in Etten-Leur afvalbutlers rond om mensen te informeren over inzamellocaties. Etten-Leur wilde op een meer duurzame manier afval inzamelen en verwerken. Bij drie innamepunten werden speelgoed, kleding en huisraad ingezameld voor een stichting voor vluchtelingen. Ruim 80 deelnemers voor Schoon Belonen In totaal hebben zich 83 gemeenten aangemeld voor de pilot Schoon Belonen van NederlandSchoon. De pilot draait om de inzameling van kleine PET-flesjes en blikjes via belonings- en/of retourpremiesystemen. Pilot afval in de berm Drie studenten van de master Gedragsverandering van de Radboud Universiteit Nijmegen doen bij Gemeente Schoon onderzoek naar bermafval. Het doel is te achterhalen waarom automobilisten afval in de berm gooien, om zo een manier te bedenken dit gedrag tegen te gaan. De studenten zullen gedragsinterventies in de praktijk gaan testen bij Wijchen, Hoogeveen en Asten. Aan het eind van hun onderzoek zullen ze aanbevelingen doen voor verder onderzoek en geven ze mogelijke oplossingen voor het probleem. De resultaten van het onderzoek verschijnen deze zomer. Benchmark Gemeente Schoon Op 12 mei vond de eerste bijeenkomst Benchmark Gemeente Schoon plaats. Dit jaar zijn er twee centrale thema s: burgerparticipatie en de ontwikkelingen van de beeldsystematiek van CROW. We bespraken Landelijk Zwerfafvalcongres 2016 16 november 2016, 9.00-17.30 uur, Utrecht Zet alvast in uw agenda: op woensdag 16 november 2016 is het Landelijk Zwerfafvalcongres in Media Plaza in Utrecht. Deze dag staat in het teken van inspiratie en het delen van nieuwe kennis en succesvolle aanpakken. Voor deelnemers van Gemeente Schoon is de toegang gratis. Meer info of aanmelden? Wilt u meer weten of deelnemen aan een bijeenkomst? Kijk op gemeenteschoon.nl of mail naar gemeenteschoon@rws.nl. Lees meer artikelen op de achterzijde