SCHEIDEN EN SCHULDEN FAMILIEVERMOGENSRECHT IN TIJDEN VAN CRISIS cursus 6 februari 2014 mr. drs. J.H. (Jan Hein) Lieber Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 1
ONDER WATER: EEN METAFOOR IS WERKELIJKHEID HUIZEN ONDER WATER IN GRIMMA IN DUITSLAND. JAHRHUNDERTFLUT 2013. Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 2
Huizen onder water Casus A en B kopen samen huis voor 300.000,-; financiering door hypothecaire lening van 250.000,- eigen inbreng A van 50.000,- A en B gaan uit elkaar en verdelen huis 2008: huis is 400.000,- waard 2013: huis is 200.000,- waard Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 3
CRISIS soorten crisis gevolgen van de crisis maatregelen gevolgen voor familievermogensrecht: drie voorbeelden: Hof Amsterdam 18 januari 2011, ECLI:NL:GHAMS:2011:BQ2010 ; Hof 's-gravenhage 12 december 2012, ECLI:NL:GHSGR:2012:BZ6663 Hof Amsterdam 18 december 2012, ECLI:NL:GHAMS:2012:BZ0691. Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 4
Scheiden en schulden wat is scheiden? wat zijn schulden? schulden aan derden schulden tussen echtgenoten/partners rol schulden bij scheiden A. verdeling huwelijksgemeenschap B. afwikkeling huwelijkse voorwaarden C. insolventie D. nieuw huwelijksvermogensrecht (wederom?) Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 5
De casus van An en Bernard Zie syllabus nr. 9 Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 6
Inventarisatie schulden schulden eigen schulden gemeenschapsschulden peildata ontbinding gemeenschap (artikel 1:99 BW) verdeling aansprakelijkheid draagplicht verhaal Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 7
Vallen schulden in gemeenschap? hoofdregel: artikel 1:94 lid 5 BW uitzonderingen: schulden bij eigen goederen voorbeelden (zie casus) toepassing bij zaaksvervanging (zie volgende dia) schulden i.v.m. artikel 4:126 BW verknochte schulden (artikel 1:94 lid 3 BW) Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 8
Eigen schulden en zaaksvervanging An verkrijgt woning voor 100 betaalt deze met: 60 uit met uitsluitingsclausule geërfd vermogen 40 met lening bank waarvoor An en Bernard hoofdelijk aansprakelijk valt woning in de gemeenschap? valt de schuld uit geldlening in de gemeenschap? ontstaan er vergoedingsrechten? Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 9
Verknochte schulden wanneer zijn schulden verknocht? tekst wet, leidraad PG en jurisprudentie HR uitzonderlijke gevallen hoogstpersoonlijk karakter en omstandigheden geval (aard schuld en maatschappelijke opvattingen) geen correctie redelijkheid en billijkheid HR 12 december 2012, LJN BY0957 Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 10
Voorbeelden verknochte schulden HR 25 juni 1993, NJ 1994, 41 (alimentatietermijnen niet) Hof Arnhem 15 juni 2004, LJN AR6787 (advocaatkosten echtscheidingszaak) Hof s-gravenhage 22 november 2006, LJN AZ4511 (advocaatkosten strafzaak) HR 23 december 1960, NJ 1961, 86 (dwangsom tussen echtgenoten) HR 27 mei 1983, NJ 1984, 146 (terugvordering bijstand niet) HR 26 februari 2010, LJN BK1519 (belastingschulden niet verknocht) Beperking tot goed echtgenoot dat buiten gemeenschap valt of aan verkrijging die niet in gemeenschap? Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 11
Schulden en een beperkte gemeenschap wat is een beperkte gemeenschap? bevat een beperkte gemeenschap schulden? de gemeenschap van woonhuis HR 25 februari 2011, LJN BO7277 aard gemeenschap of uitleg huwelijkse voorwaarden? Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 12
Aansprakelijkheid wat is aansprakelijkheid? maakt het voor de aansprakelijkheid uit dat iemand in gemeenschap van goederen huwt? artikel 6:249 BW artikel 3:80 lid 2 BW HR 12 april 1985, LJN AG4999 (NJ 1985,662; Luyten-Everaerts/SLP B.V.) Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 13
Bijzondere bepalingen over aansprakelijkheid artikel 1:85 BW: verbintenissen aangegaan ten behoeve van de gewone gang van de huishouding criterium: aard uitgave frequentie: eenmalig, weinig of regelmatig financiële omstandigheden naar buiten blijkende leefwijze gezin verhouding tot artikel 1:84 BW (genus/species) HR 21 mei 2010, LJN BL2134: horen daartoe belastingschulden? Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 14
Bijzondere bepalingen over aansprakelijkheid artikel 1:102 BW: na ontbinding gemeenschap achtergrond de oude versie de nieuwe versie voorbeeld HR 8 januari 2010, LJN BK1615 (verjaringstermijn aansprakelijkheid op grond van 1:102 BW begint te lopen op moment ontbinding gemeenschap) reparatiewet artikel 1:102 derde zin Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 15
Meer over artikel 1:102 BW biedt deze bepaling aan schuldeisers voldoende bescherming wat als na verdeling goederen worden vervreemd? zaaksvervanging? de schuldeiser en verhaal op grond van artikel 1:102 BW boedelbeschrijving en afspraak over zaaksvervanging afdoende Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 16
Nog meer over artikel 1:102 BW de ongelijke verdeling voorbeeld benadeling eigen schuldeisers actio pauliana benoeming vereffenaar op grond van artikel 3:193 BW Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 17
Draagplicht en verhaal wat is draagplicht? wat is verhaal? het schuldenschema de schulden van artikel 1:84 BW schulden die na ontbinding ontstaan en de huishoudschulden betaling van deze schulden ten laste van de gemeenschap Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 18
Artikel 1:88 BW en schulden artikel 1:88 BW en schulden is voor aangaan van schulden toestemming nodig? hypotheekrecht op echtelijke woning borg, medeschuldenaar, zich sterk maken of zekerheidstelling voor derde koop op afbetaling Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 19
Lichtvaardig schulden maken wat is dat? gevolgen verzoek opheffing gemeenschap artikel 1:109-111 vergoeding schade aan de gemeenschap artikel 1:164 BW artikel 1:174 BW Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 20
Ontbinding van de gemeenschap en gevolgen ontbinding boedelmenging stopt schulden tijdstip ontbinding als peildatum samenstelling en omvang verdeling mogelijk extra aansprakelijkheid artikel 1:102 BW artikel 1:84 en 85 blijven van toepassing, zolang geen echtscheiding of scheiding van tafel en bed artikel 3:189 lid 2 BW: bijzondere gemeenschap algemeenheid van goederen redelijkheid en billijkheid (artikel 3:166 lid 3 en artikel 6:2 BW) Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 21
Verhaal na ontbinding artikel 1:100 lid 2 BW: schulden gemeenschap eigen schulden ontstaan vóór ontbinding artikel 3:192 BW afgescheiden vermogen eigen schulden na ontbinding ontstaan: artikel 3:190 en 191 BW artikel 1:193: vereffening als het mis gaat voor schuldeiser met verhaal op gemeenschap voor eigen schuldeiser (zie ook 3:180 lid 1 BW) Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 22
De eenvoudige gemeenschap en schulden terminologie: schulden behoren tot een gemeenschap schulden komen voor rekening van een gemeenschap samenwoners kopen samen woning en betalen die met hypothecaire geldlening waarvoor zij hoofdelijk aansprakelijk hoort de hypotheekschuld tot de gemeenschap? Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 23
Draagplicht na ontbinding ieder voor de helft (artikel 1:100 lid 1), tenzij anders overeengekomen uit redelijkheid en billijkheid anders voortvloeit HR 30 maart 2012, LJN BV1749 en andere uitspaken van belang: wanneer en hoe zijn schulden ontstaan en waaraan geld besteed? Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 24
Draagplicht en samenwoners HR 8 juni 2012, LJN BV9539 overeenkomst of feitelijk handelen taakverdeling duurzaamheid daarvan bij samenlevingsovereenkomst of huwelijkse voorwaarden: corrigerende werking redelijkheid & billijkheid Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 25
Draagplicht en alimentatie Bernard betaalt de hypotheekrente bij de bepaling van zijn draagkracht wordt daarmee rekening gehouden Bernard verlangt bij de verdeling dat An aan hem de helft van de door hem betaalde rente vergoedt heeft hij recht daarop? wisselwerking alimentatie en verdeling Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 26
Regres wie meer dan de helft betaalt, heeft voor het meerdere regres op de ander (artikel 6:10 BW) verjaringstermijn regresvordering Hof Amsterdam 12 juni 2012, LJN BW9005: aansluiten bij verjaringstermijn van de betreffende gemeenschapsschuld Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 27
Schulden verdelen kan dat? artikel 3:179 lid 3 BW toedeling schuld is wijzigen draagplicht (intern) afspraak door rechter verrekening door saldering wat als er alleen maar schulden zijn? ontslag hoofdelijkheid (extern) schuldoverneming (extern; artikel 6:155 BW) wie neemt welke schulden over? Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 28
Verdeling en schulden artikel 3:178 lid 1: te allen tijde verdeling vorderen maar: eerst opeisbare schulden betalen (artikel 3:178 lid 2) alle schulden in de verdeling betrekken (artikel 3:179 lid 1 BW) HR 7 december 2012, LJN BX9828 overgeslagen schulden opzettelijk verzwegen schulden Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 29
Schulden tussen echtgenoten in soorten en maten schuld aan of van de gemeenschap (reprise en recompense) wat als schuld van gemeenschap aan echtgenoot (reprise) niet kan worden betaald gemeenschap bevat 100 aan geld; reprise is 150 HR 21 juni 2006, NJ 2007, 395 Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 30
Peildatum waardering afspraak over peildatum waardering daarna: ondernemingsvermogen verdampt woning zakt drastisch in waarde wat te doen? hoe te voorkomen? Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 31
Over- en onderwaarde de vette jaren overwaarde overbedeling meerwaardeverrekening de magere jaren onderwaarde onderbedeling Minderwaardeverrekening rol redelijkheid & billijkheid Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 32
Afstand van de gemeenschap wanneer opportuun? de gevolgen (artikel 1:103 BW) de constitutieve vereisten (artikel 1:104 BW) akte inschrijving in huwelijksgoederenregister de termijn en de verlenging daarvan afstand niet altijd nodig (artikel 1:102 BW) afstand is niet altijd mogelijk (artikel 1:107 BW) dubbele afstand afstand dwingend recht (artikel 1:103 lid 1 BW) eenzijdige rechtshandeling abstract of causaal? overeenkomsten over afstand vernietigbaar bij wilsgebreken artikel 3:44 BW Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 33
Schulden en huwelijkse voorwaarden finale verrekenbedingen en schulden periodiek verrekenbedingen en schulden peildatum ontstaan vordering/schuld wettelijke rente ontwikkelingen na de peildatum in huwelijkse voorwaarden vaak rekening gehouden met zwaar weer vergoedingen en goede en kwade kansen Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 34
Insolventie en scheiding faillissement schuldsanering complexe materie: insolventie, gemeenschap van goederen en echtscheiding vooral aandacht voor artikel 61 en 63 Fw geldt op grond van artikel 313 Fw ook in geval van schuldsanering Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 35
Insolventie en huwelijk uitgangspunt: individuele beoordeling HR 27 februari 1959, NJ 1959, 556 voor faillissement HR 4 juni 2004, NJ 2004, 638 (met noot Wessels) voor schuldsanering belang individuele beoordeling ondanks uitgangspunt heeft faillissement wel grote gevolgen voor andere echtgenoot Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 36
Artikel 63 Fw faillissement als faillissement van de gemeenschap idem bij schuldsanering boedel: alle goederen gemeenschap en eigen goederen failliet strekt ten behoeve van alle schuldeisers die verhaal op gemeenschap hebben (ten aanzien van de gemeenschap ook eigen schuldeisers andere echtgenoot!) Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 37
Faillissement en huwelijksgemeenschap faillissement geen grond ontbinding idem schuldsanering Inkomsten niet failliete echtgenoot vallen gewoon weer in de gemeenschap (tenzij vrij te laten) verstandig wel ontbinding te veroorzaken?! verstandig dat ook ander faillissement of schuldsanering vraagt? Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 38
Faillissement na ontbinding artikel 63 Fw niet van toepassing idem schuldsanering gevolg: aandeel niet failliete echtgenoot in gemeenschap niet in faillissementsboedel gecompliceerde afwikkeling Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 39
Samenloop faillissement en schuldsanering HR 4 juni 2004, NJ 2004, 638 voorrang faillissement voor schuldsanering Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 40
Terugneming eigen goederen de casus van Modehuis Nolly (HR 2 april 1976, NJ 1976, 450) de (notariële) praktijk: goederen op naam van de ander zetten artikel 61 Fw: niet failliete echtgenoot kan eigen goederen terugnemen, mits praesumptio Muciana en de strekking van deze bepaling geldt ook als partijen buiten gemeenschap zijn gehuwd Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 41
Terugneming eigen goederen vooral 61 lid 4 Fw HR 23 mei 1924, NJ 1924, p. 817 (Smalhout/De Haan) gaat niet om eigendom, maar om bewijs met bescheiden rol rechter Hof Arnhem 28 juni 2011, LJN BR2618 en artikel 1 Eerste protocol EVRM tweede zin artikel 61 lid 4 Fw sinds 1 januari 2012 vergoedingsrechten Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 42
Insolventie en schulden tussen artikel 61 lid 6 Fw (ex)echtgenoten gevolgen fixatiebeginsel schone lei en verhaal op de gemeenschap via aansprakelijkheid andere echtgenoot samen uit, samen thuis, ook bij scheiding schuldsanering en regresvorderingen (artikel 299 lid 1, e) artikel 1:102 BW en de schone lei Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 43
Naar een beperkte gemeenschap het initiatiefwetsvoorstel wat ging eraan vooraf kanttekeningen bij dit voorstel waarom dit voorstel? effect? belang administratie? Jan Hein Lieber Scheiden en Schulden 44