Evaluatie VGRP 2015 2019
Inhoudsopgave 1. Inleiding 1 2. Het nieuwe klimaat 1 3. Het nieuwe klimaat in Bergeijk 3 4. Aanpak 3 4.1. Acceptatie: Water op straat hoort bij het nieuwe klimaat 3 4.2. Binnenriolering op orde 4 4.3. Onderhoud 5 4.4. Afkoppelbeleid 5 4.5. Kleine aanpassingen openbare ruimte 6 4.6. Grote aanpassingen openbare ruimte 6 4.7. Toekomstige vervangingen 6 4.8. Taak Waterschap de Dommel 7 5. Financieel 7 BIJLAGEN 1 Bijlage 1: Bui 1 juni 2016 3 Bijlage 2: Kleine aanpassingen openbare ruimte om wateroverlast te voorkomen 4 Bijlage 3: Voorbeeld actief afkoppelbeleid (Weebosch en Boscheind) 7 Bijlage 4: Voorbeeld grotere aanpassingen Gemeente Bergeijk 9 Bijlage 5: Voorbeeld meenemen klimaat in ontwerp nieuwe buitenruimte 10 Bijlage 6: Hemelwaterstructuurplan 11
1. Inleiding Op 25 september 2014 is het Verbreed-Gemeentelijk Rioleringsplan 2015-2019 (VGRP) vastgesteld. Het VGRP omvat de zorgplichten voor afvalwater, regenwater en grondwater. Door de raad is aangegeven dat zij in 2016 graag een evaluatie zien van het vastgestelde beleid. Gezien de ontwikkelingen van de afgelopen maanden ligt de focus deze evaluatie op de gevolgen van hevige neerslag in stedelijk gebied. Andere verschijnselen die een relatie hebben met klimaatverandering zoals bijvoorbeeld de verdroging van de hoge zandgronden en hittestress in bebouwd gebied vallen buiten de scope en zorgplichten uit het VGRP. Deze onderwerpen blijven in deze evaluatie dan ook buiten beschouwing. 2. Het nieuwe klimaat Hogere temperaturen, een sneller stijgende zeespiegel, nattere winters, heftigere buien en kans op drogere zomers. Daar moeten we volgens de KNMI 14- klimaatscenario s, in de toekomst in Nederland rekening mee houden. www.klimaatscenarios.nl In onderstaande een afbeelding zijn de waarnemingen die in Nederland zijn waargenomen vanaf 1900 tot 2010 samengevat. klimaat & vervangingsstrategie Afbeelding 1: Waargenomen klimaatveranderingen 1900-2010. (Bron: KNMI) Dat het aantal zomerse dagen toeneemt en het aantal vorstdagen afneemt wordt ook duidelijk uit onderstaande waarnemingen van weerstation De Bilt. 1
Afbeelding 2: Temperatuurextremen in De Bilt (bron: KNMI) Met het stijgen van de temperatuur wordt de kans op een hevige regenbui groter. Volgens het KNMI wijst er alles op dat hevige buien nu ongeveer twee tot drie keer vaker voorkomen dan rond 1950. Het KNMI verwacht dan ook dat de sterke toename van extreme buien verder wordt voortgezet naarmate Nederland verder opwarmt. De toename van de neerslagintensiteit is volgens de modellen per graad opwarming 7 tot 14%. Uit huidige waarnemingen blijken de modellen echter de opwarming te onderschatten, alsook de toename van de extreme temperatuur en de toename van het aantal zware buien. In onderstaande afbeelding ziet men de hoeveelheid buien en de intensiteit verdeeld in groepen van 5 jaar. De meeste hevige neerslaggebeurtenissen hebben zich voorgedaan in het laatste decennium. Afbeelding 3: Registratie van hevige neerslaggebeurtenis in Nederland. (bron: RIONED) 2
3. Het nieuwe klimaat in Bergeijk De beschreven ontwikkelingen in de vorige paragraaf doen zich natuurlijk ook voor in de gemeente Bergeijk. Het afgelopen decennium hebben zich ook in de gemeente Bergeijk tal van hevige neerslaggebeurtenissen voorgedaan. In de bijlage is een recent geregistreerde hevige neerslaggebeurtenis op 1 juni 2016 uitgezet ten opzichte van de ontwerpbuien uit de Leidraad Riolering. Ook is de bui afgezet ten opzichte van de herhalingstijden van het KNMI. Dit geeft aan hoever de intensiteit van een hevige bui afligt van waar de riolering op gedimensioneerd is. En dat het dus niet evident is een dergelijke hevige bui in de riolering te verwerken. Afbeelding 4: Voor en na een hevige neerslaggebeurtenis. Hier in Luijksgestel. (bron: Andy Engel + bewoner) 4. Aanpak Om de gevolgen van extreme regenbuien te beheersen is voor de komende jaren een andere aanpak nodig dan alleen maar aanpassingen aan het rioleringsstelsel. De inhoud en verwerkingscapaciteit van het riool kent namelijk altijd zijn limiet. Wanneer men het ondergrondse rioleringssysteem aan zou willen passen loopt men tegen economische en technische onmogelijkheden aan. Het is daarom vooral zaak de openbare ruimte robuust en waterslim in te richten. Daarnaast dienen ook particulieren en bedrijven hun steentje bij te dragen, onder meer door een juiste aanleg en beheer van hun eigen riolering. In de volgende paragrafen worden verschillende manieren om met hevige regen om te gaan verder uiteengezet. 4.1. Acceptatie: Water op straat hoort bij het nieuwe klimaat We zullen ten eerste moeten accepteren dat door toename van hevige buien vaker water op straat zal staan. Dit dient men niet te zien als overlast maar als hinder. Water dat op straat staat na een hevige regenbui is water dat wacht op afvoer. (zie afbeelding 5) In het algemeen is het niet acceptabel als water gebouwen in stroomt. Dan classificeren we het als wateroverlast. Per situatie moet de meest effectieve en doelmatige maatregel worden bepaald. We zullen dit gegeven in de looptijd van dit VGRP actief gaan communiceren in de Eykelberg, op de gemeentelijke internetsite en social media. De afgelopen maanden hebben diverse media zoals het Eindhovens Dagblad al veel aandacht besteed aan het veranderende klimaat en hevige regenbuien. De Stichting RIONED heeft een informatief filmpje over water straat bij hevige neerslaggebeurtenis gemaakt: Water op straat na hevige regenval 3
Afbeelding 5: Water op straat in Luijksgestel na hevige regenval. Duidelijk is te zien dat water op straat blijft staan, tussen de stoepranden. Dit classificeren we dan ook als hinder.(bron: Twitter) 4.2. Binnenriolering op orde In de praktijk maken we zeer geregeld mee dat de binnenriolering van een woning dan wel een bedrijf niet op orde is. Vaak betreft dit het ontbreken van een ontlastvoorziening (zie afbeelding 6) en een deugdelijke ont- en beluchting van de binnenriolering. In Nederland dient de binnenriolering te voldoen aan het bouwbesluit en de NEN 3215. Deze norm zou bij elke installateur bekend moeten zijn. Het is juist de ontlastvoorziening die is voorzien om schade in de woning te voorkomen, wanneer de riolering in de straat bij hevige regenval niet meer kan afvoeren. 4
Afbeelding 6: Voorbeeld van een ontlastput voor de gevel van een woning. (bron. www.aco.nl) Wanneer gebouweigenaren aangeven schade te hebben gehad bij hevige regenval worden ook deze onderdelen gecontroleerd. Wanneer dit nodig is wordt informatie verstrekt. We zullen dit in de looptijd van dit VGRP ook actief gaan communiceren in de Eykelberg, internetsite en social media. De stichting RIONED heeft voor dit doeleinde een informatief filmpje gemaakt: Hoe hou ik het regenwater buiten 4.3. Onderhoud Het uitvoeren van geregeld onderhoud kan de gevolgen van waterhinder en wateroverlast verminderen. Met name de kolken zijn belangrijk om het hemelwater dat op het openbare gebied valt in te nemen, waarna het door het hoofdriool kan worden getransporteerd. In de looptijd van dit VGRP zijn vanaf begroting 2017 investeringen opgenomen om naar aanleiding van inspecties van de kolken deze waar nodig te verbeteren/vervangen. 4.4. Afkoppelbeleid Met betrekking tot de hemelwaterverwerking door perceeleigenaren is het streven om de inwoners en bedrijven zo veel mogelijk zelf te laten doen. De particulier is immers zelf verantwoordelijk voor de verwerking van hemelwater op het eigen perceel. Het streven is deze planperiode het succes van Natte Voeten in Weebosch op wijkniveau voort te zetten, door de burger actief bij het afkoppelen van dakoppervlak te betrekken. De gemeente probeert waar mogelijk de samenwerking met inwoners te zoeken, om zo doende gezamenlijk de omgeving af te koppelen. De functionaliteit en de levensduur van het bestaande stelsel worden op die manier verlengd zodat ook op de lange termijn een besparing wordt gerealiseerd. In de looptijd van dit VGRP is er op het Boscheind in Luijksgestel wederom een afkoppelproject georganiseerd. Tot nu toe zijn ook daarmee de ervaringen overwegend positief. Het actief betrekken van particulieren kan effectief zijn om de gevolgen van hevige neerslag te verminderen, maar dient wel onder goede begeleiding te gebeuren. Ook dienen omstandigheden en omgeving er geschikt voor te zijn. Binnen de looptijd van dit VGRP zullen de projecten Weebosch en Boscheind intern worden geëvalueerd. Waar nodig zullen in beleid en aanpak aanpassingen worden gedaan. 5
4.5. Kleine aanpassingen openbare ruimte In de bijlage zijn een aantal voorbeelden opgenomen waar met relatief kleine aanpassingen in de openbare ruimte het verschil wordt gemaakt van overlast naar hinder. Dat wil zeggen schade dan wel geen schade. Door een kleine dorpel en of verhoging aan te leggen voor lager gelegen woningen of woningen met een lager vloerpeil kan schade worden voorkomen. Op deze manier zijn met relatief kleine investeringen grote schades te voorkomen. De maatregelen worden uitgevoerd in overleg met de bewoners. Gedurende de looptijd van dit VGRP zijn al op tal van locaties kleine aanpassingen gedaan in de openbare ruimte, zoals weergegeven in de bijlage. Deze aanpak zal in de verdere looptijd ook worden doorgezet. 4.6. Grote aanpassingen openbare ruimte Op locaties waar water op straat niet is te voorkomen, maar waar dit wel tot schade leidt zijn grotere aanpassingen nodig. Het is daarbij vooral zaak de openbare ruimte robuust en waterslim in te richten. Een voorbeeld van deze aanpassingen is de Blauwe Hoef in Bergeijk. Hier zijn de groenvoorzieningen functioneel ingezet als laagteberging. Door het straatwerk op enkele locaties daarbij aan te passen is de robuustheid van het gebied enorm toegenomen. In bijlage 4 zijn enkele voorbeelden van deze locatie opgenomen. 4.7. Toekomstige vervangingen Een grote hoeveelheid riolering in Bergeijk is aangelegd in een periode van ca. 1970 tot 1985. (zie afbeelding 7) Deze grootschalige aanleg zorgt vanaf 2020 in theorie voor een vervangingspiek in combinatie met de overige infrastructurele voorzieningen die zijn aangelegd. In de regel ziet men dat namelijk ook de bovengrondse infra aan het einde van haar technische levensduur zit. In de praktijk voldoet de openbare ruimte ook niet meer aan de eisen die men er anno 2016 aan stelt. Een combinatie van factoren zal er voor gaan zorgen dat zal worden geïnvesteerd in de aanleg van nieuwe infrastructuur. Afbeelding 7: Hoeveelheid vrij verval riolering (m) per aanlegjaar in de Gemeente Bergeijk. Juist deze vervangingen zijn een kans om de klimaatopgave integraal mee te nemen. Er kan ten eerste een afweging gemaakt worden of het doelmatig is de wijk te voorzien van een gescheiden stelsel, zodat hemelwater via een apart leidingensysteem kan worden afgevoerd naar oppervlaktewater, dan wel kan infiltreren in de bodem. Een onderdeel van het VGRP zijn de hemelwaterstructuurplannen die per kern zijn opgesteld. Deze plannen bieden een houvast voor de systeemkeuzen die er gemaakt zullen worden. In bijlage 6 is een voorbeeld van het waterstructuurplan voor de kern Bergeijk opgenomen. De grootschalige vervangingen van infrastructuur bieden daarnaast kansen voor andere toekomstgerichte investeringen. Te denken valt aan het aanpassen van het elektriciteitsnet op het grootschalig gebruik van zonnepanelen, de aanleg van een slim en energiezuinig openbaar 6
verlichtingsnet, parkeervoorzieningen met oplaadmogelijkheid voor elektrisch aangedreven auto s en het grootschalig vervangen van gas door elektriciteit als voornaamste warmtebron. In de looptijd van dit VGRP zal een aanvang moeten worden gemaakt voor een wijkgerichte planning voor de vervangingsinvesteringen in combinatie met de overige kapitaalgoederen in de openbare ruimte. 4.8. Taak Waterschap de Dommel Naast de gemeente Bergeijk heeft ook het Waterschap uiteraard te kampen met de klimaatverandering. Waterschap de Dommel moet zorgen voor voldoende berging en afvoer in het watersysteem, zodat bebouwd gebied het water kwijt kan. Stagnatie van water in het watersysteem kan in het stedelijk gebied grote gevolgen hebben. Ook moet het waterschap voorkomen dat steden en dorpen onderlopen door water dat uit landelijk gebied (terug)stroomt. Bijvoorbeeld doordat overstorten in omgekeerde richting werken: oppervlaktewater dat bij stijging van het waterpeil in het riool loopt. In de praktijk stemmen gemeenten en waterschappen onderling af wie welke maatregelen neemt tegen zo laag mogelijke maatschappelijke kosten. 5. Financieel Zoals reeds vermeld in paragraaf 4.7. is veel riolering in Bergeijk aangelegd in de periode van ca. 1970 tot 1985. Dit is duidelijk te zien op afbeelding 7. In het kostendekkingsplan is in overeenstemming met deze leeftijdentabel de onderstaande investeringsplanning opgenomen. Afbeelding 8: Investeringsplanning vrij verval riolering Gemeente Bergeijk (d.d. 7-16 Mede door het lage prijspeil is het de afgelopen jaren gelukt om met de in het huidige VGRP beschikbare middelen ook een groot aantal locaties met wateroverlast binnen deze investeringsplanning mee te nemen. De middelen zijn echter niet onuitputtelijk. In de jaren 2017, 2018 en 2019 zijn op dit moment geen grootschalige vervangingen opgenomen. Vanaf 2020 komen de grootschalige vervangingen echter in beeld. 7
BIJLAGEN 1
2
Bijlage 1: Bui 1 juni 2016 De oranje lijn is de ontwerpbui Bui 8. De zwarte lijn is een bui die viel in Bergeijk in de wijk de Bucht in de kern Bergeijk. Bui 8 is een hoeveelheid van 20mm in een uur tijd. De bui van 1 juni 2016 haalde de hoeveelheid van 20mm al in 20 minuten. Daarna regende het nogmaals met een hevige bui tot bijna 40mm in totaal. Wanneer de bui qua totale hoeveelheid wordt afgezet ten opzichte van de neerslagstatistiek van het KNMI ontstaat het onderstaande beeld. Een dergelijke bui zal 1 maal per 20 jaar voorkomen. 3
Bijlage 2: Kleine aanpassingen openbare ruimte om wateroverlast te voorkomen Voor: 1. Een voorbeeld waarbij met een kleine verhoging voorkomen wordt dat water vanaf het openbare gebied schade veroorzaakt. Na: 4
2. Een voorbeeld van een ondergrondse parkeergarage. Ook hier is een kleine drempen aangelegd voor de ingang. Zodat water minder snel van het openbaar gebied het gebouw in kan stromen: 5
3. Een kleine dorpel voor enkele voordeuren kan in de toekomst veel schade voorkomen: 6
Bijlage 3: Voorbeeld actief afkoppelbeleid (Weebosch en Boscheind) Inwoners en bedrijven kunnen in situaties veel betekenen voor het verwerken van hemelwater op hun eigen percelen. Op de Weebosch en in Luijksgestel zijn hier al goede resultaten mee behaalt. Belangrijk is om mensen goed te begeleiden, zodat ook robuuste voorzieningen worden aangelegd. 7
8
Bijlage 4: Voorbeeld grotere aanpassingen Gemeente Bergeijk Door de groenvoorzieningen in de Blauwe Hoef te verdiepen onstaat ruimte voor laagteberging. Door het straatwerk aan te passen zal overtollig water zich verplaatsen naar deze berging waardoor de gevolgen in van intensieve regen veel beter kunnen worden opgevangen. Afbeelding 9: Blauwe Hoef. De laagtebergingen net na de aanleg in 2016. Na aanleg is het gebied vrij snel daarna getroffen door een hevige regenbui. De aanpassingen deden hun werk niemand had schade doordat water in de woningen binnen kwam. Afbeelding 10: Hevige regenbui en de gevolgen in de Blauwe Hoef. De laagteberging vangt het overtollige regenwater op. Waarna het door de riolering zal worden afgevoerd. 9
Bijlage 5: Voorbeeld meenemen klimaat in ontwerp nieuwe buitenruimte Een voorbeeld van het meenemen van een klimaatopgave met de reconstructie van een wijk is het enkele jaren geleden gerealiseerde Jeruzalem. Hier zijn grote dakoppervlakten van de schoolgebouwen afgekoppeld op een infiltratieriool. Voor hevige regenval is de naastgelegen speelvoorziening zo aangelegd dat deze ook kan dienstdoen als hemelwaterberging. Meervoudig ruimtegebruik. 10
Bijlage 6: Hemelwaterstructuurplan Een voorbeeld van een hemelwaterstructuurplan van de kern Bergeijk. Een studie van onder meer de leeftijden van de rioleringen, de doorlatendheid van de bodem, de locatie van nieuwe ontwikkelingen en de locatie bestaande hoofdstructuren leidt tot een schets waarin voor wijken en gebieden een toekomstige structuurkeuze is gemaakt. Hemelwater en vuilwater scheiden en afvoeren naar oppervlaktewater, scheiden en infiltreren in de bodem en hemelwater scheiden en afvoeren naar de zuivering. Om hemelwater af te voeren naar oppervlaktewater zijn hoofdstructuren aangegeven. Gedeelten van deze hoofdstructuren zijn op dit moment al gerealiseerd. Zoals een het traject StoomBroekstraat als ook een gedeelte van de Pankenstraat. In Westerhoven is met de reconstructie van de Heuvel ook al voorzien in een dergelijke hoofstructuur. 8 1:4,000 J K Jaar van aanleg K Opervlaktewater K K 2001-2012 Kanaal 1991-2000 Hoofdwaterloop 1981-1990 Zijwaterloop 1971-1980 Schouwsloot 1961-1970 Overig (RVK Baarle Nassau) Uitgangspunten waterstructuur Onderhoud WS hemelwater en vuilwater niet scheiden, afvoer naar RWZI Duiker hemelwater en vuilwater scheiden, afvoer naar opp.water Regelbaarheid hemelwater en vuilwater scheiden, ter plaatse verwerken dan pas afvoeren naar opp.water K Blauwe_ader Nieuwe_ontwikkelingen L K J J automatisch handmatig overig vast Vispassage 11 0