HANDREIKING GEWIJZIGDE AANBESTEDINGSWET 2012

HANDREIKING GEWIJZIGDE AANBESTEDINGSWET 2012 1

INHOUDSOPGAVE De veranderingen: waarom ook alweer?... 3 A. Aanbestedingsprocedures... 6 1. Concurrentiegerichte dialoog... 7 2. Mededingingsprocedure met onderhandeling... 9 3. Innovatiepartnerschap... 11 4. Dynamisch aankoopsysteem... 13 5. Raamovereenkomst... 14 6. Procedure voor sociale en andere specifieke diensten... 16 7. Aankoopcentrale... 19 B. AANBESTEDINGSPROCES... 22 8. Operationele eenheid... 23 9. Uitsluitingsgronden... 24 10. Geschiktheidseisen... 27 11. Bewijsmiddelen... 29 12. Gunningscriteria... 31 13. Keurmerken en keurmerkeisen... 34 14. Onderaanneming... 36 15. Percelen... 37 16. Termijnen... 39 17. Elektronisch aanbesteden... 40 18. Uniform Europees Aanbestedingsdocument... 43 19. Wezenlijke wijziging van de opdracht... 44 C. UITGEZONDERDE DIENSTEN EN VOORBEHOUDEN... 49 20. Juridische diensten... 50 21. Verticale samenwerking / quasi-inbesteden... 51 22. Horizontale samenwerking... 54 23. Voorbehoud SW-bedrijven... 55 24. Voorbehoud opdrachten aan specifieke partijen... 56 D. CONCESSIES... 58 25. Concessies (Deel 2A)... 59 E. BIJLAGE... 61 Bijlage I gewijzigde AW2012... 62 Bijlage II Overzicht IIB-diensten (oude wet) vs Sociale en andere specifieke diensten (gewijzigde AW2012) 66 2

DE VERANDERINGEN: WAAROM OOK ALWEER? Nieuwe Europese Richtlijnen Op 15 januari 2014 zijn de voorstellen voor nieuwe Europese aanbestedingsrichtlijnen door het Europees Parlement aangenomen en op 11 februari 2014 zijn de nieuwe richtlijnen definitief vastgesteld door de Raad van Ministers. De definitieve tekst is op 28 maart 2014 gepubliceerd in het Publicatieblad van de Europese Unie. Het gaat om richtlijnen voor klassiek aanbesteden, speciale sectorbedrijven en concessies. Deze richtlijnen dienen de nationale overheden te implementeren in hun eigen wetgeving. De 3 nieuwe Europese richtlijnen: De drie nieuwe Europese richtlijnen betreffen: - Klassieke overheid: Het gunnen van overheidsopdrachten (2014/24/EU). - Water, energievoorziening, vervoer en post: Het gunnen van opdrachten door de aanbestedende diensten werkzaam in de sectoren water, energievoorziening, vervoer en post (2014/25/EU). - Concessies: De gunning van concessies (2014/23/EU). Belangrijkste veranderingen In deze Handreiking worden de belangrijkste veranderingen ten opzichte van de oude wet 1 beschreven voor de klassieke overheid en de concessies. Er wordt een praktische indeling en volgorde van de onderwerpen gehanteerd. Achtereenvolgens komen de volgende onderwerpen in deze Handreiking aan bod. A. Nieuwe, versoepelde en flexibelere procedures Deel A van deze handreiking bevat de beschrijving van de nieuwe procedures en versoepeling van een aantal procedures. Zo krijgen aanbestedende diensten meer flexibiliteit bij de toepassing van bestaande aanbestedingsprocedures, zoals de mededingingsprocedure met onderhandeling, de concurrentiegerichte dialoog en het dynamisch aankoopsysteem. Nieuw is de procedure voor innovatiepartnerschap en de procedure voor sociale en andere specifieke diensten (vervangt de vroegere 2B-procedure). In de onderhandelingsprocedure zonder aankondiging en de raamovereenkomst zijn enkele kleine wijzigingen opgenomen. Hieronder een overzicht van de procedurewijzigingen. 1 Met de oude wet wordt de Aanbestedingswet 2012 met implementatiedatum 1 april 2013 bedoeld. Met gewijzigde AW2012 wordt de aangepaste aanbestedingswet met implementatiedatum 1 juli 2016 bedoeld. 3

Procedure Wijziging Vindplaats in de gewijzigde AW2012 Openbare procedure geen wijziging Art. 2.26 Niet-openbare procedure geen wijziging Art. 2.27 Concurrentie gerichte dialoog versoepeld Art. 2.28 Mededingingsprocedure met onderhandeling Procedure voor het innovatiepartnerschap Procedure voor sociale en andere specifieke diensten vervangt de onderhandelingsprocedure met aankondiging nieuw vervangt de vroegere 2Bprocedure Art. 2.30 en 2.31 Art. 2.31a en b Art. 2.38 en 2.39 Raamovereenkomst versoepeld Art. 2.44 t/m 2.47 Onderhandelingsprocedure zonder aankondiging kleine wijziging, wordt niet opgenomen in de handreiking, zie de artikelen in de wet Art. 2.32 t/m 2.37 Prijsvraag geen wijziging Art. 2.42 en 2.43 Tabel: overzicht wijzigingen per procedure: B. Het aanbestedingsproces In Deel B van deze handreiking wordt ingegaan op de wijzigingen in het aanbestedingsproces. De gewijzigde AW2012 stelt in de eerste plaats de aanbestedende diensten in de gelegenheid bij de voorbereiding en het tot stand brengen van een aanbesteding uitgebreidere eisen, voorwaarden en criteria aan de inschrijvers en inschrijvingen te stellen. Concreet krijgen zij de mogelijkheid een specifiek keurmerk (bijvoorbeeld FSC) te eisen. De oude wet staat dit thans niet toe. Om te benadrukken dat aanbestedende diensten bij het gunnen van opdrachten altijd naar de economisch beste oplossing dienen te streven, wordt daarnaast de term economisch meest voordelige inschrijving (EMVI) in de gewijzigde AW2012 als overkoepelende term gebruikt voor alle gunningscriteria (Prijs/kwaliteit, LP en TCO). Het laten aantonen van de integriteit van ondernemers door middel van de gedragsverklaring aanbesteden blijft ongewijzigd. Wel wordt in de gewijzigde AW2012 benadrukt dat aanbestedende diensten passende maatregelen moeten nemen ter voorkoming van belangenconflicten. Voorts wordt de mogelijkheid geïntroduceerd een ondernemer die blijk heeft gegeven van aanzienlijke of voortdurende tekortkomingen uit te sluiten van deelneming aan een opdracht. De aanbestedingsrichtlijnen verplichten daarnaast tot elektronisch aanbesteden. De verplichting tot elektronisch aanbesteden houdt in dat alle communicatie en informatie-uitwisseling tussen aanbestedende diensten en ondernemers vanaf 1 juli 2017 in beginsel elektronisch plaatsvindt. 4

De Nederlandse uniforme eigen verklaring wordt vervangen door het Uniform Europees Aanbestedingsdocument 2 (UEA). De aanbestedende diensten krijgen ook het recht om voor voorlopige gunning alle of een deel van de bewijsmiddelen op te vragen, wanneer dit noodzakelijk is voor een goed verloop van de procedure. Tot slot krijgen aanbestedende diensten meer mogelijkheden om wijzigingen door te voeren gedurende het aanbestedingsproces en in de uitvoeringsfase zonder dat van een wezenlijke wijziging sprake is. C. Uitgezonderde diensten en voorbehouden Deel C van deze handreiking omvat de wijzigingen in de uitgezonderde diensten en te maken voorbehouden. De uitzonderingen op de aanbestedingsplicht worden in de gewijzigde AW2012 verduidelijkt. Ook wordt jurisprudentie van het Hof van Justitie ten aanzien van inbesteden en publiek-publieke samenwerking vastgelegd. De gewijzigde AW2012 biedt ook de mogelijkheid opdrachten voor te behouden aan zowel sociale werkvoorzieningen als aan ondernemingen die de maatschappelijke en professionele integratie van gehandicapten en kansarmen tot hoofddoel hebben. Ook krijgen aanbestedende diensten de ruimte specifieke diensten op het gebied van gezondheid, sociale en culturele diensten voor te behouden aan bepaalde organisaties. D. Concessies In Deel D van de handreiking zijn de wijzigingen over concessies opgenomen. De concessierichtlijn introduceert een nieuw regime voor concessieopdrachten voor diensten en vult de bestaande bepalingen rondom de concessieopdrachten voor werken aan. Hierdoor ontstaat één licht regime voor concessieopdrachten. De gewijzigde AW2012 geeft handvatten om een opdracht als een concessieopdracht in de markt te zetten en daarmee het exploitatierisico voor aanbestedende diensten te beperken. 2 https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/espd/filter?lang=nl 5

A. AANBESTEDINGSPROCEDURES 6

1. CONCURRENTIEGERICHTE DIALOOG Onderwerp Artikel Wijziging Concurrentie gerichte dialoog 2.28 en 2.29 2.110 t/m 2.112 Voorwaarden voor gebruik van deze procedure zijn versoepeld. Niet meer uitsluitend voor bijzonder complexe opdrachten. De procedure werd aanvankelijk gebruikt voor het plaatsen van bijzonder complexe opdrachten, waarvoor niet een openbare of een niet-openbare procedure kon worden gebruikt. Een opdracht werd gezien als bijzonder complex wanneer de aanbestedende dienst vooraf de technische middelen of de juridische dan wel financiële voorwaarden van de opdracht niet kan aangeven. Nu mag de procedure worden gehanteerd in de volgende situaties: - in de behoefte van de aanbestedende dienst niet kan worden voorzien zonder aanpassing van gemakkelijk beschikbare oplossingen; - het onder meer een ontwerp- of innovatieve oplossing betreft; - onderhandelingen nodig zijn i.v.m. specifieke omstandigheden die verband houden met de aard, de complexiteit, financiële en juridische voorwaarden of hieraan verbonden risico s; - technische specificaties niet nauwkeurig genoeg kunnen worden vastgesteld; - in een openbare of niet openbare procedure alleen onregelmatige of onaanvaardbare inschrijvingen zijn ingediend. De concurrentiegerichte dialoog voorziet nu in tegenstelling tot de openbare en niet openbare procedure in een aan de inschrijving voorafgaande dialoogronde met de daarvoor geselecteerde gegadigden. Deze procedure voorziet ook op situaties waarin geen gemakkelijk toepasbare oplossingen beschikbaar zijn. Volgens de toelichting op de gewijzigde AW2012 moet het gaan om een aanzienlijke aanpassing van de beschikbare oplossingen. Bij standaarddiensten of leveringen die op de markt worden aangeboden mag geen gebruik worden gemaakt van deze procedure. Werken die geen standaard gebouwen zijn of werken die tevens ontwerpen of innovatieve oplossingen behelzen, zoals omvangrijke geïntegreerde vervoersinfrastructuurprojecten, lenen zich voor deze procedure. Voor diensten of leveringen gaat het vooral gaat om complexe aankopen van geavanceerde producten of intellectuele diensten waarbij aanpassings-of ontwerpactiviteiten nodig zijn, zoals consultancy-, architectuur- of ingenieursdiensten, of grote ICT-projecten. Nieuw is dat ook als er onregelmatige of onaanvaardbare inschrijvingen zijn ingediend, nu kan worden uitgeweken naar de concurrentiegerichte dialoog. Onder onregelmatige inschrijvingen worden in ieder geval verstaan, inschrijvingen: a. die niet voldoen aan de vereisten in de aanbestedingsstukken; b. die te laat binnen zijn gekomen; c. waarbij aantoonbaar sprake is van ongeoorloofde afspraken of corruptie; d. die door de aanbestedende dienst als abnormaal laag zijn aangemerkt. 7

Onder onaanvaardbare inschrijvingen worden in ieder geval verstaan, inschrijvingen: a. van inschrijvers die niet aan de gestelde geschiktheidseisen voldoen; b. waarvan de prijs het door de aanbestedende dienst begrote bedrag, vastgesteld en gedocumenteerd vóór de aanvang van de aanbestedingsprocedure, overstijgt. Voorbeeld 1 De Gemeente heeft samen met de universiteit de wens om het bedrijvenpark te laten doorgroeien tot een park dat wereldwijd toonaangevend is. Om dat te kunnen realiseren dient de ontsluiting te worden verbeterd en de bereikbaarheid van het park te worden gegarandeerd. De doorstroming van het bestaande omliggende wegennet is reeds onvoldoende. Daarbij moet ook een derde nieuwe ontsluiting komen. Vanwege het feit dat geen gemakkelijk toepasbare oplossing voorhanden is, besluit de Gemeente de opdracht via een concurrentiegerichte dialoog in de markt te zetten, en de markt om oplossingen te vragen. Procedure De procedure wordt geopend met een aankondiging van de opdracht. In de aankondiging worden de eisen, voorwaarden en criteria die de aanbestedende dienst stelt aan de gegadigde vermeld. Na ontvangst van de verzoeken tot deelneming vindt een selectieronde (conform de niet-openbare procedure) plaats waarbij de aanbestedende dienst een beperkt aantal gegadigden (ten minste 3) overhoudt. Na de selectiefase vindt de daadwerkelijke dialoog (onderhandelingen) plaats, waarin alle mogelijke aspecten van de overheidsopdracht kunnen worden besproken, uitdrukkelijk ook de technische, juridische en economische aspecten als prijzen, kosten en opbrengsten. De minimumeisen, gunningscriteria en wegingsfactoren maken daarentegen expliciet geen onderdeel uit van de dialoog. De dialoog kan in verschillende fasen plaats vinden. Tijdens elke fase kan de aanbestedende dienst een oplossing en daarmee een gegadigde laten afvallen door het toepassen van in de aankondiging vermelde gunningcriteria. Na de dialoogfase vraagt de aanbestedende dienst de gegadigden die zijn overgebleven om een inschrijving voor hun oplossing te doen. De ontvangen inschrijvingen worden beoordeeld op basis van het gunningscriterium beste prijskwaliteitverhouding. 8

2. MEDEDINGINGSPROCEDURE MET ONDERHANDELING Onderwerp Artikel Wijziging Mededingingsprocedure met onderhandeling 2.30 en 2.31 2.126 en 2.126a Voorwaarden voor gebruik van deze procedure zijn: indien in de behoefte van de aanbestedende dienst niet kan worden voorzien zonder aanpassing van gemakkelijk beschikbare oplossingen; het onder meer ontwerp- of innovatieve oplossingen betreft; onderhandelingen nodig zijn i.v.m. specifieke omstandigheden die verband houden met de aard, de complexiteit, financiële en juridische voorwaarden of hieraan verbonden risico s; technische specificaties niet nauwkeurig genoeg kunnen worden vastgesteld; als in een openbare of niet openbare procedure alleen onregelmatige of onaanvaardbare inschrijvingen zijn ingediend. Nieuw is de mededingingsprocedure met onderhandeling. Voor deze procedure kan gekozen worden bij: innovatieve opdrachten, onregelmatige of onaanvaardbare inschrijvingen 3, of een opdracht waarvoor in de markt geen standaardoplossing beschikbaar is. Bij de mededingingsprocedure met onderhandeling worden de gegadigden uitgenodigd een eerste inschrijving in te dienen. Deze inschrijving is input voor de onderhandeling. Deze onderhandelingen hebben betrekking op de ingediende inschrijvingen. Met die inschrijvingen ligt de voorgestelde oplossing vast en zijn alleen aspecten van die oplossing voorwerp van onderhandeling. In tegenstelling tot de mededingingsprocedure worden bij de concurrentiegerichte dialoog de gegadigden uitgenodigd deel te nemen aan de dialoog. Na afloop daarvan dienen zij hun eerste inschrijving in. De concurrentiegerichte dialoog biedt ruimte om verschillende oplossingen aan te dragen, waarna de aanbestedende dienst in de dialoog samen met de deelnemers de voorgestelde oplossingen gaat uitwerken en uiteindelijk bepaalt welke oplossing het beste in zijn behoefte voorziet. Stel dat de Gemeente in geval van eerder aangehaalde Voorbeeld 1 specifieke oplossingsrichtingen in gedachten heeft, dan ligt de mededingingsprocedure met onderhandeling meer voor de hand. 3 Zie voor de definitie van onregelmatige en onaanvaardbare inschrijvingen, paragraaf 1. 9

Voorbeeld 2 Twee samenwerkende Gemeenten wensen een zaaksysteem aan te schaffen. Dit systeem dient gekoppeld te worden aan de bestaande ICT infrastructuren. Aan de koppelingen worden de nodige complexe eisen gesteld. De Gemeenten willen na inschrijvingen, met de ICT leveranciers in onderhandeling treden over de mogelijkheden tot koppeling. Procedure De mededingingsprocedure met onderhandeling begint met de gebruikelijke aankondiging. Na selectie van een beperkt aantal geschikte gegadigden dienen gegadigden op basis van vooraf bekendgemaakte minimumeisen en gunningscriteria hun eerste inschrijving in. Het eerste gedeelte van de mededingingsprocedure met onderhandeling (de selectiefase) is gelijk aan dat van de nietopenbare procedure. Als de aanbestedende dienst de mogelijkheid in het aanbestedingsdocument openhoudt, mag hij de opdracht op basis van de eerste inschrijving gunnen. Is die mogelijkheid niet opengehouden of zijn de eerste inschrijvingen niet goed genoeg, dan start een onderhandelingsronde waarin de aanbestedende dienst met iedere inschrijver afzonderlijk in onderhandeling treedt om de inhoud van de inschrijving te verbeteren. De onderhandelingen kunnen betrekking hebben op alle kenmerken van de werken, leveringen en diensten, zoals kwaliteit, hoeveelheid, commerciële clausules, alsook sociale, milieu- en innovatieve aspecten. Na afloop van elke onderhandelingsronde mogen de technische specificaties worden gewijzigd; de gunningscriteria en minimumeisen mogen niet worden gewijzigd. Na afloop van de onderhandelingen dienen de inschrijvers een definitieve inschrijving in. Er hoeft geen aankondiging geplaatst te worden wanneer er sprake is van onregelmatige of onaanvaardbare inschrijvingen én tot de procedure uitsluitend alle inschrijvers worden toegelaten a) die voldoen aan de gestelde geschiktheidseisen, b) op wie de uitsluitingsgronden niet van toepassing zijn en c) die bij de voorafgaande (niet-)openbare procedure aan de formele eisen van de aanbestedingsprocedure hebben voldaan. 10

3. INNOVATIEPARTNERSCHAP Onderwerp Artikel Wijziging Innovatiepartnerschap 2.31a en 2.31b 2.126b t/m 2.126d Opdracht die gericht is op de ontwikkeling en aanschaf van een innovatief product of werk of een innovatieve dienst welke niet reeds op de markt beschikbaar is. Door het innovatiepartnerschap kan een samenwerking worden opgezet tussen een aanbestedende dienst en een onderneming om nieuwe of innovatieve producten te ontwikkelen. Voor de uiteindelijke aankoop hoeft geen separate aanbestedingsprocedure te worden doorlopen. Van belang is dat er op de markt nog geen producten worden aangeboden waarmee in de behoeften van de aanbestedende dienst kan worden voorzien. Uit de definitie van innovatie zoals die wordt opgenomen in artikel 1.1, volgt dat een innovatief product, dienst of werk iets totaal nieuws moet zijn (voorbeeld 3) óf een aanmerkelijke verbetering kan inhouden van wat al bestond (voorbeeld 4). De aanbestedende dienst moet hiervoor voldoende uitgebreid marktonderzoek doen. Nieuwe of verbeterde producten, productie-, bouw- of constructieprocessen en verkoop- of organisatiemethodes, lenen zich goed voor deze procedure. Voorbeeld 3 Een Gemeente wil robots kopen die zwerfvuil opruimen. Op de traditionele manier kan de Gemeente deze opdracht niet aanbesteden. De Gemeente weet dat ondernemers niet snel geneigd zullen zijn om op een dergelijke aanbesteding in te schrijven, en als ze dat al doen tegen hele hoge kosten. Het is immers niet zeker of het zal lukken om een robot te ontwikkelen die goed genoeg is om zwerfvuil te herkennen en op te ruimen. De risico s voor de ondernemer die de aanbesteding wint zijn daarom erg groot. Lukt het namelijk niet de robot te maken, dan zal de overeenkomst worden ontbonden en verliest de ondernemer zijn geld. De Gemeente besluit daarom de procedure voor innovatiepartnerschap hiervoor te gebruiken en de kosten van de ontwikkelrisico s gezamenlijk met de aanbieders te dragen. Voorbeeld 4 Een Gemeente wenst samen met afvalverwerkingsbedrijven te komen tot een nieuwe en duurzame afvalverwerking van luiers en incontinentiematerialen. Procedure De procedure voor innovatiepartnerschap bestaat uit drie fasen: a) de fase waarin ondernemers meedingen naar toelating tot deelneming in het innovatiepartnerschap; b) de fase waarin de aanbestedende dienst deelneming in het innovatiepartnerschap aan één of meer ondernemers heeft gegund en hij samen met die partij(en) een innovatieve oplossing gaat ontwikkelen; c) de daadwerkelijke aankoop van product/werk/dienst. 11

Het innovatiepartnerschap begint met een aankondiging waarin de selectie- en gunningscriteria en de minimumeisen worden aangegeven. Bij de selectie moeten aanbestedende diensten in het bijzonder criteria stellen die te maken hebben met de kwaliteiten van inschrijvers op het gebied van onderzoek en ontwikkeling. Als gunningscriterium moet de aanbestedende dienst beste prijskwaliteitverhouding gebruiken. Iedere ondernemer mag laten weten dat hij interesse heeft in de opdracht. Nadat de selectie is uitgevoerd, blijven één of meerdere gegadigden over. Zij worden uitgenodigd om een eerste inschrijving te doen. Over de inschrijvingen treedt de aanbestedende dienst in onderhandeling met de inschrijvers met het doel om te bekijken hoe het product nog beter kan voldoen aan de behoeften van de aanbestedende dienst. Het kan bijvoorbeeld nodig zijn om na een onderhandelingsronde wat technische specificaties aan te passen, omdat het onmogelijk blijkt daaraan te voldoen. De minimumeisen mogen echter niet worden aangepast. Na de onderhandeling mag de aanbestedende dienst ervoor kiezen verder te gaan met het partnerschap. Bevalt de koers of het tempo van de ontwikkeling niet, dan kan de aanbestedende dienst het partnerschap stopzetten, mits in de aanbestedingstukken is aangegeven onder welke voorwaarden beëindiging mogelijk is. Wanneer de aanbestedende dienst tevreden is met het aangeboden product, nodigt hij de gegadigden uit een definitieve inschrijving te doen. Het aangeboden product wordt dan beoordeeld aan de hand van de in de aankondiging al bekendgemaakte gunningscriteria en minimumeisen. De winnaar van het innovatiepartnerschap krijgt vervolgens de opdracht tot levering. De aanbestedende dienst is wel verplicht om voor iedere fase een vergoeding aan de gegadigden te betalen die in overeenstemming moet zijn met innovatiegraad van de oplossing en de activiteiten die de gegadigde heeft moeten ondernemen. Daarbij moet de aanbestedende dienst in het oog houden dat de waarde van haar investering in verhouding blijft staan tot de aanschafwaarde van het uiteindelijke product. Een groot voordeel van de procedure is dat niet alleen de ontwikkeling maar ook de aankoop van een product, levering of proces in een en dezelfde aanbesteding kan worden uitgevraagd en dat de aanbestedende dienst kan besluiten om met één ondernemer in zee te gaan, dan wel met verschillende partners die afzonderlijke onderzoeks- en ontwikkelingsactiviteiten voor hun rekening nemen. De aanbestedende dienst vraagt dus een oplossing uit voor een bepaald probleem. De procedure is flexibel en biedt innovatieve bedrijven meer kansen om hun ideeën uit te werken tot een bruikbare oplossing en maakt het voor hen dus ook interessanter om te innoveren. Wel geldt de voorwaarde dat alleen tot aankoop mag worden overgaan indien de innovatieve producten, diensten of werken geleverd kunnen worden op het kwaliteits- en kostenniveau dat bij de start van het innovatiepartnerschap is afgesproken. 12

4. DYNAMISCH AANKOOPSYSTEEM Onderwerp Artikel Wijziging Dynamisch aankoopsysteem 2.48 t/m 2.50 2.144 t/m 2.149 Instellen via niet-openbare procedure Looptijd is onbeperkt (check op artikelnummer) Verplichting om opdrachten binnen het systeem apart aan te kondigen vervalt. Het dynamisch aankoopsysteem is een elektronisch proces voor het doen van gangbare aankopen van werken, leveringen of diensten, waarvan de kenmerken wegens de algemene beschikbaarheid op de markt voldoen aan de behoeften van de aanbestedende dienst. Het dynamisch aankoopsysteem heeft een onbeperkte looptijd en staat gedurende de looptijd open voor ondernemers die daaraan willen deelnemen. Voorbeeld 5 Gemeente besluit voor inkoop van flexibele arbeid (Marktplaats) of voor contracten met zorgaanbieders het dynamisch aankoopsysteem te gebruiken. Procedure De instelling van een dynamisch aankoopsysteem dient onder de gewijzigde AW2012 te geschieden met toepassing van de niet-openbare procedure, met uitzondering van de fase van inschrijving. Alle ondernemers die aan de geschiktheidseisen en selectiecriteria voldoen en niet worden uitgesloten, moeten worden toegelaten. Het aantal gegadigden wordt niet beperkt. De plaatsing van opdrachten binnen het dynamisch aankoopsysteem geschiedt overeenkomstig de niet-openbare procedure vanaf de fase van uitnodiging van de geselecteerde gegadigden tot inschrijving, met andere woorden: een aparte aankondiging voor opdrachten op TenderNed is niet meer vereist. De plaatsing van deze opdrachten kan daardoor sneller en efficiënter plaatsvinden. 13

5. RAAMOVEREENKOMST Onderwerp Artikel Wijziging Raamovereenkomst 2.44 t/m 2.47 2.139 t/m 2.143 Een raamovereenkomst met meerdere ondernemers kan voortaan met ten minste twee ondernemers worden gesloten. Een raamovereenkomst is bedoeld voor het plaatsen van toekomstige opdrachten. Men spreekt voor aanvang van de looptijd van de overeenkomst een aantal voorwaarden af (zoals prijs, kwaliteit, hoeveelheid en levertijd), waaronder toekomstige opdrachten zullen worden gegund. Het kenmerkende van een raamovereenkomst is dat zij geen leverings- of afnameplicht kent voor wat betreft hoeveelheden. De contractpartijen zijn wel de enige partijen waar in beginsel deze producten moeten worden afgenomen. Er zijn slechts enkele wijzigingen met betrekking tot de raamovereenkomst. De belangrijkste is dat een raamovereenkomst met meerdere ondernemers voortaan met minimaal twee ondernemers wordt afgesloten (dit was minimaal drie in de oude wet). Een bestaande raamovereenkomst staat volgens de gewijzigde AW2012 niet open voor nieuwe aanbestedende diensten of ondernemers. Indien dit wel wenselijk is, kan het dynamisch aankoopsysteem een goed alternatief zijn. In onderstaand tabel staan de concrete verschillen tussen beiden: Raamovereenkomst Een raamovereenkomst heeft een maximale looptijd van vier jaar. Aanbieders schrijven in en op basis van die aanbiedingen staan de voorwaarden voor levering (van diensten of producten) vast voor de looptijd van de raamovereenkomst. Bij een raamovereenkomst schrijven de aanbieders in en op basis van die aanbiedingen staat de prijs voor de levering (van diensten of producten) vast voor de looptijd van de raamovereenkomst. Dat is inflexibel. Bij een raamovereenkomst wordt meestal uitgegaan van een beperkt aantal partijen. Dynamisch aankoopsysteem Opdrachten kunnen voor veel langere tijd worden geplaatst. Bij een dynamisch aankoopsysteem kan het aanbod periodiek (maandelijks of halfjaarlijks) worden bijgewerkt (zolang de aanbieders maar voldoen aan de gestelde selectiecriteria). Dat levert meer flexibiliteit op voor zowel de opdrachtgever als de opdrachtnemer. Bij een dynamisch aankoopsysteem kan de prijs periodiek (maandelijks of halfjaarlijks) worden bijgewerkt. Dat levert meer flexibiliteit op. Bij een dynamisch aankoopsysteem doen alle partijen die aan de gestelde kwalificatie-eisen toelaten. 14

Voorts geeft de gewijzigde AW2012 een uitgebreidere beschrijving, van de uitvoering, van raamovereenkomsten met meer dan één ondernemer, waarin alle voorwaarden voor de uitvoering zijn bepaald. Indien de aanbestedende dienst dit in de aanbestedingsstukken vermeldt, kan hij specifieke werken, leveringen of diensten die onder de raamovereenkomst vallen laten uitvoeren. Dit kan door deze te gunnen aan één van de ondernemers, aangewezen volgens objectieve criteria en op grond van de reeds vastgestelde contractvoorwaarden, óf door een specifiek contract voor de uitvoering van werken, leveringen of diensten te gunnen na een mini-gunningsprocedure (de minicompetitie ) tussen de ondernemers die partij zijn bij de raamovereenkomst. Om de transparantie en gelijke behandeling te waarborgen, dient de aanbestedende dienst in de aanbestedingsdocumenten objectieve criteria op te nemen op grond waarvan hij de keuze voor één van de twee methoden van uitvoering van de raamovereenkomst zal maken. Voorbeeld 6 Een Gemeente besluit het onderhoud van de openbare verlichting aan te besteden met een raamovereenkomst. Enkel bij defecten binnen de looptijd van de overeenkomst wordt de dienstverlening daadwerkelijk ingekocht. De raamovereenkomst bevat geen afnameverplichting. Voorbeeld 7 Een Gemeente sluit een raamovereenkomst met meerdere uitzendbureaus voor de inhuur van personeel. Iedere opdracht wordt bij alle bureaus uitgezet. 15

6. PROCEDURE VOOR SOCIALE EN ANDERE SPECIFIEKE DIENSTEN Onderwerp Artikel Wijziging Sociale en andere specifieke diensten 2.38 en 2.39 2.6a 2B diensten vervallen. Daar in de plaats komen bijzondere voorschriften voor het plaatsen van overheidsopdrachten voor sociale en andere specifieke diensten. Een deel van de 2B diensten valt daar ook onder, een ander deel niet. De drempel voor sociale en andere specifieke diensten bedraagt 750.000. Het onderscheid tussen prioritaire- en niet-prioritaire diensten (ook wel A- en B-diensten) komt te vervallen. In de gewijzigde AW2012 komt in plaats daarvan een nieuwe procedure voor sociale en andere specifieke diensten. Deze procedure kent een drempelwaarde van 750.000. Boven deze drempel kent de procedure een verplichting de opdracht vooraf bekend te maken en achteraf de gunning te publiceren. Verder zijn er geen verplichtingen omtrent de procedure. Onder de drempel 750.000 is de aanbestedende dienst vrij in haar keuze voor de procedure en ondernemer, zolang het deugdelijk kan worden gemotiveerd op basis van art. 1.4 gewijzigde AW2012 en de gids Proportionaliteit. Het vooraf bekend maken van de opdracht kan op twee manieren: door middel van een vooraankondiging of door middel van een aankondiging. Bij de vooraankondiging vermeldt de aanbestedende dienst: - op welk soort dienst de overheidsopdracht betrekking heeft; - dat ondernemers hun belangstelling schriftelijk kenbaar moeten maken; - dat de overheidsopdracht wordt gegund zonder verdere bekendmaking. De vooraankondiging blijft gepubliceerd totdat de oorspronkelijk in de vooraankondiging aangegeven geldigheidstermijn ten einde komt, of de aankondiging van een gegunde opdracht is gepubliceerd. Het verlichte regime voor sociale en andere specifieke diensten betreft sociale diensten, gezondheidszorg en onderwijs ( services to the person ). Dit zijn veelal diensten waarvan de culturele context, waarbinnen deze geleverd worden, per lidstaat sterk kunnen verschillen. Zie onderstaande tabel voor een overzicht van de dienstencategorieën onder het oude en het nieuwe verlicht regime: Verlicht regime onder de oude richtlijn 2004/18/EG Hotels en restaurants Verlicht regime onder de nieuwe richtlijn 2014/24/EU (art. 74 ev.) Hotel en restaurant diensten Vervoer per spoor -- Vervoer over water -- Vervoersondersteunende activiteiten -- Overige maatschappelijke, sociale en persoonlijke diensten (zoals politieke organisaties) Verplichte sociale verzekeringen Diensten met betrekking tot uitkeringen 16

Verlicht regime onder de oude richtlijn 2004/18/EG Rechtskundige diensten Verlicht regime onder de nieuwe richtlijn 2014/24/EU (art. 74 ev.) Juridische diensten Arbeidsbemiddeling -- Religieuze diensten Opsporing en beveiliging Opsporing en beveiliging Onderwijsdiensten Gezondheidszorg en maatschappelijke dienstverlening Cultuur, sport en recreatie -- Overige diensten -- Administratieve diensten voor sociale diensten, onderwijs, gezondheidszorg en culturele diensten Gezondheidszorg, sociale dienstverlening en aanverwante diensten Overige administratieve diensten en overheidsdiensten Gevangenisdiensten en openbare veiligheid Diensten ten behoeve van de gemeenschap (diplomatieke diensten, consulaire diensten, gerechtelijke diensten) Internationale diensten Postbezorging Coveren van banden en smederijdiensten Een volledig overzicht van vervallen B-diensten CPV 4 -codeniveau en een overzicht van sociale en specifieke diensten op CPV-codeniveau is te vinden in Bijlage II. De gevolgen van de wijzigingen op de aanbestedingspraktijk, zijn in drie groepen onder te verdelen: 1. Geen verlicht regime naar nieuw verlicht regime; 2. Oud verlicht regime naar nieuw verlicht regime; 3. Oud verlicht regime naar geen verlicht regime. Voorbeeld 8 Een Gemeente doet een vooraankondiging van de inkoop van huishoudelijke hulp via het daartoe bestemde elektronisch formulier op TenderNed. Daarin vermeldt de Gemeente dat de geldigheidstermijn van de vooraankondiging eindigt op 1 januari 2017. Tot dit moment kunnen geïnteresseerden zich schriftelijk melden bij de Gemeente om deel te nemen aan de procedure. 4 Common Procurement Vocabulary. 17

Voorbeeld 9 Een Gemeente gebruikt voor de aanbesteding van uitzendkrachten voor huishoudelijke hulp de procedure voor sociale en specifieke diensten. Deze inhuur van personeel valt onder Gezondheidszorg, sociale dienstverlening en aanverwante diensten en kan dus middels het verlichte regime worden aanbesteed. Voorbeeld 10 Een Gemeente heeft behoefte aan flexkrachten. De kwalificaties op persoonlijk niveau speelt hierbij een doorslaggevende rol. De Gemeente vind het niet wenselijk om voor iedere flexkracht een separate aanbesteding onder volledig regime te organiseren. Inhuur derden (oude 2B-dienst) valt immers niet meer onder het verlicht regime. Besloten wordt om het Dynamisch Aankoop Systeem (DAS) toe te passen. 18

7. AANKOOPCENTRALE Onderwerp Artikel Wijziging Aankoopcentrales en gezamenlijke bestedingen 2.11 t/m 2.11b De wijziging bevat nadere invulling over het functioneren van een aankoopcentrale. Een aankoopcentrale is verantwoordelijk voor de naleving van de Aanbestedingswet bij het doen van (gezamenlijk) inkopen. De aankoopcentrale wordt omschreven als een aanbestedende dienst die een gecentraliseerde aankoopactiviteit en eventueel een aanvullende aankoopactiviteit verricht, ten behoeve van andere aanbestedende diensten. Uit de definitie volgt voorts dat de aankoopcentrale op twee manieren kan werken: als groothandel of als tussenpersoon Groothandel Treedt de aankoopcentrale op als groothandel, dan sluit de aankoopcentrale zelf en voor eigen risico overeenkomsten met de leverancier(s) af. De aankoopcentrale besteedt zelfstandig een opdracht aan, zonder dat er een specifieke opdracht van aanbestedende diensten onderligt. Het risico dat er weinig gebruik wordt gemaakt van deze overeenkomst ligt bij de aankoopcentrale. Tussenpersoon Daarnaast bestaat de mogelijkheid dat een aankoopcentrale als tussenpersoon fungeert voor het aanbesteden van werken, leveringen of diensten door bepaalde aanbestedende diensten. In dat geval geven de aanbestedende diensten instructies aan de aankoopcentrale. De aankoopcentrale krijgt in dit geval de opdracht van (een) aanbestedende dienst(en) om een procedure te starten. De tussenpersoon handelt in opdracht van de aanbestedende dienst en voert enkel de procedure uit, voor rekening en risico van de aanbestedende dienst. De overeenkomsten worden door de aanbestedende dienst gesloten. Gecentraliseerde activiteiten zijn hierbij activiteiten die permanent plaatsvinden op een van de volgende wijzen: a) de verwerving van leveringen en/of diensten die bestemd zijn voor aanbestedende diensten; b) de gunning van overheidsopdrachten of de sluiting van raamovereenkomsten voor werken, leveringen of diensten die bestemd zijn voor aanbestedende diensten; Dergelijke overheidsopdrachten kunnen ook aanvullende aankoopactiviteiten bevatten. Hieronder wordt verstaan activiteiten die bestaan uit het verlenen van ondersteuning, met name op de volgende wijzen: 19

a) technische infrastructuur die aanbestedende diensten in staat stelt overheidsopdrachten te gunnen of raamovereenkomsten te sluiten voor werken, leveringen of diensten; b) adviesverlening over het verloop of de opzet van openbare aanbestedingsprocedures; c) voorbereiding en beheer van aanbestedingsprocedures namens en voor rekening van de betrokken aanbestedende dienst; De aanvullende aankoopactiviteit mag hierbij niet een losstaande activiteit zijn. De activiteit moet verbonden zijn aan de permanente gecentraliseerde aankoopactiviteit en daarmee dus verband houden met de centrale aankoop ten behoeve van de betreffende aanbestedende dienst. Een aankoopcentrale is hiermee altijd zelf een aanbestedende dienst, die op permanente basis (dus niet incidenteel) gecentraliseerde aankoopactiviteiten verricht ten behoeve van andere aanbestedende diensten. Als een aankoopcentrale heeft aanbesteed kunnen de aanbestedende diensten rechtstreeks bestellen bij de aankoopcentrale, zonder dat hiervoor een aanbesteding hoeft te worden doorlopen. Dit kan zeker voor samenwerkingsverbanden extra mogelijkheden bieden. AANKOOPCENTRALE GUNNINGSPROCEDURE CONTRACTUELE BAND GUNNING DEELNEMENDE BESTUREN BESTUUR X BESTUUR Y OPDRACHTNEMER Communicatie Op TenderNed dient in de aankondiging vermeld te worden dat de aanbestedende dienst optreedt als aankoopcentrale. Aankoopcentrales zijn voorts verplicht om volledig elektronisch aan te besteden per 18 april 2017. Omdat een aankoopcentrale altijd een aanbestedende dienst is die op permanente basis gecentraliseerde aankoopactiviteiten verricht voor andere aanbestedende diensten, kan ook gedacht worden aan samenwerkingsverbanden die in een andere juridische entiteit zijn georganiseerd. Bijvoorbeeld in de vorm van een coöperatie, stichting, besloten vennootschap of naamloze vennootschap of Gemeenschappelijke Regeling (afhankelijk van hoe de samenwerking is georganiseerd). Deze opsomming is niet limitatief. 20

Voorbeeld 11 Een inkoopbureau koopt in voor verschillende Gemeenten en treedt hierbij op als groothandel voor de inkoop van kantoormeubilair. Voorbeeld 12 Het inkoopbureau fungeert als tussenpersoon in het geval van de WMO, Jeugdhulp of voor de aanleg van een weg. Het inkoopbureau is een coöperatieve vereniging van aanbestedende diensten met 17 leden (tussenpersonen). Merendeel van de leden is Gemeenten. 21

B. AANBESTEDINGSPROCES 22

8. OPERATIONELE EENHEID Onderwerp Artikel Wijziging Operationele eenheid 2.15a Bij losse operationele eenheden (binnen de aanbestedende diensten) mag voor iedere eenheid afzonderlijk de opdrachtwaarde worden bepaald. In de gewijzigde AW2012 is opgenomen hoe bij de waardebepaling van een opdracht moet worden omgegaan met afzonderlijke operationele eenheden binnen een aanbestedende dienst. Die waarden moeten bij elkaar opgeteld worden, tenzij een operationele eenheid zelfstandig verantwoordelijk is voor zijn aanbestedingen. In dat geval kan de waarde van de opdracht worden bepaald op het niveau van die zelfstandige operationele eenheid. De richtsnoeren van de Europese Commissie over operationele eenheden uit 1993 zijn hierbij leidend. 5 Er zijn vier cumulatieve voorwaarden waar aan moet worden voldaan wil er sprake zijn van een afzonderlijke operationele eenheid: 1. De inkoopeenheden zijn binnen de organisatie daadwerkelijk gedecentraliseerd; 2. De budgetten zijn gescheiden per inkoopeenheid; 3. De inkopen zijn bedoeld om in de eigen behoeften van de eenheid te voorzien; 4. De overkoepelende aanbestedende dienst mag zich niet als grote inkopende partij presenteren en proberen vanuit die positie betere voorwaarden te bedingen. De operationele eenheid mag wel vrijwillig meedoen aan overeenkomsten die door de overkoepelende aanbestedende dienst wordt gesloten, mits dit bij de uitvraag wordt aangegeven. Dit artikel is met name van toepassing voor de staat en enkele grotere Gemeenten. Voorbeeld 13 Afvalservice Breda sluit zelfstandig overeenkomsten met leveranciers. Zij kunnen de opdrachtwaarde van hun overeenkomsten dan ook zelf bepalen, zonder rekening te houden met andere, soortgelijke, inkopen van de Gemeente. 5 Policy Guidelines on contracts awarded by separate units of a contracting entity under dir. 90/531/EEC, CCO/92/87 Final, 20/01/1993. 23

9. UITSLUITINGSGRONDEN Onderwerp Artikel Wijziging uitsluitingsgronden 2.86 en 2.87 Uitbreiding van het aantal verplichte en facultatieve uitsluitingsgronden. Terugkijktermijn wijzigt. Voor verplichte uitsluitingsgronden wordt het 5 jaar i.p.v. 4 jaar en voor facultatieve uitsluitingsgronden wordt het 3 jaar i.p.v. 4 jaar. Verplichte uitsluitingsgronden Verplichte uitsluitingsgronden hebben betrekking op de professionele integriteit van de gegadigden of inschrijvers die aan een aanbestedingsprocedure (willen) deelnemen en op zeer ernstige vormen van economische criminaliteit. De aanbestedende dienst moet deze gronden toepassen wanneer het gaat om een Europese aanbesteding. Naast de bestaande verplichte uitsluitingsgronden (zoals veroordeling wegens lid van criminele organisatie, omkoping, fraude of witwassen), zijn drie verplichte uitsluitingsgronden toegevoegd, namelijk: - veroordeling vanwege (uitlokking van, medeplichtigheid tot of poging tot) terrorisme; - veroordeling vanwege kinderarbeid en andere vormen van mensenhandel; - onherroepelijke en bindende rechterlijke of administratieve beslissing dat niet is voldaan aan de verplichting tot betaling van belastingen en sociale premies. Ten aanzien van deze laatste uitsluitingsgrond geldt dat de aanbestedende dienst steeds bijzondere aandacht dient te schenken aan het proportionaliteitsbeginsel. Voorbeeld 14 Een ondernemer is veroordeeld tot het betalen van een belastingschuld van 40.000. Op het moment van de aanbesteding moet nog 300 worden betaald. Het uitsluiten van deze partij is niet proportioneel. Daarnaast wordt bij de uitsluitingsgronden expliciet aangegeven dat de inschrijver ook uitgesloten dient te worden indien e e n van de leden van een bestuurs-, leidinggevend of toezichthoudend orgaan of iemand die daarin verantwoordings-, beslissings-, of controlebevoegdheden heeft, onherroepelijk is veroordeeld wegens een verplichte uitsluitingsgrond. Bij een aanvraag om een gedragsverklaring aanbesteden worden ook de justitiële antecedenten van bestuurders, vennoten, e.d. getoetst. Ook bestuurders die het afgelopen jaar zijn afgetreden, maar nog wel een beleidsbepalende functie in de organisatie vervullen worden getoetst. 24

Voorbeeld 15 De directeur van een vervoersbedrijf is 2 jaar geleden onherroepelijk veroordeeld wegens fraude. Inmiddels is hij veranderd van baan en bestuurslid geworden bij een adviesbureau. Het adviesbureau kan tot 5 jaar na de veroordeling van de oud-directeur uitgesloten worden van een aanbesteding. Facultatieve uitsluitingsgronden De facultatieve uitsluitingsgronden zijn opnieuw geformuleerd. Naast de bestaande uitsluitingsgronden (faillissement/ surseance van betaling, overtreding van een beroepsgedragsregel, ernstige fout in de uitoefening van zijn beroep, niet voldoen aan betaling van sociale zekerheidspremies of belastingen, of het verstrekken van valse verklaringen of het niet verstrekken van gevraagde inlichtingen aan de aanbestedende dienst), kan een inschrijver of gegadigde na implementatie van de nieuwe aanbestedingsrichtlijn voortaan ook worden uitgesloten indien: 1. er aantoonbaar sprake is van schending van Europees of internationaal milieu-, sociaal en arbeidsrecht of collectieve arbeidsovereenkomsten (zie voorbeeld 16); 2. er plausibele aanwijzingen zijn dat inschrijver of gegadigde met andere ondernemers overeenkomsten heeft gesloten die gericht zijn op vervalsing van de mededinging (zie voorbeeld 17); 3. sprake is van een belangenconflict (integriteit) dat niet effectief kan worden verholpen met andere minder ingrijpende maatregelen (zie voorbeeld 18); 4. sprake is van eerdere betrokkenheid bij de voorbereiding van de aanbestedingsprocedure, waardoor zich een vervalsing van de mededinging heeft voorgedaan, die niet met minder ingrijpende maatregelen kan worden verholpen (zie voorbeeld 19); 5. sprake is van aanzienlijke of voortdurende tekortkomingen bij de uitvoering van een wezenlijk voorschrift van een eerdere overheidsopdracht, wat heeft geleid tot vroegtijdige beëindiging van die eerdere opdracht, tot schadevergoeding of tot andere vergelijkbare sancties ('past performance'). De tekortkomingen kunnen ook bij andere aanbestedende diensten zijn geconstateerd (zie voorbeeld 20); 6. sprake is van onrechtmatige beïnvloeding van het besluitvormingsproces van de aanbestedende dienst, teneinde vertrouwelijke informatie te verkrijgen die onrechtmatige voordelen in de aanbestedingsprocedure kan bezorgen, of teneinde verwijtbaar misleidende informatie te verstrekken die een belangrijke invloed kan hebben op besluiten inzake uitsluiting, selectie en gunning (zie voorbeeld 21). Het niet betalen van de sociale zekerheidspremies of belastingen is een facultatieve uitsluitingsgrond zolang er nog geen definitieve veroordeling heeft plaatsgevonden. Bij het hanteren van deze facultatieve uitsluitingsgronden, moet de aanbestedende dienst steeds bijzondere aandacht schenken aan het proportionaliteitsbeginsel. Voorbeeld 16 De arbeidsinspectie is langs geweest bij een cateraar. Zij hebben een rapport opgesteld waaruit blijkt dat er misstanden zijn bij de inzet van het Poolse personeel. De cateraar kan worden uitgesloten. 25

Voorbeeld 17 De taxibedrijven maken onderling afspraken over de tarieven die worden gehanteerd bij de inschrijving. Hiervoor worden ze beboet door de ACM. Alle betrokken bedrijven kunnen op basis hiervan worden uitgesloten. Voorbeeld 18 Een personeelslid van de Gemeente is betrokken bij een aanbesteding als materiedeskundige. Een van de uitgenodigde partijen heeft zijn echtgenote in dienst. De ambtenaar heeft dan ook mogelijk persoonlijke belangen bij de gunning aan die ondernemer. Indien aangetoond kan worden dat de vrouw van de ambtenaar niet betrokken is bij de inschrijving, is uitsluiten een te zwaar middel. Voorbeeld 19 Een klein adviesbureau is betrokken bij het opstellen van de aanbestedingsdocumenten. Daarna schrijven zij ook in op de aanbesteding. De kennis die het adviesbureau heeft, wordt ook beschikbaar gesteld aan de andere partijen, zodat uitsluiting een te zwaar middel is. Voorbeeld 20 Een Brabantse Gemeente heeft de overeenkomst met de groenonderneming vroegtijdig beëindigd doordat tijdens de werkzaamheden verschillende c.q. omvangrijke schademeldingen van omwonenden kwamen. Een Limburgse Gemeente besluit deze onderneming niet toe te laten tot de nieuwe aanbesteding snoeien bomen. Voorbeeld 21 Een leverancier nodigt de voltallige afdeling inkoop uit voor een afdelingsuitje bij Sail Amsterdam. Gelijktijdig loopt een aanbesteding waarop de leverancier inschrijft. Het afdelingshoofd besluit het uitje te verbieden, om de objectiviteit en onafhankelijkheid van de medewerkers te bewaken. Self-cleaning Elke ondernemer mag, wanneer een verplichte of facultatieve uitsluitingsgronden op hem van toepassing is, bewijzen dat de maatregelen die de ondernemer heeft genomen voldoende zijn om zijn betrouwbaarheid aan te tonen ondanks de toepasselijke uitsluitingsgrond. Als dat bewijs door de aanbestedende dienst toereikend wordt bevonden, wordt de betrokken ondernemer niet uitgesloten van de aanbestedingsprocedure ('self-cleaning'). Als het bewijs niet toereikend wordt bevonden, dan dient dit in alle gevallen te worden gemotiveerd. Uitsluitingsgronden onderaannemers Tot slot is de mogelijkheid opgenomen om onderaannemers te controleren op de gestelde uitsluitingsgronden. Indien onderaannemers worden ingezet om te voldoen aan de gestelde eisen (beroep op derden), dienen onderaannemers met de UEA aan te tonen dat de uitsluitingsgronden niet op hen van toepassing zijn. Indien onderaannemers enkel worden betrokken bij de uitvoering van de opdracht, kan de aanbestedende dienst bepalen dat de hoofdaannemer voor alle onderaannemers, gedurende de hele contractperiode, ook UEA s moet indienen. In de overeenkomst moet vervolgens de verplichting worden opgenomen dat een onderaannemer wordt vervangen indien een uitsluitingsgrond op deze partij van toepassing is. 26

10. GESCHIKTHEIDSEISEN Onderwerp Artikel Wijziging Geschiktheidseisen 2.90 t/m 2.100 Onder andere: dat er meer naar keurmerken mag worden gevraagd, al zijn daar wel eisen aan gesteld; dat referentietermijnen mogen worden verlengd als dat nodig is. Geschiktheidseisen kunnen betrekking hebben op: - de financiële en economische draagkracht; - de technische en beroepsbekwaamheid; - geschiktheid om de beroepsactiviteit uit te oefenen; De aanbestedende diensten mogen uitsluitend bovenstaande criteria voor deelname opleggen aan ondernemers. Alle voorwaarden houden verband met en staan in verhouding tot het voorwerp van de opdracht. Financiële en economische draagkracht De ondernemer die zich beroept op de financiële en economische draagkracht van derden, kan samen met die derde, door de aanbestedende dienst hoofdelijk aansprakelijk worden gehouden voor de juiste uitvoering, mits dit vooraf in de aanbestedingsdocumenten is vermeld. Zo heeft de aanbestedende dienst meer grip op de naleving van de gestelde eisen. Ook is nu in de gewijzigde AW2012 opgenomen dat de aanbestedende dienst deze derde waarop door een ondernemer een beroep wordt gedaan, ook kan toetsen op de uitsluitingsgronden en geschiktheidseisen. Voldoet deze niet, dan dient deze te worden vervangen. Aanbestedende diensten kunnen eisen stellen om ervoor te zorgen dat ondernemers over de nodige economische en financiële draagkracht beschikken om het contract uit te voeren. Er kan bijvoorbeeld geëist worden dat de ondernemers een jaarrekening aanleveren. Ook kan naar een jaaromzet worden gevraagd. Hier dient echter terughoudend mee om te worden gegaan, op basis van de gids Proportionaliteit. Technische- en beroepsbekwaamheid Aanbestedende diensten kunnen ondernemers eisen opleggen opdat zij over de noodzakelijke personele en technische middelen en ervaring beschikken om de opdracht volgens een passende kwaliteitsnorm uit te voeren. Dit kan door middel van op te vragen referenties. Niet alleen het eindresultaat is daarbij van belang maar ook de wijze van uitvoering. De gebruikelijke termijnen voor referenties (3 jaar voor leveringen en diensten, 5 jaar voor werken) mogen worden verlengd wanneer dit nodig is om een adequaat niveau van mededinging te verkrijgen. 27

Voorbeeld 22 De afgelopen jaren zijn er, door de crisis, weinig architectuuropdrachten op de markt geplaatst. Het merendeel van de bureaus kan dan ook niet voldoen aan de referentie-eis binnen een termijn van 3 jaar. De Gemeente besluit de termijn op te rekken naar 6 jaar, zodat er meer partijen in de gelegenheid zijn om deel te nemen aan de aanbesteding. Ook kan een aanbestedende dienst bij opdrachten voor leveringen waarbij plaatsings- of installatiewerkzaamheden, diensten of werken nodig zijn, de beroepsbekwaamheid van ondernemers beoordelen op grond van hun vaardigheden, doeltreffendheid, ervaring en betrouwbaarheid. Bovendien kan de aanbestedende dienst bij dergelijke opdrachten eisen dat bepaalde kritische taken door de inschrijver zelf worden uitgevoerd. Een beroep op derden is in dat geval niet mogelijk. Immers, de vaardigheden en ervaringen van de partij zelf zijn van belang voor de uitvoering van de opdracht. Men wil dan niet het risico lopen dat alsnog een andere partij de opdracht uitvoert. Voorbeeld 23 Bij een aanbesteding voor liftinstallaties verplicht de Gemeente de inschrijvende partijen om zelf de installatie te verzorgen. Dit mag niet worden uitbesteed aan onderaannemers. Degene op wiens technische en beroepsbekwaamheid met betrekking tot onderwijs- en beroepskwalificaties of relevante beroepservaring een beroep wordt gedaan, dient ook daadwerkelijk de werken of diensten te verrichten waarvoor die bekwaamheid is vereist. De aanbestedende dienst kan deze ander waarop door een ondernemer een beroep wordt gedaan, toetsen op de uitsluitingsgronden en geschiktheidseisen. Voldoet deze niet, dan dient deze te worden vervangen. Geschiktheid om de beroepsactiviteit uit te oefenen De aanbestedende diensten kunnen van ondernemers eisen dat zij zijn ingeschreven bij beroeps- of handelsregister. Bij dienstenopdrachten waarvoor ondernemers over een bepaalde vergunning of een lidmaatschap dienen te beschikken, kan de aanbestedende dienst hiervan een bewijs opvragen. 28

11. BEWIJSMIDDELEN Onderwerp Artikel Wijziging Controle van uitsluitingsgronden, geschiktheidseisen en selectiecriteria 2.101, 2.102 en 2.102a De bewijsstukken moeten voortaan worden opgevraagd. De aanbestedende dienst kan, te allen tijde tijdens de procedure, alle of een deel van de bewijsmiddelen opvragen. Actuele bewijsstukken die al in het bezit zijn, mogen niet meer worden opgevraagd. De gewijzigde AW2012 bevat een nieuwe verplichting voor aanbestedende diensten. Voordat de aanbestedende dienst tot gunning overgaat, moet hij de inschrijver aan wie hij voornemens is de opdracht te gunnen, verzoeken om de vereiste bewijsstukken te overleggen. Voordat de gevraagde bewijsstukken zijn opgeleverd en gecontroleerd, kan niet tot het sluiten van de overeenkomst worden overgegaan. De gewijzigde AW2012 geeft de aanbestedende dienst het recht te allen tijde voor de voorlopige gunning alle of een deel van de bewijsmiddelen op te vragen, wanneer dit noodzakelijk is voor een goed verloop van de procedure. Ondernemers zijn niet meer verplicht bewijsmiddelen te verstrekken als de aanbestedende dienst, die bewijsmiddelen in het kader van een eerdere aanbestedingsprocedure nog in het bezit heeft. Gedacht kan worden aan de situatie waarin een ondernemer zeer recent heeft deelgenomen aan een aanbesteding van dezelfde aanbestedende dienst en exact hetzelfde document heeft aangeleverd. Voorbeeld 24 Een ondernemer schrijft regelmatig in op aanbestedingen bij de Gemeente. Bij de eerste aanbesteding die de ondernemer gegund krijgt, wordt de Gedragsverklaring Aanbesteden opgevraagd. Bij de daaropvolgende aanbestedingen hoeft de Gedragsverklaring niet te worden opgeleverd, mits deze nog steeds geldig is (maximaal 2 jaar). Daarnaast zijn ondernemers niet verplicht bewijsstukken te verstrekken als de aanbestedende dienst die bewijsstukken rechtstreeks en kosteloos kan raadplegen in een databank. In het geval de aanbestedende dienst een bewijsmiddel rechtstreeks kan verkrijgen door raadpleging van een dergelijke nationale databank, verstrekt een inschrijver in het Uniform Europees Aanbestedingsdocument (UEA) de informatie die de aanbestedende dienst nodig heeft om toegang te krijgen tot deze informatie. Het gaat hierbij om informatie als het internetadres van de databank, eventuele identificatiegegevens en in voorkomend geval de benodigde verklaring van instemming. 29

Voor het interne beleid betekent dit dat niet alle informatie standaard bij de ondernemer wordt opgevraagd. De aanbestedende dienst moet zelf nationale/internationale databanken raadplegen als de ondernemer aangeeft in welke databank de informatie raadpleegbaar is (en toegang verschaft tot deze gegevens). 30

12. GUNNINGSCRITERIA Onderwerp Artikel Wijziging Gunningscriteria 2.113a t/m 2.115a de economisch meest voordelige inschrijving (EMVI) is nu een overkoepelend begrip het oude gunningscriterium EMVI heet voortaan beste prijs-kwaliteitverhouding. EMVI kan nu ook op basis van kosteneffectiviteit worden vastgesteld; De gunningscriteria moeten zodanig worden opgesteld dat de daadwerkelijke mededinging wordt gewaarborgd. Aan de hand van specificaties bij de gunningscriteria toetst de aanbestedende dienst in welke mate de inschrijvingen aan de gestelde gunningscriteria voldoen. EMVI De gunning van overheidsopdrachten moet op de economisch meest voordelige inschrijving gebaseerd worden. Deze term wordt voortaan als overkoepelende term gebruikt. De economisch meest voordelige inschrijving wordt door de aanbestedende dienst vastgesteld op basis van: de beste prijs-kwaliteitverhouding (het oude EMVI-criterium), of de laagste kosten berekend op basis van kosteneffectiviteit, zoals de levenscycluskosten (motivering vereist), of de laagste prijs (motivering vereist). Gunningscriteria Gunningscriteria moeten altijd verband houden met het voorwerp van de opdracht. Dit verband hoeft niet altijd op het gevraagde te zien, maar kan ook zien op andere fasen van de levenscyclus, zoals de productiefase. Een gunningscriterium hoeft niet een kenmerkende eigenschap van het product zelf te betreffen, maar kan ook zien op zaken die die niet direct in het werk, de levering of de dienst aanwezig zijn. Voorbeeld 25 De provincie besluit om voor de levering van koffie de arbeidsomstandigheden van degene die het product heeft gemaakt mee te laten wegen in de beoordeling. Een leverancier krijgt dus meer punten als het product fair trade is. Voorbeeld 26 Een aanbestedende dienst die personenauto s inkoopt, kan in aanvulling op gunningscriteria die specifiek zien op de auto s zelf, ook gunningscriteria opstellen die zien op de mate waarin de diverse onderdelen van de auto recyclebaar zullen zijn aan het einde van de levenscyclus van de auto. 31

Beste prijs/kwaliteit De aanbestedende dienst die de economisch meest voordelige inschrijving vaststelt op basis van de beste prijskwaliteitverhouding, maakt in de aankondiging van de overheidsopdracht bekend welke nadere criteria (sub-gunningscriteria) hij gaat toetsen, zoals: a. kwaliteit, waaronder technische verdienste; b. esthetische en functionele kenmerken; c. toegankelijkheid; d. geschiktheid van het ontwerp voor alle gebruikers; e. sociale, milieu- en innovatieve kenmerken; f. de handel en de voorwaarden waaronder deze plaatsvindt; g. de organisatie, de kwalificatie en de ervaring van het personeel voor de uitvoering van de opdracht, wanneer de kwaliteit van dat personeel een aanzienlijke invloed kan hebben op het niveau van de uitvoering van de opdracht; h. klantenservice en technische bijstand; i. leveringsvoorwaarden, zoals leveringsdatum, leveringswijze, leveringsperiode of termijn voor voltooiing. Deze opsomming is uitgebreider dan voorheen. Ook dient te worden vermeld welk relatieve gewicht aan deze nadere criteria wordt gegeven, of, als dat niet mogelijk is, wat de volgorde van belangrijkheid is. Alleen gunnen op basis van beste kwaliteit behoort niet meer tot de mogelijkheden. De kwalitatieve criteria moeten gepaard gaan met een kostencriterium. Een maximumbudget is toegestaan, maar het bieden van de beste kwaliteit op basis van een vast bedrag is niet meer mogelijk. Voorbeeld 27 Een Gemeente besteedt een arbodienstverlening aan. Onderdeel van de gunningscriteria is de ervaring en opleiding van de arboarts, aangezien deze ervaring direct betrekking heeft op de dienst. Laagste prijs o.b.v. kosteneffectiviteit Een aanbestedende dienst kan kosteneffectiviteit berekenen door een raming te maken van de levenscycluskosten. Levenscycluskosten zijn kosten die worden gedragen door de aanbestedende dienst of andere gebruikers van een product, dienst of werk, of kosten die kunnen worden toegerekend aan externe milieueffecten. Indien een aanbestedende dienst de kosten aan de hand van de levenscycluskosten raamt, vermeldt de aanbestedende dienst in de aanbestedingsstukken welke gegevens de inschrijvers moeten verstrekken en welke methode zal worden toegepast om de levenscycluskosten op basis van die gegevens te bepalen. Als externe milieueffecten worden meegenomen, dan dienen deze kosten in geld te worden uitgedrukt en gecontroleerd te kunnen worden. Ook moet de wijze waarop de kosten worden beraamd vooraf op een objectieve (algemeen van opzet) en niet-discriminerende manier worden gekozen en voor alle betrokken partijen toegankelijk zijn. De aanbestedende dienst dient in de aanbestedingsdocumenten te motiveren waarom dit gunningscriterium wordt gehanteerd. 32

Voorbeeld 28 De Gemeente kiest ervoor om behalve prijs ook andere economische kosten, verbonden aan de aanschaf van de levering van printers, mee te wegen aan de hand van het gunningscriterium laagste kosten op basis van kosteneffectiviteit. Andere economische kosten zijn bij de aanschaf van printers dan bijvoorbeeld de kosten verbonden aan de aanschaf van inkt, het energieverbruik van de printer, en de ontmanteling en recycling van de printer. Laagste prijs De aanbestedende dienst die de economisch meest voordelige inschrijving vaststelt op basis van de laagste kosten of laagste prijs, motiveert de toepassing van dat criterium in de aanbestedingsstukken. 33

13. KEURMERKEN EN KEURMERKEISEN Onderwerp Artikel Wijziging Specifieke milieu-, sociale of andere keurmerken 2.78a De aanbestedende dienst kan in de technische specificaties, gunningscriteria of contractvoorwaarden betreffende de uitvoering van de opdracht specifieke milieu-, sociale of andere keurmerken eisen. Andere bewijsmiddelen 2.78b Er zijn twee nieuwe begrippen opgenomen in de gewijzigde AW2012, te weten Keurmerk en Keurmerkeis. keurmerk: document, certificaat of getuigschrift dat bevestigt dat een werk, product, dienst, proces of procedure aan bepaalde eisen voldoet. keurmerkeis: de voorschriften waaraan een product, dienst, proces of procedure moet voldoen om een keurmerk te verkrijgen. De aanbestedende dienst mag een specifiek keurmerk eisen. Hieraan worden de volgende voorwaarden gesteld: a. De keurmerkeisen hebben alleen betrekking op criteria die verband houden met het voorwerp van de opdracht en geschikt zijn voor de omschrijving van de kenmerken die het voorwerp van de opdracht vormen; b. De keurmerkeisen zijn gebaseerd op objectief controleerbare en niet-discriminerende criteria; c. Het keurmerk is in een open en transparante procedure vastgesteld waaraan alle belanghebbenden kunnen deelnemen; d. Het keurmerk is voor alle belanghebbenden toegankelijk; e. De keurmerkeisen worden toegewezen door een derde partij, waarop de aanvrager van het keurmerk geen beslissende invloed kan uitoefenen. Als een uitvraag niet aan het hele keurmerk hoeft te voldoen, dient duidelijk aangegeven te worden aan welke keurmerkeisen wel voldaan moet worden. Tevens geldt dat als niet alle eisen van het keurmerk verband houden met het voorwerp van de opdracht, niet het keurmerk mag worden geëist, maar wel onderdelen van het keurmerk als technische specificatie kunnen worden opgenomen. 34

Door het stellen van een keurmerk worden ook gelijkwaardige keurmerken geaccepteerd. Tevens dienen andere bewijsmiddelen (zoals technische dossiers) te worden geaccepteerd, mits de inschrijver; a. aantoont dat hij niet de mogelijkheid heeft gehad het specifieke keurmerk (of een gelijkwaardig keurmerk) binnen de gestelde termijnen te verwerven om redenen die hem niet aangerekend kunnen worden, en b. aantoont dat de uitvoering van de opdracht voldoet aan het aangegeven keurmerk of keurmerkeisen. Voorbeeld 29 Een Gemeente start een aanbesteding voor de huur van datacenterruimte. Zij stelt aan de locatie de eis dat het pand minimaal energielabel D heeft. 35

14. Onderaanneming Onderwerp Artikel Wijziging Onderaanneming 2.79 Extra informatie opvragen over onderaannemers. Informatie opvragen Bij werken altijd en diensten enkel als deze ter plaatse onder rechtstreeks toezicht worden verleend, moet de aanbestedende dienst extra informatie opvragen over onderaannemers. Het betreft hier de naam van de onderaannemer, zijn contactgegevens en de wettelijke vertegenwoordiger. De hoofdaannemer moet bovendien de aanbestedende dienst in kennis stellen van wijzigingen in deze gegevens. Tevens levert de hoofdaannemer de bovengenoemde gegevens van nieuwe onderaannemers, die hij wenst in te zetten, aan. Daarnaast is het mogelijk om deze verplichting ook op te nemen bij andere opdrachten voor leveringen en diensten en voor leveranciers en onderaannemers in de keten. Dit brengt voor alle partijen een flinke lastverzwaring met zich mee, er moet dan ook terughoudend mee worden omgegaan. Voorbeeld 30 De aannemer moet de Gemeente de gegevens van alle onderaannemers aanleveren bij de bouw van een brede school. 36

15. Percelen Onderwerp Artikel Wijziging Percelen 2.10 Mogelijkheid om het inschrijven op en gunnen van percelen te beperken. Perceelindeling De verplichting om een opdracht te verdelen in meerdere percelen blijft in stand. De gewijzigde AW2012 voorziet in specifieke voorschriften met betrekking tot percelen en biedt de mogelijkheid om het inschrijven op meerdere percelen te maximeren, het doen van combinatie-inschrijvingen toe te laten en het aantal te gunnen percelen per ondernemer te beperken Hoewel de bepaling geldt voor Europese aanbestedingen, kan de bepaling ook worden toegepast bij aanbestedingen onder de Europese drempels. Inschrijven op meerdere percelen maximeren In de aankondiging moet worden vermeld of kan worden ingeschreven voor één of voor meerdere percelen. Er kan worden bepaald dat slechts voor één perceel kan worden ingeschreven of dat inschrijven voor meerdere percelen is toegestaan. In dat laatste geval moet worden bepaald of dat voor enkele of voor alle percelen kan en welke percelen met elkaar gecombineerd kunnen worden. Voorbeeld 31 Vijf Gemeenten gaan het onderhoud van de openbare verlichting aanbesteden. De opdracht wordt opgedeeld in vijf percelen, ieder perceel beslaat een Gemeente. In de aankondiging is opgenomen dat inschrijven is toegestaan voor maximaal drie percelen, omdat de Gemeenten het MKB een goede kans op de opdracht willen geven. Alle percelen kunnen naar eigen inzicht van de inschrijvers worden gecombineerd. Combinatie-inschrijvingen Indien inschrijven op meerdere percelen is toegestaan, kan de aanbestedende dienst er voor kiezen om combinatie-inschrijvingen toe te staan. Bij een combinatie-inschrijving geeft de ondernemer aan dat één inschrijving geldt voor meerdere percelen. Nadeel is dat de ondernemer dan ook alleen de combinatie van die percelen kan winnen. Indien de inschrijver op een perceel uit de combinatie niet de winnaar is, krijgt hij geen enkel perceel gegund. Voorbeeld 32 Een leverancier schrijft in op de percelen schoonmaak en glasbewassing. Door in combinatie in te schrijven, kan hij extra lage prijzen bieden ten opzichte van de inschrijving op losse percelen. Als de leverancier op beide percelen de goedkoopste is, krijgt hij beide percelen gegund. Biedt de leverancier slechts op 1 perceel de laagste prijs, dan krijgt hij geen van beide percelen gegund. Aantal te gunnen percelen 37

Tot slot kan er voor worden gekozen om het aantal aan één inschrijver te gunnen percelen te beperken. Dit moet expliciet in de aanbestedingsdocumenten worden opgenomen. Daarbij moet worden aangegeven op welke objectieve gronden bepaald wordt welke percelen worden gegund aan een inschrijver die op meerdere percelen de meeste punten krijgt. Voorbeeld 33 Ondanks dat de inschrijvers slechts kunnen inschrijven op maximaal drie percelen, willen de Gemeenten slechts één perceel per ondernemer gunnen. Dit om de opdracht zo veel als mogelijk te verspreiden onder ondernemers. Iedere inschrijver kan aangeven welk perceel zijn voorkeur heeft. Gunnen vindt plaats aan de inschrijver met de meeste punten dan wel de nummer 2 in rangorde indien de winnaar zijn voorkeursperceel gegund krijgt. 38

16. TERMIJNEN Onderwerp Artikel Wijziging Termijnen 2:70 t/m 2:74b Minimumtermijnen benoemd 2.54 Termijn tussen Nota van Inlichtingen en offerte is gewijzigd. De standaardtermijnen voor het indienen van een inschrijving zijn niet gewijzigd. Indien het niet mogelijk is om met elektronische middelen kosteloze, rechtstreekse en volledige toegang tot de aanbestedingsdocumenten te bieden, moet de termijn worden verlengd met 5 dagen. Indien het mogelijk is om digitaal in te schrijven, kan de termijn met 5 dagen worden ingekort. De minimumtermijn tussen de enige of laatste nota van inlichtingen en de uiterste datum voor het indienen van de inschrijvingen is verlengd van zes naar tien dagen. Het betreft een minimumtermijn voor alle aanbestedingen zowel boven als onder de Europese drempel. 39

17. Elektronisch aanbesteden Onderwerp Artikel Wijziging Elektronische communicatiemiddelen 2.52a Alle communicatie en informatie-uitwisseling vindt met elektronische middelen plaats. Uitgezonderd: Inbreuk op beveiliging van de elektronische hulpmiddelen; Beschermingsniveau onvoldoende. Mondelinge communicatie 2.52b Mogelijkheden voor mondelinge communicatie Alle communicatie en informatie-uitwisseling tussen een aanbestedende dienst en een ondernemer vindt per 1 juli 2017 plaats met elektronische middelen. De aanbestedende dienst kan besluiten andere communicatiemiddelen toe te staan, als: - Niet algemeen beschikbare gespecialiseerde instrumenten, middelen of bestandsformaten nodig zijn i.v.m. de specifieke aard van de aanbesteding; - De uitvraagdocumenten niet in een algemeen beschikbare toepassing geopend kunnen worden, dan wel dat de applicatie om de documenten te openen niet als download of op afstand beschikbaar kan worden gesteld door de aanbestedende dienst; - Voor het gebruik van elektronische communicatiemiddelen gespecialiseerde kantoorapparatuur nodig is, waar een aanbestedende dienst doorgaans niet over beschikt; - Fysieke of schaalmodellen worden vereist bij het indienen van de inschrijving. Mededelingen kunnen dan geschieden via post of via een andere geschikte vervoerder eventueel in combinatie met de elektronische weg. Daarnaast kan de aanbestedende dienst besluiten andere communicatiemiddelen te gebruiken als dit nodig is: - vanwege een inbreuk op de beveiliging van die elektronische middelen; - voor de bescherming van de bijzonder gevoelige aard van de informatie waarvoor een zodanig hoog beschermingsniveau nodig is dat dit niet kan worden gegarandeerd via elektronische instrumenten of beschikbare middelen. Aandachtspunt Om te voldoen aan de eisen voor de instrumenten en middelen voor elektronische ontvangst van de inschrijvingen, verzoeken tot deelneming of plannen en ontwerpen bij prijsvragen, zal een aanbestedende dienst in ieder geval voor deze fasen van de aanbestedingsprocedure gebruik moeten maken van een platform voor elektronisch aanbesteden. Voor wat betreft de aankondiging van de opdracht is TenderNed nog steeds het verplichte platform. Communicatie per e-mail voldoet NIET aan de minimaal vereiste waarborgen voor deze fasen, zoals het borgen van de integriteit van de gegevens en de vertrouwelijkheid van de inschrijvingen en verzoeken tot deelname. Mondelinge communicatie is toegestaan voor mededelingen die niet de essentiële elementen van de aanbestedingsprocedure betreffen. 40

Essentiële elementen waarover niet mondeling gecommuniceerd mag worden betreffen aanbestedingsstukken, verzoeken tot deelneming, inschrijvingen en mededeling van de gunningsbeslissing. Alle mondelinge communicatie dient voldoende te worden gedocumenteerd om zo voldoende transparantie te garanderen en als bewijsvoering voor gelijke behandeling. Daarnaast dient mondelinge communicatie die grote invloed kan hebben op de inhoud en beoordeling van de inschrijvingen (bijvoorbeeld bij onderhandelingsprocedures) ook met passende middelen te worden vastgelegd. Dit kan door middel van o.a. audioregistraties of notulen. Risico van storing Door de verplichting van digitaal aanbesteden, ontstaat ook het risico van storingen in het systeem. Aangezien de inschrijver niet zelfstandig een elektronisch systeem kan kiezen, maar gebruik moet maken van de keuze van de aanbestedende dienst, heeft de inschrijver geen invloed op storingen in het systeem. De inschrijver heeft wel invloed op storingen door problemen met de computer of de internetverbinding. Deze risico s zijn dan ook voor de inschrijver zelf (net als het risico op postvertraging). Dit artikel biedt mogelijkheden om de inschrijving op een alternatieve manier in te dienen, indien sprake is van een storing van het elektronische systeem waarmee inschrijvingen ingediend moeten worden (inclusief noodzakelijke apparatuur voor controle op de e-authenticatie of elektronische handtekening). Storingen van apparatuur of de internetprovider van de inschrijver vallen buiten het bereik van dit artikel. Daarnaast is natuurlijk ook altijd de mogelijkheid om de aanbesteding uit te stellen, in het geval van een storing. Het is handig om vooraf in de uitvraag op te nemen welke keuze gemaakt zal worden, zodat dit voor alle partijen helder is. Een inschrijving wordt in geval van een storing als tijdig ingediend beschouwd als (cumulatief): a. De inschrijver vóór het verstrijken van de inschrijvingstermijn een versleutelde waarde van zijn inschrijving met een beschrijving van de objectieve wijze waarop deze versleuteling heeft plaatsgevonden indient bij de aanbestedende dienst b. De daadwerkelijke inschrijving binnen één werkdag na het verstrijken van de inschrijvingstermijn wordt ingediend bij de aanbestedende dienst c. De aanbestedende dienst vaststelt dat de versleutelde inschrijving (a) identiek is aan de daadwerkelijke inschrijving (b). Voorbeeld 34 Vijf minuten voor de sluiting van een offertetraject wordt de internetverbinding van de inschrijvende partij verbroken. Op dat moment was men nog bezig met het uploaden van alle documenten. Nadat de verbinding weer hersteld is, is er te weinig tijd om alles op TenderNed te plaatsen en in te dienen. Dit is het risico van de inschrijvende partij, die voldoende tijd had moeten nemen om de handelingen uit te voeren. 41

Voorbeeld 35 Twee uur voor de sluiting van een offertetraject staat op TenderNed het bericht dat er een storing is, waardoor inloggen niet mogelijk is. De aanbestedende dienst kan besluiten om de termijn te verlengen of om gebruik te maken van alternatieve indienopties. 42

18. UNIFORM EUROPEES AANBESTEDINGSDOCUMENT Onderwerp Artikel Wijziging Uniform Europees Aanbestedings- Document (UEA) 2.84 en 2.85 Nieuw document Er komt een nieuw Model Eigen Verklaring, dat door de Europese Commissie beschikbaar is gesteld in een Uniform Europees Aanbestedingsdocument (UEA). Dit document maakt het voor internationale bedrijven makkelijker om zich in te schrijven voor overheidsopdrachten in een ander land. Om dit te realiseren wordt de Nederlandse uniforme EV vervangen door het UEA. Het UEA is op onderdelen uitgebreider dan het huidige model EV. Met name de selectiecriteria zijn verder uitgebreid, waardoor aanbestedende diensten meer ruimte hebben om extra onderdelen in het UEA op te nemen. Raadpleging nationale databank bij UEA Het UEA gaat onderdeel uitmaken van de aanbestedingsstukken in plaats van de huidige Eigen Verklaring. In het geval de aanbestedende dienst een bewijsmiddel rechtstreeks kan verkrijgen door raadpleging van een nationale databank, verstrekt een inschrijver in het UEA de informatie die de aanbestedende dienst nodig heeft om toegang te krijgen tot deze informatie. Het gaat hierbij om informatie als het internetadres van de databank, eventuele identificatiegegevens en, in voorkomend geval de benodigde verklaring van instemming. 43

19. WEZENLIJKE WIJZIGING VAN DE OPDRACHT Onderwerp Artikel Wijziging Wijziging overheidsopdracht tijdens looptijd overeenkomst zonder nieuwe aanbestedingsprocedure 2.163a t/m 2.163g Jurisprudentie op het gebied van (wezenlijke) wijziging van een overheidsopdracht is verwerkt in deze artikelen. Het Hof van Justitie van de Europese Unie heeft zich in meerdere arresten uitgelaten over de toelaatbaarheid van wijziging van een overheidsopdracht gedurende de looptijd zonder het volgen van een nieuwe aanbestedingsprocedure. Deze jurisprudentie is in de gewijzigde AW2012 geïmplementeerd en aangevuld. Uitgangspunt blijft dat wijziging van een overheidsopdracht tijdens de looptijd noopt tot het volgen van een nieuwe aanbestedingsprocedure. Door de verwevenheid met de aanbestedingsbeginselen (transparantie, gelijke behandeling) gelden deze regels ook voor aanbestedingen onder de Europese drempel. Uitsluitend in de gevallen genoemd in de gewijzigde AW2012 wordt hiervan afgezien. Toegestane wijzigingen Er wordt een limitatieve opsomming van toegestane wijzigingen behandeld. Wijzigingen zijn toegestaan in de volgende gevallen (en alleen onder de in het desbetreffende artikel genoemde voorwaarden): 1. wijzigingen onder een 10/15%-drempel 2. herzieningsclausule 3. aanvullende werken, leveringen en diensten 4. onvoorziene omstandigheden 5. vervanging opdrachtnemer 6. niet-wezenlijke wijzigingen Ad 1 wijzigingen onder een drempel Een overeenkomst mag worden gewijzigd zonder nieuwe aanbestedingsplicht als het bedrag waarmee de wijziging gepaard gaat: a. lager is dan het drempelbedrag voor Europese aanbestedingen en b. lager is dan 10 % van de waarde van de oorspronkelijke opdracht voor leveringen en diensten of 15% van de waarde van de oorspronkelijke opdracht voor werken en c. de wijziging de algemene aard van de overheidsopdracht niet wijzigt. Indien er meerdere wijzigingen zijn, dienen deze bij elkaar opgeteld te worden. Zodra de optelling boven de Europese drempel of de genoemde percentages uit komen, dient de op dracht opnieuw te worden aanbesteed. Wordt voldaan aan a t/m c dan hoeft niet onderzocht te worden of er sprake is van een wezenlijke wijziging. 44

Ligt het bedrag van de wijziging hoger dan hierboven genoemd, dan kan gekeken worden of er andere mogelijkheden zijn om de overeenkomst te wijzigingen zonder nieuwe aanbestedingsprocedure (de gevallen hieronder genoemd onder 2 t/m 6). Voorbeeld 36 De oorspronkelijke overheidsopdracht voor werken betreft 6 miljoen. De wijziging betreft 500.000. Dit is lager dan het Europese drempelbedrag voor werken en is 8,3% van de waarde van de oorspronkelijke opdracht, dus lager dan de drempel van 15% voor werken. Voor deze wijziging is geen nieuwe Europese aanbestedingsprocedure vereist. Voorbeeld 37 In dezelfde opdracht komt een tweede wijziging van 500.000. Dan moet gekeken worden naar het totaal van de wijzigingen, dat is 1 miljoen. Dit is lager dan het Europese drempelbedrag voor werken, maar 16,6% van de waarde van de oorspronkelijke opdracht en dus hoger dan de drempel van 15% voor werken. Voor deze wijziging is een nieuwe Europese aanbestedingsprocedure vereist, tenzij de gevallen onder 2 t/m 6 een mogelijkheid bieden om daarvan af te zien. Ad 2 Herzieningsclausule Als in de oorspronkelijke aanbestedingsstukken een herzieningsclausule is opgenomen kan de opdracht gewijzigd worden zonder nieuwe aanbestedingsprocedure, mits de herzieningsclausule: a. duidelijk, nauwkeurig en ondubbelzinnig is en b. tenminste de omvang en de aard van mogelijke wijzigingen of opties omschrijft en c. de voorwaarden omschrijft waaronder deze mogen worden gebruikt en d. niet voorziet in wijzigingen of opties die de algemene aard van de opdracht kunnen veranderen. Voorbeeld 38 Een Gemeente neemt een prijsindexeringsclausule op of een optie om een opdracht met een jaar te verlengen. Ad 3 Aanvullende werken, leveringen en diensten Het gaat hierbij om gevallen waarin de aanbestedende dienst zich tijdens de uitvoering van het contract realiseert dat aanvulling noodzakelijk is om de oorspronkelijke opdracht te voltooien. Het ziet dus niet op de situatie waarin de aanbestedende dienst een contract dat (bijna) is afgelopen wil verlengen. Voor aanvullende werken, leveringen en diensten, die niet in de aanbestedingsstukken zijn opgenomen, maar noodzakelijk zijn voor het voltooien van de oorspronkelijke opdracht, mag de overheidsopdracht zonder nieuwe aanbestedingsprocedure worden gewijzigd, als een verandering van opdrachtnemer: a. niet mogelijk is om economische of technische redenen, en b. tot aanzienlijk ongemak of aanzienlijke kostenstijgingen zou leiden voor de aanbestedende dienst, en c. de verhoging van de prijs niet meer bedraagt dan 50% van de waarde van de oorspronkelijke opdracht. Als de overeenkomst een indexeringsclausule bevat, wordt voor de berekening van de prijs onder c, de geactualiseerde prijs als referentiewaarde gehanteerd. 45

Als er meerdere opeenvolgende wijzigingen zijn, dan geldt de beperking van 50% (onder c) voor elke afzonderlijke wijziging. Dat betekent dat cumulatief de wijzigingen wel hoger mogen zijn dan 50% van de waarde van de oorspronkelijke opdracht. De opeenvolgende wijzigingen mogen niet gebruikt worden om toepassing van de Europese aanbestedingsprocedure te omzeilen. Let op: De wijziging moet bekend gemaakt worden door een aankondiging op TenderNed. Voorbeeld 39 Een Gemeente schaft een aanvullende module aan voor de financiële administratie. De kosten bedragen 20% van de oorspronkelijke opdrachtwaarde. Als niet wordt overgegaan tot een aanvullende module, zou het hele financiële systeem moeten worden gewijzigd. Dit leidt tot extra kosten en veel ongemak bij de implementatie. Ad 4 Onvoorziene omstandigheden De overheidsopdracht kan in geval van onvoorziene omstandigheden worden gewijzigd zonder nieuwe aanbestedingsprocedure onder de volgende voorwaarden: a. als de behoefte aan wijziging het gevolg is van omstandigheden die een zorgvuldige aanbestedende dienst niet kon voorzien en b. de wijziging geen verandering brengt in de algemene aard van de opdracht en c. de verhoging van de prijs niet meer bedraagt dan 50% van de waarde van de oorspronkelijke opdracht. Het moet gaan om externe omstandigheden die niet konden worden voorzien ondanks een normale zorgvuldige voorbereiding. Bij de beoordeling of er sprake was van een normale zorgvuldige voorbereiding worden de volgende factoren in ieder geval betrokken: de beschikbare middelen, de aard en de kenmerken van het specifieke project de gangbare praktijk op het betrokken gebied het feit dat er een redelijke verhouding moet zijn tussen de voor de voorbereiding van de gunning uitgetrokken middelen en de verwachte waarde daarvan. Als de overeenkomst een indexeringsclausule bevat, wordt voor de berekening van de prijs onder c, de geactualiseerde prijs als referentiewaarde gehanteerd. Als er meerdere opeenvolgende wijzigingen zijn, dan geldt die beperking van 50% (onder c) voor elke afzonderlijke wijziging. Dat betekent dat cumulatief de wijzigingen wel hoger mogen zijn dan 50% van de waarde van de oorspronkelijke opdracht. De opeenvolgende wijzigingen mogen niet gebruikt worden om toepassing van de Europese aanbestedingsprocedure te omzeilen. Let op: De wijziging moet bekend gemaakt worden door een aankondiging op TenderNed. 46

Voorbeeld 40 Na een aanslag is de olieprijs zodanig gestegen dat de kosten voor de reeds gegunde werkzaamheden extreem zijn gestegen. De huidige opdrachtnemer mag de opdracht uit blijven voeren ondanks dat zijn inschrijfsom hoger is geworden. Er hoeft niet opnieuw aan te worden besteed. Ad 5 Vervanging opdrachtnemer De overheidsopdracht kan zonder Europese aanbesteding worden gewijzigd door vervanging van de oorspronkelijke opdrachtnemer in de volgende gevallen (limitatief): a. de vervanging volgt uit een ondubbelzinnige herzieningsclausule als bedoeld in artikel 2.163c of b. rechtsopvolging in de positie van de oorspronkelijke opdrachtnemer ten gevolge van herstructurering (zoals overname, fusie, acquisitie of insolventie). Ondubbelzinnige herzieningsclausule In de herzieningsclausule in de oorspronkelijke opdracht is al vastgelegd wanneer en op welke gronden een opdrachtnemer mag worden vervangen. In de praktijk wordt dit wel een wachtkamerconstructie genoemd. De aanbestedende dienst behoudt zich bij de wachtkamerconstructie het recht voor om bij ontbinding van de overeenkomst of bij faillissement, binnen een bepaalde periode na gunning, de opdracht alsnog te gunnen aan de nummer twee. Het opnemen van een wachtkamerconstructie mag niet onbeperkt gebeuren. Er moet worden voldaan aan de eisen uit het artikel over de herzieningsclausule (zie hierboven onder 2). Rechtsopvolging De contractspartner mag worden gewijzigd indien: de nieuwe contractspartner voldoet aan de oorspronkelijk vastgestelde geschiktheidseisen; mits dit geen andere wezenlijke wijzigingen met zich meebrengt; en dit niet het oogmerk heeft de aanbestedingsregels te omzeilen. Voorbeeld 41 Een opdrachtnemer gaat failliet en wordt overgenomen. Deze partij voldoet aan de oorspronkelijke geschiktheidseisen. De Gemeente mag de overeenkomst voortzetten met de nieuwe partij. Ad 6 Niet-wezenlijke wijzigingen Een overheidsopdracht kan worden gewijzigd, indien de wijzigingen, ongeacht de waarde ervan, niet wezenlijk zijn. Een wijziging is in ieder geval wezenlijk als: 1. de wijziging materieel verschilt van de oorspronkelijke overheidsopdracht; 2. de wijziging in voorwaarden voorziet die als zij deel hadden uitgemaakt van de oorspronkelijke aanbestedingsprocedure: a. de toelating van andere dan de oorspronkelijke geselecteerde gegadigden mogelijk zouden hebben gemaakt; b. de gunning van de overheidsopdracht aan een andere inschrijver mogelijk zouden hebben gemaakt. 47

Het moet dan gaan om voorwaarden die de gunningsbeslissing zouden kunnen beïnvloeden. Met andere woorden komt met inachtneming van de wijziging(en) dezelfde winnaar uit de bus, of zou dat een andere winnaar zijn? In het laatste geval is de wijziging wezenlijk; c. bijkomende deelnemers aan de aanbestedingsprocedure zouden hebben aangetrokken; 3. de wijziging het economisch evenwicht van de opdracht ten gunste van de opdrachtnemer verandert, zonder dat dit in de oorspronkelijke overheidsopdracht is voorzien; 4. de wijziging tot een aanzienlijke verruiming van het toepassingsgebied van de opdracht leidt; 5. een nieuwe opdrachtnemer in de plaats is gekomen van de oorspronkelijke opdrachtnemer, zonder dat er sprake is van een situatie als bedoeld onder 5 (vervanging opdrachtnemer). Voorbeeld 42 De overheidsopdracht ziet op het aanleggen van een weg. Als daar later het beplanten van de berm bij komt, dan leidt dit tot een aanzienlijke verruiming van de opdracht en daarmee tot een wijziging van de opdracht. Gevolgen wezenlijke wijziging Als een overheidsopdracht wezenlijk gewijzigd is, moet een nieuwe aanbestedingsprocedure gevolgd worden. Indien de aanvullende opdracht niet losstaat van de oorspronkelijke opdracht, dient de lopende overeenkomst voortijdig te worden beëindigd. Op grond van het Burgerlijk wetboek bestaan er gronden tot voortijdige beëindiging van de overeenkomst. Partijen kunnen ook over de voortijdige beëindiging wegens wezenlijke wijziging van de opdracht afspraken maken in de overeenkomst. De gevolgen van de voortijdige beëindiging, waaronder mogelijke verplichting tot betaling schadevergoeding, hangen af van de omstandigheden van het geval. Aandachtspunten Neem in de aanbestedingsdocumenten uitdrukkelijk de mogelijkheid van wijziging van de opdracht en de wijze van toepassing van de herzieningsclausule op. Zorg voor goed contractbeheer/contractmanagement. Door het onvoldoende naleven van bijvoorbeeld contractueel overeengekomen financiële voorwaarden (bv. geen of te weinig controle op prijsindexering en meerwerk) kan er sprake zijn van een wezenlijke wijziging van de oorspronkelijke opdracht. Het risico bestaat dan dat een afgewezen inschrijver een nieuwe aanbesteding eist. 48

C. UITGEZONDERDE DIENSTEN EN VOORBEHOUDEN 49

20. JURIDISCHE DIENSTEN Onderwerp Artikel Wijziging Uitgezonderde overheidsopdrachten 2.24 lid h Hoofdstuk 2 van de gewijzigde AW2012 is niet van toepassing op bepaalde juridische dienstverlening. Voor bepaalde juridische dienstverlening geldt dat hoofdstuk 2 van de gewijzigde AW2012 niet van toepassing is. Het betreft de rechtskundige diensten op het gebied van: 1. Vertegenwoordiging in rechte van cliënten in arbitrage- of bemiddelingsprocedures en in een procedure voor een rechter of overheidsinstantie; 2. Advies dat wordt gegeven ter voorbereiding van procedures, als bedoeld in onderdeel 1; 3. Het waarmerken en voor echt verklaren van documenten door een notaris; 4. Juridische dienstverlening door trustees of aangewezen voogden; 5. Juridische diensten verband houdend met de uitoefening van het openbaar gezag. Alle overige juridische dienstverlening valt onder het verlicht regime van de sociale en andere specifieke diensten. 50

21. VERTICALE SAMENWERKING / QUASI-INBESTEDEN Onderwerp Artikel Wijziging Verticale samenwerking /quasi-inbesteden 2.24a en 2.24b Rechtspraak ten aanzien van verticale samenwerking / quasi-inbesteden is nu opgenomen. Bij het plaatsen van overheidsopdrachten zijn de aanbestedingsregels niet van toepassing indien sprake is van bepaalde vormen van onderlinge samenwerking tussen aanbestedende diensten (publiek-publieke samenwerking). Verticale samenwerking / quasi-inbesteden Een opdracht van een aanbestedende dienst kan zonder toepassing van de aanbestedingsregels aan een rechtspersoon worden gegund als aan drie cumulatieve voorwaarden is voldaan: 1. de aanbestedende dienst houdt op deze rechtspersoon toezicht op dezelfde wijze als op zijn eigen diensten; en 2. de rechtspersoon verricht meer dan 80% van zijn werkzaamheden ten behoeve van de controlerende aanbestedende dienst; en 3. er is geen deelneming met privékapitaal. Aanbestedende diensten kunnen ook samen onder toepassing van de aanbestedingsregels aan een rechtspersoon opdrachten gunnen als aan bovenstaande voorwaarden wordt voldaan. Ten aanzien van het toezicht geldt in dat geval dat dit samen met de andere aanbestedende diensten wordt uitgeoefend. De rechtsvorm die het samenwerkingsverband heeft is niet van belang. Het kan een openbaar lichaam zijn als bedoeld in de Wet op de Gemeenschappelijke Regelingen, maar ook een bedrijfsvoeringsorganisatie als bedoeld in die wet, of een vereniging, stichting, NV of BV, mits aan bovenstaande criteria wordt voldaan. Voorbeeld 43 Drie Gemeenten richten samen Groen BV op die voor hen allen de groenvoorziening gaat verzorgen. De Gemeenten bezitten ieder 1/3 van de aandelen. Voorbeeld 44 Vier Gemeenten zijn een samenwerking aangegaan in de vorm van een bedrijfsvoeringsorganisatie (BVO). Het is een GR met rechtspersoonlijkheid, zoals nieuw geïntroduceerd in de Wet op de Gemeenschappelijke Regelingen. Deze bedrijfsvoeringsorganisatie voert taken uit op het gebied van personeel, informatievoorziening, organisatie, financiën, administratie, communicatie en huisvesting voor de vier Gemeenten en ontvangt daarvoor een vergoeding. De vier Gemeenten hebben een beslissende invloed op de BVO als het gaat om strategische doelstellingen en belangrijke beslissingen en de BVO werkt uitsluitend voor deze vier Gemeenten. 51

Ad 1 Toezicht Het toezicht op de rechtspersoon moet zodanig zijn dat de aanbestedende dienst een beslissende invloed heeft op strategische doelen (zoals bv. meerjarenplan, visie, strategie, marktbenadering etc.) en belangrijke beslissingen (zoals bv. vaststelling begroting en jaarrekening, ontslag en benoeming sleutelfiguren, verwerven en vervreemden van onroerend goed, het aangaan van belangrijke transacties, beslissen over belangrijke investeringsbeslissingen etc.). Het toezicht kan ook worden uitgeoefend door een andere rechtspersoon, die op dezelfde wijze door de aanbestedende dienst wordt gecontroleerd. Het is niet van belang dat het toezicht door de aanbestedende diensten op alle punten hetzelfde is. Bepalend is dat het toezicht op de gecontroleerde rechtspersoon daadwerkelijk effectief moet zijn. Als het toezicht gezamenlijk door aanbestedende diensten wordt uitgeoefend dan geldt cumulatief: alle deelnemende aanbestedende diensten moeten in de besluitvormingsorganen van het gecontroleerde bedrijf vertegenwoordigd zijn, waarbij het niet uitsluitend om formele deelneming mag gaan; en de aanbestedende diensten hebben gezamenlijk een beslissende invloed op strategische doelstellingen en belangrijke beslissingen van de gecontroleerde rechtspersoon; en de gecontroleerde rechtspersoon streeft geen belangen na die in strijd zijn met de belangen van de controlerende aanbestedende diensten. Voorbeeld 45 Als een gecontroleerde rechtspersoon zich op de reguliere markt gaat richten, door bv. activiteiten te gaan ontplooien die buiten de aanvankelijke activiteitensfeer (buiten de nagestreefde doelen zoals vastgelegd in de statuten) liggen en buiten de geografische omvang van de controlerende aanbestedende diensten, dan kan daarmee de voorwaarde van toezicht onzeker worden en kan er sprake zijn van strijd met de belangen van de controlerende aanbestedende diensten. Ad 2 80% werkzaamheden Bij een (quasi-)inbesteding door één aanbestedende dienst moeten de werkzaamheden voor 80% worden verricht voor de toezichthoudende aanbestedende dienst of voor andere rechtspersonen die door dezelfde aanbestedende dienst worden gecontroleerd. Bij een (quasi-)inbesteding door meerdere aanbestedende diensten moeten de werkzaamheden voor 80% worden verricht voor alle toezichthoudende aanbestedende diensten bij elkaar. Niet relevant is wie profiteert van de werkzaamheden (de overheid zelf of burgers/derdengebruikers) en ook is niet relevant wie er voor betaalt (de aanbestedende dienst of burgers of derden-gebruikers). Het percentage van 80% wordt berekend op basis van de gemiddelde totale omzet over de laatste drie jaren voorafgaand aan de gunning van de overheidsopdracht. Het is ook mogelijk een alternatieve maatstaf toe te passen die gebaseerd is op de activiteiten van de rechtspersoon, zoals 52

de kosten die door de betrokken rechtspersoon of aanbestedende dienst zijn gemaakt met betrekking tot diensten, leveringen en werken. Als de gemiddelde totale omzet of de alternatieve op activiteit gebaseerde maatstaf niet beschikbaar of niet langer relevant is, in verband met bijvoorbeeld de datum van oprichting of aanvang bedrijfsactiviteiten of reorganisatie van activiteiten, kan door middel van bedrijfsprognoses worden aangetoond dat de berekening van de activiteit aannemelijk is. Ad 3 Geen directe inbreng privékapitaal Er mag geen directe inbreng van privékapitaal in de gecontroleerde rechtspersoon zijn. De enige uitzondering hierop is wanneer private participatie wettelijk verplicht is, maar ook dan mag de private partner geen beslissende invloed op de rechtspersoon uitoefenen. Als er sprake zou zijn van directe inbreng van privékapitaal, dan zou dit een onrechtmatig voordeel geven aan de gecontroleerde rechtspersoon ten opzichte van concurrenten, want de opdracht wordt niet voor mededinging opengesteld. Het voorgaande geldt zowel voor (quasi-) inbesteden door één aanbestedende dienst als door meerdere aanbestedende diensten Tot slot geldt er een omgekeerde en verruimde vrijstelling: de gecontroleerde rechtspersoon mag, indien hij zelf ook aanbestedende dienst is, ook opdrachten zonder aan te besteden plaatsen bij de controlerende aanbestedende dienst of bij andere rechtspersonen die door dezelfde aanbestedende dienst gecontroleerd worden. Ook hierbij mag geen sprake zijn van directe inbreng van privékapitaal. 53

22. HORIZONTALE SAMENWERKING Onderwerp Artikel Wijziging Horizontale publiekpublieke samenwerking 2.24c Rechtspraak ten aanzien van publiek-publieke samenwerking is verwerkt. Twee of meer aanbestedende diensten kunnen besluiten hun taken van algemeen belang gezamenlijk in een samenwerkingsverband te verrichten, zonder dat er sprake is van een bepaalde rechtsvorm. Voorbeeld 46 Een aantal Gemeenten bundelt de afvalverwerking, waarbij het afvalbedrijf uit een bepaalde Gemeente gespecialiseerde diensten levert aan alle Gemeenten uit het samenwerkingsverband. Voorwaarden Op deze vorm van samenwerking zijn de aanbestedingsregels niet van toepassing, mits aan de volgende, cumulatieve voorwaarden wordt voldaan: samenwerking tussen de deelnemende aanbestedende diensten moet een gemeenschappelijk doel dienen, namelijk de uitvoering van dezelfde taak. Het gaat hier nadrukkelijk om samenwerking. Dit gaat verder dan dat aanbestedende dienst A een vergoeding betaalt aan aanbestedende dienst B voor het inzamelen van bijvoorbeeld afval; en de invulling van de samenwerking berust uitsluitend op overwegingen in verband met het algemeen belang; en de deelnemende aanbestedende diensten nemen op de open markt niet meer dan 20% van de onder de samenwerking vallende activiteiten voor hun rekening. Voorbeeld 47 Als de samenwerkende partners afvalverwerking als gemeenschappelijk doel stellen, kunnen zij de desbetreffende taken verdelen, zodat de een voor het ophalen zorgt en de ander voor verbranding van het afval. De berekening van het percentage vindt plaats op de wijze als hierboven aangegeven bij de berekening van 80% van de werkzaamheden bij verticale samenwerking. 54

23. VOORBEHOUD SW-BEDRIJVEN Onderwerp Artikel Wijziging Voorbehoud opdrachten 2.82 Ruimer dan alleen sociale werkplaatsen Het artikel wordt aangevuld. Naast de sociale werkplaatsen kunnen nu ook ondernemers die de maatschappelijke en professionele integratie van gehandicapten of kansarmen tot hoofddoel hebben inschrijven op deze opdrachten, mits ten minste 30% van de werknemers van deze werkplaatsen, ondernemingen of programma s gehandicapte of kansarme werknemers zijn. Onder gehandicapten en kansarmen moeten in dit verband in elk geval worden verstaan die personen die onder de wet Banenafspraak en quotum arbeidsbeperkten vallen. De doelgroep van deze wet omvat (niet limitatief): a. mensen die onder de participatiewet vallen en geen wettelijk minimumloon kunnen verdienen, b. mensen met een WSW-indicatie (Indicatie Wet Sociale Werkvoorziening), c. Wajongers met arbeidsvermogen en d. mensen met een WIW-baan (Wet inschakeling werkzoekenden) of een ID-baan (in- en doorstroombaan). e. personen die een uitkering ontvangen op grond van de WIA en de WAO. Let op: Op basis van dit artikel is het niet toegestaan om een opdracht rechtstreeks te gunnen, maar is een aanbestedingsprocedure verplicht. Voorbeeld 48 De eigenaar van Brownies & Downies kan inschrijven op opdrachten die de Gemeente voorbehoud aan SWbedrijven en ondernemingen die werken met gehandicapten of kansarmen. 55

24. VOORBEHOUD OPDRACHTEN AAN SPECIFIEKE PARTIJEN Onderwerp Artikel Wijziging Voorbehoud opdrachten op het gebied van gezondheid, sociale en culturele diensten 2.82a Opdrachten die vallen onder specifieke CPV-codes mogen worden voorbehouden aan bepaalde organisaties. Opdrachten op het gebied van gezondheid, sociale en culturele diensten mogen aan bepaalde organisaties worden voorbehouden. Het betreft enkel de diensten met de volgende CPV-codes: CPV-code Omschrijving 75121000-0 Administratieve diensten voor onderwijs 75122000-7 Administratieve diensten voor gezondheidszorg 75123000-4 Administratieve diensten voor huisvesting 79622000-0 Diensten voor de terbeschikkingstelling van huishoudelijke hulp 79624000-4 Diensten voor de terbeschikkingstelling van verpleegkundig personeel 79625000-1 Diensten voor de terbeschikkingstelling van medisch personeel 80110000-8 Diensten voor kleuteronderwijs 80300000-7 Diensten voor hoger onderwijs 80420000-4 Diensten voor e-leren 80430000-7 Volwasseneneducatie op universitair niveau 80511000-9 Stafopleidingsdiensten 80520000-5 Opleidingsfaciliteiten 80590000-6 Diensten voor privéonderwijs 85000000-9 t/m 85323000-9 Gezondheidszorg en maatschappelijk werk 92500000-6 Bibliotheek-, archief-, musea- en andere culturele diensten 92600000-7 Sportdiensten 98133000-4 Diensten verleend door ledenorganisaties 98133110-8 Diensten verleend door jongerenverenigingen Het betreffen allemaal diensten op het gebied van sociale en andere specifieke diensten die onder de verhoogde drempel van 750.000 vallen. Organisaties waaraan mag worden voorbehouden dienen te voldoen aan alle volgende voorwaarden: a. Doel van de organisatie is het vervullen van een taak van algemeen belang die verband houdt het de bovengenoemde diensten; b. Winsten worden opnieuw geïnvesteerd met het oogmerk het doel van de organisatie te behartigen, of uitgekeerd en/of herverdeeld op grond van participatieve overwegingen; 56

c. Beheers- of eigendomsstructuren van de organisatie zijn gebaseerd op werknemersaandeelhouderschap of beginselen van participatie of vergen de actieve participatie van werknemers, gebruikers of belanghebbenden; d. De afgelopen drie jaar op grond van dit artikel door de aanbestedende dienst geen opdracht voor dezelfde dienst is gegund. Voor het bepalen van de drie jaar moet worden gekeken naar de periode tussen de gunningsbeslissing van de vorige opdracht en de gunningsbeslissing van de nieuwe opdracht. De looptijd van de overeenkomst die wordt voorbehouden, is maximaal drie jaar. In de aankondiging van de opdracht wordt het voorbehoud expliciet vermeld. Let op: Op basis van dit artikel is het niet toegestaan om een opdracht rechtstreeks te gunnen, maar is een aanbestedingsprocedure verplicht. Voorbeeld 49 Een Gemeente besluit initiatieven zoals buurtplatforms, samenwerkingen van mantelzorgers of zorgcoöperaties te steunen door opdrachten voor het buurthuis voor te behouden aan deze partijen. 57

D. CONCESSIES 58

25. CONCESSIES (DEEL 2A) Onderwerp Artikel Wijziging Concessieovereenkomsten Deel 2A Er ontstaat één licht regime voor zowel concessies voor werken als voor diensten. Deze bepalingen zijn van toepassing 5.225.000 Er zijn twee nieuwe begrippen opgenomen in de gewijzigde AW2012, te weten Concessiehouder en Concessieopdracht. Concessiehouder: een ondernemer aan wie een concessieopdracht is gegund; Concessieopdracht: een concessieopdracht voor diensten of een concessieopdracht voor werken. Het begrip Concessieopdracht voor diensten is gewijzigd: Concessieopdracht voor diensten: een schriftelijke overeenkomst onder bezwarende titel die is gesloten tussen een of meer dienstverleners en een of meer aanbestedende diensten en die betrekking heeft op het verlenen van andere diensten dan die welke vallen onder overheidsopdracht voor diensten, en waarvoor de tegenprestatie bestaat uit hetzij uitsluitend het recht de dienst die het voorwerp van de overeenkomst vormt, te exploiteren, hetzij uit dit recht en een betaling; Het begrip concessieovereenkomst voor openbare werken is gewijzigd in concessieopdracht voor werken. Concessieopdracht voor werken: een schriftelijke overeenkomst onder bezwarende titel die is gesloten tussen een of meer aannemers en een of meer aanbestedende diensten en die betrekking heeft op: 1. de uitvoering of het ontwerp en de uitvoering van werken die betrekking hebben op een in bijlage I van richtlijn 2014/23/EU aangewezen activiteit, of 2. een werk dan wel het verwezenlijken, met welke middelen dan ook, van een werk dat voldoet aan de eisen van de aanbestedende dienst die een beslissende invloed uitoefenen op het soort werk of op het ontwerp van het werk, waarvoor de tegenprestatie bestaat uit hetzij uitsluitend het recht het werk dat het voorwerp van de opdracht vormt, te exploiteren, hetzij uit dit recht en een betaling; 59

In het nieuwe hoofdstuk 2A van de gewijzigde AW2012 wordt de gunning van concessies voor diensten en werken geregeld, waarvan de waarde gelijk is aan of meer is dan 5.225.000, tenzij de concessie uitdrukkelijk is uitgesloten van het toepassingsbereik. Het staat aanbestedende diensten, met inachtneming van de algemene beginselen zoals opgenomen in deel 1 van de gewijzigde AW2012, vrij om de procedure te organiseren. De concessierichtlijn is van toepassing op het type opdrachten waarvoor reeds concessies worden gesloten. Voorbeeld 50 Exploitatie van parkeergarages, zwembaden, buitenreclame en afvalverwerking. Overheidsopdracht en een daadwerkelijk exploitatierisico Om te bepalen of sprake is van een concessie moet worden gekeken naar de inhoud van de opdracht, ongeacht de vorm. De definitie van een concessieopdracht bestaat uit twee voorwaarden, namelijk: a. Het moet gaan om een (overheids)opdracht. Een Gemeentelijke vergunning zonder juridisch afdwingbare tegenprestatie is bijvoorbeeld geen concessieopdracht; b. Het een daadwerkelijk exploitatierisico inhoudt voor de concessiehouder. Een concessiehouder draagt de economische risico s van de uitvoering van de concessieovereenkomst. Elementen om te bepalen of er sprake is van een concessieovereenkomst zijn bijvoorbeeld het debiteurenrisico, de mate van onzekerheid ten aanzien van de afname en de mate waarin investeringen voor het sluiten van de overeenkomst gedaan moeten worden. Als aan deze voorwaarden zijn voldaan, dan is sprake van een concessieopdracht. Motiveren indien de looptijd langer is dan vijf jaar Een concessieopdracht mag zonder verdere uitleg of motivering worden gegund voor een looptijd van maximaal vijf jaar. Wanneer de aanbestedende dienst of het speciale-sectorbedrijf een langere looptijd wenst, dan moet hij dit motiveren. In dat geval dient de looptijd wel beperkt te zijn tot de periode waarvan redelijkerwijs verwacht mag worden dat de investering die de concessiehouder heeft gemaakt, samen met een rendement, valt terug te verdienen. 60

E. BIJLAGE 61

Bijlage I gewijzigde AW2012 Hoofdstuk Artikel Onderwerp 1 1.1 t/m 1.23 Algemene bepalingen 1.1 1.1 t/m 1.3 Begripsbepalingen 1.2 1.4 t/m 1.16 Beginselen en uitgangspunten bij aanbesteden 1.2.1 1.4 t/m 1.6 Algemene bepaling voor het sluiten van schriftelijke overeenkomsten onder bezwarende titel voor het verrichten van werken, leveringen of diensten 1.2.2 1.7 t/m 1.10 Beginselen bij Europese aanbestedingen 1.2.3 1.11 t/m 1.13 Uitgangspunten bij Nationale aanbestedingen 1.2.4 1.14 t/m 1.16 Uitgangspunten bij MVO 1.3 1.17 t/m 1.21 Administratieve voorschriften bij aanbestedingen 1.4 1.22 Voorschriften v oor het aanbesteden van werken door aanbestedende diensten 1.5 1.23 Voorwaarden i.v.m. in het kader van de WHO gesloten overeenkomsten 2 2.1 t/m 2.163 Overheidsopdrachten, prijsvragen voor overheidsopdrachten en concessieovereenkomsten voor openbare werken 2.1 2.1 t/m 2.24 Reikwijdte 2.1.1 2.1 t/m 2.12 Toepassingsbereik 2.1.1.1 2.1 t/m 2.11 Toepassingsbereik overheidsopdrachten 2.1.1.2 2.12 Afbakening overheidsopdrachten en speciale sectoropdrachten 2.1.2 2.13 t/m 2.22 Raming van de waarde 2.1.2.1 2.13 t/m 2.14 Algemene bepalingen 2.1.2.2 2.15 t/m 2.21 De raming van overheidsopdrachten 2.1.2.3 2.22 De raming van concessieovereenkomsten voor openbare werken, dynamische inkoopsystemen en prijsvragen 2.1.3 2.23 t/m 2.24 Uitgezonderde overheidsopdrachten, concessieovereenkomsten voor openbare werken en prijsvragen 2.2 2.25 t/m 2.51 Procedures voor het plaatsen van opdrachten voor aanbestedende diensten 2.2.1 2.25 t/m 2.27 Openbare en niet-openbare procedure 2.2.2 2.28 t/m 2.39 Uitzonderingen op de toepassing van de openbare en de niet-openbare procedure 2.2.2.1 2.28 t/m 2.29 Procedure van de concurrentiegerichte dialoog 2.2.2.2 2.30 t/m 2.31 Onderhandelingsprocedure met aankondiging 2.2.2.3 2.32 t/m 2.39 Onderhandelingsprocedure zonder aankondiging 2.2.3 2.40 t/m 2.51 Bijzondere procedures 2.2.3.1 2.40 t/m 2.41 Procedure voor een concessieovereenkomst voor openbare werken 2.2.3.2 2.42 t/m 2.43 Procedure van een prijsvraag 2.2.3.3 2.44 t/m 2.47 Procedure voor het sluiten van een raamovereenkomst 2.2.3.4 2.48 t/m 2.51 Procedure voor een dynamisch aankoopsysteem 62

2.3 2.52 t/m 2.138 Regels inzake aankondiging, uitsluiting, selectie en gunning 2.3.1 2.52 t/m 2.57 Algemeen 2.3.1.1 2.52 Ondernemers 2.3.1.2 2.53 t/m 2.57 Communicatie en inlichtingen 2.3.2 2.58 t/m 2.74 Aankondigingen 2.3.2.1 2.58 t/m 2.61 Vooraankondiging 2.3.2.2 2.62 t/m 2.69 Aankondiging 2.3.2.3 2.70 t/m 2.74 Termijnen 2.3.3 2.75 t/m 2.83 Bestek 2.3.3.1 2.75 t/m 2.78 Technische specificaties 2.3.3.2 2.79 Onderaanneming 2.3.3.3 2.80 t/m 2.81 Bijzondere voorwaarden 2.3.3.4 2.82 Voorbehouden opdracht 2.3.3.5 2.83 Varianten 2.3.4 2.84 t/m 2.85 Eigen verklaring 2.3.5 2.86 t/m 2.89 Uitsluiting, geschiktheid en selectie 2.3.5.1 2.86 t/m 2.88 Uitsluitingsgronden 2.3.5.2 2.89 Bewijsstukken uitsluitingsgronden 2.3.6 2.90 t/m 2.102 Geschiktheidseisen en selectiecriteria 2.3.6.1 2.90 t/m 2.97 Geschiktheidseisen 2.3.6.2 2.98 Beroepsbevoegdheid 2.3.6.3 2.99 t/m 2.100 Selectie 2.3.6.4 2.101 t/m 2.102 Controle van uitsluitingsgronden, geschiktheidseisen en selectiecriteria 2.3.7 2.103 t/m 2.104 Mededeling van uitsluiting en afwijzing 2.3.8 2.105 t/m 2.138 Gunningsfase 2.3.8.1 2.105 t/m 2.106 Uitnodiging tot inschrijving 2.3.8.2 2.107 t/m 2.109 Inschrijving 2.3.8.3 2.110 t/m 2.112 Dialoog 2.3.8.4 2.113 t/m 2.115 Gunningscriteria 2.3.8.5 2.116 Abnormaal lage inschrijvingen 2.3.8.6 2.117 t/m 2.125 Elektronische veiling 2.3.8.7 2.126 Onderhandelingen 2.3.8.8 2.127 t/m 2.131 Gunningsbeslissing 2.3.8.9 2.132 t/m 2.138 Verslaglegging en bekendmaking 2.4 2.139 t/m 2.163 Voorschriften voor de bijzondere procedure 2.4.1 2.139 t/m 2.143 Bijzondere voorschriften bij het plaatsen van een overheidsopdracht via een raamovereenkomst 2.4.2 2.144 t/m 2.149 Bijzondere voorschriften voor het plaatsen van een Overheidsopdracht via een dynamisch aankoopsysteem 2.4.3 2.150 Bijzondere voorschriften betreffende de bouw van een complex sociale woningen 2.4.4 2.151 t/m 2.156 Bijzondere voorschriften voor concessieovereenkomsten voor openbare werken 2.4.5 2.157 t/m 2.163 Voorschriften betreffende de procedure van een prijsvraag 63

3 3.1 t/m 3.80 Speciale-sectoropdrachten en prijsvragen voor specialesectoropdrachten 3.1 3.1 t/m 3.31 Reikwijdte 3.1.1 3.1 t/m 3.7 Toepassingsgebied 3.1.2 3.8 t/m 3.10 Toepassingsbereik 3.1.3 3.11 t/m 3.20 Raming van de waarde 3.1.3.1 3.11 Algemene bepalingen 3.1.3.2 3.12 t/m 3.19 De raming van speciale-sectoropdrachten 3.1.3.3 3.20 De raming van dynamisch aankoopsystemen en prijsvragen 3.1.4 3.21 t/m 3.31 Uitgezonderde speciale-sectoropdrachten en prijsvragen 3.2 3.32 t/m 3.49 Procedures voor het plaatsen van specialesectoropdrachten 3.2.1 3.32 t/m 3.35 Openbare en niet-openbare procedure en onderhandelingsprocedure met aankondiging 3.2.2 3.36 t/m 3.41 Uitzonderingen op de toepassing van de openbare en nietopenbare procedure en de onderhandelingsprocedure met aankondiging 3.2.2.1 3.36 t/m 3.39 Onderhandelingsprocedure zonder aankondiging 3.2.2.2 3.40 t/m 3.41 Bijzondere voorschriften betreffende het plaatsen van speciale sectoropdrachten voor B-diensten 3.2.3 3.42 t/m 3.49 Bijzondere procedures 3.2.3.1 3.42 t/m 3.43 Procedure van een prijsvraag 3.2.3.2 3.44 t/m 3.46 Procedure voor het sluiten van een raamovereenkomst 3.2.3.3 3.47 t/m 3.49 Procedure voor een dynamisch aankoopsysteem 3.3 3.50 t/m 3.79 Regels voor speciale-sectoropdrachten inzake aankondiging, uitsluiting, selectie en gunning 3.3.1 3.50 Algemeen 3.3.2 3.51 t/m 3.60 Aankondigingen 3.3.2.1 3.51 t/m 3.55 Periodieke indicatieve aankondiging en aankondigingen betreffende het bestaan van een erkenningsregeling 3.3.2.2 3.56 t/m 3.57 Aankondiging 3.3.2.3 3.58 t/m 3.60 Termijnen 3.3.3 3.61 t/m 3.63 Bestek 3.3.3.1 3.61 t/m 3.62 Technische specificaties 3.3.3.2 3.63 Onderaanneming, bijzondere voorwaarden, voorbehouden opdracht en varianten 3.3.4 3.64 Eigen verklaring 3.3.5 3.65 t/m 3.70 Selectie 3.3.6 3.71 Mededeling van uitsluiting en afwijzing 3.3.7 3.72 t/m 3.79 Gunningsfase 3.3.7.1 3.72 t/m 3.73 Inschrijving 3.3.7.2 3.74 Gunningscriteria, abnormaal lage inschrijving en elektronische veiling 3.3.7.3 3.75 t/m 3.76 Gunningsbeslissing 3.3.7.4 3.77 t/m 3.79 Verslaglegging en bekendmaking 3.4 3.80 Overige voorschriften voor de procedure m.b.t. de raamovereenkomst, het dynamisch inkoopsysteem en de prijsvraag 64

4 4.1 t/m 4.41 Overige bepalingen 4.1 4.1 t/m 4.11 Gedragsverklaring aanbestedingen 4.1.1 4.1 t/m 4.6 Algemene bepalingen 4.1.2 4.7 t/m 4.9 Toetsingscriteria 4.1.3 4.10 t/m 4.11 Beoordeling 4.2 4.12 t/m 4.14 Nadere uitvoeringsregels 4.2.1 4.12 Nadere regels ter uitvoering van de richtlijnen 4.2.2 4.13 t/m 4.14 Het elektronische systeem voor aanbestedingen 4.3 4.15 t/m 4.25 Vernietigbaarheid en boete 4.3.1 4.15 t/m 4.20 Vernietigbaarheid 4.3.2 4.21 t/m 4.25 Boete 4.4 4.26 t/m 4.27 Arbitrage en klachten 4.5 4.28 t/m 4.29 Evaluatiebepalingen 4.6 4.30 t/m 4.41 Overgangs- en slotbepalingen 65

Bijlage II Overzicht IIB-diensten (oude wet) vs. Sociale en andere specifieke diensten (gewijzigde AW2012) IIB-diensten (oude wet) Hotels en restaurants Sociale en andere specifieke diensten (gewijzigde AW2012) Hotels- en restaurantdiensten 55100000-1 Hoteldiensten 55100000-1 Hoteldiensten 55110000-4 Diensten voor hotelaccommodatie 55110000-4 Diensten voor hotelaccommodatie 55120000-7 Diensten voor vergaderingen en conferenties in hotel 55120000-7 Diensten voor vergaderingen en conferenties in hotel 55130000-0 Overige hoteldiensten 55130000-0 Overige hoteldiensten 55200000-2 Kampeerterreinen en andere accommodatie met uitzondering van hotels 55200000-2 Kampeerterreinen en andere accommodatie met uitzondering van hotels 55210000-5 Jeugdherberg 55210000-5 Jeugdherberg 55220000-8 Kampeerterrein 55220000-8 Kampeerterrein 55221000-5 Caravanterrein 55221000-5 Caravanterrein 55240000-4 Vakantiecentra en -huizen 55240000-4 Vakantiecentra en -huizen 55241000-1 Vakantiecentra 55241000-1 Vakantiecentra 55242000-8 Vakantiehuizen 55242000-8 Vakantiehuizen 55243000-5 Vakantiekampen voor kinderen 55243000-5 Vakantiekampen voor kinderen 55250000-7 Verhuur van gemeubileerde accommodatie voor kortstondig verblijf 55250000-7 Verhuur van gemeubileerde accommodatie voor kortstondig verblijf 55260000-0 Slaapwagen 55260000-0 Slaapwagen 55270000-3 Logies-met-ontbijtpensions 55270000-3 Logies-met-ontbijtpensions 55300000-3 Bereiden en serveren van maaltijden 55300000-3 Bereiden en serveren van maaltijden 55310000-6 Kelnerdiensten 55310000-6 Kelnerdiensten 55311000-3 Kelnerdiensten voor niet-openbare eetgelegenheid 55312000-0 Kelnerdiensten voor openbare eetgelegenheid 55311000-3 Kelnerdiensten voor niet-openbare eetgelegenheid 55312000-0 Kelnerdiensten voor openbare eetgelegenheid 55320000-9 Serveren van maaltijden 55320000-9 Serveren van maaltijden 55321000-6 Bereiden van maaltijden 55321000-6 Bereiden van maaltijden 55322000-3 Koken van maaltijden 55322000-3 Koken van maaltijden 55330000-2 Cafetariadiensten 55330000-2 Cafetariadiensten 55400000-4 Verstrekken van dranken 55400000-4 Verstrekken van dranken 66

55410000-7 Barbeheer 55410000-7 Barbeheer 55510000-8 Kantinediensten 55510000-8 Kantinediensten 55511000-5 Diensten voor kantines en andere niet-openbare cafetaria's 55511000-5 Diensten voor kantines en andere niet-openbare cafetaria s 55512000-2 Kantinebeheer 55512000-2 Kantinebeheer 55520000-1 Cateringdiensten 55520000-1 Cateringdiensten 55521000-8 Cateringdiensten voor particulieren 55521000-8 Cateringdiensten voor particulieren 55521100-9 Warmemaaltijddiensten 55521100-9 Warmemaaltijddiensten 55521200-0 Maaltijdbezorgingsdiensten 55521200-0 Maaltijdbezorgingsdiensten 55522000-5 Catering voor transportbedrijven 55522000-5 Catering voor transportbedrijven 55523000-2 Catering voor ondernemingen of instellingen, uitgezonderd transportbedrijven 55523000-2 Catering voor ondernemingen of instellingen, uitgezonderd transportbedrijven 55523100-3 Verstrekken van schoolmaaltijden 55523100-3 Verstrekken van schoolmaaltijden 55524000-9 Catering voor scholen 55524000-9 Catering voor scholen 55500000-5 Kantine- en cateringdiensten 98340000-8 Accommodatie- en kantoordiensten 98341000-5 Accommodatiediensten 98341100-6 Accommodatiebeheerdiensten Categorie 18 Vervoer per spoor 60200000-0 Vervoersdiensten per spoor 60210000-3 Openbaar vervoersdiensten per spoor 60220000-6 Postvervoer per spoor Categorie 19 Vervoer over water 60600000-4 Vervoer te water 60610000-7 Vervoer per veerboot 60620000-0 Postvervoer over water 60630000-3 Inzet van kabelschip 60640000-6 Scheepvaartactiviteiten 60650000-9 Verhuur van transportmiddelen voor vervoer over water met bemanning 60651000-6 Verhuur van vaartuigen met bemanning 67

60651100-7 Verhuur van zeeschepen met bemanning 60651200-8 Verhuur van binnenvaartschepen met bemanning 60651300-9 Inzet van schepen voor vervuilingsbestrijding 60651400-0 Inzet van schepen voor zwaar transport 60651500-1 Inzet van hulpschip 60651600-2 Inzet van offshorebevoorradingsschip 60653000-0 Botenverhuur met bemanning 63727000-1 Inzet van sleep- en duwboten 63727100-2 Sleepdiensten 63727200-3 Duwdiensten Categorie 20 Vervoersondersteunende activiteiten 63000000-9 Ondersteunende en aanvullende vervoersdiensten; reisbureaudiensten 63100000-0 Vrachtbehandeling en opslag 63110000-3 Vrachtbehandeling 63111000-0 Containervervoer 63112000-7 Bagagevervoer 63112100-8 Vervoer van passagiersbagage 63112110-1 Ophalen van bagage 63120000-6 Opslag- en magazijndiensten 63121000-3 Opslag- en opzoekdiensten 63121100-4 Opslagdiensten 63121110-7 Gasopslag 63122000-0 Opslag in magazijn 63500000-4 Reisbureau- en touroperatordiensten, hulp aan toeristen 63510000-7 Reisbureaudiensten en dergelijke 63511000-4 Organisatie van pakketreizen 68

63512000-1 Verkoop van reistickets en pakketreisdiensten 63513000-8 Verstrekken van toeristische informatie 63514000-5 Reisleidersdiensten 63515000-2 Reisdiensten 63516000-9 Reisorganisatiediensten 63520000-0 Expeditiekantoordiensten 63521000-7 Dienstverlening door bevrachtingsagentschap 63522000-4 Cargadoorsdiensten 63523000-1 Scheepsagent- en expediteursdiensten 63524000-8 Voorbereiden van vervoersdocumenten 63700000-6 Ondersteunende diensten voor vervoer over land, te water en door de lucht 63710000-9 Ondersteunende diensten voor vervoer over land 63711000-6 Ondersteunende diensten voor vervoer per spoor 63711100-7 Treinbewakingsdiensten 63712000-3 Ondersteunende diensten voor vervoer over de weg 63712100-4 Busstationdiensten 63712200-5 Beheer van wegen 63712210-8 Toldiensten voor autowegen 63712300-6 Exploitatie van bruggen en tunnels 63712310-9 Exploitatie van bruggen 63712311-6 Brugtoldiensten 63712320-2 Exploitatie van tunnel 63712321-9 Tunneltoldiensten 63712400-7 Exploitatie van parkeerterreinen 63712500-8 Weegbrugdiensten 63712600-9 Brandstofbevoorrading voor voertuigen 69

63720000-2 Ondersteunende diensten voor vervoer over water 63721000-9 Exploitatie van havens en waterwegen en aanverwante diensten 63721100-0 Bunkeren 63721200-1 Exploitatie van haven 63721300-2 Exploitatie van waterwegen 63721400-3 Bijtanken van schepen 63721500-4 Exploitatie van passagiersterminal 63722000-6 Scheepsloodsdiensten 63723000-3 Afmeerdiensten 63724000-0 Navigatiediensten 63724100-1 Offshore-positiebepaling 63724110-4 In positie brengen van lichtschip 63724200-2 Lichtschipexploitatie 63724300-3 Plaatsen van boeien 63724310-6 Markering d.m.v. boeien 63724400-4 Vuurtorendiensten 63725000-7 Bergen en lichten van schepen 63725100-8 Diensten voor het bergen van vaartuigen 63725200-9 Wachtschipdiensten 63725300-0 Lichten van vaartuigen 63726000-4 Diverse ondersteunende diensten voor vervoer over water 63726100-5 Scheepsregistratie 63726200-6 IJsbrekerdiensten 63726300-7 Opslag van schepen 63726400-8 Bevrachting van schepen 63726500-9 Opleggen van schepen 63726600-0 Scheepsexploitatiediensten 63726610-3 Diensten voor het te water laten van schepen 70

63726620-6 Diensten door onbemand duikvaartuig 63726700-1 Vissersvaartuigdiensten 63726800-2 Onderzoeksvaartuigdiensten 63726900-3 Inzet van kettingboot 63730000-5 Ondersteunende diensten voor luchtvervoer 63731000-2 Beheer van luchthaven 63731100-3 Coördinatiediensten voor luchthavenslots 63732000-9 Luchtverkeersleidingsdiensten 63733000-6 Bijtanken van vliegtuigen 63734000-3 Aanbieden van loodsen 98361000-1 Aquatische mariene diensten Categorie 21 Rechtskundige diensten Juridische diensten, voor zover niet uitgesloten op grond van artikel 10, onder d 79100000-5 Juridische dienstverlening 79100000-5 Juridische dienstverlening 79110000-8 Juridisch advies en juridische vertegenwoordiging 79110000-8 Juridisch advies en juridische vertegenwoordiging 79111000-5 Juridisch advies 79111000-5 Juridisch advies 79112000-2 Juridische vertegenwoordiging 79112000-2 Juridische vertegenwoordiging 79112100-3 Vertegenwoordigingsdiensten voor belanghebbenden 79120000-1 Adviezen inzake octrooien en auteursrechten 79112100-3 Vertegenwoordigingsdiensten voor belanghebbenden 79120000-1 Adviezen inzake octrooien en auteursrechten 79121000-8 Adviezen inzake auteursrechten 79121000-8 Adviezen inzake auteursrechten 79121100-9 Adviezen inzake auteursrechten voor software 79130000-4 Juridische documentatie en certificering 79121100-9 Adviezen inzake auteursrechten voor software 79130000-4 Juridische documentatie en certificering 79131000-1 Documentatiedienstverlening 79131000-1 Documentatiedienstverlening 79132000-8 Certificeringsdienstverlening 79132000-8 Certificeringsdienstverlening 79132100-9 Certificatiedienst voor elektronische handtekeningen 79132100-9 Certificatiedienst voor elektronische handtekeningen 79140000-7 Juridische adviezen en informatie 79140000-7 Juridische adviezen en informatie 75231100-5 Administratieve diensten met betrekking tot rechtbanken 71

Categorie 22 Arbeidsbemiddeling 79600000-0 Recruteringsdiensten 79610000-3 Plaatsing van personeel 79612000-7 Plaatsing van ondersteunend kantoorpersoneel 79613000-4 Verhuizen van personeel 79620000-6 Diensten voor de terbeschikkingstelling van personeel, met inbegrip van tijdelijk personeel 79621000-3 Diensten voor de terbeschikkingstelling van kantoorpersoneel 79623000-7 Diensten voor de terbeschikkingstelling van arbeidskrachten voor handel en industrie 79630000-9 Personeelsdiensten, met uitzondering van plaatsing en outplacement 79631000-6 Personeels- en loonlijstdiensten 79634000-7 Diensten voor loopbaanbegeleiding 79635000-4 Diensten van beoordelingscentrum voor aanwerving van personeel 98510000-1 Dienstverlening door commercieel en industrieel personeel 98511000-8 Dienstverlening door commercieel personeel 98512000-5 Dienstverlening door industrieel personeel Categorie 23 Opsporing en beveiliging Opsporing en beveiliging 79700000-1 Opsporings- en beveiligingsdiensten 79700000-1 Opsporings- en beveiligingsdiensten 79710000-4 Beveiligingsdiensten 79710000-4 Beveiligingsdiensten 79711000-1 Diensten voor alarmbewaking 79711000-1 Diensten voor alarmbewaking 79713000-5 Bewakingsdiensten 79713000-5 Bewakingsdiensten 79714000-2 Surveillancediensten 79714000-2 Surveillancediensten 79714100-3 Diensten voor opsporingssysteem 79714100-3 Diensten voor opsporingssysteem 72

79714110-6 Diensten voor het opsporen van voortvluchtigen 79714110-6 Diensten voor het opsporen van voortvluchtigen 79715000-9 Patrouillediensten 79715000-9 Patrouillediensten 79716000-6 Diensten voor het verstrekken van identificatiebadges 79716000-6 Diensten voor het verstrekken van identificatiebadges 79720000-7 Onderzoeksdiensten 79720000-7 Onderzoeksdiensten 79721000-4 Diensten van detectivebureau 79721000-4 Diensten van detectivebureau 79722000-1 Grafologische diensten 79722000-1 Grafologische diensten 79723000-8 Diensten voor afvalanalyse 79723000-8 Diensten voor afvalanalyse Categorie 24 Onderwijsdiensten Administratieve diensten voor sociale diensten, onderwijs, gezondheidszorg en culturele diensten 79995000-5 Bibliotheekbeheer 79995000-5 Bibliotheekbeheer 79995100-6 Archiveringsdiensten 79995100-6 Archiveringsdiensten 79995200-7 Catalogiseringsdiensten 79995200-7 Catalogiseringsdiensten 80100000-5 Diensten voor basisonderwijs 80100000-5 Diensten voor basisonderwijs 80110000-8 Diensten voor kleuteronderwijs 80110000-8 Diensten voor kleuteronderwijs 80200000-6 Diensten voor secundair onderwijs 80200000-6 Diensten voor secundair onderwijs 80210000-9 Diensten voor voortgezet technisch en beroepsonderwijs 80211000-6 Diensten voor voorgezet technisch onderwijs 80212000-3 Diensten voor voortgezet beroepsonderwijs 80210000-9 Diensten voor voortgezet technisch en beroepsonderwijs 80211000-6 Diensten voor voorgezet technisch onderwijs 80212000-3 Diensten voor voortgezet beroepsonderwijs 80300000-7 Diensten voor hoger onderwijs 80300000-7 Diensten voor hoger onderwijs 80310000-0 Diensten voor onderwijs voor jongeren 80310000-0 Diensten voor onderwijs voor jongeren 80320000-3 Diensten voor medisch onderwijs 80320000-3 Diensten voor medisch onderwijs 80330000-6 Diensten voor veiligheidsonderricht 80330000-6 Diensten voor veiligheidsonderricht 80340000-9 Diensten voor bijzonder onderwijs 80340000-9 Diensten voor bijzonder onderwijs 80400000-8 Volwasseneneducatie en andere vormen van onderwijs 80400000-8 Volwasseneneducatie en andere vormen van onderwijs 80410000-1 Diverse schooldiensten 80410000-1 Diverse schooldiensten 80411000-8 Autorijschooldiensten 80411000-8 Autorijschooldiensten 80411100-9 Rijexamendiensten 80411100-9 Rijexamendiensten 80411200-0 Rijlessen 80411200-0 Rijlessen 80412000-5 Vliegschooldiensten 80412000-5 Vliegschooldiensten 73

80413000-2 Vaarschooldiensten 80413000-2 Vaarschooldiensten 80414000-9 Duikschooldiensten 80414000-9 Duikschooldiensten 80415000-6 Skilesdiensten 80415000-6 Skilesdiensten 80420000-4 Diensten voor e-leren 80420000-4 Diensten voor e-leren 80430000-7 Volwasseneneducatie op universitair niveau 80490000-5 Exploitatie van een onderwijscentrum 80430000-7 Volwasseneneducatie op universitair niveau 80490000-5 Exploitatie van een onderwijscentrum 80500000-9 Opleidingsdiensten 80500000-9 Opleidingsdiensten 80510000-2 Gespecialiseerde opleidingsdiensten 80510000-2 Gespecialiseerde opleidingsdiensten 80511000-9 Stafopleidingsdiensten 80511000-9 Stafopleidingsdiensten 80512000-6 Hondentrainingsdiensten 80512000-6 Hondentrainingsdiensten 80513000-3 Manegediensten 80513000-3 Manegediensten 80520000-5 Opleidingsfaciliteiten 80520000-5 Opleidingsfaciliteiten 80521000-2 Diensten voor opleidingsprogramma 80521000-2 Diensten voor opleidingsprogramma 80522000-9 Opleidingsseminars 80522000-9 Opleidingsseminars 80530000-8 Beroepsopleidingsdiensten 80530000-8 Beroepsopleidingsdiensten 80531000-5 Diensten voor industriële en technische opleiding 80531000-5 Diensten voor industriële en technische opleiding 80531100-6 Diensten voor industriële opleiding 80531100-6 Diensten voor industriële opleiding 80531200-7 Diensten voor technische opleiding 80531200-7 Diensten voor technische opleiding 80532000-2 Diensten inzake managementopleiding 80540000-1 Diensten voor opleiding inzake milieu 80550000-4 Diensten voor opleiding inzake veiligheid 80560000-7 Diensten voor opleiding inzake gezondheidszorg en EHBO 80561000-4 Diensten voor opleiding inzake gezondheidszorg 80562000-1 Diensten voor opleiding inzake EHBO 80570000-0 Opleidingsdiensten voor persoonlijke ontwikkeling 80532000-2 Diensten inzake managementopleiding 80540000-1 Diensten voor opleiding inzake milieu 80550000-4 Diensten voor opleiding inzake veiligheid 80560000-7 Diensten voor opleiding inzake gezondheidszorg en EHBO 80561000-4 Diensten voor opleiding inzake gezondheidszorg 80562000-1 Diensten voor opleiding inzake EHBO 80570000-0 Opleidingsdiensten voor persoonlijke ontwikkeling 80580000-3 Geven van taalcursussen 80580000-3 Geven van taalcursussen 74

80590000-6 Diensten voor privéonderwijs 80590000-6 Diensten voor privéonderwijs 80600000-0 Opleidingsdiensten voor defensieen veiligheidsmaterieel 80610000-3 Opleiding en simulatie met veiligheidsapparatuur 80620000-6 Opleiding en simulatie met vuurwapens en munitie 80630000-9 Opleiding en simulatie met militaire voertuigen 80640000-2 Opleiding en simulatie met oorlogsschepen 80650000-5 Opleiding en simulatie met luchten ruimtevaartuigen en raketten 80660000-8 Opleiding en simulatie met militaire elektronische systemen 80600000-0 Opleidingsdiensten voor defensieen veiligheidsmaterieel 80610000-3 Opleiding en simulatie met veiligheidsapparatuur 80620000-6 Opleiding en simulatie met vuurwapens en munitie 80630000-9 Opleiding en simulatie met militaire voertuigen 80640000-2 Opleiding en simulatie met oorlogsschepen 80650000-5 Opleiding en simulatie met luchten ruimtevaartuigen en raketten 80660000-8 Opleiding en simulatie met militaire elektronische systemen 75000000-6 Diensten voor openbaar bestuur, defensie en sociale verzekering 75121000-0 Administratieve diensten voor onderwijs 75122000-7 Administratieve diensten voor gezondheidszorg 75124000-1 Administratieve diensten voor recreatie, cultuur en religie 80000000-4 Diensten voor onderwijs en opleiding 85321000-5 Administratieve sociale diensten 85322000-2 Programma voor gemeenschapsacties 80533000-9 Computercursussen voor beginners en gevorderden 80533100-0 Opleidingscursussen voor computergebruik 80533200-1 Computercursussen Categorie 26 Cultuur, sport en recreatie Administratieve diensten voor sociale diensten, onderwijs, gezondheidszorg en culturele diensten 92000000-1 Cultuur-, sport- en recreatiediensten 92000000-1 Cultuur-, sport- en recreatiediensten 92100000-2 Film- en videodiensten 92100000-2 Film- en videodiensten 75

92110000-5 Productie van films en video's en aanverwante diensten 92110000-5 Productie van films en video's en aanverwante diensten 92111000-2 Productie van films en video's 92111000-2 Productie van films en video's 92111100-3 Productie van instructiefilms en - video's 92111200-4 Productie van films en video's voor reclame, propaganda en informatie 92111100-3 Productie van instructiefilms en - video's 92111200-4 Productie van films en video's voor reclame, propaganda en informatie 92111210-7 Productie van reclamefilms 92111210-7 Productie van reclamefilms 92111220-0 Productie van reclamevideo's 92111220-0 Productie van reclamevideo's 92111230-3 Productie van propagandafilms 92111230-3 Productie van propagandafilms 92111240-6 Productie van propagandavideo's 92111240-6 Productie van propagandavideo's 92111250-9 Productie van informatiefilms 92111250-9 Productie van informatiefilms 92111260-2 Productie van informatievideo's 92111260-2 Productie van informatievideo's 92111300-5 Productie van amusementsfilms en -video's 92111300-5 Productie van amusementsfilms en -video's 92111310-8 Productie van amusementsfilms 92111310-8 Productie van amusementsfilms 92111320-1 Productie van amusementsvideo's 92111320-1 Productie van amusementsvideo's 92112000-9 Diensten in verband met de productie van films en video's 92112000-9 Diensten in verband met de productie van films en video's 92120000-8 Distributie van films en video's 92120000-8 Distributie van films en video's 92121000-5 Distributie van video's 92121000-5 Distributie van video's 92122000-2 Filmdistributiediensten 92122000-2 Filmdistributiediensten 92130000-1 Filmprojectiediensten 92130000-1 Filmprojectiediensten 92140000-4 Videobandprojectiediensten 92140000-4 Videobandprojectiediensten 92200000-3 Radio- en televisiediensten 92200000-3 Radio- en televisiediensten 92210000-6 Radiodiensten 92210000-6 Radiodiensten 92211000-3 Radioproductiediensten 92211000-3 Radioproductiediensten 92213000-7 Radiodiensten op kleine schaal 92213000-7 Radiodiensten op kleine schaal 92214000-4 Diensten voor radiostudio of apparatuur 92215000-1 General Packet Radio Services (GMRS)-diensten 92214000-4 Diensten voor radiostudio of apparatuur 92215000-1 General Packet Radio Services (GMRS)-diensten 92216000-8 Radiofamilieprogramma-diensten 92216000-8 Radiofamilieprogramma-diensten 92217000-5 General Mobile Radio Services (GMRS)-diensten/familieradio 92217000-5 General Mobile Radio Services (GMRS)-diensten/familieradio 92220000-9 Televisiediensten 92220000-9 Televisiediensten 92221000-6 Televisieproductiediensten 92221000-6 Televisieproductiediensten 76

92222000-3 Diensten voor gesloten televisiecircuits 92222000-3 Diensten voor gesloten televisiecircuits 92224000-7 Digitale tv-diensten 92224000-7 Digitale tv-diensten 92225000-4 Diensten voor interactieve televisie 92225000-4 Diensten voor interactieve televisie 92225100-7 Diensten voor uitzending van films op verzoek 92225100-7 Diensten voor uitzending van films op verzoek 92226000-1 Teleprogrammeringsdiensten 92226000-1 Teleprogrammeringsdiensten 92300000-4 Amusementsdiensten 92300000-4 Amusementsdiensten 92310000-7 Scheppende en uitvoerende kunsten literatuurdiensten 92310000-7 Scheppende en uitvoerende kunsten literatuurdiensten 92311000-4 Kunstwerken 92311000-4 Kunstwerken 92312000-1 Artistieke diensten 92312000-1 Artistieke diensten 92312100-2 Diensten verleend door theaterproducenten, zanggroepen, bands en orkesten 92312110-5 Diensten verleend door theaterproducenten 92312120-8 Diensten verleend door zanggroepen 92312100-2 Diensten verleend door theaterproducenten, zanggroepen, bands en orkesten 92312110-5 Diensten verleend door theaterproducenten 92312120-8 Diensten verleend door zanggroepen 92312130-1 Diensten verleend door bands 92312130-1 Diensten verleend door bands 92312140-4 Diensten verleend door orkesten 92312140-4 Diensten verleend door orkesten 92312200-3 Dienstverlening door auteurs, componisten, beeldhouwers, entertainers en andere individuele artiesten 92312200-3 Dienstverlening door auteurs, componisten, beeldhouwers, entertainers en andere individuele artiesten 92312210-6 Diensten verleend door auteurs 92312210-6 Diensten verleend door auteurs 92312211-3 Diensten verleend door tekstbureau 92312212-0 Diensten in verband met de opstelling van handleidingen 92312213-7 Diensten verleend door auteurs van technische teksten 92312220-9 Diensten verleend door componisten 92312230-2 Diensten verleend door beeldhouwers 92312240-5 Diensten verleend door entertainers 92312211-3 Diensten verleend door tekstbureau 92312212-0 Diensten in verband met de opstelling van handleidingen 92312213-7 Diensten verleend door auteurs van technische teksten 92312220-9 Diensten verleend door componisten 92312230-2 Diensten verleend door beeldhouwers 92312240-5 Diensten verleend door entertainers 77

92312250-8 Diensten verleend door individuele artiesten 92312250-8 Diensten verleend door individuele artiesten 92312251-5 Diensten van disk-jockey 92312251-5 Diensten van disk-jockey 92320000-0 Exploitatie van gebouwen voor uitvoerende kunsten 92320000-0 Exploitatie van gebouwen voor uitvoerende kunsten 92330000-3 Diensten inzake recreatiegebieden 92330000-3 Diensten inzake recreatiegebieden 92331000-0 Diensten voor kermisattracties en pretparken 92331000-0 Diensten voor kermisattracties en pretparken 92331100-1 Diensten voor kermissen 92331100-1 Diensten voor kermissen 92331200-2 Diensten voor pretparken 92331200-2 Diensten voor pretparken 92331210-5 Diensten voor kinderanimatie 92331210-5 Diensten voor kinderanimatie 92332000-7 Stranddiensten 92332000-7 Stranddiensten 92340000-6 Entertainmentdiensten dans en toneel 92340000-6 Entertainmentdiensten dans en toneel 92341000-3 Circusdiensten 92341000-3 Circusdiensten 92342000-0 Danslesdiensten 92342000-0 Danslesdiensten 92342100-1 Ballroomdanslesdiensten 92342100-1 Ballroomdanslesdiensten 92342200-2 Discodanslesdiensten 92342200-2 Discodanslesdiensten 92350000-9 Diensten voor gokken en wedden 92350000-9 Diensten voor gokken en wedden 92351000-6 Gokdiensten 92351000-6 Gokdiensten 92351100-7 Loterijdiensten 92351100-7 Loterijdiensten 92351200-8 Exploitatie van casino 92351200-8 Exploitatie van casino 92352000-3 Weddiensten 92352000-3 Weddiensten 92352100-4 Exploitatie van totalisator 92352100-4 Exploitatie van totalisator 92352200-5 Bookmakersdiensten 92352200-5 Bookmakersdiensten 92360000-2 Pyrotechnische diensten 92360000-2 Pyrotechnische diensten 92370000-5 Diensten van geluidstechnicus 92370000-5 Diensten van geluidstechnicus 92400000-5 Diensten door persagentschappen 92400000-5 Diensten door persagentschappen 92500000-6 Bibliotheek-, archief-, musea- en andere culturele diensten 92500000-6 Bibliotheek-, archief-, musea- en andere culturele diensten 92510000-9 Bibliotheek- en archiefdiensten 92510000-9 Bibliotheek- en archiefdiensten 92511000-6 Bibliotheekdiensten 92511000-6 Bibliotheekdiensten 92512000-3 Archiefdiensten 92512000-3 Archiefdiensten 92512100-4 Archiefvernietigingsdiensten 92512100-4 Archiefvernietigingsdiensten 92520000-2 Museum- en aanverwante diensten 92520000-2 Museum- en aanverwante diensten 92521000-9 Museumdiensten 92521000-9 Museumdiensten 78

92521100-0 Diensten voor museumexposities 92521100-0 Diensten voor museumexposities 92521200-1 Diensten voor conservatie van geëxposeerde stukken en voorwerpen 92521210-4 Diensten voor conservatie van geëxposeerde stukken 92521220-7 Diensten voor conservatie van voorwerpen 92521200-1 Diensten voor conservatie van geëxposeerde stukken en voorwerpen 92521210-4 Diensten voor conservatie van geëxposeerde stukken 92521220-7 Diensten voor conservatie van voorwerpen 92522000-6 Monumentenzorgdiensten 92522000-6 Monumentenzorgdiensten 92522100-7 Monumentenzorgdiensten voor historische plaatsen 92522200-8 Monumentenzorg voor historische gebouwen 92530000-5 Diensten voor botanische tuinen, dierentuinen en natuurreservaten 92522100-7 Monumentenzorgdiensten voor historische plaatsen 92522200-8 Monumentenzorg voor historische gebouwen 92530000-5 Diensten voor botanische tuinen, dierentuinen en natuurreservaten 92531000-2 Diensten voor botanische tuinen 92531000-2 Diensten voor botanische tuinen 92532000-9 Diensten voor dierentuinen 92532000-9 Diensten voor dierentuinen 92533000-6 Diensten voor natuurreservaten 92533000-6 Diensten voor natuurreservaten 92534000-3 Diensten voor wildreservaten 92534000-3 Diensten voor wildreservaten 92600000-7 Sportdiensten 92600000-7 Sportdiensten 92610000-0 Exploitatie van sportaccommodatie 92610000-0 Exploitatie van sportaccommodatie 92620000-3 Diensten in verband met sport 92620000-3 Diensten in verband met sport 92621000-0 Promotie van sportevenementen 92621000-0 Promotie van sportevenementen 92622000-7 Organisatie van sportevenementen 92622000-7 Organisatie van sportevenementen 92700000-8 Cybercafé-diensten 92700000-8 Cybercafé-diensten 79950000-8 Organiseren van tentoonstellingen, beurzen en congressen 79951000-5 Organiseren van seminars 79952000-2 Diensten voor het organiseren van evenementen 79952100-3 Diensten voor het organiseren van culturele evenementen 79953000-9 Diensten voor het organiseren van festivals 79954000-6 Diensten voor het organiseren van feesten 79955000-3 Diensten voor het organiseren van modeshows 79

79956000-0 Diensten voor het organiseren van beurzen en tentoonstellingen 92230000-2 Radio- en televisiekabeldiensten 92231000-9 Internationale bilaterale diensten en internationale privé-geleaste lijnen 92232000-6 Kabeltv-diensten Categorie 25 Gezondheidszorg en maatschappelijke dienstverlening Gezondheidszorg, sociale dienstverlening en aanverwante diensten 79611000-0 Diensten voor sollicitatiebegeleiding 85000000-9 Gezondheidszorg en maatschappelijk werk 79611000-0 Diensten voor sollicitatiebegeleiding 85000000-9 Gezondheidszorg en maatschappelijk werk 85100000-0 Gezondheidsdiensten 85100000-0 Gezondheidsdiensten 85110000-3 Ziekenhuis- en aanverwante diensten 85110000-3 Ziekenhuis- en aanverwante diensten 85111000-0 Ziekenhuisdiensten 85111000-0 Ziekenhuisdiensten 85111100-1 Chirurgische ziekenhuisdiensten 85111100-1 Chirurgische ziekenhuisdiensten 85111200-2 Medische ziekenhuisdiensten 85111200-2 Medische ziekenhuisdiensten 85111300-3 Gynaecologische ziekenhuisdiensten 85111300-3 Gynaecologische ziekenhuisdiensten 85111310-6 Diensten voor in-vitrofertilisatie 85111310-6 Diensten voor in-vitrofertilisatie 85111320-9 Verloskundige ziekenhuisdiensten 85111320-9 Verloskundige ziekenhuisdiensten 85111400-4 Ziekenhuisdiensten voor revalidatie 85111400-4 Ziekenhuisdiensten voor revalidatie 85111500-5 Psychiatrische ziekenhuisdiensten 85111500-5 Psychiatrische ziekenhuisdiensten 85111600-6 Orthopedische diensten 85111600-6 Orthopedische diensten 85111700-7 Diensten voor zuurstoftherapie 85111700-7 Diensten voor zuurstoftherapie 85111800-8 Pathologiediensten 85111800-8 Pathologiediensten 85111810-1 Bloedanalysediensten 85111810-1 Bloedanalysediensten 85111820-4 Bacteriologische analysediensten 85111820-4 Bacteriologische analysediensten 85111900-9 Dialysediensten in ziekenhuis 85111900-9 Dialysediensten in ziekenhuis 85112000-7 Ondersteuningsdiensten voor ziekenhuis 85112100-8 Dienstverlening ten aanzien van ziekenhuisbeddengoed 85112000-7 Ondersteuningsdiensten voor ziekenhuis 85112100-8 Dienstverlening ten aanzien van ziekenhuisbeddengoed 85112200-9 Extramurale zorgdiensten 85112200-9 Extramurale zorgdiensten 80

85120000-6 Medische praktijk en aanverwante diensten 85120000-6 Medische praktijk en aanverwante diensten 85121000-3 Medische praktijken 85121000-3 Medische praktijken 85121100-4 Diensten door huisartsen 85121100-4 Diensten door huisartsen 85121200-5 Diensten door medische specialisten 85121210-8 Diensten in gynaecologie en obstetrie 85121220-1 Diensten van nefrologie- of zenuwspecialist 85121200-5 Diensten door medische specialisten 85121210-8 Diensten in gynaecologie en obstetrie 85121220-1 Diensten van nefrologie- of zenuwspecialist 85121230-4 Diensten van hart- of longspecialist 85121230-4 Diensten van hart- of longspecialist 85121231-1 Diensten van cardioloog 85121231-1 Diensten van cardioloog 85121232-8 Diensten van longspecialist 85121232-8 Diensten van longspecialist 85121240-7 Diensten van KNO-arts of audioloog 85121240-7 Diensten van KNO-arts of audioloog 85121250-0 Diensten van gastro-enteroloog en geriater 85121250-0 Diensten van gastro-enteroloog en geriater 85121251-7 Diensten van gastro-enteroloog 85121251-7 Diensten van gastro-enteroloog 85121252-4 Diensten van geriater 85121252-4 Diensten van geriater 85121270-6 Diensten van psychiater of psycholoog 85121271-3 Diensten van tehuis voor patiënten met psychische stoornissen 85121280-9 Diensten van oog- of huidarts of orthopeed 85121270-6 Diensten van psychiater of psycholoog 85121271-3 Diensten van tehuis voor patiënten met psychische stoornissen 85121280-9 Diensten van oog- of huidarts of orthopeed 85121281-6 Diensten van oogarts 85121281-6 Diensten van oogarts 85121282-3 Diensten van huidarts 85121282-3 Diensten van huidarts 85121283-0 Diensten van orthopeed 85121283-0 Diensten van orthopeed 85121290-2 Diensten van kinderarts of uroloog 85121290-2 Diensten van kinderarts of uroloog 85121291-9 Diensten van kinderarts 85121291-9 Diensten van kinderarts 85121292-6 Diensten van uroloog 85121292-6 Diensten van uroloog 85121300-6 Diensten door chirurgische specialisten 85130000-9 Tandartspraktijk en aanverwante diensten 85121300-6 Diensten door chirurgische specialisten 85130000-9 Tandartspraktijk en aanverwante diensten 85131000-6 Tandartspraktijken 85131000-6 Tandartspraktijken 85131100-7 Orthodontische diensten 85131100-7 Orthodontische diensten 81

85131110-0 Orthodontisch-chirurgische diensten 85131110-0 Orthodontisch-chirurgische diensten 85140000-2 Diverse gezondheidszorgdiensten 85140000-2 Diverse gezondheidszorg-diensten 85141000-9 Diensten verleend door medisch personeel 85141100-0 Diensten verleend door verloskundigen 85141200-1 Diensten verleend door verpleegkundigen 85141210-4 Diensten voor medische behandeling thuis 85141211-1 Diensten voor dialysebehandeling thuis 85141220-7 Adviesdiensten verleend door verpleegkundigen 85141000-9 Diensten verleend door medisch personeel 85141100-0 Diensten verleend door verloskundigen 85141200-1 Diensten verleend door verpleegkundigen 85141210-4 Diensten voor medische behandeling thuis 85141211-1 Diensten voor dialysebehandeling thuis 85141220-7 Adviesdiensten verleend door verpleegkundigen 85142000-6 Paramedische diensten 85142000-6 Paramedische diensten 85142100-7 Fysiotherapiediensten 85142100-7 Fysiotherapiediensten 85142200-8 Diensten van homeopaat 85142200-8 Diensten van homeopaat 85142300-9 Hygiënediensten 85142300-9 Hygiënediensten 85142400-0 Thuisbezorging van producten voor incontinentiepatiënten 85142400-0 Thuisbezorging van producten voor incontinentiepatiënten 85143000-3 Ambulancediensten 85143000-3 Ambulancediensten 85144000-0 Diensten voor intramurale gezondheidszorginstelling 85144000-0 Diensten voor intramurale gezondheidszorginstelling 85144100-1 Diensten voor verzorgingstehuis 85144100-1 Diensten voor verzorgingstehuis 85145000-7 Diensten verleend door medische laboratoria 85146000-4 Diensten verleend door bloedbanken 85146100-5 Diensten verleend door spermabanken 85146200-6 Diensten verleend door transplantatieorgaanbanken 85145000-7 Diensten verleend door medische laboratoria 85146000-4 Diensten verleend door bloedbanken 85146100-5 Diensten verleend door spermabanken 85146200-6 Diensten verleend door transplantatieorgaanbanken 85147000-1 Diensten voor bedrijfsgeneeskunde 85147000-1 Diensten voor bedrijfsgeneeskunde 85148000-8 Medische analysediensten 85148000-8 Medische analysediensten 85149000-5 Apotheekdiensten 85149000-5 Apotheekdiensten 85150000-5 Diensten voor medische beeldvorming 85150000-5 Diensten voor medische beeldvorming 82

85160000-8 Diensten van opticien 85160000-8 Diensten van opticien 85170000-1 Diensten van acupuncturist en chiropractor 85170000-1 Diensten van acupuncturist en chiropractor 85171000-8 Diensten van acupuncturist 85171000-8 Diensten van acupuncturist 85172000-5 Diensten van chiropractor 85172000-5 Diensten van chiropractor 85200000-1 Veterinaire diensten 85200000-1 Veterinaire diensten 85210000-3 Verzorging van huisdieren 85210000-3 Verzorging van huisdieren 85300000-2 Maatschappelijke en aanverwante diensten 85300000-2 Maatschappelijke en aanverwante diensten 85310000-5 Maatschappelijke diensten 85310000-5 Maatschappelijke diensten 85311000-2 Maatschappelijke dienstverlening waarbij onderdak wordt verschaft 85311000-2 Maatschappelijke dienstverlening waarbij onderdak wordt verschaft 85311100-3 Welzijnszorg voor bejaarden 85311100-3 Welzijnszorg voor bejaarden 85311200-4 Welzijnszorg voor gehandicapten 85311200-4 Welzijnszorg voor gehandicapten 85311300-5 Welzijnszorg voor kinderen en jongeren 85312000-9 Maatschappelijke dienstverlening waarbij geen onderdak wordt verschaft 85311300-5 Welzijnszorg voor kinderen en jongeren 85312000-9 Maatschappelijke dienstverlening waarbij geen onderdak wordt verschaft 85312100-0 Diensten voor dagverblijven 85312100-0 Diensten voor dagverblijven 85312110-3 Kinderdagverblijven 85312110-3 Kinderdagverblijven 85312120-6 Dagverblijven voor gehandicapte kinderen en jongeren 85312200-1 Bezorging van levensmiddelen aan huis 85312300-2 Diensten voor begeleiding en adviesverlening 85312120-6 Dagverblijven voor gehandicapte kinderen en jongeren 85312200-1 Bezorging van levensmiddelen aan huis 85312300-2 Diensten voor begeleiding en adviesverlening 85312310-5 Diensten voor begeleiding 85312310-5 Diensten voor begeleiding 85312320-8 Diensten voor adviesverlening 85312320-8 Diensten voor adviesverlening 85312330-1 Gezinsplanningsdiensten 85312330-1 Gezinsplanningsdiensten 85312400-3 Welzijnszorg die niet in tehuizen wordt verstrekt 85312400-3 Welzijnszorg die niet in tehuizen wordt verstrekt 85312500-4 Revalidatiediensten 85312500-4 Revalidatiediensten 85312510-7 Beroepsrevalidatiediensten 85312510-7 Beroepsrevalidatiediensten 85320000-8 Sociale diensten 85320000-8 Sociale diensten 85323000-9 Diensten voor maatschappelijke gezondheidszorg 85323000-9 Diensten voor maatschappelijke gezondheidszorg 83

75200000-8 Diensten ten behoeve van de gemeenschap 75231200-6 Diensten voor verzekerde bewaring of reclassering van misdadigers 75231240-8 Proeftijddiensten 79611000-0 Diensten voor sollicitatiebegeleiding 79622000-0 Diensten voor de terbeschikkingstelling van huishoudelijke hulp 79624000-4 Diensten voor de terbeschikkingstelling van verpleegkundig personeel 79625000-1 Diensten voor de terbeschikkingstelling van medisch personeel 85321000-5 Administratieve sociale diensten 85322000-2 Programma voor gemeenschapsacties 98133100-5 Ondersteunende diensten voor verbetering van openbare voorzieningen en openbare centra 98133000-4 Diensten verleend door ledenorganisaties 98200000-5 Advies op het gebied van gelijke kansen 98500000-8 Particuliere huishoudens met personeel 98513000-2 Personeelsdiensten voor huishoudens 98513100-3 Uitzendkrachtdiensten voor huishoudens 98513200-4 Kantoorpersoneelsdiensten voor huishoudens 98513300-5 Tijdelijk personeel voor huishoudens 98513310-8 Thuishulpdiensten 98514000-9 Huishoudelijke diensten Overige diensten 84

Er is geen lijst met bijbehorende CPV-codes Hier vallen alle diensten onder die niet onder categorie IIA dienst of categorie IIB (17 t/m 26) kunnen worden geschaard. Bijvoorbeeld: 77310000-6 Beplanten en onderhouden van groengebieden 77312000-0 Diensten voor het wieden van onkruid 77312100-1 Onkruidverdelging 77313000-7 Parkonderhoud 77314000-4 Onderhoud van terreinen 45233229-0 Onderhoud van bermen Overige gemeenschaps-, sociale en persoonlijke diensten, met name diensten verleend door vakbonden, door politieke organisaties, door jongerenverenigingen, alsmede diverse diensten door ledenverenigingen. 98000000-3 Overige gemeenschaps-, sociale en persoonlijke diensten 98120000-0 Diensten verleend door vakbonden 98132000-7 Diensten verleend door politieke organisaties 98133110-8 Diensten verleend door jongerenverenigingen 98130000-3 Diverse diensten door ledenverenigingen Verplichte sociale verzekeringen 75300000-9 Diensten voor verplichte sociale verzekering Diensten met betrekking tot uitkeringen 75310000-2 Uitkeringsdiensten 75311000-9 Uitkeringen bij ziekte 75312000-6 Zwangerschapsuitkeringen 75313000-3 Invaliditeitsuitkeringen 75313100-4 Tijdelijke invaliditeitsuitkeringen, 75314000-0 Werkloosheidsuitkeringen 85

75320000-5 Pensioenstelsels voor ambtenaren 75330000-8 Gezinstoelagen 75340000-1 Kinderbijslag Religieuze diensten 98131000-0 Religieuze diensten Overige administratieve diensten en overheidsdiensten 75100000-7 Administratiediensten 75110000-0 Algemene overheidsdiensten 75111000-7 Uitvoerende en wetgevende diensten 75111100-8 Uitvoerende diensten 75111200-9 Wetgevende diensten 75112000-4 Administratieve diensten voor bedrijfsactiviteiten 75112100-5 Administratieve diensten voor ontwikkelingsproject 75120000-3 Administratieve diensten door agentschappen 75123000-4 Administratieve diensten voor huisvesting 75125000-8 Administratieve diensten in verband met toerisme 75130000-6 Ondersteunende diensten voor de overheid 75131000-3 Overheidsdiensten Gevangenisdiensten en openbare veiligheid 75231210-9 Penitentiaire diensten 75231220-2 Escorteren van gedetineerden 75231230-5 Gevangenisdiensten 75241000-7 Diensten voor openbare orde 75241100-8 Politiediensten 75242000-4 Recht- en veiligheidsdiensten 75242100-5 Dienstverlening in verband met de openbare orde 86

75242110-8 Deurwaardersdiensten 75250000-3 Brandweer- en reddingsdiensten 75251000-0 Brandweerdiensten 75251100-1 Brandbestrijdingsdiensten 75251110-4 Brandpreventiediensten 75251120-7 Bosbrandbestrijdingsdiensten 75252000-7 Reddingsdiensten 79430000-7 Diensten voor crisismanagement 98113100-9 Diensten voor nucleaire veiligheid Diensten ten behoeve van de gemeenschap (diplomatieke diensten, consulaire diensten, gerechtelijke diensten) 75200000-8 Diensten ten behoeve van de gemeenschap 75210000-1 Diensten voor buitenlandse zaken en andere diensten 75211000-8 Diensten voor buitenlandse zaken 75211100-9 Diplomatieke diensten 75211110-2 Consulaire diensten 75211200-0 Diensten in verband met economische hulp aan het buitenland 75211300-1 Diensten in verband met militaire hulp aan het buitenland 75220000-4 Defensiediensten 75221000-1 Militaire defensiediensten 75222000-8 Burgerbeschermingsdiensten 75230000-7 Gerechtelijke diensten 75231000-4 Justitiële diensten Internationale diensten 98900000-2 Diensten verleend door extraterritoriale organisaties en instanties 98910000-5 Diensten specifiek voor internationale organisatie 87

Postbezorging 64000000-6 Post- en telecommunicatiediensten 64100000-7 Post- en koeriersdiensten 64110000-0 Postdiensten 64111000-7 Postdiensten voor kranten en tijdschriften 64112000-4 Brievenpostdienst 64113000-1 Pakketpostdienst 64114000-8 Postkantoordiensten 64115000-5 Verhuur van postbussen 64116000-2 Poste-restantediensten 64122000-7 Interne kantoorbodediensten Coveren van banden en smederijdiensten 50116510-9 Coveren van banden 71550000-8 Smederijdiensten 88