INHOUDSOPGAVE Inleiding... 2 Stap 0. Bepaal de lijnen van de uitwisseling... 4 Stap 1. Voorbereiding in de klas... 5 > Inleiden van de uitwisseling... 5 > Verkennen van het land... 6 > Diversiteit in de eigen klas... 6 Stap 2. Ontdekken en uitwisselen van ervaringen binnen het thema... 8 Stap 3. Uitbreiden van de eigen ervaringen door herkenning in de ervaringen van leeftijdsgenootjes uit de klas in het land van correspondentie... 9 Stap 4. Opbouwen van verbondenheid met leeftijdsgenootjes in het land van correspondentie... 10 Stap 5. Actie... 11 Samenvattend... 12 1
INLEIDING In de laatste opleidingsfase krijgen jullie als studenten de kans drie maanden stage te lopen in het Zuiden. Van hieruit zullen jullie corresponderen met een klas in het Noorden (of met een andere student in de uitgroeistage 1 ). Dit houdt in dat jullie tijdens je stage informatie zullen doorgeven vanuit jullie verblijfplaats in het Zuiden. Idealiter zal de klas in het Noorden ook informatie doorgeven aan de leerlingen in het Zuiden zodat de uitwisseling verloopt in beide richtingen. Met deze handleiding willen we jullie op weg zetten voor het uitwerken van de uitwisseling. We schetsen de stappen waaruit de uitwisseling idealiter zal bestaan. Daarnaast voorzien we fiches per stap waarin we de stappen toepassen op het concreet thema 'voeding'. We bieden geen kant en klare lessen aan, wel verschillende ideeën en suggesties om de uitwisseling in de klas vorm te geven. Elke uitwisseling is immers een uniek gegeven, afhankelijk van de mensen die erin stappen, de mogelijkheden en omstandigheden ter plaatse, de interesse van alle partijen, Laat je daarom leiden door dit stappenplan, maar maak het je vooral eigen en zet het naar je hand zodat het werkbaar wordt voor jouw uitwisseling. Betrokkenheid van de leerlingen staat centraal. In het stappenplan voor deze uitwisseling staat de betrokkenheid van de leerlingen, zowel in het Noorden als in het Zuiden centraal. Ze verzamelen mee het materiaal, gaan zelf op zoek naar informatie, bepalen mee de deelthema's waarrond gewerkt rond kortom: de leerlingen maken de uitwisseling concreet, ondersteund door de correspondent en de leerkracht. De taalverschillen en technische mogelijkheden kunnen echter een drempel zijn om de kinderen maximaal te betrekken. Wanneer de leerlingen in het Noorden de taal van de leerlingen in het Zuiden niet spreken of wanneer op school geen internet beschikbaar is, is het mogelijk dat je zelf meer in handen moet nemen dan je wenst. Voor wie is deze handleiding geschreven? Deze handleiding is geschreven voor beide partijen: zowel voor de studenten in het Zuiden (die we vanaf hier de correspondent zullen noemen) als de leerkrachten in het Noorden. We geven in een aantal stappen weer hoe de uitwisseling er idealiter uit zal zien. Het stappenplan is zo opgesteld dat het gebruikt kan worden in alle onderwijsniveaus (kleuter, lager, secundair). We spreken daarom van leerlingen, in plaats van kleuter, kinderen of jongeren. 1 Indien de uitwisseling gebeurt met een student tijdens de uitgroeistage zal je een aantal zaken moeten inkorten. Je hebt dan uiteraard minder tijd voor de uitwisseling. We zitten dan best even samen om te kijken hoe de uit wisseling ingevuld kan worden. 2
Neem je tijd - De correspondent in het Zuiden zal voor de uitwisseling fotomateriaal verzamelen. Dit gebeurt niet op 1 dag, maar is vaak het resultaat van het gestaag opbouwen van een band met de mensen om je heen. Weet daarbij ook dat je bij voorkeur zo weinig mogelijk in scène zet: toevallige gebeurtenissen kan je het meest spontaan in beeld brengen. - De leerkracht van de klas in het Noorden verwerkt de uitgewerkte thema's in de klas. Ook dit gebeurt niet op 1 dag. Bij voorkeur kan je de stappen van het werkmodel spreiden over verschillende dagen en integreren met andere klasactiviteiten. Hét Zuiden bestaat niet, concrete verhalen wel! Tijdens de stage in het Zuiden zitten jullie als correspondenten in een uitgelezen positie om concrete voorbeelden van het leven in het Zuiden door te geven. Hoe leven de kinderen daar? Gaan ze naar school net zoals wij? Welke spelletjes spelen ze daar? Welke hobby s hebben deze kinderen? Is het daar ooit winter?... Door deze thema's in concrete ervaringen van kinderen in het Zuiden te gieten zullen de leerlingen in het Noorden hierdoor zeker geboeid zijn. Dit betekent dat jullie geen beeld zullen geven van 'het Zuiden', 'alle mensen in het correspondentieland of het dorp of de stad waar je verblijft'. Omdat de verschillen tussen mensen in het Zuiden even groot zijn als de verschillen tussen mensen hier, moet je je er dus van bewust zijn dat je slechts met een beperkt stukje van het Zuiden in contact zal komen. Geniet ervan! 3
STAP 0. BEPAAL DE LIJNEN VAN DE UITWISSELING VOORBEREIDINGSFASE Bespreek samen (de leerkracht van de correspondentieklas in het Noorden en de correspondent in het Zuiden) de uitwisseling aan de hand van dit stappenplan. Het thema 'voeding', uitgewerkt in deel 2 van deze handleiding, bieden we aan om de uitwisseling richting te geven en af te bakenen. Overloop zeker de mogelijke deelthema's (zie stap 2): Welke leunen aan bij de interesses van de leerlingen? Welke deelthema's wil ik zelf zeker uitwerken, of net niet? Bekijk samen ook of er andere thema's zijn die je bij voorkeur uitwerkt. De lijst van (deel)thema s die we hier aanbieden is een voorbeeld, het moet geen beperking zijn. Denk hierbij echter wel aan de haalbaarheid en neem niet te veel hooi op je vork! Beter een paar (deel)thema s goed uitwerken dan alles even aanraken. Wanneer jullie samen het engagement aangaan om de uitwisseling in twee richtingen te laten verlopen, van het Zuiden naar het Noorden maar ook van het Noorden naar het Zuiden, wisselen de rollen bij elk thema dat je wil uitwerken om. Dit vraagt extra tijd die je zeker in rekening moet brengen! 4
handleiding STAP 1. VOORBEREIDING IN DE KLAS K > INLEIDEN VAN DE UITWISSELING SSELING Voor het vertrek komt de correspondent de klas/school uit het Zuiden voorstellen in de Belgische klas en de uitwisseling inleiden. Dit moet niet erg uitgebreid zijn,, de echte ontdekking is voor tijdens de uitwisseling Het is in eerste instantie een vooruitblik blik op wat er komen gaat. Als de kinderen de correspondent niet kennen, kennen kan het voor hen verwarrend zijn dat ze van de student plots informatie ontvangen over een land in het Zuiden. Hoe ouder de kinderen zijn, hoe beter ze dit kunnen plaatsen. Bij jongere re kinderen is het belangrijk om een goede invalshoek te vinden waardoor hun interesse gewekt wordt over het Zuiden.. Je kan bijvoorbeeld gebruik maken van een figuurtje - dat de kinderen al dan niet kennen - dat mee reist naar het Zuiden. J. ging op stage ge in Kameroen en gebruikte de knuffel Raf de Giraf als herkenbare figuur. Raf de Giraf is een personage uit een gelijknamig prentenboek (zie onder voor de gegevens van het boek), maar via een handpop werd Raf ook een echte figuur. Raf bezocht de klas en n zou meegaan met J. naar Kameroen. De kleuters keken er al naar uit om foto s van Raf in Kameroen te ontvangen. Hiernaast zie je een aantal voorbeelden van foto s die de kleuters te zien kregen. Ter info:: Raf werd niet op alle foto s gebruikt omdat het het dan moeilijk werd om spontane foto s te maken. Ze gaan altijd poseren met Raf (J., (J., 2012). 5
Alvorens de uitwisseling rond een thema start, sta je in de klas stil bij het land van de correspondent en bij de diversiteit in de eigen klas. > VERKENNEN VAN HET LAND De kinderen gaan na wat ze al weten over het land voor ze informatie zullen ontvangen. Ze gaan op zoek naar informatie waardoor ze allerlei dingen te weten komen die hen zullen helpen om zich een beeld te vormen van het leven van mensen in dat land. Nadien kunnen ze zich voorstellen waar het land ligt (hoe ver het ligt van België) en voelen ze aan dat mensen ginder gewoon mensen zijn zoals zij, die soms blij, bang, boos of verdrietig zijn. Oudere leerlingen kunnen informatie uit de kranten, internet e.d. nadien vergelijken met informatie van de correspondent: Klopt het beeld dat de media ons geven over dit land met de verhalen van de correspondent? > DIVERSITEIT IN DE EIGEN KLAS Je verkent samen met de leerlingen onderlinge gelijkenissen en verschillen alvorens je aan de uitwisseling met de klas in het Zuiden begint. Zo leren ze eerst omgaan met de diversiteit in de eigen klasgroep. Ze zullen de uitwisseling niet zien als 'wij' tegenover 'zij', aangezien ze ervaren hebben dat er tussen de kinderen in de klas ook veel verschillen zijn. 6
UITWISSELINGSFASE Voor de concrete uitwisseling baseren we ons op een werkmodel van Djapo 2 dat jullie als studenten en leerkrachten een kader zal bieden. Dit werkmodel bestaat uit 4 stappen en is een middel om gebruikelijke thema's van de wereldoriëntatie mondiaal te verrijken. Heel wat thema's uit de leefwereld van kinderen hier zijn immers ook terug te vinden in de leefwereld van kinderen elders. Door 'universele' thema's ook te betrekken op kinderen elders in de wereld maak je de uitwerking van een thema veel rijker. Daarenboven biedt dit werkmodel een stevige basis om met kinderen solidariteit op te bouwen. 3 Na aanpassing van het werkmodel van Djapo op 'Correspondenten in het Zuiden' komen we tot de volgende 4 stappen: Ontdekken en uitwisselen van ervaringen binnen een thema Uitbreiding van eigen ervaringen door herkenning in de ervaringen van leeftijdsgenootjes in de klas in het land van correspondentie Opbouwen van verbondenheid met leeftijdsgenootjes in het land van correspondentie Actie Dit werkmodel is themagericht: de bovenstaande stappen worden telkens toegespitst op 1 thema. 'Universele' thema's die in aanmerking komen voor dit werkmodel zijn onder andere: water school spelen voeding feesten muziek gezondheid familie op weg/vervoer kledij wonen verhalen In deze handleiding lichten we elke stap toe. Daarnaast werkten we per stap en per leeftijdsgroep (kleuters en 1ste graad lager onderwijs / 2de en 3de graad lager onderwijs) concrete ideeën uit rond het thema 'voeding'. We spitsen met andere woorden elke stap toe op dit thema. We kozen ervoor om één thema volledig uit te werken bij wijze van voorbeeld. Uiteraard kan je er zelf voor kiezen om bovenstaande thema's op dezelfde manier aan te aanpakken en hierover uit te wisselen. 2 Djapo vzw is een NGO (Niet Gouvernementele Organisatie) die mondiale vorming naar het het kleuter-, lager- en secundair onderwijs brengt. Wij streven naar structurele aandacht voor duurzaamheid en wereldburgerschap binnen de brede schoolcultuur. Met meer dan 30 jaar ervaring en gespecialiseerde medewerkers maken we mondiale vorming en duurzame ontwikkeling op een prettige manier tastbaar. Djapo is een woord uit het Wolof, een West Afrikaanse taal, en betekent samenwerken, hand in hand ertegenaan. Uit: www.djapo.be 3 Wereldwerkplaats vzw, Djapo vzw (2010). Ik mag naar school! Mbi lingbi ti gwé na école! Leuven: Wereldwerkplaats en Djapo. Wereldwerkplaats VZW ( 2008). Ik wil water Mbi yé ngu. Leuven: Wereldwerkplaats. Wereldwerkplaats VZW ( 2007). Ik speel...mbi sara nguia Leuven: Wereldwerkplaats. 7
STAP 2. ONTDEKKEN EN UITWISSELEN VAN ERVARINGEN BINNEN HET THEMA In deze stap staan de ervaringen en gevoelens van de kinderen in verband met het gekozen thema centraal. Je verkent het thema vanuit de leefwereld van de kinderen van de klas. Bijvoorbeeld: Je geeft een briefje mee naar de ouders en vraagt om iets mee te brengen waarbij de kinderen zelf iets kunnen vertellen over het thema 'voeding': het recept van de favoriete verdaagstaart, een (lege) doos cornflakes van bij het ontbijt, een gekregen mok waaruit het kind altijd warme chocolademelk drinkt, de schort die het kind aandoet als hij mama helpt met het eten klaarmaken, Belangrijk is dat het gaat om betekenisvolle zaken: foto's en voorwerpen die voor het kind zelf belangrijk of kenmerkend zijn en die helpen iets te vertellen over het thema. Kinderen leren in deze stap omgaan met de diversiteit in de eigen klasgroep. Vooraleer je kinderen confronteert met gelijkenissen en verschillen met kinderen elders in de wereld, is het belangrijk om de onderlinge gelijkenissen en verschillen te bespreken. Bijvoorbeeld: Furkan eet hetzelfde bij zijn ontbijt als Saar, cornflakes. Maar Marieke eet 's ochtends altijd een gezonde boterham met kaas. Op net dezelfde manier ontdekken de kinderen later in stap 3 dat ze zowel gelijkenissen als verschillen hebben met Djodjo uit De Centraal Afrikaanse Republiek. Kinderen zullen zo de uitwisseling niet zien als 'wij' tegenover 'zij'. Door te expliciteren dat er tussen kinderen in de eigen klasgroep ook veel gelijkenissen en verschillen zijn zullen ze anders omgaan met de gelijkenissen en verschillen die ze zullen opmerken met kinderen in het Zuiden. 8
STAP 3. UITBREIDEN VAN DE EIGEN ERVARINGEN DOOR HERKENNING IN DE ERVARINGEN VAN LEEFTIJDSGENOOTJES UIT DE KLAS IN HET LAND VAN CORRESPONDENTIE In deze stap worden de kinderen uit de correspondentieklas aan het woord gelaten: wat zijn hun ervaringen rond het thema? Je bekijkt het thema dus vanuit de leefwereld van leeftijdsgenoten elders. Aan de hand van enkele geselecteerde foto's breng je herkenbare situaties van kinderen in het land van correspondentie aan, of wek je de interesse van je kinderen in je eigen klas voor situaties die ze niet kennen. Hiermee bevestig je hun ervaringen in een mondiaal perspectief. Leerlingen ontdekken dat er zowel gelijkenissen als verschillen zijn met kinderen elders en dat hun ervaringen niet zoveel van elkaar verschillen. Ze leren kinderen elders kennen waardoor vooroordelen, vaak gebaseerd op het 'niet kennen van de andere', vermeden worden. Bijvoorbeeld: Djodjo eet 's ochtends ook altijd flink voor hij naar school gaat, net zoals Furkan, Saar en Marieke. Djodjo houdt net zoals Furkan en Saar van een kom cornflakes. Marieke eet liever een boterham. Voor de correspondent in het Zuiden: Verzamel al de ervaringen van de kinderen in je klas in het Zuiden rond het thema 'voeding' en bezorg dit in de vorm van een verslag, fotomateriaal of een filmpje aan de klas in het Noorden. Dit kan via de blog. Wanneer de kinderen in het Noorden nog niet kennis hebben gemaakt met jouw klasje in het Zuiden, kan je best ook hier fotomateriaal voor voorzien. Dat kan al door eenvoudige foto's van de kinderen van de klas, de klas zelf, de eetzaal, Je kan via de blog ook polsen naar de reacties van de klas in het Noorden: welke vragen stellen zij zich bij de verhalen? Kunnen ze een verslag posten van deze les? 9
STAP 4. OPBOUWEN VAN VERBONDENHEID MET LEEFTIJDSGENOOTJES IN HET LAND VAN CORRESPONDENTIE In deze stap wordt dieper ingegaan op de leefwereld van één of enkele kinderen in het correspondentieland. Inleving staat hier centraal: aan de hand van foto's en bijbehorende informatie leven de kinderen zich in het leven van een kind elders in. Laat je kinderen ook hier verschillen, maar vooral gelijkenissen ontdekken. Door middel van inleefopdrachten verhoog je de verbondenheid en het respect. Het kind dat centraal staat in deze stap wordt een vriendje van de klas. Bijvoorbeeld: De kinderen leren Djodjo nog beter kennen. Aan de hand van foto's en voorwerpen maken ze kennis met het volledige dagverloop, zijn favoriete ontbijt (beignets!), zijn plaats in de eetzaal op school, wat hij eet op feestdagen, Voor de correspondent in het Zuiden: Een kind uit je lokale omgeving speelt de hoofdrol in deze stap. Dit kan een kind uit je klas, uit je gastgezin, van collega - leerkrachten, zijn. Je zorgt voor fotomateriaal, misschien zelfs filmpjes of voorwerpen, rond het thema 'voeding' zodat de kinderen in het Noorden zich helemaal kunnen inleven in dit kind. Wanneer de kinderen in het Noorden nog niet kennis hebben gemaakt met het kind, voorzie je hier extra fotomateriaal voor: van de familie, het huis, de weg naar school, Je kan via de blog ook polsen naar de reacties van de klas in het Noorden: welke vragen stellen zij zich bij de verhalen? Kunnen ze een verslag posten van deze les? 10
STAP 5. ACTIE In deze stap worden de ervaringen uit de vorige 3 stappen besproken. Je reflecteert samen met de kinderen over hun opgedane ervaringen. Bijvoorbeeld: 'Inventariseer' wat je allemaal gedaan hebt. Wat weten de leerlingen nog? Houd een 'Piet Huysentruyt - moment' en lijst samen op wat je geleerd hebt. Daarnaast geef je kansen in het oefenen van engagement: je maakt concrete afspraken om op te volgen in de klas, in de school, naar de ouders toe of onderneemt zelfs een (kleine) actie. Bijvoorbeeld: Spreek af dat we 's middags al onze boterhammetjes opeten en er geen weggooien, maak lekkere beignets zoals Djodjo ze 's ochtends eet, Voor de correspondent in het Zuiden: Na je terugkomst kan je stap 5 verrijken door een afsluitend bezoek te brengen aan de klas. Houdt met hen een gesprek om terug te blikken en laat hen vertellen wat ze geleerd hebben, welke acties ze gedaan hebben of welke afspraken ze gemaakt hebben, 11
SAMENVATTEND Voorbereiding in het Noorden 0. Bepaal de lijnen van de uitwisseling 1. Voorbereiding in de klas Voorbereiding in het Zuiden Uitwisseling van het Zuiden naar het Noorden 5. Actie 2. Ontdekken en uitwisselen van ervaringen binnen het thema 4. Opbouwen van verbondenheid met leeftijdsgenootjes i/h correspondentieland 3. Uitbreiden v/d eigen ervaringen door herkenning i/d ervaringen van leeftijdsgenootjes i/d klas i/h correspondentieland Uitwisseling van het Noorden naar het Zuiden Figuur: Schematische voorstelling van de correspondentie Bovenstaande figuur geeft aan dat het werkmodel dat we hanteren voor de uitwisseling een cyclisch proces is. Op verschillende manieren kunnen we steeds weer opnieuw starten bij stap 2: - Wanneer de stappen 2 tot en met 5 uitgewerkt en uitgevoerd zijn op het thema 'voeding', kunnen andere 'universele thema's' op dezelfde manier aan bod komen. Stap 0 en 1 (de voorbereidingsfase) worden niet meer herhaald: deze stappen zijn het vertrekpunt van de uitwisseling in zijn geheel. - De uitwisseling zal zowel verlopen van het Zuiden naar het Noorden als van het Noorden naar het Zuiden. Het verzameld (foto)materiaal in stap 2 in het Zuiden kan daarbij gebruikt worden voor stap 3 en 4 in het Noorden, en het verzamelde materiaal in stap 2 in het Noorden geeft stap 3 en 4 in het Zuiden vorm. 12