Variatie in gedrag en beleving Tussen mensen Binnen mensen Frans Hoogeveen F.R.Hoogeveen@hhs.nl www.dehaagsehogeschool.nl/lectoraatpg Variaties van gedrag en beleving binnen het individu Gedrag Individu Beleving Dement Niet Dement Positief Negatief Probleemgedrag = Gedrag waar anderen last van hebben = Gedrag dat laat zien dat de gedrager een probleem heeft 1
Ontregelingen in stemming en gedrag Depressief gedrag Angstig gedrag Agressief gedrag Opstandig gedrag Apathie Dwaalgedrag Achterdocht Wanen Hallucinaties Oorzaak: een combinatie van biologische, psychologische en sociale factoren, waardoor stress Stelling: Veel gedragsproblemen zijn normale, onvermijdelijke en begrijpelijke reacties op ziekte en omstandigheden Preventie van probleemgedrag Zien en horen Pijn Bewegen Activeren (verrijkte omgeving) Relatie tussen welbevinden en probleemgedrag Welbevinden Hoog ->Kleine(re) kans op probleemgedrag Laag ->Grote(re) kans op probleemgedrag Wat vinden mensen met dementie belangrijk voor hun kwaliteit van leven? Dröes, R.M., Gerritsen, D.L., Hoogeveen, F.R., e.a. (2006). Quality of life in dementia in perspective: An explorative study of variations in opinions among people with dementia and their professional caregivers, and in literature. Dementia, International Journal of Social Research and Practice, 5, 4, 533-558. Kwaliteit van leven -Gevoelsleven -Zelfwaardering/ Zelfbeeld -Gehechtheid -Sociaal contact -Plezier beleven aan activitieiten -Lichamelijke en geestelijke gezondheid -Zelfbeschikking en vrijheid -Nuttig zijn/ zingeving 2
Sociaal contact -Relaties -Liefde -Intimiteit -Vriendschap Als je iets fijn vindt en je mag het uitdrukken. Als alles om je heen goed, vriendelijk en prettig is. Bij mijn vrouw zijn. Zelfwaardering/ zelfbeeld -Je geaccepteerd weten -Zelfstandig kunnen handelen Zelfbeschikking en vrijheid -Jezelf kunnen zijn -Zelfstandig zijn -Kunnen doen wat je wilt -Blijven wie je bent 3
Nuttig zijn/ zingeving -Zin in je leven zien -Een rol hebben -Iets voor anderen kunnen doen Wij (professionals, familie, vrienden) moeten plannen, organiseren en handelend optreden. Zij (mensen met dementie) kunnen dat niet (meer alleen). Het model Preferenties en Aversies Preferenties en aversies van mensen met dementie Hoogeveen, F.R. e.a. Wat willen dementerende ouderen? Denkbeeld, 1998, 10, 5, 2-5. Denkbeeld, 1999, 11, 1, 16-19. Denkbeeld, 1999, 11, 2, 2-5. Preferenties: Met welke gebeurtenissen doe je de cliënt een plezier? Wat zijn diens voorkeuren? Aversies: Aan welke gebeurtenissen heeft de cliënt een hekel? Wat zijn diens afkeren? Wat kan meneer/mevrouw in een goede stemming brengen? Wat kan meneer/mevrouw in een slechte stemming brengen? Wij (professionals, familie, vrienden) moeten plannen, organiseren en handelend optreden. Zij (mensen met dementie) kunnen dat niet (meer alleen). 4
Fase Crisis-stadium Houding/Interventie Inleven en aanpassen Wat de cliënt beleeft is WAAR! Bedenk hoe de cliënt zich voelt Hoe zou ik zélf geholpen willen worden? 0 Territoriaal evenwicht Bekrachtigen - positieve aandacht geven - complimenteren 1 Angst voor Ondersteunend controleverlies - hulp bieden Als angst toeneemt zal - informatie geven realiteitsbesef verminderen, maar - aanwezig zijn is nog wel aanwezig. Geen controle overnemen Uitingsvorm: verandering van het normale gedrag 2 Verlies van controle Directief zijn - verlies van realiteitsbesef - controle nemen - grenzen zoeken - letterlijk ruimte geven Belangrijk: Let meer op hoe iets - grenzen stellen: helder gezegd wordt dan wat er gezegd wordt concreet Uitingsvorm: gillen, dreigen, cynisme, provocaties uitvoerbaar - letten op juiste houding en intonatie 3 Acting out Toepassing verweers- en Het gebruik van destructief gedrag fixatietechnieken Deze moeten voldoen aan de volgende normen: - veilig - legaal - humaan - uitvoerbaar 4 Ontspanning Onderhoud contact Terugkeer van realiteitsbesef, soms gepaard gaand met schuldgevoelens Verandering houding van directief naar ondersteunend bij toename ontspanning Fase Crisis-stadium Houding/Interventie 0 - zit rustig - praatje maken - rookt een sigaret - iets te drinken aanbieden - is ontspannen - aangeven dat je het prettig vindt dat ze er is 1 - geeft aan weg te willen - vragen of er iets aan de hand is - houdt anderen in de gaten - vragen of je iets voor haar kunt doen - staat op uit stoel - aanbieden om een rustige plaats te zoeken en een sigaret te roken Het ABC model ABC van de observaties A. Omschrijf de acties Wat doet de cliënt? Waar speelt dit zich af? Hoe lang duurt dit al? Hoe vaak en hoe ernstig is dit? Voor wie is dit een probleem? 2 - kijkt boos - zegt weg te willen omdat ze als vrijwilliger werkt - maakt negatieve opmerkingen - dreigt weg te lopen van afdeling 3 - schelden - slaan met stok 4 - zit rustig in de stoel - ademhaling en bewegingen rustig - begrenzen door aan te geven dat je niet wilt dat ze deze opmerkingen maakt - ruimte creëren zodat confrontatie met anderen wordt voorkomen - Time Out op slaapkamer - aangeven dat je haar tot rust laat komen - elke 10 minuten controleren - belangstelling tonen - vragen hoe het gaat - iets te drinken aanbieden - sigaret aanbieden - indien mogelijk evalueren B. Omschrijf de bewegers Wat kan er aan de hand zijn in de cliënt zelf? Wat gebeurt er nog meer rondom de cliënt: Hoe ziet de omgeving eruit? Wat doen de andere aanwezigen? Is er de laatste tijd iets veranderd? C. Omschrijf de consequenties Hoe gaat de Actie verder? Hoe reageren het personeel en anderen? Wat is het gevolg voor de cliënt? Bespreek de observaties met elkaar. ABC van de verandering Het ABC model A. Omschrijf de gewenste actie Wat willen we dat de cliënt doet? Kan dit in één keer? Is de actie duidelijk en concreet? Is de actie haalbaar? B. Bedenk nieuwe bewegers Welke oude bewegers kunnen we veranderen? Welke nieuwe bewegers kunnen de nieuwe actie stimuleren? C. Bedenk nieuwe consequenties Welke oude consequenties kunnen we weglaten? Welke nieuwe consequenties versterken de nieuwe actie? Bespreek deze mogelijkheden met elkaar en maak een plan Psychosociale behandelingsmethoden Ondersteunende psychotherapie Psychomotorische therapie Gedragstherapie Normaliseren leefpatroon en woonomgeving Activiteitengroepen Realiteitsoriëntatie Muziektherapie Reminiscentie Preferenties Validation Geïntegreerde belevingsgerichte zorg Snoezelen Aromatherapie Simulated presence, huisdier therapie, ICT Vraag: wanneer zet je welke methode in 5
Minor Psychogeriatrie Opleiding tot HBO-coach 6