UNIVERSITEIT Erasmus Universiteit Rotterdam

Transcriptie

1 UNIVERSITEIT Erasmus Universiteit Rotterdam STUDIE Rechtsgeleerdheid VAK Staatsrecht ONDERDEEL Voorbeeldverslag Jaar: B2 Periode: Blok 1 Uitgifte:

2 2 Voorwoord Wij van EasyLecture willen het graag easy houden, daarom hebben wij besloten om een samenvatting te maken waarmee jullie, rechtenstudenten, heel gemakkelijk de stof kunnen leren. Onze samenvatting is gemaakt aan de hand van de werkgroepen en hoorcolleges en jurisprudentie. Voor studenten, door studenten. Onze prijzen zijn altijd zo eerlijk en laag mogelijk. Gaat de afzet omhoog, dan kunnen de prijzen omlaag. Dit is dan ook wat er gebeurd is bij onze rechtsgeleerdheid samenvattingen. Dit jaar zijn ze blijvend in prijs verlaagd. Deze samenvatting dient als aanvulling en niet ter vervanging van de verplichte stof. Vanzelfsprekend is nadruk en verspreiding van de samenvatting verboden (dit geldt alleen voor verkochte samenvattingen) Ben je van mening dat easy jou heeft geholpen, zorg er dan voor dat je jouw exemplaar niet doorgeeft en daarmee dat wij kunnen blijven bestaan (voor voorbeeldverslagen wordt doorgeven juist gewaardeerd). Bekijk onze website: Like ons op facebook en blijf op de hoogte van eventuele aanbiedingen.

3 3 Inhoudsopgave Hoorcollege week...4 Werkcollege Jurisprudentie - probleem 1.14

4 4 Hoorcollege week Wat is staatsrecht? Staatsrecht is het recht waar de overheid bij betrokken is, het is publiekrecht. Staatsrecht probeert overheidsmacht te reguleren. Door deze doelstelling gaat het staatsrecht over de vraag; wat zijn de basisnormen waarmee we onze staat inrichten? Staatsrecht gaat eigenlijk meer over overheidsgezag. Overheidsgezag is de rechtmatige uitoefening van overheidsmacht. Dit overheidsgezag vormt de kern van het staatsrecht. De overheid bestaat uit verschillende personen en organen waar bevoegdheden aan zijn toegekend zodat zij gezag kunnen uitoefenen. Deze personen en organen noemen we ambten. Al deze elementen samen vormen het staatsrecht. Staatsrecht is: Het recht dat overheidsambten instelt; Aan deze ambten bevoegdheden toekent; En de uitoefening van deze bevoegdheden reguleert (tussen ambten en tussen ambten en burgers). Dit wordt ook wel het interne perspectief genoemd. Het externe perspectief is dat staatsrecht alleen maar zin heeft als er ook verschillende staten zijn. Er wordt gekeken hoe staten zich onderling onderscheiden en deze staten kennen ook hun eigen staatsrecht. Wanneer spreken we van een staat? Als een duidelijk aanwijsbaar groep personen tot zo n staat kan worden gerekend; Deze groep personen moet op een duidelijk identificeerbaar grondgebied wonen; De overheid moet over dit grondgebied (en de personen) effectief gezag uitoefenen; De staat mag niet tot stand zijn gekomen in strijd met het (internationale) recht; Er moet internationale herkenning en erkenning zijn. Rechtmatige uitoefening van overheidsgezag is dat de overheidsmacht voldoet aan alle wettelijke criteria. Bij legitieme uitoefening van overheidsmacht wordt er gekeken of de burger deze overheidsmacht accepteert en als rechtmatig en rechtvaardigt beschouwd. Bronnen van het staatsrecht: De Grondwet; Het Statuut; o Hoogste regeling binnen het Koninkrijk (zie art.1 Statuut welke landen tot het Koninkrijk behoren).

5 5 Verdragen; Organieke regelingen; o Wetten met een constituerende functie. o Bijv. Provinciewet. Ongeschreven staatsrecht. o Bijv. de vertrouwensregel en de regel dat de Tweede Kamer bij conflict maar één keer voor hetzelfde conflict kan worden ontbonden. 1.2 De functies van staatsrecht Constituerende functie: het staatsrecht stelt overheidsambten in. Bijv. art. 127 lid 1 Staatsregeling van Sint-Maarten: Er is een Constitutioneel Hof. Hier zie je dus dat er een ambt wordt ingesteld. In de GW zie je dit niet zo duidelijk terugkomen, maar wordt er vaak ergens gewoon van uitgegaan. Bijv. art 51 lid 1 GW waar ervan uit wordt gegaan dat er een Staten-Generaal is. Attribuerende functie: het staatsrecht kent aan de ambten bevoegdheden toe. De toekenning geschiedt uit het niet. Degene die de bevoegdheid schept, oefent deze bevoegdheid nooit zelf uit. Bevoegdheden zijn lucratief. Ze mogen niet zomaar worden overgedragen; het moet gebeuren zoals in de GW vermeld staat. Regulerende of matigende functie: de bevoegdheden worden afgebakend door het staatsrecht. Denk hierbij aan de machtenscheiding, het rechtsstaatidee en de grondrechten. 1.3 De rechtsstaat De rechtsstaat is het centrale begrip als het aankomt op de regulerende functie van het staatsrecht. Het idee van de rechtsstaat reguleert overheidsbevoegdheden (staatsrecht). Deelbeginselen Legaliteitsbeginsel. o Overheidsbevoegdheden moet terug te voeren zijn op een voor herhaalde toepassing vatbare regel. Burger belastend overheidsoptreden moet gebaseerd zijn op een regel die vaststaat vóór het overheidsoptreden. Regelgeving en uitvoering kunnen nooit in één hand berusten. o Het legaliteitsbeginsel hangt hiermee samen. Kernidee: de overheid is bij uitoefening van macht gebonden aan de wet. o Dit is om misbruik van overheidsmacht te voorkomen. Democratieprincipe. o Hoe ingrijpender het overheidsoptreden in het leven van de burgers, hoe belangrijker het is dat er een volksvertegenwoordiging bij de regelgeving betrokken is (ofwel de burgers zelf). Er moet een onafhankelijke rechter zijn die toeziet op wetgever en bestuur. Klassieke grondrechten.

6 6 Eigenlijk is staatsrecht de studie van oorlog en vrede. Staatsrecht probeert stabiliteit te brengen en de rust te bewaren. Hoe ingrijpender het overheidsoptreden, hoe eerder er een reactie komt van de burgers. Het is daarom ook belangrijk dat burgers het staatsrecht als legitiem beschouwen. 1.4 Staat-en regeringsvormen Staat- en regeringsvormen zijn indelingen en ze beantwoorden de vraag hoe de ambten zich tot elkaar verhouden. Er wordt dan ook een onderscheid gemaakt tussen de overheidsverbanden. In Nederland zijn er drie overheidsverbanden: rijksniveau, provinciaal niveau en gemeentelijk niveau. Hoe deze overheidsverbanden zich tot elkaar verhouden, valt onder de staatsvormen. Hoe de overheidsambten zich in een overheidsverband verhouden valt onder regeringsvormen Staatsvormen Gecentraliseerde eenheidsstaat Er is één Grondwet en één overheidsverband. Alle overheidsfuncties berusten in dat ene overheidsverband. Gedecentraliseerde eenheidsstaat Er is één grondwet. Er is een verdeling van overheidsverbanden naar grondgebied. De decentrale en centrale overheidsverbanden zijn niet ondergeschikt aan elkaar. Het centrale overheidsverband houdt wel toezicht. De gedecentraliseerde verbanden kennen geen eigen bevoegdheden binnen de gedecentraliseerde verbanden. Zo ver ze wel bevoegdheden hebben, kan alleen de wetgever deze toewijzen maar de wetgever kan deze ook altijd terughalen. Federale staat (bondsstaat) Losse staten met een eigen Grondwet, eigen parlement, eigen regering en eigen rechterlijke macht. Er is een overkoepelende federale Grondwet maar er is ook een strikte verdeling van bevoegdheden. De verbanden hebben eigen autonome bevoegdheden die het federale niveau niet weg kunnen halen. Er bestaat ook nog een tussenvorm: confederatie. Dit is een samenwerking tussen staten. De beslissingen raken enkel de staat en niet de burgers van de staat. Nederland is een gedecentraliseerde eenheidsstaat. De EU zit tussen een federale staat en een confederatie in. De autonomiteit van lidstaten is ingeperkt door de EU en het heeft trekken van een federale staat. 1.5 Machtenscheiding (trias) Algemeen Machtenscheiding is het rechtsbeginsel dat ervoor zorgt dat de regelgevende bevoegdheid en bestuur niet in dezelfde hand mogen liggen. Ook de onafhankelijke rechter is hier van belang. Horizontale machtenscheiding is de scheiding tussen de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht.

7 7 Verticale machtenscheiding is de scheiding tussen de hogere en lagere overheden (minder van belang hier). Je kan de scheiding van machten afleiden uit de opbouw van de GW: H2 regering (uitvoerende macht), H3 S-G (wetgevende macht) en H6 rechtspraak (rechterlijke macht). Locke ( ) Een Engelstalige filosoof. Hij dacht na over de legitimiteit van de koning. Hij zag dit als een sociaal contract, als het volk de koning laat zitten, verlenen zij de koning een bevoegdheid. Hij dacht ook na over de scheiding van machten. Hij kende de wetgevende macht (volksvertegenwoordiging), de uitvoerende macht (dagelijks bestuur) en een federatieve macht (de macht om oorlog te voeren). Montesquieu ( ) Hij kwam tot de realisatie dat elk mens geneigd is macht te misbruiken, dus moet deze macht verdeeld worden. Eén bevoegdheid mag nooit in twee handen verspreid worden en personen moeten elkaar controleren. Zo wordt er een zekere machtsbalans gecreëerd. Hij kwam met de machten die wij nog altijd kennen (wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht). De scheiding van machten kent 3 functies: Wetgevende functie: regelgeven/wetgevend optreden. o Wetgeving moet van algemene strekking en voorspelbaar zijn. Uitvoerende functie: dagelijks bestuur. Rechtsprekende functie: onafhankelijke rechterlijke macht. o Dit is eigenlijk de enige macht die (bijna) voldoet aan het ideaal, want enkel de rechter mag rechtspreken. Bij de rest is er veel meer samenwerking. Samenwerking zie je ook in de VS terug, bijv. bij het benoemen van rechters: daar heeft het congres ook een aandeel in. Samenwerking en controle heet ook wel checks and balances Nederland De Grondwet positiveert de machtenscheiding. De regering is verantwoording schuldig aan de wetgevende macht door de ministeriële verantwoordelijkheid. De rechterlijke macht controleert de toepassing van wetten en regelgeving. Nederland kent geen absolute, maar een beperkte scheiding: checks and balances. Hier volgen een aantal voorbeelden van samenwerking. De wetgevingsprocedure: wifz komt tot stand door samenwerking van het parlement en de regering, art. 81 GW. De uitvoerende macht heeft een zelfstandige bevoegdheid tot materiële wet- en regelgeving via AMvB s, art 89 GW.

8 Ambten Ambten Regering Koning + ministers Kabinet Ministers + staatssecretarissen Koning Art GW + art 42 lid 2 GW Ministers en staatssecretarissen Art GW + RvOMR Ministerraad Art 45 GW + RvOMR Staten-Generaal Art GW + RvO TK + RvO EK Staten-Generaal De voornaamste functie van de EK is dat het een reflectiekamer is. Het kan enkel een voorstel in zijn volledigheid verwerpen of aannemen. Een kleine uitzondering hierop is de novelle, waar je weer een samenwerking van machten ziet. Incompatibiliteit (art 57 GW) betekent dat je geen lid van beide kamers kan zijn. Ook is lidmaatschap van de S-G niet te combineren met hoge ambten en ambtenaar van de kamers. Art 61 lid 2 GW bekijken. Een belangrijk element van de kamers is het quorum, art 67 lid 1 GW. De helft +1 van de Kamerleden moet aanwezig zijn om legitiem te kunnen beraadslagen. Ongeschreven staatsrecht kent een fictie van aanwezigheid, doordat ze enkel een handtekening moeten zetten bij binnenkomst van de kamer (en daarna dus weg kunnen gaan). Bij stemming wordt er wel echt gekeken hoeveel Kamerleden op dat moment aanwezig is. De S-G kent een verbod op last, art 67 lid 3 GW. Een partij kan een lid niet dwingen om op een bepaalde manier te laten stemmen. Ruggespraak mag wel, dit is een overleg voordat een beslissing wordt genomen. Parlementaire onschendbaarheid, art 71 GW. Als volksvertegenwoordiger kun je niet voor de rechter worden gedagvaard voor dingen die in de vergadering worden gezegd/geschreven. Dit is cruciaal in een democratische rechtsstaat. Nu volgen nog een aantal regels waar je bij stil moet staan. Tuchtrechtelijke bevoegdheden Kamers, art RvO TK en art RvO EK. Vaststellen regelementen van orde, art 72 GW, heeft enkel interne werking. De S-G controleert de regering (volksvertegenwoordiging controleert bestuur). Ministeriële verantwoordelijkheid De strafrechtelijke ministeriële verantwoordelijkheid zie je terug in art 355 en 356 Sr. De politieke ministeriële verantwoordelijkheid staat in art 42 lid 2 GW. De ministers zijn gezamenlijk en afzonderlijk verantwoording aan het parlement schuldig voor hun doen en laten bij de vervulling van hun taken. Een minister is verantwoordelijk voor zover zijn bevoegdheden strekken. Van belang is hier weer de checks and balances (democratische/ parlementaire controle op bestuur).

9 9 Vertrouwensregel Van gold dat al het handelen en nalaten van regering binnen de ministeriële verantwoordelijkheid vielen en dus onder parlementaire controle. Het is een ongeschreven regel en geldt in relatie: regering TK (+EK). Een ministers(ploeg) waarin TK geen vertrouwen heeft, dient heen te gaan, tenzij de regering besluit de Kamer te ontbinden. Dit is een uiterste sanctie op de ministeriële verantwoordelijkheid. Maar de regering kan op verschillende manieren een gebrek aan vertrouwen tonen. Bijvoorbeeld door de begroting te verwerpen, door het verwerpen of amenderen van een wetsvoorstel of door het indienen van een motie van wantrouwen. Ontbindingsrecht, art 64 GW Dit is een zelfstandig recht van de regering, maar wordt vaak toegepast in overleg met het parlement. Vooral bij nieuwe verkiezingen is hier behoefte aan. Effectuering van controle via: Wetgevingsproces Passieve inlichtingenplicht, art 68 GW o Inlichten op verzoek van de S-G, mits er geen verschoningsrecht bestaat. Actieve inlichtingenplicht o Inlichten op initiatief van de minister. Vragenrecht in enge zin -> interpellatierecht o Art RvOTK en art RvOEK Spoeddebat / dertigledendebat art 54a RvOTK Motie art 66 RvO TK en art 93 RvO EK o Verzoek of verklaring van de Kamer o Geen verplichtend karakter (uitzondering motie van wantrouwen) Recht van enquête, art 70 GW Budgetrecht, art 105 lid 1 GW Algemene typering van de verhoudingen Monisme o Volheid van bevoegdheden bij vertegenwoordigend ambt. o Nauwe band tussen regering en Kamermeerderheid. Dualisme o Vertegenwoordigend orgaan en uitvoerend orgaan hebben elk eigen bevoegdheden. o Ontbreken van de nauwe band tussen regering en Kamermeerderheid. Het vaststellen van wetten gebeurt door de regering en S-G gezamenlijk, art 81 GW. Wetten in formele zin zijn een gezamenlijk besluit van de regering en S-G, volgens de procedure van artikelen GW. Het recht om wetsvoorstellen in te dienen, hebben de regering, TK en de verenigde vergadering, art 82 GW. In de praktijk komen de meeste wetsvoorstellen van de regering.

10 10 De procedure van een regeringsvoorstel Voorbereiding op ministerie Ministerraad Raad van State TK EK Bekrachtiging Bekendmaking, inwerkingtreding De procedure van TK-voorstellen Raad van State TK EK Bekrachtiging Bekendmaking en inwerkingtreding Wet in formele zin Beschikking Algemeen verbindend voorschrift o Niet gericht tot bepaalde (rechts)personen o Vatbaar voor herhaalde toepassing o Externe werking Rangorde o GW (grondwetgever) o Wifz (wetgever) o AMvB (regering art 89 GW) o Kleine koninklijke besluiten (regering) o Ministeriële regelingen (minister)

11 11 Werkgroepen: probleem 1 Bronnen: Jurisprudentie Mink K. Artikelen P. Bovend Eert & H. Kummeling Bevoegdheden inzake controle van de regering. Muller en Coenen (1997). Parlementair onderzoek in ontwikkeling. Beleid en maatschappij, Boek Van der Pot, Handboek van het Nederlandse staatsrecht: H11, 13, 23, 24, 25, 29 en 34. Leerdoelen Wat zijn de controle middelen? Wat is de vertrouwensregel? Mogen ministers weigeren om antwoord te geven aan de kamer? Wat houdt de ministeriële verantwoordelijkheid in? Mogen Kamerleden gedwongen worden voor of tegen te stemmen? 1. Wat zijn de controle middelen? Vaste en tijdelijke kamercommissies Ieder ministerie (behalve die van Algemene Zaken) heeft een vaste commissie, art 16 RvO TK. De vaste commissie doet begrotingsontwerpen/wetsvoorstellen voorbereiden. Art 16 RvO TK e.v. regelt de verschillende commissies. De tijdelijke commissie, art 18 RvO, komt ook terug in het parlementaire onderzoek art 142 RvO TK. De bevoegdheden van commissies zie je terug in art 27 Rvo TK e.v. Moties De regels rondom moties staan in Art 66 RvO TK. Een motie wordt enkel behandeld als minstens 4 andere Kamerleden mede ondertekenen of ondersteunen. Vaak geven Kamerleden elkaar wel de kans om een motie in te dienen, vandaar ook het grote aantal moties. Een motie is geen verplichting (motie van wantrouwen wel). De motie van wantrouwen heeft een verplichtend karakter. Als een minister of kabinet ermee te maken krijgt, moet die dan ook opstappen. De regering als geheel kan niet getroffen worden door een motie van wantrouwen, de Koning maakt namelijk deel uit van de regering en de Koning is onschendbaar. In Nederland is het zeldzaam dat een motie van wantrouwen wordt ingediend tegen een geheel kabinet. Wel wordt dit vaker gedaan tegen afzonderlijke bewindslieden. Uiteindelijk wordt echter minder dan de helft van de ingediende moties aangenomen. Als zo n motie wel wordt aangenomen, kan de regering er nog voor kiezen de Kamer te ontbinden volgens art. 64 GW. Er zullen dan nieuwe verkiezingen komen.

12 12 Recht op inlichtingen Art 68 GW, door een of meer leden is later toegevoegd ter verduidelijking. Er zijn verschoningsgronden: een minister kan zich beroepen op het belang van de staat. Als een beroep op het belang van de staat door de Kamer wordt afgekeurd, kan het zijn dat een minister alsnog de verlangde inlichtingen geeft. Maar als de minister er echt van overtuigd is dat het belang van de staat op het spel staat, kan hij er voor kiezen om af te treden zodat de inlichting alsnog niet verstrekt wordt. -> Uitspraak Mink. K. Actieve inlichtingenplicht is art. 42 GW -> vertrouwensregel en ministeriële verantwoordelijkheid. Passieve inlichtingenplicht is art 68 GW. Nota Ministers gebruiken nota s om beleidsvoornemens uiteen te zetten (zowel wetgevend als bestuurlijk). De S-G wil hiervan worden ingelicht en dringt aan op het schrijven van een nota. Het nadeel is dat het weinig helderheid geeft. Interpellaties Art 133 lid 1 RvO TK. Een kamerlid kan inlichtingen verlangen van een minister die vreemd aan de orde van de dag zijn. Er moet dan wel verlof worden gevraagd aan de Kamer. Lid 2: minstens 30 leden moeten het verzoek van interpellatie steunen. Art 139 RvO EK: recht van interpellatie. Art 54a RvO TK: spoeddebat (vragen hoeven niet van te voren te worden ingediend). De EK kent dit recht niet want zij kunnen enkel schriftelijke vragen stellen. Schriftelijke vragen Art 134 RvO TK. Art 135 RvO TK: binnen drie weken beantwoorden, anders moet hij dit onder opgave van redenen aan de Voorzitter laten weten. Lid 2: de griffier stelt een lijst op van vragen die na 6 weken nog niet beantwoord worden. Art 140 RvO EK: enkel schriftelijke vragen. Mondelingen vragen Art 136 RvO TK. Een kamerlid moet schriftelijk hun vragen indienen, lid 2. Art 138 RvO TK. Verdere regels omtrent het vragenuur. Recht van onderzoek/ enquête Art 70 GW. Op deze manier kan informatie worden verkregen buiten de regering om, uitwerking in de Wet op parlementaire enquête. Art 141 RvO TK; enquête commissie (parlementaire enquête; art 2 Wet op de parlementaire enquête + art 13 en 14). Art 128 RvO EK e.v. Functies Hefboomfunctie: wantoestanden komen aan het licht, wetgeving mogelijk Informatiefunctie: parlement verkrijgt informatie Controlefunctie Springplankfunctie: beïnvloeden van eigen carrière Propagandafunctie: politiek voordeel

13 13 Symbolische functie: legitimerende functie Vormen: Mini- of vervolgenquête: parlementaire enquêtecommissie die nagaat wat van eerdere aanbevelingen is gekomen. Tijdelijke onderzoekscommissie: art 18 RvO TK. Vaste commissie: art 27 RvO TK. Werkgroep: kan door een vaste commissie worden benoemd om onderzoek uit te voeren. Lid-rapporteur: kan door een vaste commissie worden benoemd om onderzoek uit te voeren. Extern onderzoek: op verzoek van de kamer door externen wordt er onderzoek gedaan (bijv. de rekenkamer). Via parlementaire enquête kan blijken dat er weinig vertrouwen is, maar via het budgetrecht en het recht van amendement kan dit net zo.

14 14 JURISPRUDENTIE MINK K (BLZ. 188) - Casus Er was een overeenkomst tussen een informant en het Openbaar Ministerie waarin een geheimhoudingsbepaling is opgenomen. De eiser (informant) vond dat de Staat onrechtmatig jegens hem heeft gehandeld door derden inlichtingen te verstrekken over de inhoud van de gesprekken die de eiser met de officier van justitie heeft gevoerd. - Rechtsvraag Mag de minister weigeren om gevraagde inlichtingen te verstrekken aan de Kamer? - Rechtsregel De inlichtingplicht kan enkel bij hoge uitzondering en met toereikende motivering aan de kant worden gezet door een beroep te doen op de verschoningsgrond. Er moet dan wel sprake zijn van een strijd met het belang van de Staat. Dit moet niettemin niet te eng worden uitgelegd. - Belangrijke Rechtsoverwegingen RO 3.6.1: inlichtingenplicht. RO 3.6.2: uitzondering (verschoningsgrond) op de inlichtingenplicht moet het belang van de Staat dienen. RO 3.6.3: de minister kan redenen vinden om een beroep te doen op een verschoningsgrond. RO 3.6.7: het kan niet dat een rechter een verbod oplegt om onder alle omstandigheden het belang van de eiser te doen prevaleren. RO 3.6.8: hier wordt RO weer afgezwakt want zo n verbod kan (onder omstandigheden) wel worden opgelegd zolang de veiligheid van de eiser gevaar loopt.

15