Doe mee! 3 maart 2011

Transcriptie

1 Over ouderen en maatschappelijke participatie 3 maart 2011 Dominique Verté, Sarah Dury, Liesbeth De Donder, Tine Buffel, Nico De Witte

2 In samenwerking met 2

3 Inleiding 3

4 1. Inleiding Doel De mate en de aard van maatschappelijke participatie bij ouderen in kaart brengen Voorbeelden uit praktijk (methodieken / technieken) toelichten om maatschappelijke participatie te stimuleren 4

5 1. Inleiding Actief ouder worden: Active Ageing: Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) 2012: Europees jaar van Active Ageing Elke oudere ook kwetsbare en ouderen met een fysieke beperking moeten kunnen blijven participeren in sociale, culturele, spirituele, economische en maatschappelijke aangelegenheden. 5

6 1. Inleiding Actief ouder worden: Creëren van kansen voor actieve participatie op latere leeftijd Gevaar: Ouderen die niet participeren negatief bekijken Ouderen mogen deelnemen, maar moeten niet Structurele en externe belemmeringen als drempel 6

7 1. Inleiding Maatschappelijke participatie Verschillende vormen: Sociale netwerken Informele zorg en vrijwilligerswerk Participatie aan het verenigingsleven Politieke participatie Participatie aan culturele activiteiten 7

8 1. Inleiding Doe Mee! Boek over maatschappelijke participatie bij ouderen in West-Vlaanderen Voor wie? Beleid: lokale besturen Praktijk: zowel middenveld als ouderensector 8

9 1. Inleiding Inhoud boek In welke mate participeren 60plussers aan het maatschappelijke leven? Wat is het profiel van ouderen die al dan niet actief betrokken zijn binnen de samenleving? Wie zijn potentieel kwetsbare groepen op vlak van maatschappelijke participatie? Hoe kunnen lokale besturen en organisaties maatschappelijke participatie valoriseren en verhogen? 9

10 Data en methodologie 10

11 2. Data en methodologie Historiek Opmaak ouderenparticipatiedecreet Opzetten van een netwerk ouderen-beleid-onderzoek Provinciebestuur West-Vlaanderen WOAS: West-Vlaams Overleg Adviesraden van Senioren Vrije Universiteit Brussel: Vakgroep Educatiewetenschappen (voorheen Agogische Wetenschappen) Hogeschool Gent, Gezondheidszorg, Vesalius 11

12 2. Data en methodologie Historiek 2004 Pilot-studies in 11 West-Vlaamse gemeenten en steden 2005 Verfijnen vragenlijst en methodiek 2006 Interprovinciaal initiatief 2011 Meer dan de helft van de Vlaamse gemeenten namen deel 12

13 2. Data en methodologie Doelstelling onderzoek Behoeften inschatten bij ouderen op lokaal vlak Handvatten aanreiken voor lokaal beleid Aanzet geven tot een ouderenbeleidsplan (= evidence based policy) Ouderen activeren in functie van de constructie van de lokale samenleving 13

14 2. Data en methodologie Hoe hebben we ouderen bevraagd? Gestandaardiseerde vragenlijst Oudere vrijwilligers als onderzoeksbegeleider, als sleutelfiguur, als interviewer = peer research Gemeente voert het onderzoek uit Ondersteuning via een draaiboek Provinciale coördinatie 14

15 2. Data en methodologie Wie is er bevraagd? Thuiswonende 60plussers Proportioneel gestratificeerde steekproef in elke gemeente 3 leeftijdsklassen mannen en vrouwen mannen en vrouwen 80+ mannen en vrouwen De verhoudingen binnen de bevolking worden behouden in de steekproef 15

16 2. Data en methodologie Hoeveel ouderen zijn er bevraagd? West-Vlaanderen Vlaanderen 25 gemeenten 136 gemeenten ouderen ouderen 16

17 2. Data en methodologie Kenmerken West-Vlaamse respondenten ouderen Leeftijd tussen 60 en 104 Mediaanleeftijd: 71 jaar 76.4% heeft maximaal diploma lager secundair onderwijs 69.7% heeft gezinsinkomen < 1500 euro 39.4% ervaart geen fysieke beperkingen 91.7% woont langer dan 10 jaar in dezelfde gemeente 17

18 Schaakmat of aan zet Ouderenmonitor: Actuele leefsituatie 18

19 Klaar? Actie! Thematische vervolgmonografie: Over ouderen en cultuurparticipatie 19

20 Thematische vervolgmonografie: Over ouderen en maatschappelijke participatie 20

21 21 Resultaten

22 In welke mate participeren 60plussers aan het maatschappelijke leven? 22

23 Informele zorg: zorg ,9 29,6 33,0 26, West-Vlaanderen Vlaanderen Max Min 23

24 Informele zorg: kinderopvang ,4 42,1 46, , West-Vlaanderen Vlaanderen Max Min 24

25 Aandeel vrijwilligers 25 23, ,9 15,7 10 9,3 5 0 West-Vlaanderen Vlaanderen Max Min 25

26 Lidmaatschap vereniging(en) ,4 65,0 81,3 57, West-Vlaanderen Vlaanderen Max Min 26

27 Lidmaatschap ouderenvereniging 60 53, , , , West-Vlaanderen Vlaanderen Max Min 27

28 Politiek erg geïnteresseerd 25 22, ,5 16,6 10 6,8 5 0 West-Vlaanderen Vlaanderen Max Min 28

29 Cultuurparticipatie 80 75, ,0 49,2 29,0 32,3 20,0 18,6 29,7 44,1 40,0 13,6 Niet-participanten Passanten Frequente participanten 10 0 West-Vlaanderen Vlaanderen Max Min 0,9 29

30 Wat is het profiel van ouderen die al dan niet actief betrokken zijn binnen de samenleving? 30

31 Sociale netwerken 80+ afname sociale contacten Minder contacten en vaker ontevreden Gescheiden ouderen Lagere inkomensklassen (< 1500) Ouderen met een fysieke beperkingen hebben even vaak contacten, maar zijn vaker ontevreden 31

32 18103 sociaal geïsoleerden in WVL , ,8 6, ,7 0 West-Vlaanderen Vlaanderen Max Min 32

33 Sociale isolatie , ,1 8 6, ,5 4,0 2 0 Gehuwd Nooit gehuwd Gescheiden Samenwonend Weduwe(naar) 33

34 Informele zorg Jonge ouderen (60-69 jaar) Man Gehuwd en samenwonend Hoger gezinsinkomen Ouderen zonder fysieke beperkingen 34

35 Opvang kleine kinderen , , Man Vrouw 35

36 Vrijwilligerswerk Vrijwilligers Nooit gehuwden & samenwonenden Hogere gezinsinkomens Ouderen zonder fysieke beperking Potentiële vrijwilligers Mannen Gehuwd, nooit gehuwden & samenwonenden Hogere gezinsinkomens Ouderen zonder fysieke beperking 36

37 Vrijwilligers 25 21, , Fysiek beperkt Fysiek niet beperkt 37

38 Verenigingsleven Minder vrouwen Minder gescheiden ouderen en weduwe(naars) Minder lagere gezinsinkomens < 10 jaar woonachtig in de gemeente, minder vaak lid 38

39 Lidmaatschap vereniging(en) ,8 70, , jaar jaar 80 jaar en ouder 39

40 Lidmaatschap ouderenvereniging ,7 42, , jaar jaar 80 jaar en ouder 40

41 Ouderenverenigingen Vooral vanaf 70 jaar Vrouwen Weduwe(naars) Lagere gezinsinkomens Fysiek beperkt 41

42 Beduidend rekruteringspotentieel Willen, maar niet doen? Sommige ouderen engageren zich (nog) niet, maar geven aan in de toekomst dit wel te willen doen 16% geeft aan vrijwilligerswerk te willen verrichten 37.2% geeft aan lid te willen worden van een ouderenvereniging 42

43 43 En nu?

44 4. Conclusie In welke mate participeren 60plussers aan het maatschappelijke leven? Heel wat ouderen zijn actief betrokken Negatief discours over ouderen tegen gaan Ouderen zijn niet productief en dragen niet bij aan de samenleving? Participatie via formele én niet-formele netwerken Nog een groot potentieel blijft onbenut Nood aan proactieve rekruteringsstrategie 44

45 4. Conclusie In welke mate participeren 60plussers aan het maatschappelijke leven? 5.8 % sociaal geïsoleerden Aandacht geven aan persoonlijke oorzaken (competenties, omstandigheden en leefsituaties van individuen) Aandacht geven aan maatschappelijke oorzaken (externe barrières, belemmeringen tot sociale integratie) 45

46 4. Conclusie Wat is het profiel van ouderen die al dan niet actief betrokken zijn binnen de samenleving? Verschillen naargelang domein van maatschappelijke participatie Vb: leeftijd bij verenigingsleven versus leeftijd bij ouderenvereniging Het profiel van DE maatschappelijke geëngageerde oudere bestaat niet Toch enkele grote lijnen te trekken (zie volgende slides) 46

47 4. Conclusie Wie zijn potentieel kwetsbare groepen op vlak van maatschappelijke participatie? Burgerlijke staat Gescheiden ouderen en weduwen(aars) Lage participatiegraad binnen Verenigingsleven, vrijwilligerswerk, politieke participatie informele zorg en informele sociale netwerken» Risicogroep voor sociale isolatie Maar Gescheidenen = grootste groep die deelneemt aan culturele activiteiten Weduwen = grootste groep in de ouderenvereniging 47

48 4. Conclusie Lage inkomens Enige uitzondering: ouderenverenigingen Deelname aan het maatschappelijke leven, als uitdrukking van maatschappelijke ongelijkheden Democratische functie van middenveld behouden? Op zoek gaan naar manieren om groepen die minder participerende nauwer te betrekken Definiëren en valoriseren van rollen en functies die de diversiteit aan competenties en interesses weerspiegelen 48

49 4. Conclusie Recente bewoners in de gemeente < 10 jaar in de gemeente wonen Veel grotere kans op sociale isolatie Nood aan actieve verwelkomingsactiviteiten Verenigingen vaak een grote geslotenheid t.a.v. nieuwkomers Gemeente- of buurtexperts 49

50 4. Conclusie Leeftijd 80plussers lagere deelname Niet onverwacht Grotere fysieke kwetsbaarheid Is een verhaal van niet-kunnen, i.p.v niet-willen Inzetten op bepaalde ondersteuningsmaatregelen Vb: collectief georganiseerd, individueel vervoer Vb: toegankelijkheid plaats activiteit Vb: inspelen op mogelijkheden en vaardigheden 50

51 4. Conclusie Hoe kunnen lokale besturen en organisaties maatschappelijke participatie valoriseren en verhogen? Gericht participatiebeleid Uitgaan van de heterogeniteit van ouderen Kwetsbare groepen trachten bereiken Creëren van een leeftijdsvriendelijke omgeving Specifieke systemen van detectie en toeleiding voor sociaal geïsoleerde ouderen: inschakelen van lokale sleutelfiguren, buurtcoaches, vrijwilligers of professionals 51

52 4. Conclusie Niet zozeer het product is van belang: proces des te meer Stap per stap Duidelijke afbakening doelgroep Klein beginnen: successen werken aanstekelijk Persoonlijke ontwikkeling combineren met inzet voor de maatschappij Lokaliteit Wat zijn de eigenheden van de buurt? Competenties? Positieve punten? 52

53 4. Conclusie Gericht management en aansturing van vrijwilligers Rekruteren, selecteren, motiveren, valoriseren Intergenerationale projecten Zichtbaar maken en uitwisselen van ideeën en good practices, procesmodellen Inspiratie voor beleid en praktijk 53

54 4. Conclusie Algemene conclusie Active Ageing Gaat om het creëren van mogelijkheden Geen verplichting: ouderen moeten niet deelnemen, maar mogen Het profiel van de maatschappelijk geëngageerde oudere bestaat niet Detectie van kwetsbare groepen Willen vaak wel deelnemen, maar doen/kunnen het niet Drempels trachten op te heffen (vb. Via lokale sleutelfiguren) 54