Het leerpotentieel van grenzen

Transcriptie

1 Boundary crossing binnen en tussen organisaties Het leerpotentieel van grenzen Grenzen binnen en tussen organisaties zijn tegelijkertijd noodzakelijk en hinderlijk maar, zoals we in dit artikel betogen, mogelijk ook leerzaam. Op basis van een literatuurstudie naar boundary crossing beschrijven we hoe mensen en organisaties het leerpotentieel van dergelijke grenzen benutten. Sanne Akkerman & Arthur Bakker Binnen en tussen organisaties ervaren mensen allerlei problemen en uitdagingen die binnen de sociale wetenschappen ook wel in termen van grenzen worden geanalyseerd. Bijvoorbeeld, de samenwerking en communicatie tussen teams is vaak lastig. Werknemers ervaren dan een grens, want wat ze gewend zijn te doen in één team, blijkt niet te werken in een ander team. Of de taal van de ene organisatie wordt niet goed verstaan in de andere. Ook op organisatieniveau zijn grenzen belangrijk: een duidelijk herkenbare identiteit ontstaat door zich te onderscheiden van andere organisaties, maar een dergelijke afbakening kan ook leiden tot isolatie of achterop raken bij de concurrentie. Grenzen zijn noodzakelijk. Ze ontstaan onder andere door de toenemende specialisatie die we in veel beroepen zien. Specialisaties zijn vaak institutioneel herkenbaar door eigen beroepskwalificaties, eigen opleidingen en gescheiden teams, afdelingen of organisaties. Men zou kunnen zeggen dat een toenemende specialisatie betekent dat we steeds meer weten over steeds minder (figuur 1). Het is een vorm van afbakening of noodzakelijke begrenzing van deelgebieden waarin men zich wil verdiepen. Daardoor kunnen specialisten problemen oplossen die anderen niet herkennen. Maar grenzen zijn ook hinderlijk. Neem het volgende voorbeeld van een patiënt uit het onderzoek van Kerosuo (2008): Als ik naar de gespecialiseerde zorg [in de kliniek] ga, is er elke keer een andere arts die weer een ander medicijn voorschrijft. Dan bezoek ik een dokter [in het gezondheidscentrum] en zij zegt dat ik dat medicijn nu niet kan nemen (vanwege een infectie). En ik ben in de war omdat ik niet meer weet wie ik moet geloven, en wat, en wat er nu mis is met mij Ze hebben het niet opgelost; niemand zorgt voor mij. (eigen vertaling) Deze patiënt geeft uiting aan hinderlijke grenzen die ontstaan door verschillen in medische praktijken. Kerosuo beschrijft dat de patiënt niet meer weet wat ze moet doen, wie ze moet geloven, en zelfs het gevoel heeft dat er niemand is die voor haar zorgt. Deze twijfel lijkt het gevolg van het feit dat ze telkens met andere specialisten praat die niet met elkaar lijken te communiceren. Het vergt een abstractiestap om genoemde problemen in termen van grenzen te analyseren. Maar het voordeel van zo n sociaal-wetenschappelijke analyse is dat aan een grote verscheidenheid van problemen en uitdagingen enkele algemene principes ten grondslag blijken te liggen. Een andere abstractiestap is door niet alleen naar organisaties te kijken, maar naar praktijken (teams, afdelingen, groepen) in het algemeen. De analyse die we in dit artikel bespreken, is gebaseerd op een literatuurstudie van 181 artikelen en boeken waarin mensen of praktijken een manier hebben gevonden om met dergelijke grensproble- O&O / NR

2 Figuur 1. Ansichtkaartwijsheid ( foto: Arthur Bakker) men om te gaan. Op basis van deze literatuur zijn we gekomen tot de volgende definitie: met grenzen bedoelen we sociale of culturele verschillen tussen praktijken die leiden tot problemen in handelingen of in de interactie met andere praktijken (Akkerman & Bakker, 2011). Op het moment dat sociale en culturele verschillen inderdaad tot problemen leiden, spreken we ook wel van discontinuïteit. We benadrukken met deze definitie van grenzen dat niet elk verschil tussen organisaties relevant of hinderlijk is. In het voorbeeld van de patiënt geldt wellicht dat de verschillende specialisten in de gezondheidszorg prima zelfstandig kunnen functioneren, maar dat er zich nu een probleem voordoet omdat ze dezelfde patiënt behandelen en daarover niet lijken te communiceren. De patiënt ervaart een discontinuïteit; ze loopt in de metaforische zin tegen een grens aan. Boundary crossing is nodig Uit onze literatuurstudie blijkt dat er de afgelopen tien jaar meer aandacht is gekomen voor de interacties en bewegingen die plaatsvinden over de grenzen van meerdere organisaties heen. Een sleutelbegrip is boundary crossing. Een letterlijke vertaling zou zijn grensoverschrijding, maar omdat die term in het Nederlands de connotatie heeft van voorbij de normen van het fatsoen, blijven we hier liever vasthouden aan de Engelse term. De term boundary crossing is door Engeström, Engeström en Kärkkäinen (1995) gebruikt om te beschrijven hoe verschillende professionals (in hun geval in de wetenschap, in onderwijs en in productiebedrijven) vaak te maken hebben met verschillende kennisdomeinen en subculturen, maar er toch in slagen om samen te werken. Nadenken over leren door boundary crossing is relatief nieuw in de organisatie- en onderwijswetenschappen, omdat in deze vakgebieden meestal over leren gesproken wordt als een proces dat binnen een bepaalde grens (een bepaald domein, een bepaald instituut, een bepaald beroep) plaatsvindt. Boundary crossing kan dan worden opgevat als het opheffen van de discontinuïteit door het leggen van verbindingen tussen verschillende praktijken en het vinden van een manier om te handelen en te communiceren. Zoals in onze literatuurstudie naar voren komt is dit een moeizaam proces, maar ook een proces dat leerpotentieel met zich meebrengt. In de volgende twee paragrafen beschrijven we beide aspecten. De bruggenbouwer en het grensobject De uitdaging van boundary crossing wordt vooral duidelijk wanneer we kijken naar zogeheten bruggenbouwers en grensobjecten. Bruggenbouwers Bruggenbouwers worden in het Engels vaak brokers of boundary crossers genoemd. Het zijn mensen die in meerdere organisaties participeren. Bruggenbouwers worden al sinds lange tijd erkend als belangrijke figuren in organisaties en in netwerken omdat zij in staat zijn om elementen van de ene praktijk in te brengen in de andere. Zo kan de interdisciplinaire wetenschapper een concept of onderzoeksmethode uit het ene weten- 16 O&O / NR

3 schapsgebied in het andere introduceren, een manager van twee teams kan procedures en foci van beide teams op elkaar afstemmen, of de docent die ook ouder is van een kind op school kan communicatieproblemen tussen de schoolorganisatie en ouders signaleren. Hoe waardevol deze mensen ook worden geacht volgens de literatuur, onderzoek naar bruggenbouwers en hun ervaringen laat zien hoe moeilijk hun positie in werkelijkheid vaak is. Bruggenbouwers worden lang niet altijd door de mensen om hen heen gewaardeerd: zij behoren namelijk tot verschillende groepen, maar toch ook weer niet helemaal omdat ze met één been in een andere organisatie staan. Stagiaires zijn een typisch voorbeeld van bruggenbouwers, omdat zij als beginnend professional worden gezien maar tegelijkertijd nog als student. Bruggenbouwers worstelen vaak zelf met hun dubbelpositie. In onze literatuurstudie beschrijven wij deze positie als ambigu: de persoon is en/en, maar ook noch/noch. Zo kan iemand student én werknemer zijn, en daarmee mogelijk waardevol als bruggenbouwer, maar tegelijk noch helemaal student noch echt werknemer, en daarom enigszins buitenstaander, zowel op school als op het werk. Op basis van de literatuurstudie hebben wij het vermoeden dat bruggenbouwers vaak specifieke kwaliteiten hebben, bijvoorbeeld als het gaat om onzekerheidstolerantie, het kunnen wisselen in rollen, en het voeren van interne persoonlijke dialogen om consistent te blijven. Of er kenmerkende kwaliteiten van bruggenbouwers zijn, en zo ja wat, is een vraag die nader onderzoek vergt. Het lijkt er verder op dat bruggenbouwers hun ambigue positie vaak willen verlaten als zij onvoldoende steun en erkenning ervaren. Zo zien we dat bijvoorbeeld leraren die een masteropleiding of een promotieonderzoek gaan doen, anders naar hun eigen lespraktijk en organisatie gaan kijken, vaak met een nieuwe en kritische blik. Collega s met wie ze al jaren samenwerken zitten hier niet altijd op te wachten en ook de bruggenbouwers voelen zich minder thuis op de plek die eens zo vertrouwd was. Een vraag voor vervolgonderzoek die wij hieruit afleiden is wat een juiste cultuur en condities zijn om bruggenbouwers te ondersteunen en in hun positie te behouden. Grensobjecten Er is nog een tweede vorm waarin de uitdaging van boundary crossing duidelijk wordt: zogeheten grensobjecten (boundary objects). Deze term is geïntroduceerd door Star (1989) om te verwijzen naar objecten die op verschillende wijzen in meerdere kennispraktijken worden gebruikt en binnen elk van die praktijken een eigen functie hebben. Een voorbeeld van een grensobject is het Elektronisch Patiënten Dossier (EPD) omdat het bedoeld is om verbindingen te leggen tussen meerdere specialisten in de gezondheidszorg en te voorkomen dat patiënten verschillende informatie en fragmentarische behandelingen krijgen. Als het goed is, helpt het EPD dan als grensobject in de coördinatie van verschillende organisaties. We kennen allemaal de langdurige discussies die hebben plaatsgevonden over het EPD, vooral in relatie tot de veiligheid van privégegevens. Naast die discussie is ook in het ontwerpen (nationaal en internationaal) veel discussie over hoe het EPD er praktisch gezien uit moet komen te zien. Een dergelijk dossier moet immers in een taal geschreven zijn die in alle onderdelen van de gezondheidszorg verstaan wordt, maar ook weer niet zo algemeen zijn dat een willekeurige specialist er niet zijn of haar specifieke notitie of label in kan zetten. Eenzelfde voorbeeld vinden we bij de kwalificatiedossiers die in het beroepsonderwijs geschreven zijn om beroepsopleidingen beter af te stemmen op de beroepspraktijk. Deze moeten algemeen genoeg zijn om alle opleidingsinstituten en alle werkplekken binnen een bepaald beroep te omvatten, maar ook weer niet zo algemeen dat ze geen leidraad meer kunnen vormen voor het inrichten van curricula. Organisaties en organisatienetwerken zitten vaak vol met grensobjecten en het is altijd de vraag of ze daadwerkelijk bijdragen aan het verbinden van verschillende kennispraktijken. Bruggenbouwers en grensobjecten laten beide zien dat boundary crossing uitdagend is in de zin dat dit moeite vraagt en niet vanzelfsprekend succesvol verloopt. Het is echter precies deze uitdaging die wijst op het leerpotentieel van boundary crossing, omdat het mensen en organisaties dwingt om voorbij de bestaande praktijk en de eigen identiteit te kijken. Het leerpotentieel van boundary crossing Door verschillende auteurs wordt gesteld dat boundary crossing niet alleen lastig is, maar ook tot leren kan leiden (Engeström et al., 1995; Wenger, 1998). Steeds meer wordt erkend dat leren plaats kan vinden wanneer meerdere verschillende expertisegebieden bij elkaar komen. Wenger stelt in zijn theorie over leer-werkgemeenschappen hoe belangrijk het is om ook voldoende buiten de eigen groep te kijken, contacten met anderen te onderhouden en open te staan voor externe ideeën. Daarmee kan een groep voorkomen dat ze stagneert en vervalt in routines die op termijn niet meer passen bij de tijd of de problematiek die aan de orde is. Op eenzelfde manier benadrukt Engeström (2001) binnen de cultuurhistorische activiteitstheorie het belang van verbindingen tussen sociale systemen. Hij geeft aan O&O / NR

4 Leermechanismen Beschrijving Voorbeeld op organisatieniveau Voorbeeld op individueel niveau Identificatie Coördinatie Reflectie Transformatie Hernieuwd inzicht in hoe verschillende praktijken zich (complementair) van elkaar onderscheiden Inzet van nieuwe of alternatieve middelen en procedures om effectieve afstemming tussen praktijken mogelijk te maken Definiëring en uitwisseling van perspectieven uit verschillende praktijken Vorming van nieuwe praktijken (boundary practices) of identiteit Universiteiten en hogescholen herdefiniëren hun verschillende cultuur en ambities als gevolg van de Bachelor-Master structuur en proberen scherp te krijgen waarin ze verschillen School- en vakorganisaties ontwerpen kwalificatiedossiers om de te ontwikkelen competenties voor de beroepen beter op elkaar af te stemmen Door de invoering van studieprofielen in het voortgezet onderwijs (bijv. natuur en techniek profiel) zoeken en zien docenten en leerlingen van verschillende schoolvakken de relaties tussen deze vakken Academische opleidingsscholen werken intensief samen met lerarenopleidingen en onderzoeksgroepen en krijgen zo een andere identiteit als schoolorganisatie Tabel 1. Mogelijke leermechanismen bij processen van boundary crossing Onderzoekers die werkzaam zijn op zowel hogeschool als universiteit definiëren voor zichzelf de verschillende typen onderzoek die ze in beide omgevingen gepast vinden Een stagiaire maakt een portfolio en organiseert een gesprek tussen docent en stagebegeleider voor het afstemmen van de doelen en de begeleiding bij het leerproces Een docent kijkt door zijn gelijktijdige docentschap in de wis- en in de natuurkunde vanuit natuurkundige bril naar wiskunde en vice versa Docenten die wetenschappelijk onderzoek doen of in lerarenopleiding werken, ontwikkelen een nieuwe academische houding en professionele identiteit dat men ook oog moet hebben voor horizontale leerprocessen, waarbij het gaat om het betreden van nieuwe kennisdomeinen. Soortgelijke stellingen over het leerpotentieel van grenzen komen we de laatste jaren steeds meer tegen; boundary crossing zou leiden tot kennisinnovatie, tot hybridisatie van concepten en culturen, tot nieuwe perspectieven, en tot vernieuwing van gehele beroepen. Een van onze belangrijkste drijfveren in de eerder genoemde literatuurstudie (Akkerman & Bakker, 2011) was om dergelijke hoogdravende claims te staven aan de beschikbare literatuur en systematischer te duiden wat het leerpotentieel op de grenzen tussen praktijken inhoudt. De literatuurstudie wees op vier leermechanismen die kunnen optreden wanneer er verbindingen worden gelegd tussen praktijken. Deze vier leermechanismen zijn: - identificatieprocessen - coördinatieprocessen - reflectieprocessen - transformatieprocessen. We lichten ze nader toe. Allereerst kan boundary crossing leiden tot een proces van identificatie. Hierbij ontstaat een hernieuwd inzicht in hoe verschillende praktijken zich van elkaar onderscheiden of elkaar aanvullen. Een proces van identificatie zien we vaak op het moment dat één bepaalde groep (bijv. een team of beroepsgroep) of organisatie bedreigd wordt of er een onzekerheid bestaat over haar meerwaarde ten opzichte van een andere groep of organisatie. Er ontstaat dan een behoefte om zich opnieuw te onderscheiden. Ten tweede kan boundary crossing leiden tot een proces van coördinatie. Hierbij bedenkt of ontwerpt men nieuwe of alternatieve middelen en procedures om effectieve samenwerking tussen praktijken mogelijk te maken. Coördinatieprocessen zien we vaak wanneer mensen efficiënter willen werken, en daarvoor dan ook alleen de minimaal vereiste afstemming zoeken. Een derde type proces dat kan optreden bij boundary crossing is reflectie. Hierbij definieert men de verschillende perspectieven van betrokken groepen en leert daardoor door de ogen van de ander naar de eigen praktijk te kijken. Er vindt dus zowel een definiëring als een uitwisseling van perspectieven plaats. In situaties waarin reflectieprocessen worden beschreven, zijn mensen vaak gericht op wederzijdse betekenisverlening en het verbinden van verschillende kennis. Ten slotte kan boundary crossing leiden tot een proces van transformatie. Hierbij ontstaan door het contact tussen praktijken nieuwe identiteiten en soms ook nieuwe hybride praktijken. Zo is de biochemie ontstaan als een boundary practice tussen de biologie en de chemie. Maar ook op kleinere en lokale schaal vinden dergelijke transformatieprocessen plaats. Dit gebeurt vooral als kennispraktijken geconfronteerd worden met een probleem op de grens tussen deze praktijken. Vanwege de ervaren kloof tussen onderwijs en onderzoek, zijn er bijvoorbeeld tal van initiatieven om verbindingen te versterken: academische opleidingsscholen werken nauw samen met lerarenopleidingen en leraren krijgen binnen bepaalde programma s de kans om te promoveren (DUDOC van het Platform Bèta Techniek en Le- 18 O&O / NR

5 raar in Onderzoek van de Nederlandse Stichting voor Wetenschappelijk Onderzoek). In Tabel 1 vatten we de vier gevonden leermechanismen samen en geven we een voorbeeld van hoe deze leerprocessen zich kunnen manifesteren op organisatieniveau en op individueel niveau. Gezien onze onderwijskundige achtergrond putten we uit voorbeelden van onderwijsorganisaties en actoren daarbinnen. Welk leermechanisme het nuttigst is, hangt van de context en het doel af. Leerpotentieel op de grenzen? We willen tot slot opmerken dat boundary crossing niet zozeer gaat over het wegnemen of overkomen van de grenzen die tussen verschillende praktijken bestaan. Grenzen tussen groepen mensen, informeel of geïnstitutionaliseerd, zijn onvermijdelijk en ook nodig om een bepaalde professionele praktijk diepgang en betekenis te geven. Wij benadrukken in de literatuurstudie dan ook dat boundary crossing vooral gaat over het leggen van verbindingen tussen praktijken en het voorkomen van discontinuïteit ( het tegen grenzen aanlopen ) op momenten dat mensen zich tussen deze praktijken bewegen. Denk aan de patiënt die als gevolg van haar contact met verschillende specialisten niet meer weet wat zij moet doen. Leidinggevenden zijn zich mogelijk niet altijd bewust van de discontinuïteiten die in en rondom hun organisaties bestaan, omdat ze vaak vooral lokaal en tijdelijk worden ervaren. Klanten en werknemers zullen dergelijke ervaringen niet altijd delen. Mogelijk denken ze: het zal wel aan mij liggen. Of ze accepteren dat organisaties taai en stroperig zijn, zonder te beseffen dat ook organisaties kunnen leren en veranderen. In het licht daarvan kan het nuttig zijn voor organisaties een grens-analyse uit te voeren. Daarmee bedoelen we dat leidinggevenden nagaan hoe het sociale netwerk binnen en rondom hun organisaties eruit ziet, en welke min of meer afgescheiden groepen mensen en praktijken daarbinnen bestaan. Op grond daarvan kan worden voorspeld welke discontinuïteiten in lopende acties en interacties kunnen optreden. Omgekeerd is het goed om concrete problemen zoals miscommunicaties, meningsverschillen, het uitblijven van beslissingen of handelen in bepaalde projecten altijd als een mogelijk signaal op te vatten van langdurige fricties die tussen verschillende systemen kunnen bestaan. Ook lijkt het relevant na te gaan welke bruggenbouwers en grensobjecten reeds actief zijn en welke rol zij vervullen in het verbinden van de verschillende groepen en praktijken. Krijgen mensen die in meerdere teams werken voldoende erkenning voor hun identiteit als bruggenbouwer? Is er voldoende aandacht voor hoe grensobjecten functioneren in verschillende teams? En in hoeverre is het zo dat het verbinden van groepen alleen op dergelijke objecten of bruggenbouwers aankomt? Nagaan welke grenzen er binnen en rondom een organisatie zijn, en heel concreet bekijken wie er tegen deze grenzen aanloopt en hoe, is wat ons betreft een manier om onbenut leerpotentieel op te sporen. Dat leerpotentieel benutten kan dan verschillende vormen aannemen. Bij identificatie moeten bijvoorbeeld verschillende verantwoordelijkheden helder worden geformuleerd. Voor een goede coördinatie moeten middelen en procedures effectief worden afgestemd. Reflectie kan worden gestimuleerd door perspectiefwisseling, en transformatie treedt op als nieuwe hybride groepen en praktijken worden gevormd. Literatuur - Akkerman, S.F. & A. Bakker (2011). Boundary crossing and boundary objects. Review of Educational Research, 81, Engeström, Y. (2001). Expansive learning at work: toward and activity theoretical reconceptualisation. Journal of Education and Work, 14, Engeström, Y., R. Engeström & M. Kärkkäinen (1995). Polycontextuality and Boundary Crossing in Expert Cognition: Learning and problem solving in complex work activities. Learning and Instruction, 5, Kerosuo, H. (2008). Putting the patient in the middle: Managing chronic illness across organisational boundaries. In: R. Sorensen & R. Iedema (Eds.). Managing clinical processes in the health services (pp ). Sydney: Elsevier. - Wenger, E. (1998). Communities of practice. Learning, meaning, and identity. Cambridge, UK: Cambridge University Press. Dr. Sanne Akkerman is universitair hoofddocent aan de Faculteit Sociale Wetenschappen van de Universiteit Utrecht. Zij heeft de afgelopen tien jaar onderzoek gedaan naar verschillende vormen van boundary crossing zoals samenwerking binnen heterogene groepen, participatie in verschillende praktijken, netwerken en school-werkovergangen. Zie medewerkers.fss.uu.nl/sfakkerman voor publicaties. [email protected]. Dr. Arthur Bakker is universitair docent aan de Bètafaculteit van de Universiteit Utrecht. Sinds 2004 heeft hij vanuit een boundary-crossing perspectief onderzoek gedaan naar de invloed van nieuwe technologieën op wat werknemers moeten weten en naar de verbetering van de school-werkaansluiting in het beroepsonderwijs. Zie voor publicaties. [email protected] O&O / NR