Energetisch verbeteren van monumenten

Transcriptie

1 Energetisch verbeteren van monumenten Concept augustus 2010 Opgesteld door Mandy Eijsink Student Bouwtechnische bedrijfskunde [email protected]

2 Voorwoord Voor u ligt het afstudeerverslag over het energetisch verbeteren van monumenten. In de tijd waarin energie neutraal wonen steeds belangrijker wordt kunnen de monumenten niet achter blijven. Gezien het feit dat bij monumenten andere eisen gelden is de energetische verbetering niet eenvoudig. De aanpassingen die gedaan kunnen worden zijn vaak beperkt. Omdat vanuit de praktijk niet duidelijk was welke aanpassingen goed zijn toe te passen is hier onderzoek naar gedaan. Het onderzoek heeft zich gefocust op monumentale boerderijen en er is gekeken naar aanpassingen op bouwkundig gebied. Waarom is er voor deze aanpassingen gekozen, wat zijn de ervaringen van de gebruiker en de bouwer, hoe is de Rc-waarde van de constructie, wat zijn de kosten, welke producteigenschappen heeft het toegepaste isolatie materiaal. Deze vragen zijn gesteld tegenover drie cases. De antwoorden hierop zijn uitgewerkt in een keuzemodel. Met behulp van het keuzemodel is er voor bewoners van monumentale boerderijen die energetisch willen verbeteren, de aannemer of architect een mogelijkheid verschillende oplossingen tegenover elkaar af te wegen. Hierin is het mogelijk te kijken welke factoren voor hen doorslaggevend zijn. Het keuzemodel zal in de toekomst door meerdere onderzoeken aangevuld moeten worden met meerdere oplossingen uit nieuwe cases. Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van Stichting Pioneering met hulp van Wichers Bouw uit Harfsen. Graag wil ik bedanken; B. van der Veen (Stichting Pioneering), D. Wichers (Wichers Bouw), J. Tabak (Saxion Hogeschool Enschede), de bewoners van de cases en ieder ander die mij geholpen heeft gedurende dit onderzoek. 2

3 Inhoudsopgave Samenvatting... 5 Hoofdstuk 1: Inleiding Probleemstelling Doelstelling Vraagstelling Onderzoeksvragen Opbouw Afbakening Begrippenlijst... 8 Hoofdstuk 2: Monumentale renovatie Inleiding Een monument Soorten monumenten De bescherming Monumentenwet Monumentenvergunning Toename van renovatieprojecten Waarom renoveren/restaureren Samenvatting Hoofdstuk Hoofdstuk 3: Energetische prestaties Inleiding Trias Energetica Energetische prestaties Energie prestatie coëfficiënt (EPC) Energie prestatie norm (EPN) Energie Index Energie label Samenvatting Hoofdstuk Hoofdstuk 4: De constructie van boerderijen Inleiding De constructie Isoleren Samenvatting hoofdstuk Hoofdstuk 5. Cases Inleiding Case 1: Boerderij in Lettele Omschrijving van de Case De bouwkundige oplossingen Details Ervaringen van de gebruiker/bewoner (opdrachtgever)

4 5.2.5 Ervaring van de uitvoering Product informatie Warmte weerstand constructie Kosten Case 2:Boerderij Diepenheim (Rijksmonument) Omschrijving van de Case De bouwkundige oplossingen Details Ervaringen van de gebruiker/bewoner (opdrachtgever) Ervaring van de uitvoering Product informatie Warmte weerstand constructie Kosten Case 3: Boerderij Egede (Rijksmonument) Omschrijving van de Case De bouwkundige oplossingen Details Ervaringen van de gebruiker/bewoner (opdrachtgever) Ervaring van de uitvoering Product informatie Warmte weerstand constructie Kosten Samenvatting hoofdstuk Case 1: Case 2: Case 3: Hoofdstuk 6. Meetmodel Inleiding Het meetmodel Toelichting meetmodel Werking meetmodel Gegevens cases Samenvatting Hoofdstuk Hoofdstuk 7. Keuzematrix Conclusies en aanbevelingen

5 Samenvatting Het binnen de afstudeerperiode een keuzematrix te ontwikkelen voor de meest geschikte bouwkundige oplossing ten behoeve van het verbeteren van de energetische prestaties van monumentale boerderijen, waarbij wordt uitgegaan van de aanwezigheid van een lage temperatuur verwarming. Is het doel van het onderzoek dat voor u ligt. Dit doel zal beantwoord worden met behulp van de vraagstelling. Wat zijn de meest geschikte bouwkundige oplossingen met betrekking tot het verbeteren van de energetische prestaties bij de renovatie/restauratie van monumentale boerderijen? Er zijn monumenten in Nederland, waarvan 6491 boerderijen. Wanneer een monument gerestaureerd, gesloopt of verbouwd wordt is er een monumentenvergunning vereist. Alles over een monumentenvergunning is te vinden in de monumentenwet In de monumentenwet staat ook geregeld hoe gebouwde of archeologische monumenten aangewezen kunnen worden als wettelijk beschermd monument. De renovatiemarkt ondergaat een verwachte stijging van 58%. Met betrekking tot boerderijen heeft dit onder andere te maken met de stijgende energieprijzen, de kredietcrisis en verandering van functie. De stijgende energieprijs heeft tot gevolg dat de energetische prestaties van panden verbeterd moeten worden. Onder het verbeteren van energetische prestaties kan tevens het energiezuiniger maken van het gebouw worden verstaan. Om te voldoen aan de actuele EPC (energie prestatie coëfficiënt) eis van 0,8 is een optimale mix aan isolatie en installatie maatregelen noodzakelijk. De EPC is een index die de energetische prestatie van een woning uitdrukt. Het verbeteren van de energetische prestaties van bestaande woningen levert niet alleen een besparing op van energie en dus woonlasten, maar ook een besparing van de CO2 uitstoot. Het maakt bewoners minder afhankelijk van de schommeling in energieprijzen. EPN is een instrument om het energiegebruik te verminderen en toepassing van duurzame energie te stimuleren. De uitkomst van de EPN berekening is EPC. De energie index is een indicator van de energieprestatie van een woning of gebouw, deze bepaald in welke energielabelklasse een gebouw valt. De mogelijkheden voor het verbeteren van energetische prestaties zijn beperkt en grotendeels afhankelijk van de constructie. Kennis hiervan is dus van belang. Belangrijk bij het aanbrengen van na-isolatie is dat de bestaande constructie goed geventileerd wordt. Dit om onder andere rot en schimmelvorming te voorkomen. Om tot een keuzematrix te komen zijn er verschillende cases bekeken, dit zijn bestaande al gerenoveerde boerderijen. Van deze boerderijen zijn de bewoners en uitvoering geïnterviewd, is er productinformatie verzameld, een Rc-waarde berekening uitgevoerd en zijn de kosten voor de oplossingen berekend. Over het algemeen gezien vinden de bewoners van elke case de boerderij goed warm te maken en houden. De bewoners van case 3 vernemen soms dat het tocht, dit gezien de oude ramen en deuren. Ter isolatie van de vloer is bij elke case dezelfde oplossing toegepast alleen met verschillende isolatie diktes. De geveloplossing is per case wel verschillend, er zijn in 2 gevallen spouwmuren gemaakt met in het eerste geval 90mm steenwol vulling met een binnenmuur van snelbouwstenen, in het tweede geval 50mm glaswol vulling met een klampmuur (muur stenen op korte kant gemetseld 65mm dik) binnenmuur. De derde case heeft een voorzetwand als geveloplossing de voorzetwand is geïsoleerd met behulp van glaswol isolatie 100mm en afgewerkt 5

6 met een gipsvezelplaat. De dakoplossing is in alle gevallen anders gedaan, in het eerste geval zijn er dakplaten met minerale wol vulling geplaatst totaal 214mm dik. Hier is voor gekozen gezien de brandveiligheid van dit product. In het tweede geval is er Actis Triso Super 9+ geplaatst dit is een dunne isolatie vorm met een hoge R-waarde die makkelijk toe te passen is. In geval drie is er steenwol isolatie onder de kap geplaatst tussen de sporen. Gezien dit in de uitvoering niet goed vastgezet is, is dit gaan zakken waardoor rietrot is ontstaan, tip van de uitvoering goed vastzetten. Het model is opgesteld aan de hand van de drie P s, People, Planet en Profit. Aan de hand van de drie P s kunnen er verschillende criteria onder geplaatst worden. Deze verschillende criteria worden getoetst door gesprekken met bewoners en uitvoering, door productinformatie, Rc-waarde berekening en de kosten berekening. De uitkomsten van dit onderzoek worden beoordeeld en zo onder de betreffende P in een matrix verwerkt. Er wordt geen factor aan de criteria gekoppeld omdat per bewoner, aannemer of architect kan verschillen waar men meer waarde aan hecht. In de matrix zijn de toegepaste oplossingen van de cases ingevuld en deze zijn met behulp van de drie P s op verschillende criteria beoordeeld. In sommige gevallen is dit gedaan met behulp van het + en systeem en in andere gevallen is aangegeven of het criterium wel of niet van toepassing is. Omdat elke bewoner, aannemer of architect waarde hecht aan andere criteria is er geen beste oplossing. Belangrijk is dat er een afweging wordt gemaakt welke criteria wij belangrijk vinden en welke oplossing past dan het beste bij ons. Gezien er gedurende dit onderzoek maar drie cases zijn onderzocht is de oplossingskeuze niet erg groot. Het betekend dan ook niet dat de mogelijkheden die genoemd zijn de enige zijn. Te concluderen is dat steeds meer gerenoveerd wordt. Door regelgeving is dit bij boerderijen soms moeilijk. Doordat er zoveel verschillende vormen mogelijk zijn ontstond de vraag naar een matrix. Een matrix zoals uit dit onderzoek gekomen, kan een goede begeleiding zijn bij de keuze van een oplossing waarbij de energetische prestaties van een boerderij verbeterd worden. Wel dienen er in de toekomst meerdere oplossingen toegevoegd te worden. Aanbevolen wordt dan ook meerdere onderzoeken te doen naar verschillende toe te passen oplossingen en deze in de matrix of indien mogelijk een soort database te voegen. De matrix is namelijk oncompleet als niet alle mogelijkheden hierin verwerkt staan. Ten plaatse van de vloeroplossing is maar één oplossing weergegeven met verschillende isolatie diktes. Dit omdat er in de onderzochte cases geen andere vorm van vloeroplossing voor kwam. Er zijn verschillende andere vloeroplossingen mogelijk, bijvoorbeeld schuimbeton. Dit is een beton met een isolerende werking 6

7 Hoofdstuk 1: Inleiding 1.1 Probleemstelling Vanuit de praktijk wordt opgemerkt dat er de laatste jaren steeds vaker voor gekozen wordt monumenten te laten voldoen aan hogere energetische prestaties. Om dit te kunnen realiseren zijn er veel aanpassingen en vernieuwingen op dit gebied gaande. Dit heeft er in de loop der jaren voor gezorgd dat een groot scala aan producten is ontstaan. Energiebesparende maatregelen kunnen bij onjuiste uitvoering echter onherroepelijk leiden tot een versnelde ondergang van de historische constructie en daardoor tot verlies van het monument zorgen 1. Daarom is het belangrijk dat de aannemer/ontwerper weet welke oplossing het meest geschikt is bij het soort monument. Het is vaak onduidelijk waarom bepaalde oplossingen toegepast worden bij de renovatie van monumenten. Er kan bijvoorbeeld niet aangegeven worden waarom de ene oplossing beter is dan de ander. Vanuit de praktijk wordt opgemerkt dat steeds meer opdrachtgevers zelf op het internet onderzoek doen naar soorten oplossingen. Door de grote hoeveelheden oplossingen die aangeboden worden lijdt dit bij opdrachtgevers tot verwarring en een onjuist beeld. Het geeft een onprofessionele indruk wanneer de aannemer/ontwerper niet kan beargumenteren waarom een oplossing gekozen is. 1.2 Doelstelling Het doel van deze opdracht is binnen de afstudeerperiode een keuzematrix te ontwikkelen voor de meest geschikte bouwkundige oplossing ten behoeve van het verbeteren van de energetische prestaties van monumentale boerderijen, waarbij wordt uitgegaan van de aanwezigheid van een lage temperatuur verwarming. 1.3 Vraagstelling Wat zijn de meest geschikte bouwkundige oplossingen met betrekking tot het verbeteren van de energetische prestaties bij de renovatie/restauratie van monumentale boerderijen? 1 Bron: Rijksdienst voor monumenten 2001, restauratie en beheer 7

8 1.4 Onderzoeksvragen Wat zijn monumentale boerderijen? Wat zijn energetische prestaties? Waarom wordt er gerenoveerd / restaureert? Welke oplossingen zijn bij verschillende cases toegepast? Waarop is de keuze van deze oplossingen toen gebaseerd? Hoe is de bouwkundige ervaring met het toepassen van deze oplossingen? Hoe zijn de ervaringen na de renovatie/restauratie, tijdens gebruik? Hoe kunnen de juiste beoordelingscriteria geformuleerd of gekozen worden? Wat voor een keuze schema zou toegepast kunnen worden? 1.5 Opbouw In dit onderzoeksverslag zal eerst kort toegelicht worden wat een monument is en wat het inhoud een monument te bezitten dit wordt gedaan in hoofdstuk 2. In dit hoofdstuk wordt tevens de reden van renoveren toegelicht, dit is onder andere om de energetische prestaties van het gebouw te verbeteren. In hoofdstuk 3 zal worden toegelicht wat energetische prestaties zijn. In hoofdstuk 4 wordt de meest voorkomende basis constructie van boerderijen weergegeven. In hoofdstuk 5 worden de verschillende cases toegelicht. In dit hoofdstuk is de ervaring van bewoner en uitvoering, productinformatie, Rc-waarde van de oplossingen en de kosten meegenomen. In hoofdstuk 6 zal het meetmodel worden toegelicht. Gekozen is voor een meetmodel op basis van de 3 P s. In hoofdstuk 7 wordt de keuzematrix weergegeven en toegelicht. Tenslotte staan in hoofdstuk 8 de conclusies en aanbevelingen. 1.6 Afbakening Er zal onderzoek worden gedaan naar monumentale boerderijen en niet naar alle monumenten omdat het onderwerp dan te breed wordt en hierdoor het onderzoek niet doelgericht meer is. Dit onderzoek zal zich met betrekking tot het energetisch verbeteren van monumenten richten op de bouwkundige aspecten. Dit betekend dat er met betrekking tot verschillende installaties geen rekening wordt gehouden. 1.7 Begrippenlijst Renovatie Vernieuwen met nieuwe materialen. Restauratie Opknappen met wanneer mogelijk oude materialen. Monument Een onroerend goed dat door de cultuurhistorische waarde, schoonheid of wetenschappelijke betekenis van nationaal belang is. Epn Energie prestatie norm. Epc - Energie prestatie coëfficiënt. Energielabel Een label voor bijvoorbeeld woning die aangeeft hoe zuinig de woning is. 8

9 Hoofdstuk 2: Monumentale renovatie 2.1 Inleiding In dit hoofdstuk zal worden toelicht wat monumenten zijn, wat het inhoudt om een monument te bezitten en hoe het in z n werk gaat met vergunningen. Tevens worden verschillende redenen van renoveren genoemd. Er wordt steeds meer gerenoveerd, wat is hier de oorzaak van. Een oorzaak hiervan is onder andere de stijgende energie kosten. De energetische prestaties verbeteren helpt om de energiekosten te minderen. Wat energetische prestaties zijn wordt toegelicht in hoofdstuk Een monument 2 Onder andere boerderijen, fabrieksgebouwen, bunkers, bruggen, fonteinen en begraafplaatsen kunnen monumenten zijn. Een Rijksmonument kan niet roerend zijn, een oude bus of stoomschip kan, hoe waardevol en uniek ook, geen Rijksmonument zijn in de zin van de monumentenwet. Door de Rijksoverheid worden op dit moment meer dan monumenten beschermd. Soort Monument Aantal Alle monumenten Woonhuizen Boerderijen Kerkgebouwen Molens Kastelen en landhuizen 965 Openbare gebouwen Verdedigingswerken 804 Archeologische monumenten Soorten monumenten Rijksmonument Een Rijksmonument is minstens 50 jaar oud en is door de cultuurhistorische waarde, schoonheid of wetenschappelijke betekenis van nationaal belang. Het pand wordt daarom door de Rijksoverheid beschermd met als doel de monumentale waarde ervan te behouden. De monumenten staan in het monumentenregister, deze ligt bij de Rijksdienst van Cultureel Erfgoed. Provinciale monumenten De provincies Noord-Holland en Drenthe kennen naast Rijks- en Gemeentelijke monumenten ook Provinciale monumenten. Panden, dijken, grenspalen en Gemeenteoverschrijdende objecten zijn opgenomen in een Provinciale monumentenlijst. De lijst is samengesteld door de Provinciale Staten en heeft twee verschillende functies: - Panden kunnen zo vanuit de Provincie beschermd worden. - De lijst dient als basis voor subsidie toezeggingen. Gemeentelijke monumenten Een Gemeente kan besluiten een bijzonder pand op de Gemeentelijke monumentenlijst te zetten. Dit gebeurt als een pand geen nationale betekenis heeft, maar wel van plaatselijk of regionaal belang is. De Gemeente legt haar monumentenbeleid vast in de Gemeentelijke monumentenverordening. 2 Bron: Meindert Stokroos (fotografie Jan Derwig), Alles wat je altijd al wilde weten over monumenten en bouwstijlen 9

10 2.2.2 De bescherming Over het algemeen wordt gedacht dat alleen gevels beschermd zijn. In principe is echter het hele gebouw beschermd. Belangrijk is dat een monument niet zomaar verbouwd, afgebroken of hersteld mag worden, daarvoor is toestemming nodig van de Gemeente. Monumenten veranderen echter voortdurend: ze worden in de loop de tijd steeds aangepast aan nieuwe gebruikseisen Monumentenwet 3 De wettelijke bescherming van onroerende rijksmonumenten en door het Rijk aangewezen stads- en dorpsgezichten is geregeld in de Monumentenwet Victor de Stuers ( ) wordt gezien als de grondlegger van de georganiseerde monumentenzorg in Nederland. Onder zijn leiding werden de belangrijkste (gebouwde) monumenten geïnventariseerd. In 1961 werd de Monumentenwet van kracht. Deze werd in 1988 vervangen door de Monumentenwet De Monumentenwet 1988 heeft niet alleen betrekking op gebouwen en objecten, maar ook op stads en dorpsgezichten en archeologische monumenten boven en onder water. In de Monumentenwet 1988 is geregeld hoe gebouwde of archeologische monumenten aangewezen kunnen worden als wettelijk beschermd monument. Daarnaast geeft de Monumentenwet 1988 voorschriften met betrekking tot het wijzigen, verstoren, afbreken of verplaatsen van een beschermd monument. De Gemeente kreeg ook de taak om eigenaren en beheerders van monumenten te informeren en te begeleiden bij de bescherming van hun monument(en) Monumentenvergunning 4 Voor restauratie, sloop, verbouwing of op een andere manier wijzigen van een beschermd Rijksmonument of beschermd stad- dorpsgezicht is een monumentenvergunning nodig. Die is voor alle gebouwde Rijksmonumenten aan te vragen bij de Gemeente. In een aantal gevallen vraagt de gemeente de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed om advies over vergunningaanvragen. Per 1 januari 2009 is de Monumentenwet 1988 gewijzigd onder meer op het punt van de beperking van de ministeriele adviesplicht bij aanvragen voor een monumentenvergunning. Dit betekend dat alle gemeenten sinds deze datum: - Bevoegd zijn te beslissen over aanvragen voor een monumentenvergunning - Een monumentenverordening moeten hebben - Over een onafhankelijke en deskundige monumentencommissie dienen te beschikken De Rijksdienst adviseert op grond van de wetswijziging nog maar in een beperkt aantal gevallen. In veel gevallen kan de gemeente volstaan met het advies van de gemeentelijke monumentencommissie. Daardoor is een onafhankelijk en deskundig advies van deze commissie van grotere betekenis geworden. 3 Bron: Rijksdienst voor cultureel erfgoed. 4 Bron: Rijksdienst voor cultureel erfgoed. 10

11 Gemeenten zijn verplicht de Rijksdienst om advies te vragen wanneer de monumentale waarden van een monument in geding komen. Het gaat om de volgende ingrepen: (gedeeltelijke) afbraak ingrijpende wijzigingen vergelijkbaar met gedeeltelijke afbraak reconstructie herbestemming: het wijzigen van de functie 2.3 Toename van renovatieprojecten 5 Duidelijke trends zijn het dalend aantal nieuwbouwopdrachten, het stijgend belang van renovatie en de toenemende aandacht voor duurzaam bouwen. De belangrijkste verandering is de gewijzigde verhouding tussen nieuwbouw- en renovatie- opdrachten. Bij 30% van de ondervraagde aannemers is het aantal nieuwbouwopdrachten de laatste jaren gedaald, terwijl 58% van hen in dezelfde periode meer renovatieopdrachten heeft uitgevoerd. Voor de toekomst verwachten de aannemers een verder voortzetting van deze verandering: 31% spreekt van een daling in de nieuwbouw en 56% van een stijging van het aantal renovaties. De renovatiemarkt is volop aan het stijgen. Wat is hier de oorzaak van. Wat zet eigenaren van woningen en andere gebouwen er toe aan hun gebouw te laten renoveren/restaureren. 2.4 Waarom renoveren/restaureren Door de stijgende energie prijzen is het voor monument eigenaren steeds belangrijker geworden dat de monumenten energetisch verbeterd worden. Het energetisch verbeteren van monumenten zorgt er voor dat de warmte niet zo uit het gebouw weg kan. Dit zorgt op zijn beurt voor minder energieverbruik dus lagere kosten. In figuur 1 en 2 zijn stijgende energiekosten weergeven met behulp van een grafiek. De donkerblauwe lijn is het Europese gemiddelde en de lichtblauwe lijn is de gemiddelde prijs in Nederland. Figuur 1, Elektriciteitsprijs De overheid heeft stimulerende maatregelen genomen ten opzichte van het energetisch verbeteren van monumenten. Dit met behulp van verschillende subsidies bijvoorbeeld een subsidie op het aanbrengen van isolatie in een monument. Eigenaren van een monumentaal woonhuis of monumentale boerderij zonder agrarische functie kunnen een restauratie hypotheek afsluiten dit is een hypothecaire lening met een extra lage rente om de kosten van een restauratie (gedeeltelijk) te financieren. Door deze subsidies wordt de renovatie sterk gepromoot. Monument eigenaren die door financiële redenen niet konden renoveren worden met behulp van subsidies toch geprikkeld dit wel te doen. Figuur 2, Gasprijs Onder invloed van de kredietcrisis heerst er onzekerheid op de woningmarkt. Consumenten stellen hierdoor hun verhuizing steeds vaker uit, mede doordat het lastig is om de huidige woning te verkopen. Ook deze stagnering op de nieuwbouwmarkt draagt bij aan de verwachting dat het belang 5 Bron: Bouw en Wonen : Artikel : Ook in de toekomst: minder nieuwbouw, meer renovatie (gebaseerd op onderzoek BOUWUNIE) 11

12 van de renovatiemarkt alleen nog maar zal groeien 6. Woning eigenaren kunnen slecht hun woning verkopen dus willen ze dit risico niet nemen, ze houden hun bestaande woning aan en gaan deze aanpassen aan nieuwe wensen. Niet alleen de crisis en de stijging van energieprijzen is een reden tot renovatie. Ook de functie van boerderijen veranderd sterk. Veel boerderijen worden niet meer gebruikt als boerderijen maar als woonhuizen. De boerderij moet dus aangepast worden aan de nieuwe eisen. In figuur 3 is in een grafiek te zien die aangeeft dat het aantal boerenbedrijven flink afneemt (donker blauwe lijn). De verwachting is dat deze lijn alleen maar verder zal dalen. 2.5 Samenvatting Hoofdstuk 2 In dit hoofdstuk is duidelijk geworden dat er monumenten zijn in Nederland, waarvan 6491 boerderijen. Wanneer een monument gerestaureerd, gesloopt of Figuur 3, Afname boerenbedrijven verbouwd wordt is er een monumentenvergunning vereist. Alles over een monumentenvergunning is te vinden in de monumentenwet In de monumentenwet staat ook geregeld hoe gebouwde of archeologische monumenten aangewezen kunnen worden als wettelijk beschermd monument. De renovatiemarkt ondergaat een verwachte stijging van 58%. Met betrekking tot boerderijen heeft dit onder andere te maken met de stijgende energieprijzen, de kredietcrisis en verandering van functie. De stijgende energieprijs heeft tot gevolg dat de energetische prestaties van panden verbeterd moeten worden. Wat energetisch verbeteren is wordt toegelicht in hoofdstuk 3. 6 Bron: Artikel: Renovatiemarkt leidt tot andere keuzes van Karwei Management. 12

13 Hoofdstuk 3: Energetische prestaties 3.1 Inleiding In hoofdstuk 3 is toegelicht dat de renovatiemarkt aan het toenemen is en dat dit onder andere komt door stijging van de energiekosten, waardoor steeds meer gekozen wordt de energetische prestaties van panden te verbeteren. In dit hoofdstuk wordt toegelicht wat energetische prestaties zijn en hoe deze aangeduid worden. 3.2 Trias Energetica Trias Energetica is een begrip waarmee de volgorde van drie stappen naar een zo duurzaam mogelijke energievoorziening wordt aangeduid. De drie stappen worden in figuur 3 weergegeven. Figuur 4, Trias Energetica In dit onderzoek zal alleen stap 1 van de Trias Energetica van toepassing zijn. Stap 1 is de beperking van de energievraag dit doormiddel van thermische isolatie, luchtdichting en warmteterugwinning. Vooral de thermische isolatie is hierbij van belang. In de volgende paragrafen wordt toegelicht wat energetische prestaties zijn en hoe deze gemeten en aangeduid wordt. 3.3 Energetische prestaties 7 Energetische prestaties zijn prestaties van gebouwen op energetisch gebied, dus het verbeteren van energetische prestaties is het energiezuiniger maken van het gebouw. De energetische prestaties van bestaande woningen kunnen sterk variëren. Pas vanaf 1975 zijn er eisen gesteld aan de isolatie van gevel en dak. Voor het behalen van de EPC (energieprestatie coëfficiënt) is een optimale mix aan isolatie en installatie maatregelen noodzakelijk. Wat EPC inhoud wordt in paragraaf toegelicht. De EPC wordt bepaald aan de hand van de uitkomst van de EPN berekening, meer over EPN in paragraaf Het verbeteren van de energetische prestaties van 7 Bron: Toolkit bestaande bouw 2008, Deel 1 13

14 bestaande woningen levert niet alleen een besparing op van energie en dus woonlasten, maar ook een reductie van de CO2 uitstoot. Het levert dus een belangrijke bijdrage aan de Nederlandse klimaatdoelstelling en maakt bewoners minder afhankelijk van de schommeling in energieprijzen. De energetische prestaties van een bestaande woning wordt uitgedrukt in het sinds 1 januari 2008 verplichte energielabel en de bijbehorende Energie Index (EI), dit wordt verder toegelicht in paragraaf Indien er aangetoond kan worden dat het gebouw een monument is zoals bedoeld in de Monumentenwet 1988 of een provinciale of gemeentelijke monumentenvordering, is er geen energielabel nodig. Dit kan aangetoond worden aan de hand van de kadastrale gegevens van het gebouw. Dit betekend niet dat monument eigenaren niet aan deze eis willen voldoen Energie prestatie coëfficiënt (EPC) 8 De Energie Prestatie Coëfficiënt (verder te noemen, EPC) is een index die de energetische efficiëntie van nieuwbouw aangeef. De EPC wordt bepaald door berekeningen vastgelegd in NEN normen 2916 (utiliteitsbouw) en NEN 5128 (woningbouw). EPC is de eenheid waarin de EPN (Energie Prestatie Norm) wordt uitgedrukt. Verdere uitleg EPN paragraaf De EPC voor nieuwbouwwoningen is per 1 januari 2006 aangescherpt van 1,0 naar 0,8. De EPC-waarde van een woning laat zien hoe energiezuinig een woning is in verhouding tot andere woningen van dezelfde grootte. Hoe lager de zogeheten EPC, hoe lager het verwachte energiegebruik. Nieuwe woningen waarvoor vanaf 1 januari 2006 een bouwvergunning wordt aangevraagd moeten voldoen aan een nieuwe EPC waarde en daardoor energiezuiniger gebouwd worden. De EPC van een woning drukt de energetische prestatie van een woning uit. De energie prestatie van een woning gaat alleen over het gebouwgebonden energiegebruik. Dat is de energie die nodig is voor het verwarmen of koelen van het binnenklimaat, het warm tapwater en de verlichting. Het gaat dus niet over het huishoudelijk energiegebruik. Er is uitgegaan van een referentiejaar voor het buitenklimaat en standaard bewonersgedrag, in werkelijkheid wijkt dit meestal af. Daardoor zal het berekende energiegebruik meestal niet overeenkomen met wat bewoners op hun gas- en elektriciteitsmeter aflezen. De EPC waarde zegt alleen iets over de minimale energetische prestatie waaraan een woning moet voldoen. De indiener van een bouwaanvraag voor een woning mag zelf bepalen met welke maatregelen aan de eis wordt voldaan: extra isoleren, betere installaties of de toepassing van duurzame energie. Een belangrijk principe van de prestatienorm is, dat ongeacht het type, de vorm, of grootte van de woning, gelijksoortige maatregelen tot min of meer dezelfde prestaties leiden. Grote woningen of woningen met veel dak- of geveloppervlak mogen dus meer energie gebruiken om aan dezelfde prestatie-eis te voldoen als kleine compacte woningen. 8 Bron: www2.nen.nl en 14

15 3.3.2 Energie prestatie norm (EPN) 9 De Energie Prestatie Norm (EPN) is een instrument van de Nederlandse overheid om het energiegebruik te verminderen en toepassing van duurzame energie te stimuleren. Om de EPN van een woning te berekenen wordt uitgegaan van de reductie van het energiegebruik. De EPN wordt dus beïnvloed door energiebesparende factoren zoals bijvoorbeeld een zonneboiler. De uitkomst van de EPN berekening wordt uitgedrukt in de Energie Prestatie Coëfficiënt (EPC). Hierdoor kan worden afgelezen of aan de EPN wordt voldaan Energie Index 10 De Energie Index is een indicator van de energie prestatie van een woning of gebouw. De Energie Index wordt bepaald met behulp van een Energie Prestatie Advies (EPA) 11, maatwerkadvies of een energielabel. De energie prestatie wordt vastgesteld door bouwkundige, energetische en installatietechnische eigenschappen van een gebouw te analyseren. Een goed geïsoleerde woning met een efficiënt verwarmingssysteem heeft een betere (lagere) Energie Index dan een slecht geïsoleerde woning. De Energie Index is de indicator van het officiële energielabel voor gebouwen. De energie index wordt aan de hand van eigenschappen van een gebouw vastgesteld en in een software programma ingevoerd. Die software moet voldoen aan wettelijke eisen. Het programma genereert een cijfer voor de Energie Index. Hoe dichter bij '0', hoe zuiniger de woning. De Energie Index bepaalt in welke "energielabelklasse" een gebouw valt Energie label Het energielabel voor woningen geeft met de klassen, A tot en met G, en kleuren, groen tot en met rood, aan hoe energiezuinig een huis is ten opzichte van andere soortgelijke woningen. Energielabel A (donkergroen) is zuinig, energielabel G (rood) is onzuinig. Door het energielabel ziet u in een oogopslag of een woning zuinig of onzuinig is ten opzichte van andere woningen van hetzelfde type. Verkopers en verhuurders van woningen zijn sinds 1 januari 2008 verplicht om een Figuur 5, Energie label energielabel te overhandigen bij de huur/koop. Belangstellenden kunnen zo de energiekwaliteit van een woning meewegen in hun beslissing om die woning te huren of te kopen. Op het moment dat woningen van bewoner wisselen, dient de verkoper of verhuurder het energielabel te overhandigen aan de nieuwe eigenaar of nieuwe huurder. Er zijn echter een aantal uitzonderingen, huizen die jonger zijn dan tien jaar hebben geen verplichting tot een energielabel, deze zijn al energiezuinig gebouwd. Als er een EPA is opgesteld door een gecertificeerde adviseur tussen 1 juli 2002 en 1 januari 2008 is het niet nodig een energie label te laten maken. Verder uitzonderingen staan op Uit recent onderzoek van het Nederlands Bureau Waardebepaling Onroerende Zaken (NBWO), dat werd uitgevoerd in opdracht van Agentschap NL, divisie NL Energie & Klimaat, blijkt dat per 1 januari 2010 inmiddels 22% van alle woningen in Nederland een energielabel heeft. 9 Bron: 10 Bron: Senter Novem 11 EPA - Advies van een gecertificeerde adviseur over efficiënter energiegebruik in een woning. 15

16 3.4 Samenvatting Hoofdstuk 3 In dit hoofdstuk is duidelijk geworden dat het verbeteren van energetische prestatie ook wel het energiezuiniger maken van het gebouw is. Voor het behalen van een EPC van 0,8 (actuele eis) is een optimale mix aan isolatie en installatie maatregelen noodzakelijk zijn. Het verbeteren van de energetische prestaties van bestaande woningen levert niet alleen een besparing op van energie en dus woonlasten, maar ook een besparing van de CO2 uitstoot. Het maakt bewoners minder afhankelijk van de schommeling in energieprijzen. De EPC is een index die de energetische prestatie van een woning uitdrukt. EPN is een instrument om het energiegebruik te verminderen en toepassing van duurzame energie te stimuleren. Uitkomst berekening EPN is EPC. De energie index is een indicator van de energieprestatie van een woning of gebouw, deze bepaald in welke energielabelklasse een gebouw valt. In dit hoofdstuk is duidelijk geworden waarom er geïsoleerd moet worden, onder andere het besparen van energiekosten en de besparing op de CO2 uitstoot zijn hier redenen voor. In hoofdstuk 4 wordt een basis constructie van een boerderijen toegelicht. Dit gezien het belangrijk is goed te isoleren om bestaande constructies intact te kunnen houden en er worden mogelijkheden gegeven op het gebied van isolatie. 16

17 Hoofdstuk 4: De constructie van boerderijen Inleiding De opbouw van de constructie van monumentale boerderijen is veelal hetzelfde. In dit hoofdstuk zal worden toegelicht hoe deze is opgebouwd. In hoofdstuk 4 is toegelicht wat energetische prestaties zijn, hoe deze gemeten/aangeduid worden en er is aandacht besteed waarom er geïsoleerd moet worden. In dit hoofdstuk wordt toegelicht hoe boerderijen constructief zijn opgebouwd en wat voor mogelijkheden er zijn op het gebied van het verbeteren van energie prestaties op bouwkundig gebied. 4.2 De constructie Van oorsprong waren boerderijen op keien gefundeerd. Met de komst van de baksteen werd de fundering gemaakt van baksteen. Wanneer de grond voldoende draagkracht heeft wordt er direct op zand gefundeerd. Bij traditionele bouw werd een eerste laag stenen gelegd (vleilaag) die breder was dan de muur. Op de eerste laag werd met kalkmortel een baksteen de fundering Figuur 7, Fundering opgetrokken. De sprongetjes van de brede voet tot de steensmuur, heet de versnijding, zie figuur 5. De fundering ligt vaak tussen de 30 en 80 cm onder het maaiveld afhankelijk van op welke diepte de vaste grond zit. Figuur 6, Constructie fundering De fundering draagt de boerderij, dit is te zien op figuur 6. Figuur 8, Constructie gebintwerk Het gebintwerk draagt bijna het hele gewicht van de zolder en het dak, de zijgevels dragen alleen voor een deel het dak. Het gebintwerk vormt het skelet, de hoofdconstructie van de boerderij. Een gebint bestaat uit twee stijlen die verbonden worden door de ligger en zo een portaal vormen. De ligger schiet met de pen door de stijlen en wordt aan de achterzijde van de staander geborgd met twee wiggen, door de pen. Voor de sterkte van het gebintwerk is het belangrijk dat alle onderdelen intact zijn en alle verbindingen goed aansluiten. 12 Bron: Lennert Vrij, (2004), Boerenerven op het landgoed Twickel, Broekhuis uitgeverij. 17

18 De driehoeken geven de boerderij sterkte en stijfheid. In figuur 8 is te zien waar de driehoeken zich bevinden in de boerderij. Figuur 9, Constructie stijfheid Figuur 10, Kapconstructie De kapconstructie is na het gebintwerk het belangrijkste onderdeel van de totaalconstructie. De kapconstructie bestaat uit twee delen: het gedeelte op het gebintwerk en aan beide kanten het gedeelte boven de zijbeuken van de zijgevel tot aan het gebintwerk. Zie figuur 9. De vloeren van de boerderij liggen op het zand tussen de muren. Van oorsprong waren de vloeren van aangestampte leem en in het voorhuis van kleine keitjes in patronen later werden deze vervangen door plavuizen en tegels. Een enkele keer komt in het voorhuis een houten vloer voor. In de 20 e eeuw zijn veel vloeren vervangen door beton. 4.3 Isoleren Bij de renovatie van een boerderij worden vaak vloer, wand en dak geïsoleerd. Bij de na-isolatie moet gelet worden op goede ventilatie van de materialen dit om vochtige lucht af te kunnen voeren. Belangrijk is dat de rest van de voegen, dak en dakgoot in orde is dit om te voorkomen dat regenwater in de spouw loopt. De buitenmuren worden in monumentale boerderijen veelal van binnenuit geïsoleerd dit omdat dit het minst ingrijpend is voor het gebouw. Het isoleren van binnenuit kan op verschillende manieren. Veel voorkomend is de volgende opbouw: steensmuur luchtspouw isolatie wand, zoals bij nieuwbouw ook toegepast wordt. In figuur 10 en figuur 11 worden mogelijkheden van vloer en wand isolatie weergegeven. Figuur 11, Isolatie mogelijkheid vloer/wand 1 Figuur 12, Isolatie mogelijkheid vloer/wand 2 18

19 Bij de isolatie van de begane grond vloer zijn de twee veel voorkomende mogelijkheden weergegeven zie figuur 10 en 11. Het onder de betonvloer isoleren en het boven de betonvloer isoleren. Boven de betonvloer heb je kans op een koudebrug met de muur, onder de vloer bestaat er een kans dat muizen of ratten aan het isolatie eten. Het is dus belangrijk dat je goed uitzoekt wat de beste mogelijkheid is bij de te renoveren boerderij. Het isoleren van het dak kan op verschillende manieren. In tegenstelling tot de gevels waarbij het van binnenuit isoleren eigenlijk de enige oplossing is. Daken kunnen daarentegen goed vanaf de buitenzijde geïsoleerd worden (warm dak). Bij het van binnenuit isoleren is het belangrijk dat er boven de isolatie geventileerd wordt dit omdat de houten constructie moet ademen om houtrot en houtworm te voorkomen zie figuur 12. Tegenwoordig zijn er zelfs isolatiematerialen van 30mm die toegepast kunnen worden 13. Dit betekend dat er aan de binnenzijde niet veel ruimte verloren gaat. er kan ook gekozen worden deze dunne isolatie aan de buitenzijde toe te passen, in dit geval is er voordeel gezien het aanzicht niet wordt veranderd. Figuur 13, Dakisolatie detail 4.4 Samenvatting hoofdstuk 4 In dit hoofdstuk is de basis constructie van de boerderij weergegeven. De mogelijkheden voor het verbeteren van energetische prestaties zijn beperkt en grotendeels afhankelijk van de constructie. Kennis hiervan is dus van belang. Er zijn in dit hoofdstuk een aantal voorbeelden voor verschillende manieren van isoleren weergegeven. Belangrijk bij het aanbrengen van na-isolatie is dat de bestaande constructie goed geventileerd wordt. Dit om onder andere rot en schimmelvorming te voorkomen. In hoofdstuk 5 worden de cases toegelicht. Per case worden de toegepaste materialen aangegeven, product informatie, warmte weerstand van de constructie en kosten weergegeven. 13 Actis Isolatie 19

20 Hoofdstuk 5. Cases 5.1 Inleiding In hoofdstuk 4 is een basis constructie van een boerderij besproken en hoe deze op bouwkundig gebied energetisch verbeterd kan worden. In dit hoofdstuk zullen de cases 14 toegelicht worden. De paragraaf opbouw zal bij elke case hetzelfde zijn. Paragraaf 1 en 2: Korte samenvatting van de case, volledige omschrijving bijlage 1. Paragraaf 3: Details van de gegeven oplossingen, deze staan ook in bijlage 2. Paragraaf 4 en 5: Samenvatting interview bewoner en uitvoering, volledig interview in bijlage 2. Paragraaf 6: Korte productinformatie toegepaste isolatie, volledige staat in bijlage 3. Paragraaf 7: Warmte weerstand van de oplossing, berekening in bijlage 4. Paragraaf 8: Kosten van de oplossingen, berekening in bijlage 5. In hoofdstuk 6 zal het meetmodel worden toegelicht en in hoofdstuk 7 zal het meetmodel op de verschillende cases worden toegepast aan de hand van de informatie uit dit hoofdstuk. 5.2 Case 1: Boerderij in Lettele Omschrijving van de Case Case 1 betreft een niet monumentale boerderij die gerenoveerd en gerestaureerd is, zie figuur 13. Bij de renovatie zijn de wanden en de gebinten bewaard gebleven, de rest van de boerderij is opnieuw opgebouwd. Hierbij is binnen een open ruimte gecreëerd. Figuur 14, Boerderij Lettele De bouwkundige oplossingen Wat betreft de isolatie van de woning is er door de aannemer gekozen voor PS vloer isolatie (120 mm) en steenwollen spouwisolatie (90 mm). Door de opdrachtgever is er wat betreft dak isolatie gekozen voor dakplaten met minerale wol (dakplaat 214 mm, 170 mm isolatie). Dit gezien de opdrachtgever vernomen heeft dat bij de normaal toe te passen EPS dakplaten de EPS vulling (ook wel piepschuim) bij brand smelt. Dit heeft tot gevolg dat uit gaten in de dakplaten het gesmolten EPS kan lekken, hierdoor kan brand snel overgaan op andere onderdelen van de constructie. Dit is voor de opdrachtgever een reden geweest op zoek te gaan naar een ander materiaal dat toegepast kan worden. Hij kwam daarbij op mineralenwollen dakplaten aan de binnenzijde afgetimmerd met gipsvezelplaten. De gipsvezelplaten waren afwerkingtechnisch handig gezien de wanden/plafonds met stucwerk afgewerkt zouden worden, dit hecht aan een gipsvezelplaat ander plaatmateriaal zou eerst bewerkt moeten worden. 14 Cases zijn de al reeds gerenoveerde boerderijen die dit onderzoek gebruikt worden. 20

21 5.2.3 Details 21

22 5.2.4 Ervaringen van de gebruiker/bewoner (opdrachtgever) De woning is naar ervaring van de bewoners bij koude buiten temperaturen goed warm te houden. Door de open constructie is het niet nodig de boven verdieping te verwarmen. De warmte trekt naar boven en blijft daar hangen. Dit betekend dat de dakconstructie goed geïsoleerd is, als dit niet het geval was geweest was de warmte zo weggetrokken naar buiten. In de woning ondervinden de bewoners geen tocht, alleen wanneer zei de ventilatie roosters open hebben staan of er ergens een raam/deur open staat. Dit is positief het kan betekenen dat de woning goed afgesloten is, dit is goed wanneer er wel geventileerd wordt Ervaring van de uitvoering Bij de uitvoering van de renovatie van deze boerderij is PS vloerisolatie op zand toegepast, een eenvoudig toe te passen oplossing. De gevels zijn geïsoleerd met steenwol isolatie en er is een nieuwe binnenmuur voor geplaatst van snelbouwstenen. Het kiezen van deze oplossing is een goede manier omdat elke afwerking hier op toegepast kan worden. Het isoleren en metselen van binnenuit is lastig maar bij monumentale panden kan er gezien het behoud alleen van binnenuit geïsoleerd worden. De luchtspouw wordt gecreëerd door de speciale spouwankers die toegepast worden, hier zit een afstandhouder aan die de isolatie van de bestaande buitenmuur houdt. Als dakisolatie zijn hier dakplaten met minerale wol isolatie toegepast. Nadeel bij het plaatsen van deze platen was dat deze platen veel zwaarder zijn dan de meestal toe te passen EPS dakplaten. Omdat er riet op het dak komt zijn de platen zonder tengels en panlatten (dunne latjes over de dakplaten) geleverd. Om bovenaan het dak te komen worden de panlatten vaak gebruikt als trap, er moesten dus speciaal latten op het dak getimmerd worden om er op te kunnen komen. Bij de plaatsing van het riet moest dit weer verwijderd worden Product informatie PS Vloerisolatie 120 mm. EPS (geëxpandeerd polystyreen) ook wel piepschuim of tempex genoemd. EPS wordt geproduceerd met een minimale inzet van grondstoffen en bestaat enkel uit milieuverantwoorde componenten. EPS-parels bestaan voor 98% uit lucht een ideale isolator en voor 2% uit polystyreen. EPS is een sterk materiaal en kan een grote druksterkte aan. In deze case is EPS 100 met een dikte van 120 mm toegepast. EPS 100 heeft een druksterkte korte duur van kg en lange duur van kg. EPS is geen goede geluidisolatie, dit omdat het materiaal erg licht is en de deeltjes dicht op elkaar zitten. De EPS isolatieplaten zijn brandvertragend gemodificeerd, is een erg lichte isolatievorm, gemakkelijk te verwerken, eenvoudig op maat te snijden, vormvast en geen voedingsbodem voor schimmels. De isolatie is te verkrijgen in verschillende diktes en toepassingsvormen. EPS is recyclebaar. EPS 100 van 120 mm dikte heeft een R-waarde van 3,33 m2k/w. R-waarde geeft de warmteweerstand van het materiaal weer. Hoe hoger de R-waarde hoe groter de weerstand tegen de warmtestroom is en hoe beter het materiaal isoleert. Steenwol gevelisolatie 90 mm. Steenwol is erg flexibel wat zorgt voor een optimale aansluiting tegen het binnenspouwblad, waarmee warmteverlies door convectiestoring wordt voorkomen. De steenwolstructuur zorgt voor een naadloze aansluiting van de platen onderling. Steenwol heeft uitstekende geluidisolerende en geluidabsorberende eigenschappen. Bij brand produceert steenwol geen rook en veroorzaakt geen 22

23 brandende druppels of brandbare gassen, steenwol kan temperaturen tot boven de 1000 C verdragen. Verder is steenwol waterafstotend, rotvrij, eenvoudig op maat te snijden, gemakkelijk te verwerken, chemisch neutraal, volledig recyclebaar, vormvast en geen voedingsbodem voor schimmels. Steenwol met een dikte van 90 mm heeft een R-waarde van 2,55 m2k/w. Minerale wollen dakplaten 214 mm (170 mm isolatie). Het gaat hier om sandwichplaten met minerale wol als isolatiemateriaal. Minerale wol is de aanduiding van twee soorten isolatiemateriaal namelijk glas- en steenwol. Alle types dakbedekkingen zijn mogelijk bij dit type isolatiemateriaal. De elementen zijn voorzien van een aluminium dampremmer. De sandwichelementen zijn milieuvriendelijk gezien de minerale wol en gemakkelijk tochtdicht te maken. Er zijn verschillende typen onderplaten mogelijk. De isolatievorm heeft een goede geluidisolatie. De elementen worden op maat geleverd en kunnen een overspanning van 8 meter halen. De R-waarde van de dakplaten 4,2 m2k/m Warmte weerstand constructie Bij de Rc berekening is de correctiefactor niet meegenomen. De minimale Rc eis voor een nieuwbouw project is 2,5 m2k/w inclusief correctiefactor. De vloerconstructie van deze case heeft een Rc-waarde van 3,54 m2k/w. De gevelconstructie heeft een Rc-waarde van 3,237 m2k/w. (exclusief ramen en deuren) De kapconstructie heeft een Rc-waarde van 4,2 m2k/w. Bij de berekening van de Rc-waarde van de kapconstructie is de afwerking niet meegeteld. Dit is niet meegeteld omdat dit per boerderij kan verschillen en dit dus niet te vergelijken is. De Rc-waardes van deze boerderij liggen allemaal boven de minimale Rc-waarde van een nieuwbouw woning. Dit geeft aan dat de boerderij erg goed geïsoleerd is Kosten In deze paragraaf worden de verschillende oplossingen met m2 prijs weergegeven. Hier is niet alleen rekening gehouden met de kosten van het isolatiemateriaal maar met de kosten van de gehele constructie. Dit gezien er per isolatievorm andere constructie mogelijkheden zijn, om een goede vergelijking te maken zijn deze erbij meegenomen. Alle prijzen zijn inclusief de manuren die aan het werk besteed zijn. Verder zijn alle prijzen exclusief btw en staartkosten. Staartkosten zijn onder andere kosten met betrekking tot verzekering, algemene kosten, winst en risico. De kosten voor de vloerisolatie oplossing is 57,68 per m2. Hierin zijn de kosten voor de folie, isolatie, beton, wapening en dekvloer meegenomen. 23

24 De kosten voor de gevelisolatie oplossing is 53,42 per m2. Hierin zijn de kosten voor de isolatie, spouwankers, binnenmuur en specie meegenomen. De buitenmuur is hier niet in meegenomen omdat deze bestaand is. De verbetering van de bestaande buitenmuur wordt ook niet meegenomen omdat dit per werk verschillend is en hier geen vergelijking van te maken valt. De kosten voor de dakisolatie oplossing is 67,36 per m2. Hierin zijn de kosten voor de dakplaten weergegeven. De kosten voor de bedekking zijn niet meegenomen omdat dit per boerderij kan verschillen. 24

25 5.3 Case 2:Boerderij Diepenheim (Rijksmonument) Omschrijving van de Case Case 2 is een monumentale boerderij die geheel gerenoveerd en gerestaureerd is. zie figuur 14. Belangrijk hierin was dat alles bewaard zou blijven. Het dak van de boerderij mag niet hoger worden dan bestaand en de ramen en deuren moeten intact blijven De bouwkundige oplossingen Figuur 15, Aanzicht boerderij Diepenheim Op het gebied van energetisch verbeteren zijn vloer, wand en dak geïsoleerd. De vloer is geïsoleerd met behulp van PS isolatie (90 mm). De wanden zijn geïsoleerd met behulp van voorzetwanden voorzien van glaswol isolatie (100 mm). Gezien het dak van de woning niet verhoogd mocht worden met betrekking tot het behoud van de monumentale waarde, is voor een dun soort dakisolatie gekozen. Deze isolatievorm ook wel Actis isolatie is een isolatie van 25mm dikte, met een hoge Rc-waarde Details 25

26 5.3.4 Ervaringen van de gebruiker/bewoner (opdrachtgever) De bewoners ondervinden geen enkele vorm van tocht in de woning en de woning is makkelijk warm te houden. De boerderij is geïsoleerd met behulp van voorzetwanden, dit neemt enige ruimte in. De bewoners vonden dit niet storend aangezien de ruimtes groot genoeg zijn en het ruimte verlies dus niet opvalt. Bij de keuze van de types isolatiemateriaal is er vooral gelet op kenmerken als isolatiewaarde, brandvertragende kenmerken en afmeting. Gezien het dak niet verhoogd mocht worden (monument) is er een dunne isolatievorm toegepast namelijk Actis. De bewoners hebben ervoor gekozen in eerste instantie geen voorzet ramen toe te passen. Ze proberen de warmte buiten/binnen te houden met behulp van luiken en gordijnen, dit werkt tot nu toe goed. Indien het was toegestaan hadden de bewoners liever thermopane geplaatst. Monumentenglas als alternatief vonden de bewoners te duur zeker gezien het feit dat de isolerende waarde nog altijd aanzienlijk lager ligt dan bij thermopane Ervaring van de uitvoering Bij de uitvoering van de renovatie van deze boerderij is tevens PS vloerisolatie op zand toegepast, dit wordt volgens de uitvoering veel toegepast bij de renovatie van boerderijen. PS vloerisolatie is een eenvoudig toe te passen oplossing. Om de gevel te isoleren zijn er voorzetwanden toegepast, de toepassing hiervan is niet complex wel bewerkelijk. Nadelen van een voorzetwand zijn volgens de uitvoering dat niet alle afwerkingvormen er op aangebracht kunnen worden in verband met de werking van hout. Het dak is geïsoleerd met behulp van Actis isolatie. Dit is een isolatie vorm van 25 mm dik het wordt strak over de tengel bevestigd daar komen weer tengels overheen met panlatten. Het aanbrengen van de Actis isolatie is niet complex Product informatie PS Vloerisolatie 90 mm. EPS (geëxpandeerd polystyreen) ook wel piepschuim of tempex genoemd, wordt geproduceerd met een minimale inzet van grondstoffen en bestaat enkel uit milieuverantwoorde componenten. EPSparels bestaan voor 98% uit lucht een ideale isolator en voor 2% uit polystyreen. EPS is een sterk materiaal en kan een grote druksterkte aan. In deze case is EPS 100 met een dikte van 90 mm toegepast. EPS 100 heeft een druksterkte korte duur van kg en lange duur van kg. EPS is geen goede geluidisolatie, dit omdat het materiaal erg licht is en de deeltjes dicht op elkaar zitten. De EPS isolatieplaten zijn brandvertragend gemodificeerd. EPS is een erg lichte isolatievorm (gewicht), gemakkelijk te verwerken, eenvoudig op maat te snijden, vormvast en geen voedingsbodem voor schimmels. De isolatie is te verkrijgen in verschillende diktes en toepassingsvormen. EPS is recyclebaar. EPS 100 van 90 mm dikte heeft een R-waarde van 2,5 m2k/w. R-waarde geeft de warmteweerstand van het materiaal weer. Hoe hoger de R-waarde hoe groter de weerstand tegen de warmtestroom is en hoe beter het materiaal isoleert. Voorzetwand glaswolisolatie 100 mm. Glaswol is een sterk geluidabsorberend materiaal dat zorgt voor een hoge geluidisolatie. De isolatie is waterafstotend en trekt geen vocht aan. Glaswol is makkelijk te snijden, veerkrachtig en in verschillende diktes leverbaar. Het materiaal is tevens rotvrij, vormvast, duurzaam en geen voedingsbodem voor ongedierte. 26

27 Glaswol wordt gemaakt van gerecycled glas, kwartszand, soda en kalksteen. Het isolatiemateriaal is recyclebaar. Doordat het product zo flexibel is zorgt dit voor een optimale aansluiting tegen het binnenblad of regelwerk. Het materiaal is onbrandbaar. De R-waarde van glaswol 100mm is 2,7 m2k/w. Actis dak isolatie (Triso super 9+) Actis TRISO-SUPER 9+, is een multireflecterende integrale isolatie. De isolatie heeft 14 bestandsdelen namelijk; reflectoren, schuim en synthetische watten. Triso super blokkeert alle vormen van overdracht van thermische energie door 12 iso-reflecterende functies, 8 gevangen luchtlagen en 20 opeenvolgende veranderingen en storingen van de wijze van transfer van thermische energie. Triso-super 9 heeft met zijn 2,5 cm een R-waarde van 5. Het materiaal is waterafstotend en trekt geen vocht aan. Bij brand komen geen giftige of verstikkende gassen vrij. De vorm van isolatie is snel aan te brengen en gemakkelijk te snijden. Met nietjes kan het materiaal bevestigt worden. In de winter wordt de warmte naar binnen teruggekaatst en zo behouden en in de zomer wordt oververhitting van de zolderkamers voorkomen. Het isolatiemateriaal zorgt voor een geluiddemping. Triso super is een gezond materiaal, bevat geen verdachte minerale vezels en twijfelachtige gassen. Het herbergt geen ongedierte en het materiaal rot niet Warmte weerstand constructie Bij de Rc berekening is de correctiefactor niet meegenomen. De minimale Rc eis voor een nieuwbouw project is 2,5 m2k/w inclusief correctiefactor. De vloerconstructie van deze case heeft een Rc-waarde van 2,654 m2k/w. De gevelconstructie heeft een Rc-waarde van 3,089 m2k/w. (exclusief ramen en deuren) De kapconstructie heeft een Rc-waarde van 5 m2k/w. Bij de berekening van de Rc-waarde van de kapconstructie is de afwerking niet meegeteld. Dit is niet meegeteld omdat dit per boerderij kan verschillen en dit dus niet te vergelijken is. De Rc-waardes van gevel en kap liggen boven de minimale Rc-waarde van nieuwbouw woningen. De Rc-waarde van de vloer ligt net boven de minimale waarde dit zal met de correctie waarschijnlijk zo blijven. De kapconstructie heeft een erg goede Rc-waarde wat aangeeft dat deze erg goed geïsoleerd is Kosten In deze paragraaf worden de verschillende oplossingen met m2 prijs weergegeven. Hier is niet alleen rekening gehouden met de kosten van het isolatiemateriaal maar met de kosten van de gehele constructie. Dit gezien er per isolatievorm andere constructie mogelijkheden zijn, om een goede vergelijking te maken zijn deze erbij meegenomen. Alle prijzen zijn inclusief de manuren die aan het 27

28 werk besteed zijn. Verder zijn alle prijzen exclusief btw en staartkosten. Staartkosten zijn onder andere kosten met betrekking tot verzekering, algemene kosten, winst en risico. De kosten voor de vloerisolatie oplossing is 48,31 per m2. Hierin zijn de kosten voor de folie, isolatie, beton, wapening en dekvloer meegenomen. De kosten voor de gevelisolatie oplossing is 67,18 per m2. Hierin zijn de kosten voor regelwerk, isolatie, folie en beplating meegenomen. De buitenmuur is hier niet in meegenomen omdat deze bestaand is. De verbetering van de bestaande buitenmuur wordt ook niet meegenomen omdat dit per werk verschillend is en hier geen vergelijking van te maken valt. De kosten voor de dakisolatie oplossing is 59,89 per m2. Hierin zijn de kosten voor de Actis Triso super 9+ weergegeven. De kosten voor de bedekking zijn niet meegenomen omdat dit per boerderij kan verschillen. 28

29 5.4 Case 3: Boerderij Egede (Rijksmonument) Omschrijving van de Case Case 3 is een monumentale boerderij uit Egede, zie figuur 16. Deze boerderij is compleet gerenoveerd en gerestaureerd. De bestaande elementen zijn daarin zoveel mogelijk bewaard gebleven. Er is bijvoorbeeld niks veranderd aan de ramen en deuren van de boerderij De bouwkundige oplossingen Figuur 16, Aanzicht boerderij Egede De boerderij is opgeknapt en energetisch verbeterd. Hierbij is de vloer voorzien van PS vloerisolatie (50 mm). De buitenmuren zijn voorzien van een spouw met glaswol isolatie (50 mm), de binnenmuur bestaat uit een klampmuur. Een klampmuur (65 mm) is een dunne muur waarbij de stenen op hun smalle kant worden gemetseld. Bij deze boerderij is het dak tot aan het knieschot geïsoleerd met behulp van steenwol isolatie (50 mm), de rest van het dak is niet geïsoleerd omdat van de bovenverdieping geen gebruik wordt / mag worden gemaakt. In plaatst van het dak tot de punt te isoleren is er dus gekozen het plafond te isoleren. Bij de berekeningen en vergelijkingen zal deze oplossing niet worden meegenomen, dit omdat deze niet vergeleken kan worden met andere boerderijen Details 29

30 5.4.4 Ervaringen van de gebruiker/bewoner (opdrachtgever) De bewoner van deze boerderij ondervindt tocht in de woning, dit komt volgens de bewoner doordat de deuren/ramen behouden zijn gebleven en deze wind door kunnen laten. De bewoner ondervindt geen problemen met het warm maken en houden van de woning. De voorkamer van deze woning is niet geïsoleerd, de reden hiervan is dat de buitengevel maar 5 meter breed is met erg veel ramen en de muren zijn voorzien van siertimmerwerk en oud tegelwerk. Het behoud van deze boerderij is voor de bewoners erg belangrijk. Met betrekking tot het behoud van de boerderij zijn de kozijnen en deuren bestaand gebleven, de bewoners hebben ervoor gekozen binnen geen voorzetramen te plaatsen, dit om het oorspronkelijke beeld te behouden. De verdieping van de boerderij is niet in gebruik onder het riet is dan ook geen isolatie aangebracht alleen afgetimmerd. De schuine kanten tot het plafond en het plafond zelf zijn wel geïsoleerd en afgetimmerd Ervaring van de uitvoering De bewoner tevens bouwer is het opgevallen dat de isolatie gezakt is en daardoor het riet rot. De bewoner/bouwer raad aan voor een goede ventilatie te zorgen. De gevel isolatie is met een luchtspouw aangebracht en aan de binnenzijde is er een muur gemetseld van 65 mm dik (een klampmuur). Dit is gedaan om de dikte van de muur te beperken. Erg storend is het ruimte verlies niet, gezien de grote ruimte. Enkel ter plaatse van de kleine raampjes kan het als storend worden beschouwd. Om te voorkomen dat er te weinig licht naar binnenvalt zijn er te plaatse van de zitruimte dakramen in het schuine deel geplaatst, dit is niet traditioneel. 30

31 5.4.6 Product informatie PS Vloerisolatie 90 mm. EPS (geëxpandeerd polystyreen) ook wel piepschuim of tempex genoemd. EPS wordt geproduceerd met een minimale inzet van grondstoffen en bestaat enkel uit milieuverantwoorde componenten. EPS-parels bestaan voor 98% uit lucht een ideale isolator en voor 2% uit polystyreen. EPS is een sterk materiaal en kan een grote druksterkte aan. In deze case is EPS 100 met een dikte van 50 mm toegepast. EPS 100 heeft een druksterkte korte duur van kg en lange duur van kg. EPS heeft een geen goede geluidisolatie, dit omdat het materiaal erg licht is en de deeltjes dicht op elkaar zitten. De EPS isolatieplaten zijn brandvertragend gemodificeerd, is een erg lichte isolatievorm, gemakkelijk te verwerken, eenvoudig op maat te snijden, vormvast en geen voedingsbodem voor schimmels. De isolatie is te verkrijgen in verschillende diktes en toepassingsvormen. EPS is recyclebaar. EPS 100 van 50 mm dikte heeft een R-waarde van 1,39 m2k/w. R-waarde geeft de warmteweerstand van het materiaal weer. Hoe hoger de R-waarde hoe groter de weerstand tegen de warmtestroom is en hoe beter het materiaal isoleert. Glaswollen spouwisolatie 50 mm. Glaswol is een sterk geluidabsorberend materiaal dat zorgt voor een hoge geluidisolatie. De isolatie is waterafstotend en trekt geen vocht aan. Glaswol is makkelijk te snijden, veerkrachten en in verschillende diktes leverbaar. Het materiaal is tevens rotvrij, vormvast, duurzaam en geen voedingsbodem voor ongedierte. Glaswol wordt gemaakt van gerecycled glas, kwartzand, soda en kalksteen. Het isolatiemateriaal is recyclebaar. Doordat het product zo flexibel is zorgt dit voor een optimale aansluiting tegen het binnenblad of regelwerk. Het materiaal is onbrandbaar. De R-waarde van glaswol 50 mm is 1,35 m2k/w. Steenwollen dakisolatie 50 mm Steenwol is erg flexibel wat zorgt voor een optimale aansluiting tegen het binnenspouwblad, waarmee warmteverlies door convectiestoring wordt voorkomen. De steenwolstructuur zorgt voor een naadloze aansluiting van de platen onderling. Steenwol heeft uitstekende geluidisolerende en geluidabsorberende eigenschappen. Bij brand produceert steenwol geen rook en veroorzaakt geen brandende druppels of brandbare gassen, steenwol kan temperaturen tot boven de 1000 C verdragen. Verder is steenwol waterafstotend, rotvrij, eenvoudig op maat te snijden, gemakkelijk te verwerken, chemisch neutraal, volledig recyclebaar, vormvast en geen voedingsbodem voor schimmels. Steenwol met een dikte van 50 mm heeft een R-waarde van 1,43 m2k/w Warmte weerstand constructie Bij de Rc berekening is de correctiefactor niet meegenomen. De minimale Rc eis voor een nieuwbouw project is 2,5 m2k/w inclusief correctiefactor. De vloerconstructie van deze case heeft een Rc-waarde van 1,47 m2k/w. 31

32 De gevelconstructie heeft een Rc-waarde van 1,72 m2k/w. (exclusief ramen en deuren) De kapconstructie heeft een Rc-waarde van 1,43 m2k/w. Bij de berekening van de Rc-waarde van de kapconstructie is de afwerking niet meegeteld. Dit is niet meegeteld omdat dit per boerderij kan verschillen en dit dus niet relevant is. De Rc-waardes alle oplossingen liggen onder het minimale vereiste bij nieuwbouw woningen. Dit heeft te maken met het feit dat deze boerderij in 2003 al gerenoveerd is en de bewoners niet het gehele jaar gebruik maken van deze boerderij. Om deze reden ligt de eis tot het energetisch verbeteren bij deze bewoners lager. Wanneer de toegepaste isolatie materialen dikker toegepast waren was de Rc-waarde goed geweest. Dezelfde toepassing met dikkere materialen kan een goede oplossing zijn, indien deze op andere aspecten goed scoort Kosten In deze paragraaf worden de verschillende oplossingen met m2 prijs weergegeven. Hier is niet alleen rekening gehouden met de kosten van het isolatiemateriaal maar met de kosten van de gehele constructie. Dit gezien er per isolatievorm andere constructie mogelijkheden zijn, om een goede vergelijking te maken zijn deze erbij meegenomen. Alle prijzen zijn inclusief de manuren die aan het werk besteed zijn. Verder zijn alle prijzen exclusief btw en staartkosten. Staartkosten zijn onder andere kosten met betrekking tot verzekering, algemene kosten, winst en risico. De kosten voor de vloerisolatie oplossing is 38,01 per m2. Hierin zijn de kosten voor de folie, isolatie, beton, wapening en dekvloer meegenomen. De kosten voor de gevelisolatie oplossing is 39,41 per m2. Hierin zijn de kosten voor regelwerk, isolatie, folie en beplating meegenomen. De buitenmuur is hier niet in meegenomen omdat deze bestaand is. De verbetering van de bestaande buitenmuur wordt ook niet meegenomen omdat dit per werk verschillend is en hier geen vergelijking van te maken valt. De kosten voor de dakisolatie oplossing is 23,7 per m2. Hierin zijn de kosten voor de Actis Triso super 9+ weergegeven. De kosten voor de bedekking zijn niet meegenomen omdat dit per boerderij kan verschillen, dit is dus niet te vergelijken. 5.5 Samenvatting hoofdstuk 5 In dit hoofdstuk zijn de verschillende cases toegelicht. Over het algemeen gezien vinden de bewoners van elke case de boerderij goed warm te maken en houden. De bewoners van case 3 konden soms vernemen dat het tocht, dit gezien de oude ramen en deuren. Case 1: Case 1 is de niet monumentale boerderij uit Lettele. Wat betreft de vloeroplossing is er PS vloerisolatie toegepast. De uitvoering gaf aan dat deze oplossing eenvoudig is toe te passen en in de meeste gevallen op deze manier wordt gedaan. PS vloerisolatie ook wel EPS, piepschuim of tempex bestaat uit milieuverantwoorde componenten. Het materiaal kan een grote druksterkte aan en zijn brandvertragend gemodificeerd. Het isolatiemateriaal is licht, makkelijk te verwerken, eenvoudig te 32

33 snijden, vormvast en geen voedingsbodem voor schimmels. Daarnaast is EPS recyclebaar. De oplossing heeft een Rc-waarde van 3,54 m2k/w en kost 57,68 per m2. Als geveloplossing is een spouwmuur met steenwol isolatie 90 mm gecreëerd. De bewoners vonden dat er geen hinderlijk ruimteverlies plaatsvond hierdoor. De uitvoering vindt deze manier van naisoleren van de gevel het beste gezien elke afwerkingvorm op de binnenmuur aangebracht kan worden. Steenwol is flexibel, geluidisolerend, geluidabsorberend. Bij brand produceert steenwol geen rook en veroorzaakt geen brandende druppels of brandbare gassen, kan tot temperaturen van 1000 C verdragen. Steenwol is waterafstotend, eenvoudig op maat te snijden, makkelijk te verwerken, chemisch neutraal, volledig recyclebaar, rotvrij, vormvast en geen voedingsbodem voor schimmels. De gehele oplossing heeft een Rc-waarde van 3,24 m2k/w en kost 53,42 per m2. Als dakisolatie zijn minerale wollen dakplaten toegepast (dakplaat 214 mm, isolatie 170 mm). De dakplaten zijn gekozen door de bewoners, deze hadden vernomen dat bij dakplaten met EPS vulling bij brand de inhoud smelt en kan gaan lekken. Daarom zijn ze opzoek gegaan naar andere dakplaten, hierbij kwamen ze op dakplaten met minerale wol als isolatie. De uitvoering ondervond geen problemen met de aanbrenging ervan alleen de platen waren erg zwaar wat ze niet verwacht hadden. Minerale wollen dakplaten zijn toepasbaar bij elke vorm van dakbedekking. Ze zijn milieuvriendelijk en makkelijk tochtdicht te maken gezien de minerale wol. Er zijn verschillende typen onderplaten mogelijk, de elementen worden op maat geleverd en kunnen een overspanning van 8 meter halen. Bij de totaaloplossing is de dakafwerking niet meegeteld dus deze heeft een Rc-waarde van 4,2 m2k/w. De kosten voor deze oplossing 67,36 per m2. Case 2: Case 2 is een monumentale boerderij uit Diepenheim. De vloer van deze boerderij is geïsoleerd doormiddel van PS isolatie 90 mm. De uitvoering gaf aan dat deze oplossing eenvoudig is toe te passen en in de meeste gevallen op deze manier wordt gedaan. PS vloerisolatie ook wel EPS, piepschuim of tempex bestaat uit milieuverantwoorde componenten. Het materiaal kan een grote druksterkte aan en zijn brandvertragend gemodificeerd. Het isolatiemateriaal is licht, makkelijk te verwerken, eenvoudig te snijden en vormvast. Daarnaast is EPS recyclebaar. De oplossing heeft een Rc-waarde van 2,65m2K/W en kost 48,31 per m2. Als gevelisolatie is een voorzetwand voorzien van glaswol isolatie van 100 mm toegepast. De toepassing van deze isolatievorm neemt redelijk wat ruimte in beslag, de bewoners vonden dit echter niet storend. De uitvoering gaf aan dat dit een iets bewerkelijkere vorm van isoleren is en er niet elke afwerkingvorm op toegepast kan worden. Dit gezien hout kan gaan werken en zo de gipsvezelplaat kan gaan bewegen waardoor stucwerk kan gaan scheuren. Glaswol is geluidabsorberend, waterafstotend, trekt geen vocht aan. Verder is het materiaal makkelijk te snijden, veerkrachtig, rotvrij, vormvast, geen bodem voor ongedierte en in verschillende diktes leverbaar. Glaswol is onder andere gemaakt van gerecycled glas is recyclebaar en onbrandbaar. De oplossing heeft een Rc-waarde van 3,09 m2k/w en kost 67,18 per m2. Als dakisolatie is er Actis Triso super+ toegepast, dit is een isolatievorm van 25mm dikte. Deze isolatie is gekozen omdat het dak gezien de monumentale waarde niet opgehoogd mocht worden. Het materiaal was eenvoudig toe te passen. Actis is waterafstotend, trekt geen vocht aan, bij brand komen eer geen giftige of verstikkende gassen vrij en het materiaal is snel aan te brengen en te snijden. Het materiaal kan met nietjes bevestigd worden. Actis zorgt tevens voor een geluiddemping, het herbergt geen ongedierte en rot niet. De Rc-waarde van deze oplossing is 5 m2k/w en de kosten zijn 59,89 per m2. 33

34 Case 3: Case 3 is een monumentale boerderij uit Egede. Deze boerderij is voorzien van PS vloerisolatie 50 mm. De uitvoering gaf aan dat deze oplossing eenvoudig is toe te passen en in de meeste gevallen op deze manier wordt gedaan. PS vloerisolatie ook wel EPS, piepschuim of tempex bestaat uit milieuverantwoorde componenten. Het materiaal kan een grote druksterkte aan en zijn brandvertragend gemodificeerd. Het isolatiemateriaal is licht, makkelijk te verwerken, eenvoudig te snijden en vormvast. Daarnaast is EPS recyclebaar. De oplossing heeft een Rc-waarde van 1,47 m2k/w en kost 38,01 per m2. Als gevelisolatie is er een spouwmuur gecreëerd met glaswol isolatie 50 mm. Er is gekozen voor een klampmuur als binnenmuur dit is een dunnere muur, de stenen worden in dit geval op hun smalle kant gemetseld. Glaswol is geluidabsorberend, waterafstotend, trekt geen vocht aan. Verder is het materiaal makkelijk te snijden, veerkrachtig, rotvrij, vormvast, geen bodem voor ongedierte en in verschillende diktes leverbaar. Glaswol is onder andere gemaakt van gerecycled glas is recyclebaar en onbrandbaar. De oplossing heeft een Rc-waarde van 1,72 m2k/w en kost 39,41 per m2. Als dak isolatie is er steenwol 50 mm toegepast. Hierin is door de bouwer opgevallen dat het steenwol is gaan zakken en hierdoor tegen het riet is gekomen. Doordat daarom het vocht niet meer weg kon is er rietrot ontstaan. De bouwer raad daarom aan voor een goede ventilatie te zorgen en het isolatiemateriaal in het gevolg vast te zetten. Steenwol is flexibel, geluidisolerend, geluidabsorberend. Bij brand produceert steenwol geen rook en veroorzaakt geen brandende druppels of brandbare gassen, kan tot temperaturen van 1000 C verdragen. Steenwol is waterafstotend, eenvoudig op maat te snijden, rotvrij, makkelijk te verwerken, chemisch neutraal, volledig recyclebaar, vormvast en geen voedingsbodem voor schimmels. De gehele oplossing heeft een Rc-waarde van 1,43 m2k/w hierbij is de dakafwerking van in dit geval riet niet meegerekend, gezien er verschillende afwerkingvormen mogelijk zijn bij een boerderij voor de vergelijking is dit weggelaten. De kosten voor deze oplossing zijn 23,70 per m2. 34

35 Hoofdstuk 6. Meetmodel 6.1 Inleiding Om de verschillende cases met elkaar te kunnen vergelijken wordt in dit hoofdstuk een meetmodel weergegeven en toegelicht. Er wordt een meetmodel toegepast om de oplossingen in verschillende cases te beoordelen op de criteria in het model. In hoofdstuk 5 zijn de cases beschreven en in hoofdstuk 7 zal het meetmodel toegepast worden. 6.2 Het meetmodel 15 Het meetmodel weergegeven in figuur 14 is opgesteld aan de hand van de drie P s, wat staat voor de 3 elementen People (mensen), Planet (planeet/milieu) en Profit (opbrengst/winst). People, Planet en Profit zijn de drie primaire pijlers van duurzame ontwikkeling en maatschappelijk verantwoord ondernemen. De term is bedacht door John Elkington, een consultant op het terrein van duurzame ontwikkeling. Onder de kopjes People, Planet en Profit staan criteria die van toepassing zijn op dit onderzoek. De criteria zijn gebaseerd op gesprekken met de gebruiker/bewoner en de uitvoering van de verschillende cases. Er is gekozen de oplossingen aan de hand van de drie P s te beoordelen gezien op deze manier overzichtelijk weergegeven kan worden hoe op welk criterium gescoord wordt. Uiteindelijk zal de bewoner, aannemer of architect zelf de wegingsfactor aan het criterium geven, het is namelijk verschillend welke criteria men belangrijk vindt. Figuur 17, Meetmodel 15 Bron: Modellen van de Balans Score Card 35

36 6.3 Toelichting meetmodel In deze paragraaf zullen de punten die in het meetmodel zijn opgenomen worden toegelicht. Klimaat en comfort, voor de bewoners is het klimaat en comfort in de woning erg belangrijk. Dit is moeilijk te meten maar gezien de ervaringen van bewoners erg belangrijk is, wordt aan de hand daarvan een bepaling gedaan. Het punt brandveiligheid is tot stand gekomen bij het eerste interview, deze bewoners hebben speciaal een dakplaat met minerale wol gekozen in verband met de brandveiligheid. Aan de hand van de productinformatie zal dan ook gekeken worden naar de brandveiligheid. De toepasbaarheid heeft vooral te maken met de uitvoering. Is de oplossing makkelijk toe te passen in de bestaande constructie en kost het veel tijd om aan te brengen. De ervaring van de uitvoering wordt gemeten door de uitvoerder hierover te informeren. De volgende criteria worden gemeten aan de hand van de productinformatie, Geluidswerend, is de oplossing geluidswerend. Is het materiaal geen voedingsbodem voor schimmels indien dit het geval is, is dit slecht voor de gezondheid. Waterafstotend, stoot het materiaal water af of neemt het dit in zich op. Zijn er bij de toepassing van deze oplossing meerdere afwerkingvormen mogelijk ook wel zijn alle afwerkingen mogelijk of zijn er afwerkingen die niet goed toegepast kunnen worden. Dit is na te gaan door de productinformatie en ervaringen van de uitvoering/bewoner. Met betrekking tot planet gaat het vooral om de planeet en het milieu. Bestaat uit milieuvriendelijke componenten, hierin wordt vooral bedoelt of het isolatiemateriaal gewonnen is uit milieuvriendelijke componenten. Ook belangrijk is of het materiaal recyclebaar is. Deze informatie staat in de productinformatie. De kosten van de toegepaste oplossingen spelen ook een rol. Deze worden bepaald door de materiaalkosten en de uitvoeringkosten bij elkaar op te tellen. Samen vormen dit de kosten. Belangrijk is hierin de kosten van de gehele constructie mee te nemen. Dit gezien er nooit alleen isolatiemateriaal wordt toegepast, bij toepassing van een voorzetwand is het plaatmateriaal en regelwerk ook meegenomen. Bij het isoleren met behulp van het plaatsen van een nieuwe binnenmuur worden de kosten hiervan ook meegenomen. Alles zal per m2 worden weergegeven. De kosten voor de dakbedekking zijn niet meegenomen, dit omdat er per boerderij een andere dakbedekking plaats kan vinden en dit erbij tellen geen vergelijkbaar beeld geeft. De opbrengst is de isolatiewaarde, er wordt gerenoveerd om de energetische prestaties te verbeteren. Dus om een goede Rc-waarde te behalen. De nieuwe Rc-waarde is dus eigenlijk de opbrengst van de renovatie. 36

37 6.4 Werking meetmodel Zoals in paragraaf 6.3 weergegeven worden verschillende punten met betrekking tot de renovatie behandeld. Antwoorden op deze criteria worden behaald door interviews met bewoners, uitvoering en door research te doen naar product informatie. De criteria en bevindingen worden overzichtelijk in een matrix weergegeven. Met behulp van deze matrix kunnen (toekomstige) bewoners in samenwerking met aannemer of architect een beslissing maken voor het toepassen van oplossingen. Bewoners hebben namelijk verschillende belangen bij een oplossing. Bij de ene spelen de kosten een belangrijke rol de andere het ruimtebehoud. Zo kan men zelf bepalen waarop de keuze gebaseerd wordt. 6.5 Gegevens cases In deze paragraaf wordt de informatie uit de verschillende cases schematisch weergegeven onder de kopjes people, planet en profit. Dit om de belangrijke dingen vast op een rijtje te zetten om van hieruit de matrix in te kunnen vullen. Vloeroplossing PS isolatie 120mm (case 1): People Planet Profit Grote druksterkte Milieu verantwoordelijke Kosten 57,68 per m2 componenten Sterk materiaal Recyclebaar Rc-waarde 3,54 m2k/w Lichte isolatie vorm Produceert veel rook Makkelijk te verwerken, PS wordt vloeibaar eenvoudig op maat te snijden Vormvast Geen voedingsbodem voor schimmels Vloeroplossing PS isolatie 90mm (case 2): People Planet Profit Grote druksterkte Milieu verantwoordelijke Kosten 48,31 per m2 componenten Sterk materiaal Recyclebaar Rc-waarde 2,65m2K/W Lichte isolatie vorm Produceert veel rook Makkelijk te verwerken, PS wordt vloeibaar eenvoudig op maat te snijden Vormvast Geen voedingsbodem voor schimmels 37

38 Vloeroplossing PS isolatie 50mm (case 3): People Planet Profit Grote druksterkte Milieu verantwoordelijke Kosten 38,01 per m2 componenten Sterk materiaal Recyclebaar Rc-waarde 1,47 m2k/w Lichte isolatie vorm Produceert veel rook Makkelijk te verwerken, PS wordt vloeibaar eenvoudig op maat te snijden Vormvast Geen voedingsbodem voor schimmels Geveloplossing Spouwmuur, bestaande steensmuur 220 mm - luchtspouw 40 mm steenwol 90 mm binnenwand SBS 100 mm (case 1): People Planet Profit Flexibel Recyclebaar Kosten 53,42 per m2 Geluidisolerend / absorberend Gemaakt van oa magma Rc-waarde 3,24 m2k/w Veroorzaakt geen brandende Veroorzaakt geen rook, druppels Waterafstotend Makkelijk te verwerken Geen voedingsbodem voor schimmels Vormvast Rotvrij Onbrandbaar tot 1000 C brandbare gassen of druppels Milieu verantwoordelijke componenten Geveloplossing Voorzetwand, bestaande buitenmuur 220 mm regelwerk - luchtspouw 50 mm - regels met glaswolisolatie 100 mm gipsvezelplaat afwerking (case 2): People Planet Profit Flexibel Recyclebaar Kosten 67,18 per m2 Geluidabsorberend Milieu verantwoordelijke Rc-waarde 3,09 m2k/w componenten Niet elke afwerkingvorm mogelijk gezien werking hout Veroorzaakt geen rook, brandbare gassen of druppels Waterafstotend Gemaakt van oa gerecycled glas Makkelijk te verwerken Geen voedingsbodem voor schimmels Vormvast Onbrandbaar tot 1000 C Rotvrij 38

39 Geveloplossing spouwmuur, Buitenmuur bestaand 220mm - luchtspouw 50 mm glaswol 50mm binnenwand klampmuur (case 3): People Planet Profit Flexibel Recyclebaar Kosten 39,41 per m2 Geluidabsorberend Milieu verantwoordelijke Rc-waarde 1,72 m2k/w componenten Rotvrij Veroorzaakt geen rook, brandbare gassen of druppels Waterafstotend Gemaakt van oa gerecycled glas Makkelijk te verwerken Geen voedingsbodem voor schimmels Vormvast Onbrandbaar tot 1000 C Dakoplossing, dakplaten minerale wol (214 mm totaal, 170 mm isolatie) (case 1): People Planet Profit Op maat geleverd Recyclebaar Kosten 67,36 per m2 Geluidabsorberend Milieu verantwoordelijke Rc-waarde 4,2 m2k/w componenten Makkelijk tochtdicht te maken Veroorzaakt geen rook, brandbare gassen of druppels Goed te verwerken wel erg zwaar Onbrandbaar tot 1000 C Verschillende afwerkingen mogelijk Dakoplossing, Actis Triso Super 9+ isolatie (case 2): People Planet Profit Eenvoudig toepasbaar Niet recyclebaar Kosten 59,89 per m2 Dunne isolatie Geen giftige of verstikkende Rc-waarde 5 m2k/w gassen bij brand Geluiddemping Rot niet Geen ongedierte Dakoplossing, steenwol 50 mm (case 3): People Planet Profit Flexibel Recyclebaar Kosten 23,70 per m2 Geluidisolerend / absorberend Gemaakt van oa magma Rc-waarde 1,43 m2k/w Veroorzaakt geen brandende Veroorzaakt geen rook, druppels Waterafstotend Makkelijk te verwerken Geen voedingsbodem voor schimmels Vormvast Rotvrij brandbare gassen of druppels Milieu verantwoordelijke componenten 39

40 Onbrandbaar tot 1000 C 6.6 Samenvatting Hoofdstuk 6 In dit hoofdstuk wordt het meetmodel toegelicht. Het model is opgesteld aan de hand van de drie P s, People, Planet en Profit. Aan de hand van de drie P s kunnen er verschillende criteria onder geplaatst worden. Deze verschillende criteria worden getoetst door gesprekken met bewoners en uitvoering, door productinformatie, Rc-waarde berekening en de kosten berekening. De uitkomsten van dit onderzoek worden beoordeeld en zo onder de betreffende P in een matrix verwerkt. Er wordt geen factor aan de criteria gekoppeld omdat per bewoner, aannemer of architect kan verschillen waar men meer waarde aan hecht. In dit hoofdstuk worden tevens alle belangrijke punten uit hoofdstuk 5 waarin de cases zijn beschreven samengevat in een tabel en hierbij al onderverdeeld onder de betreffende P. Zo kan in hoofdstuk 7 de matrix worden ingevuld aan de hand van de ervaringen en verder informatie. 40

41 Hoofdstuk 7. Keuzematrix In dit hoofdstuk wordt de keuzematrix weergegeven. In de matrix zijn de toegepaste oplossingen van de cases ingevuld en deze zijn met behulp van de drie P s op verschillende criteria beoordeeld. In sommige gevallen is dit gedaan met behulp van het + en systeem en in andere gevallen is aangegeven of het criterium wel of niet van toepassing is. Omdat elke bewoner, aannemer of architect waarde hecht aan andere criteria is er geen beste oplossing. Belangrijk is dat er een afweging wordt gemaakt welke criteria vinden wij belangrijk en welke oplossing past dan het beste bij ons. Gezien er gedurende dit onderzoek maar drie cases zijn onderzocht is de oplossingskeuze niet erg groot. Het betekend dan ook niet dat de mogelijkheden die hier genoemd zijn de enige zijn. MATRIX VOLGENDE PAGINA In de matrix zijn de kosten boven de 50 euro en de Rc-waarde beneden de 3 met rood aangegeven. Dit om het verschil hierin duidelijk aan te geven. Het is nu aan degene die een keuze moet maken welke criteria zei belangrijk vinden te bekijken en daarbij een oplossing te kiezen. Voorbeeld voor het bekijken van deze matrix, bewoners hechten veel waarde aan de brandveiligheid van de dakconstructie, vinden het belangrijk dat deze een goede Rc-waarde heeft en moet milieu verantwoord zijn. Kijkend naar de matrix kom je dan op de oplossing met een dakplaat van minerale wol, wel moet er dan nog gekeken worden of dit vergunningstechnisch mogelijk is. 41

42 42

43 Conclusies en aanbevelingen Te concluderen is dat er steeds meer gerenoveerd wordt. Door regelgeving is dit bij monumentale boerderijen soms moeilijk. Doordat er zoveel verschillende mogelijkheden zijn op het gebied van bouwkundige oplossingen ontstond de vraag naar een matrix. Een matrix zoals uit dit onderzoek gekomen, is een aanzet tot een veel uitgebreidere matrix waarvoor veel meer cases moeten worden onderzocht. Wanneer de matrix gevuld is met meerdere oplossingen kan deze een goede begeleiding zijn bij de keuze van een oplossing waarbij de energetische prestaties van een boerderij verbeterd worden. Aanbevolen wordt dan ook meerdere onderzoeken te doen naar verschillende toe te passen oplossingen en deze in de matrix of indien mogelijk een soort database te voegen. De matrix is namelijk oncompleet als niet alle mogelijkheden hierin verwerkt staan. Ten plaatse van de vloeroplossing is maar één oplossing weergegeven met verschillende isolatie diktes. Dit omdat er in de onderzochte cases geen andere vorm van vloeroplossing voor kwam. Er zijn verschillende andere vloeroplossingen mogelijk, bijvoorbeeld schuimbeton (een beton met een isolerende werking). Tevens wordt aanbevolen in vervolg onderzoeken de isolatie bedrijven en leveranciers bij het onderzoek te betrekken. Dit om meer informatie te krijgen over verschillende producten en hierdoor de mogelijkheid tot het ontstaan van ideeën voor nieuwe producten open te houden. Wanneer er meerdere cases onderzocht zijn zal de matrix waarschijnlijk onoverzichtelijk worden. Daarom wordt de mogelijkheid tot de ontwikkeling van een soort database waarin alle oplossingen en criteria met scores worden verwerkt aanbevolen. Het is namelijk noodzakelijk dat het keuze systeem voor iedereen te gebruiken is. 43