Implementatieplan preventieprogramma Lekker fit!

Transcriptie

1 Implementatieplan preventieprogramma Lekker fit! Bacheloropleiding Voeding & Diëtetiek , juni 2009 Suzanne Jacobs

2 Implementatieplan preventieprogramma Lekker fit! Bacheloropleiding Voeding & Diëtetiek Auteur Suzanne Jacobs H. Cleyndertweg 25 k DE Amsterdam Tel: Afstudeerproject , juni 2009 Praktijkbegeleider Josien Felix GB Functionaris GGD Midden-Nederland Zonnehof ND Amersfoort Tel: Docentbegeleider Justine de Graaf Docent Voeding Hogeschool van Amsterdam Dr. Meurerlaan SM Amsterdam Tel: [email protected] GGD Midden-Nederland 2

3 Voorwoord Deze scriptie is geschreven ter afsluiting van de bacheloropleiding Voeding en Diëtetiek aan de Hogeschool van Amsterdam. Gedurende een periode van 20 weken heb ik in opdracht van de GGD Midden-Nederland gewerkt aan een onderzoek naar de implementatie van het preventieprogramma voor kinderen: Lekker fit!. Aangezien overgewicht onder kinderen blijft toenemen en dit mij aan het hart gaat, ben ik blij dat ik door het uitvoeren van het onderzoek een aantal nuttige aanbevelingen wat betreft de implementatie van Lekker fit! voor de GGD Midden-Nederland heb kunnen opstellen. Voor het tot stand komen van deze scriptie wil ik graag een aantal personen bedanken. Allereerst docentbegeleider Justine de Graaf, voor haar ondersteuning tijdens het afstudeerproces. Justine was bereid mij extra tijd te geven voor mijn scriptie nadat ik twee weken lang weinig had kunnen doen door ziekte. Bovendien kon ik haar altijd om hulp vragen: ik mocht haar zelfs bellen tijdens een studievrije week. Praktijkbegeleider Josien Felix bedank ik voor haar kritische begeleiding. Ik kon bij haar aankloppen wanneer ik hulp nodig had. Mijn dank gaat ook uit naar de medewerkers van gemeenten en GGD en en leerkrachten van basisscholen die ik heb mogen interviewen. Tot slot wil ik graag iedereen uit mijn omgeving bedanken die mij heeft aangemoedigd tijdens het proces. Suzanne Jacobs Amersfoort, juni 2009 GGD Midden-Nederland 3

4 Samenvatting Achtergrond: Het percentage kinderen met overgewicht in Nederland blijft toenemen. De GGD Midden-Nederland gaat de strijd tegen overgewicht aan door scholen te stimuleren met de thema s voeding en bewegen aan de slag te gaan en scholen hierbij te ondersteunen. De GGD Midden-Nederland ziet veel in de lesmethode Lekker fit! en wil hier graag mee gaan werken. Doel: Het doel was om een plan te ontwikkelen voor de GGD Midden-Nederland voor het implementeren van de lesmethode Lekker fit! op basisscholen in de regio Midden- Nederland. Het implementatieplan is een beschrijving van de methodiek om scholen te werven en ondersteunen bij de implementatie van Lekker fit!. Methode: Door middel van interviews met medewerkers van gemeenten en GGD en en medewerkers van Lekker fit! basisscholen zijn ervaringen met Lekker fit! verkregen. Daarnaast zijn medewerkers van basisscholen in de regio geïnterviewd over hun wensen en behoeften wat betreft het besteden van aandacht aan voeding en bewegen. Tenslotte heeft overleg plaatsgevonden met samenwerkingspartners waarin is gebrainstormd over wat toegevoegd moet worden aan Lekker fit! om te komen tot een effectief totaalpakket. Resultaten: Scholen ervaren Lekker fit! als een methode die makkelijk in gebruik is. Het vergoeden van de methode is geen garantie dat scholen met Lekker fit! blijven werken, maar het werkt wel drempelverlagend. Ook het aanbieden van extra activiteiten maakt Lekker fit! voor scholen aantrekkelijker. Het komt voor dat scholen weerstand hebben om met Lekker fit! aan de slag te gaan. Het beste kan met de enthousiaste scholen gestart worden. Het betrekken van ouders verloopt vaak moeizaam. Ouderavonden worden veelal slecht bezocht. Het aanbieden van activiteiten voor ouders waarbij zij (samen met hun kind) bijvoorbeeld gaan sporten of koken wordt door ouders aantrekkelijk gevonden. Uit overleg met de samenwerkingspartners kwam onder andere naar voren dat het belangrijk is dat Lekker fit! voor een school behapbaar moet zijn en zo concreet mogelijk. Ook zal er getracht worden Lekker fit! zo laagdrempelig mogelijk te maken door financiële middelen te verkrijgen bij gemeenten. Conclusie en aanbevelingen: Geconcludeerd kan worden dat de GGD Midden- Nederland Lekker fit! het beste op de volgende manier kan implementeren: Bij het werven van scholen is het belangrijk persoonlijk contact op te nemen met de directie. Gebruik tijdens het werven ervaringen van scholen die al met Lekker fit! werken. Heb daarnaast ook aandacht voor de wensen en behoeften van scholen. Wanneer een school met Lekker fit! start is het met name van belang dat de school op weg geholpen wordt. Vervolgens is het zaak Lekker fit! levend te houden door regelmatig te polsen of een school nog met de lesmethode bezig is en bijvoorbeeld steeds nieuwe activiteiten aan te bieden. Om na te gaan of de gestelde doelen behaald zijn is het belangrijk om Lekker fit! te evalueren. Aangeraden wordt om zowel een effect- als een procesmeting op scholen te laten plaatsvinden. Het betrekken van ouders kan het beste door doe-activiteiten aan te bieden. Ouders vinden het aantrekkelijker om iets samen met hun kind(eren) te doen, dan te luisteren naar sprekers tijdens een ouderavond. Voor het bevorderen van een goede samenwerking tussen de samenwerkingspartners en de GGD Midden-Nederland is het van belang het Lekker fit! programma gezamenlijk op te stellen en taken en rollen helder te verdelen. De bovenstaande conclusies vormen eveneens de aanbevelingen voor het implementeren van Lekker fit! in de regio Midden-Nederland. Trefwoorden: lesprogramma, preventie overgewicht, voeding en bewegen, basisschoolkinderen, implementatieplan. GGD Midden-Nederland 4

5 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: Inleiding Achtergrond Doelstelling en probleemstelling Leeswijzer 9 Hoofdstuk 2: Materialen en Methoden Onderzoeksgroepen Werving Methoden 11 Hoofdstuk 3: Lekker fit! Informatie over Lekker fit! Kerndoelen primair onderwijs Visie op Lekker fit! 15 Hoofdstuk 4: Theoretisch kader 17 Hoofdstuk 5: Resultaten Literatuuronderzoek Interviews medewerkers GGD en en gemeenten Ambassadeursbijeenkomst Lekker fit! Interviews medewerkers Lekker fit! scholen Interviews medewerkers basisscholen in de regio Afstemming met samenwerkingspartners Lekker fit! als onderdeel van de GGD MN 45 Hoofdstuk 6: Discussie Sterktes van de studie Beperkingen van de studie 47 Hoofdstuk 7: Conclusie en Aanbevelingen Conclusie Aanbevelingen 50 Referenties 60 Bijlagen 62 Bijlage I Interviews medewerkers GGD en en gemeenten Bijlage II Interviews medewerkers Lekker fit! scholen Bijlage III Kerndoelen en leerlijnen primair onderwijs Bijlage IV Schema integrale aanpak aan de hand van de vijf pijlers GGD Midden-Nederland 5

6 Hoofdstuk 1: Inleiding 1.1 Achtergrond Overgewicht bij kinderen komt in Nederland steeds vaker voor. Recent onderzoek laat zien dat maar liefst 13,9 procent van de kinderen te zwaar is. Van deze kinderen kampt 26,6 procent (of 3,7 procent van alle kinderen) zelfs met ernstig overgewicht. 1 In de regio Midden-Nederland heeft 10,9% van de 5-6 jarigen overgewicht en 14,2% van de 9-11 jarigen. 2 Sinds januari 2009 vormen de GGD Eemland en de GGD Midden-Nederland samen één GGD Midden-Nederland (GGD MN). Zowel de GGD Eemland als de GGD MN bieden basisscholen in de regio een project aan over voeding en bewegen. Onder andere met deze projecten wordt de strijd tegen overgewicht bij kinderen aangegaan. Hieronder worden de twee projecten, de familie Lekkerbek en de Gezonde Hap&Stap Vierdaagse toegelicht. De familie Lekkerbek Het project de familie Lekkerbek is in 2006 ontwikkeld door de GGD MN in samenwerking met onder andere Sportservice Midden Nederland en verschillende thuiszorgorganisaties. De familie Lekkerbek is een integraal en gemeentebreed project, gericht op preventie van overgewicht, bedoeld voor kinderen in het basisonderwijs. Naast preventie van overgewicht door aandacht te besteden aan voeding en bewegen worden scholen tijdens het project ook gestimuleerd te kiezen voor een lesmethode die structureel wordt opgenomen in het curriculum. Het project bestaat uit een interventiemix met onder andere een leskist voeding en bewegen met materialen en methoden, sportlessen, een gastles over gezonde voeding en een overbruggingsplan met mogelijkheid voor een cursus voor kinderen met overgewicht. Daarnaast wordt getracht het project gemeentebreed op te zetten door aandacht te besteden aan infrastructuur rond scholen en jeugdsportbeleid. Tevens wordt een werkgroep samengesteld van samenwerkingspartners die bijvoorbeeld aan de slag gaan met het creëren van draagvlak. Uit evaluatie van het project blijkt onder andere dat het project niet altijd gemeentebreed is opgezet, dat er geen effectevaluatie heeft plaatsgevonden op scholen en dat scholen veelal niet hebben gekozen voor een lesmethode om structureel mee aan de slag te gaan. Het project werd tot 1 januari 2009 gefinancierd door de farmaceut Bayer Gezonde Hap&Stap Vierdaagse Het project de Gezonde Hap&Stap Vierdaagse is een project van de GGD Eemland over voeding en bewegen voor kinderen van groep 4-6 van de basisschool. De Gezonde Hap&Stap Vierdaagse bestaat uit twee hapdagen (gastles over gezonde voeding en een smaakles) en twee stapdagen (dansles en een spelletjescircuit). Aan het eind van de week volgt een afsluiting met ouders waarbij de kinderen hun dans laten zien en de ouders een quiz doen. Het doel van het project is om kinderen en hun ouders bewust te maken van het belang van gezonde voeding en voldoende beweging. 5 De toekomst Aangezien de projectfinanciering van de familie Lekkerbek afloopt wordt er gekeken naar een vervolg van het project. Er is besloten het project af te bouwen. Verdere ontwikkeling van de familie Lekkerbek is alleen interessant wanneer de GGD MN de effectiviteit van het programma binnen één of twee jaar op basis van kwalitatief onderzoek kan aantonen. Hiervoor zal het programma eerst aangepast moeten worden zodat het mogelijk is om de effectiviteit te onderzoeken. De ontwikkeling van de familie Lekkerbek is gestart toen er in Nederland nog geen enkel preventieprogramma bestond gericht op het terugdringen van overgewicht bij kinderen. In de tussentijd heeft de GGD Midden-Nederland 6

7 gemeente Rotterdam het programma Lekker fit! ontwikkeld. Lekker Fit! is een lesmethode voor de basisschool die als doel heeft overgewicht bij kinderen te voorkomen. De methode bestaat uit een reeks van acht lessen per leerjaar voor groep 1 tot en met 8. In de lessen komen drie thema's steeds terug: voeding, bewegen en het maken van gezonde keuzes. Per thema is er een theorie- en een praktijkles. Lekker Fit! is een lesmethode die is gemaakt om structureel in het curriculum te worden opgenomen. Uit onderzoek is gebleken dat Lekker fit! een effectieve methode is wanneer er extra activiteiten aan worden toegevoegd. 6 De GGD MN is enthousiast over Lekker fit! en wil graag met de methode werken. Lekker fit! zal naast een vervolg van het project van het oude GGD Midden- Nederland, de familie Lekkerbek ook een vervolg zijn van het project van de GGD Eemland, de Gezonde Hap&Stap Vierdaagse. 3, 4 De GGD MN wil onderzoeken op welke manier Lekker fit! het beste geïmplementeerd kan worden op basisscholen in de regio Midden-Nederland. Met behulp van het onderzoek krijgt de GGD MN inzicht in hoe scholen het beste benaderd en ondersteund kunnen worden met de lesmethode Lekker fit!. GGD Midden-Nederland 7

8 1.2 Doelstelling en probleemstelling Doelstelling Het doel is om een plan te ontwikkelen voor de GGD MN voor het implementeren van de lesmethode Lekker fit! op basisscholen in de regio Midden-Nederland. Het implementatieplan is een beschrijving van de methodiek om scholen te werven en ondersteunen bij de implementatie van Lekker fit!. Randvoorwaarde is dat het implementatieplan een logisch vervolg is op de huidige projecten van de GGD MN, de familie Lekkerbek en de Gezonde Hap&Stap Vierdaagse. Ook bevat het plan een zo breed mogelijke aanpak waarbij oog is voor het beleid en de omgeving van de school. Probleemstelling Op welke manier kan de GGD MN de lesmethode over voeding en bewegen Lekker fit! op basisscholen in de regio Midden-Nederland implementeren? Deelproblemen Wat is er bekend over de effectiviteit van Lekker fit!? Wat is het resultaat van onderzoek naar Lekker fit!? Wat zijn de ervaringen van GGD'en en gemeenten wat betreft de effectiviteit van Lekker fit!? Hoe kan de GGD MN scholen in de regio enthousiast maken voor Lekker fit! zodat scholen structureel met de lesmethode gaan werken? Wat zijn de ervaringen van GGD en en gemeenten wat betreft het werven en ondersteunen van scholen voor Lekker fit!? Wat zijn de ervaringen van scholen die al werken met Lekker fit!? Welke wensen en behoeften hebben scholen in de regio wat betreft de behandeling van de thema s voeding en bewegen? Welke scholen in de regio Midden-Nederland hebben het lespakket reeds zelf besteld en werken er mee? Op welke manier kunnen ouders het beste actief betrokken worden bij Lekker fit!? Wat zijn de ervaringen van GGD en en gemeenten wat betreft het betrekken van ouders bij Lekker fit!? Wat zijn de ervaringen van scholen die met Lekker fit! werken wat betreft het betrekken van ouders bij Lekker fit!? Op welke wijze kan de huidige samenwerking met de samenwerkingspartners* vervolg krijgen in Lekker fit!? Welke onderdelen moeten aan Lekker fit! worden toegevoegd om te komen tot een effectief totaalpakket met een zo breed mogelijke aanpak, waarbij oog is voor het beleid en de omgeving van de school? Wat zijn de taken en rollen van de samenwerkingspartners en de GGD Midden- Nederland bij Lekker fit!? * thuiszorgorganisaties Zuwe, Vitras en Beweging 3.0 en sportorganisaties Sportservice Midden Nederland en SRO) Op welke wijze kan de GGD MN Lekker fit! het beste een plek geven in de organisatie? Hoe kan de GGD MN Lekker fit! aan laten sluiten bij programma Schoolkracht Basisonderwijs? Op welke manier kan de GGD MN Lekker fit! een plek geven binnen de integrale aanpak rondom Gezond Gewicht (beleidsadvisering gemeenten)? Wat is de rol van de GGD MN bij de implementatie van Lekker fit! op scholen in de regio Midden-Nederland? GGD Midden-Nederland 8

9 1.3 Leeswijzer Hoofdstuk 2 beschrijft de methode die is gebruikt om de vraagstelling te beantwoorden. In hoofdstuk 3 wordt Lekker fit! toegelicht. De sterke en minder sterke kanten van de lesmethode komen aan bod. In hoofdstuk 4 worden verschillende theorieën over het implementeren van een interventie toegelicht. Nagegaan zal worden wat de theorieën kunnen bijdragen aan de aanbevelingen in de praktijk. In hoofdstuk 5 worden de resultaten van de interviews met de verschillende onderzoeksgroepen beschreven. Daarnaast komen de uitkomsten van overleg met de samenwerkingspartners over Lekker fit! aan bod. Ten slotte worden in dit hoofdstuk de verschillende rollen die de GGD MN kan hebben bij de implementatie van Lekker fit! toegelicht. In hoofdstuk 6 komen de sterke en minder sterke kanten van het onderzoek aan bod. In hoofdstuk 7 wordt de conclusie beschreven, er wordt antwoord gegeven op de hoofdvraag. Daarnaast worden in dit hoofdstuk aanbevelingen gedaan voor de implementatie van Lekker fit! in de regio Midden-Nederland. GGD Midden-Nederland 9

10 Hoofdstuk 2: Materialen en Methoden 2.1 Onderzoeksgroepen In het onderzoek worden vier onderzoeksgroepen betrokken: medewerkers van GGD en en gemeenten, medewerkers van Lekker fit! basisscholen, medewerkers van basisscholen in de regio Midden-Nederland en de samenwerkingspartners van de GGD MN (medewerkers van Zuwe, Vitras, Beweging 3.0, Sportservice Midden Nederland en SRO). Medewerkers GGD en en gemeenten De GGD/gemeente medewerkers zijn werkzaam bij een GGD of gemeente in Nederland die werkt met Lekker fit!. De medewerker houdt zich bezig met het werven van scholen voor Lekker fit! en het ondersteunen van scholen die met de lesmethode werken. Medewerkers Lekker fit! basisscholen De leerkrachten en directeuren zijn werkzaam op een basisschool in Nederland die werkt met Lekker fit!. De leerkracht of directeur is op de hoogte van de inhoud van Lekker fit! en heeft met de methode gewerkt. Medewerkers basisscholen in de regio De leerkrachten en directeuren zijn werkzaam op een basisschool in de regio Midden- Nederland die over het algemeen nog niet werkt met Lekker fit!. De leerkracht of directeur is op de hoogte van de manier waarop er op de school aandacht wordt besteed aan de thema s voeding en bewegen. Samenwerkingspartners De GGD MN heeft bij het project de familie Lekkerbek en het project de Gezonde Hap&Stap Vierdaagse samengewerkt met verschillende partijen; thuiszorgorganisaties Zuwe, Vitras en Beweging 3.0 en sportorganisaties Sportservice Midden Nederland en SRO. Medewerkers van deze partijen en medewerkers van de GGD MN zullen samen aan de slag gaan met het implementeren van Lekker fit! op scholen in de regio Midden- Nederland. 2.2 Werving Voor het onderzoek is contact opgenomen met medewerkers van GGD en en gemeenten, medewerkers Lekker fit! basisscholen en medewerkers van basisscholen in de regio. De informatie van de samenwerkingspartners die nodig was voor het onderzoek is verkregen tijdens overleg met de samenwerkingspartners. Medewerkers GGD en en gemeenten Via de website van Lekker fit!, tijdens de informatiebijeenkomst van Lekker fit! en via literatuuronderzoek naar Lekker fit! is bekeken welke GGD en en gemeenten op dit moment werken met de methode. Vijf medewerkers van GGD en en gemeenten zijn telefonisch benaderd om deel te nemen aan het onderzoek. Alle medewerkers waren bereid geïnterviewd te worden. Medewerkers Lekker fit! basisscholen De medewerkers van GGD en en gemeenten die met Lekker fit! werken zijn geraadpleegd voor namen van Lekker fit! scholen die mogelijk mee zouden willen doen met het onderzoek. Daarnaast zijn scholen waarvan op de website van Lekker fit! een ervaringsverhaal stond benaderd om deel te nemen aan het onderzoek. Er zijn 24 scholen telefonisch benaderd om deel te nemen aan het onderzoek. Elf medewerkers van Lekker fit! scholen waren bereid geïnterviewd te worden. Medewerkers van de overige Lekker fit! scholen waren telefonisch niet bereikbaar (8), wilden door tijdgebrek niet geïnterviewd worden (4) of waren nog niet begonnen met de lesmethode (1). GGD Midden-Nederland 10

11 Medewerkers basisscholen in de regio Er zijn elf gemeenten in de regio Midden-Nederland die mogelijk aan de slag gaan met Lekker fit!: Amersfoort, Baarn, de Bilt, Eemnes, Maarssen, Renswoude, Rhenen, Veenendaal, Wijk bij Duurstede, Woudenberg en Zeist. In een aantal gemeenten is gepolst of er interesse is bij scholen om deel te nemen aan het onderzoek. In Baarn, Woudenberg en Eemnes zijn medewerkers van de GGD MN aanwezig geweest bij het directeurenoverleg. Tijdens het overleg werd gepolst of scholen interesse hebben in Lekker fit!. Geen enkele school gaf aan interesse te hebben in Lekker fit!. De scholen hebben tijdens het directeurenoverleg aangeven waarom zij geen interesse hebben. Een aantal scholen in Woudenberg zijn na het overleg telefonisch benaderd om te achterhalen welke wensen en behoeften zij dan wel hebben wat betreft het besteden van aandacht aan voeding en bewegen. Deze informatie is gebruikt voor het onderzoek. In Amersfoort hebben vijf scholen vanuit B.Slim meegedaan met de Gezonde Hap&Stap Vierdaagse. B.Slim is een samenwerkingsproject van de GGD MN en onder andere een sportorganisatie en een thuiszorgorganisatie. Het doel van B.Slim is dat de toename van overgewicht niet verder stijgt in de komende vijf jaar. Naar de vijf scholen is een brief gestuurd om te polsen of zij interesse hebben in Lekker fit!. De scholen zijn opgebeld om te achterhalen of zij geïnterviewd willen worden over hun wensen en behoeften wat betreft Lekker fit!. Geen enkele school was bereid of in staat geïnterviewd te worden. 7 In Zeist doen tien scholen mee aan Fit4kids van Sportservice Zeist. Dit is een project waarbij kinderen door middel van allerlei activiteiten worden gestimuleerd meer te bewegen en gezonder te eten. Tijdens het tien weken durende project maken de scholen ook kennis met Lekker fit!. De scholen zijn voorafgaand aan de tien weken, tijdens de startbijeenkomst, gevraagd deel te nemen aan het onderzoek. Middels een is de scholen dezelfde vraag voorgelegd. In de derde week van het project zijn de scholen opgebeld om te vragen of ze geïnterviewd willen worden over hun ervaringen met Lekker fit!. Zeven scholen waren bereid deel te nemen aan het interview. 8 Een basisschool in Rhenen heeft aangegeven geïnteresseerd te zijn in Lekker fit!. Op deze school heeft een informatief gesprek over Lekker fit! plaatsgevonden. Ook is de school een aantal vragen gesteld over de reden waarom zij aan de slag willen gaan met Lekker fit!. Deze informatie is gebruikt voor het onderzoek. In de Bilt is een medewerker van Sportservice Midden Nederland aanwezig geweest bij het directeurenoverleg. Drie scholen hebben aangegeven met Lekker fit! aan de slag te willen gaan. Voor de overige gemeenten (Maarssen, Renswoude, Veenendaal en Wijk bij Duurstede,) staan nog geen concrete acties. Om deze reden zijn de gemeenten niet betrokken in het onderzoek. 2.3 Methoden Om de vraagstelling te kunnen beantwoorden is gedurende januari-mei 2009 een kwalitatief onderzoek uitgevoerd. Theoretisch kader Verschillende theorieën die van toepassing zijn bij het implementeren van een interventie zijn beschreven. In het onderzoek is nagegaan wat deze theorieën kunnen bijdragen aan de aanbevelingen in de praktijk. Literatuuronderzoek naar Lekker fit! Via het RIVM, TNO en verschillende GGD en zijn wetenschappelijke artikelen gezocht over de effectiviteit van Lekker fit! GGD Midden-Nederland 11

12 Interviews medewerkers GGD en en gemeenten De medewerkers van GGD en en gemeenten werden telefonisch geïnterviewd. Tijdens het interview werd gebruik gemaakt van een gestructureerde vragenlijst. De vragenlijst bestond voornamelijk uit open vragen. In de vragenlijst kwamen onder andere de volgende onderwerpen aan bod: het werven en ondersteunen van scholen met Lekker fit! en de betrokkenheid van ouders bij Lekker fit!. De GGD- en gemeentemedewerkers kregen tijdens het interview de kans om de antwoorden op de vragen verder toe te lichten. De meest opvallende en relevante bevindingen zijn in dit rapport uitgewerkt. Voor de interviews met medewerkers van GGD en en gemeenten wordt verwezen naar bijlage I. Ambassadeursbijeenkomst Lekker fit! Op verschillende plekken in Nederland worden bijeenkomsten georganiseerd. Deze bijeenkomsten zijn bedoeld voor ambassadeurs van Lekker fit!. Via de website van Lekker fit! kan iedereen die zich bezig houdt met Lekker fit!, bijvoorbeeld met het werven en ondersteunen van scholen, zich opgeven om ambassadeur te worden. Dit is bedoeld om Jump en Noordhoff Uitgevers ervan op de hoogte te stellen welke personen zich bezig houden met Lekker fit!. Het ambassadeurschap brengt geen verplichtingen met zich mee. Tijdens de ambassadeursbijeenkomsten wordt stilgestaan bij de werkzaamheden van een ambassadeur. De bijeenkomsten zijn met name bedoeld om te leren van positieve ervaringen van anderen. Er wordt gesproken over het betrekken van verschillende partijen bij Lekker fit! en het enthousiast maken van leerkrachten. De GGD MN was bij een ambassadeursbijeenkomst aanwezig. Interviews medewerkers Lekker fit! basisscholen De leerkrachten en directeuren van Lekker fit! scholen werden telefonisch geïnterviewd. Tijdens het interview werd gebruik gemaakt van een gestructureerde vragenlijst. De vragenlijst bestond voornamelijk uit open vragen. In de vragenlijst kwamen onder andere de volgende onderwerpen aan bod: de ervaringen van scholen met Lekker fit!, de sterke en minder sterke kanten van Lekker fit! en de betrokkenheid van ouders bij Lekker fit!. De leerkrachten en directeuren kregen tijdens het interview de kans om de antwoorden op de vragen verder toe te lichten. De meest opvallende en relevante bevindingen zijn in dit rapport uitgewerkt. Voor de interviews met leerkrachten en directeuren wordt verwezen naar bijlage II. Interviews medewerkers basisscholen in de regio De leerkrachten en directeuren van basisscholen in de regio werden face-to-face of telefonisch geïnterviewd. Tijdens het interview werd gebruik gemaakt van een gestructureerde vragenlijst. De vragenlijst bestond voornamelijk uit open vragen. In de vragenlijst kwamen onder andere de volgende onderwerpen aan bod: de eerste indruk wat betreft met Lekker fit!, de sterke en minder sterke kanten van Lekker fit! en de wensen en behoeften van scholen wat betreft het besteden van aandacht aan voeding en bewegen. De leerkrachten en directeuren kregen tijdens het interview de kans om de antwoorden op de vragen verder toe te lichten. De meest opvallende en relevante bevinden zijn in dit rapport uitgewerkt. Afstemming met samenwerkingspartners Tijdens overleggen met de samenwerkingspartners is bekeken op welke manier de huidige samenwerking vervolg kan krijgen. Daarnaast is er gebrainstormd over wat toegevoegd moet worden aan Lekker fit! om te komen tot een effectief totaalpakket. Een effectief totaalpakket houdt een zo breed mogelijk pakket in, waarbij oog is voor het beleid en de omgeving van de school. Ten slotte is er bekeken welke organisatie welke taken en rollen op zich zou kunnen nemen. GGD Midden-Nederland 12

13 Lekker fit! als onderdeel van de GGD MN Via intern overleg met een verpleegkundige van de Jeugdgezondheidszorg (JGZ) en medewerkers van de afdeling Gezondheidsbevordering Beleidsadvisering en Epidemiologie (GBE) is bekeken welke rollen de GGD heeft bij de implementatie van Lekker fit! op scholen in de regio. GGD Midden-Nederland 13

14 Hoofdstuk 3: Lekker fit! 3.1 Informatie over Lekker fit! Lekker fit! is een lesprogramma voor de basisschool dat als doel heeft overgewicht bij kinderen te voorkomen. De methode bestaat uit een reeks van acht lessen per leerjaar voor groep 1 tot en met 8. In die lessen komen drie thema's steeds terug: voeding, bewegen en het maken van gezonde keuzes. Binnen deze thema s staan 5 leerlijnen centraal: A. Het belang van bewegen en kennis van het lichaam. B. Het begrijpen, ervaren en uitvoeren van bewegingsvormen. C. Het herkennen van gezonde voeding. D. Het begrijpen van de energiebalans. E. Het bewust zijn van en invloed hebben op de eigen leefstijl. Lekker fit! bestaat uit een les waarin de methode wordt geïntroduceerd, een theorie- en een praktijkles per thema en een afsluitende les. De groepsleerkracht verzorgt de theorielessen. De praktijklessen worden, indien aanwezig, verzorgd door de vakleerkracht bewegingsonderwijs. Ook kan een school ervoor kiezen de kinderen de fittest Lekker fit (voorheen Eurofittest) te laten doen. Deze test is bedoeld om de fitheid van kinderen te meten. Kinderen leren door de Lekker fit! lessen cognitief, ervaringsgericht en samenwerkend leren. Allereerst wordt kennis overgedragen op een manier die dicht bij de belevingswereld van de kinderen staat, namelijk door middel van verhaaltjes over de kinderen van de familie Fittepit. De verhaaltjes dienen ook als aanknopingspunt om ervaringen en kennis van de kinderen te bespreken. Door daarna kennis met behulp van activiteiten zoals puzzels, proefjes, tests en spellen toe te passen, ervaren de kinderen de theorie aan den lijve. In het lespakket worden werkvormen gebruikt die zijn bedoeld om het geleerde in praktijk te brengen door middel van het werken in groepjes en het aangaan en nakomen van afspraken in groepsverband. Daarnaast worden de ouders bij het project betrokken doordat zij samen met hun kind(eren) opdrachten maken uit de thuiswerkboekjes van Lekker fit!. Door middel van de thuisopdrachten (vaak het inventariseren van het eigen leefpatroon) ontstaat bewustwording en reflectie op het eigen leefpatroon. Op de afsprakenposter worden afspraken over bewegen, voeding en gezonde keuzes geschreven die kinderen op groepsniveau maken. De afspraken zijn concreet en haalbaar en hebben betrekking op de schoolsituatie, bijvoorbeeld iedere pauze naar buiten of alleen gezonde traktaties. Het lespakket Lekker fit! gaat uit van een preventieve en positieve aanpak van overgewicht en bewegingsarmoede. Niet het dik zijn of overgewicht wordt centraal gesteld, maar fitheid: Fit zijn is fijn. Scholen kunnen met dit lespakket een bijdrage leveren aan het verbeteren van de leefstijl van de kinderen. De lessen zijn goed inpasbaar in de reguliere uren voor gym, natuur & verzorging en wereldoriëntatie, maar ook prima in bijvoorbeeld een projectweek onder te brengen. Het voorbereiden van de lessen kost de leerkracht weinig tijd. Voor iedere groep zijn er een docentenhandleiding en 3 leerlingenwerkboekjes (bewegen, voeding en gezonde keuzes) per kind. Op dit moment werken 260 scholen in Nederland met Lekker fit!. Verschillende partijen ondersteunen de landelijke implementatie van Lekker fit!. Het Convenant Overgewicht heeft de landelijke uitrol van Lekker fit! als actiepunt gedefinieerd. Daarnaast wordt Lekker fit! in de Nota gezondheidsbeleid, het rapport van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport: 'Gezond zijn, gezond blijven; Een visie op gezondheid en preventie' van september 2007 als goed voorbeeld genoemd. Ook wordt Lekker fit! GGD Midden-Nederland 14

15 genoemd in de Nota overgewicht van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport van maart ,9,10,11, Kerndoelen primair onderwijs Het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap bepaalt wat kinderen moeten leren om actief deel te nemen aan de samenleving. Dit staat vastgelegd in zogenaamde kerndoelen. Kerndoelen zijn streefdoelen die aangeven waarop basisscholen zich moeten richten bij de ontwikkeling van hun leerlingen. Scholen mogen zelf bepalen hoe de kerndoelen binnen bereik komen. Kerndoelen zorgen ervoor dat kinderen zich in hun schoolperiode blijven ontwikkelen en ze garanderen bovendien een breed en gevarieerd onderwijsaanbod. Daarnaast dienen de kerndoelen als referentiekader voor (publieke) verantwoording. Er kan door dit kader beter worden vastgesteld of doelen wel of niet bereikt worden. Het Nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling heeft de kerndoelen naar de praktijk vertaald in leerlijnen. Lekker Fit! sluit aan op een aantal kerndoelen primair onderwijs. In kerndoel 34 (wereldoriëntatie) komt het thema voeding aan bod. De verschillende onderwerpen over voeding die beschreven worden in de leerlijnen komen terug in de theorie- en praktijklessen over voeding en gezonde keuzes maken van Lekker fit!. Bij kerndoelen 57 en 58 (bewegingsonderwijs) komt bewegen aan bod. Een aantal bewegingsvormen (balanceren, klimmen, zwaaien, over de kop gaan, springen, hardlopen, mikken, jongleren, doelspelen, tikspelen, stoeispelen en bewegen op muziek) zijn terug te vinden 13, 14 in de praktijklessen van Lekker fit! en de fittest. In bijlage III wordt kerndoel 34 met de bijbehorende leerlijnen beschreven. 3.3 Visie over Lekker fit! Hieronder wordt een aantal positieve en negatieve punten van Lekker fit! genoemd. Positieve punten Het is goed dat er een interventie is waarbij zowel voeding als bewegen aan bod komt. Vaak hebben interventies of betrekking op voeding of op bewegen. Om bewustwording en gedragsverandering bij kinderen te bewerkstelligen zodat overgewicht wordt voorkomen, is het belangrijk dat beide thema s aan bod komen. Een kind kan door een beweeginterventie bijvoorbeeld fanatiek zijn gaan sporten, maar ondertussen wel erg ongezond eten. Met Lekker fit! wordt getracht beweeg- en eetgedrag van kinderen te beïnvloeden. Lekker fit! vraagt als structurele methode niet veel tijd van scholen. Acht lessen zijn voor scholen meestal nog wel in te plannen. Zeker gezien het feit dat drie van de acht lessen praktijklessen (gymlessen) zijn die dus tijdens de gymles gegeven kunnen worden. Lekker fit! is bedoeld voor alle kinderen van de basisschool. Er zijn weinig interventies waarbij dit het geval is. Wanneer een kind acht jaar lang Lekker fit! lessen krijgt aangeboden, is de kans groot dat er in ieder geval bewustwording en misschien ook gedragsverandering bij het kind plaatsvindt. Dit heeft er vooral mee te maken dat verschillende onderwerpen uit Lekker fit! elk jaar weer terugkomen, waardoor deze waarschijnlijk (langer) blijven hangen bij de kinderen. De handleiding voor de leerkrachten is duidelijk, waardoor het de leerkracht niet veel tijd kost om de theorielessen voor te bereiden. Per les staat precies aangeven wat de bedoeling is van de les en hoeveel tijd er aan elk onderdeel besteed moet worden. Lekker fit! is een aantrekkelijke methode. De werkboekjes bevatten veel kleur en foto s waardoor het maken van de opdrachten voor de kinderen interessanter wordt. De afsprakenposter is een goede manier om de stof uit de lessen in praktijk te brengen. Omdat de kinderen de afspraak zelf hebben bedacht zullen zij zich ook eerder aan de afspraak houden. GGD Midden-Nederland 15

16 De fittest is een handige manier om de fitheid van kinderen in kaart te brengen en in de gaten te houden. De fittest kan leerkrachten stimuleren meer uit hun gymles te halen door bijvoorbeeld aandacht te besteden aan onderdelen waar de kinderen minder goed in zijn. De thuiswerkboekjes zijn een goede manier om ouders bij Lekker fit! te betrekken. Het maken van de opdrachten kost niet veel tijd waardoor het ook voor ouders die het druk hebben mogelijk is om de opdrachten met hun kind te maken. Mogelijk zal bij ouders ook bewustwording plaatsvinden door het maken van de opdrachten. Negatieve punten Lekker fit! is een dure interventie. Dit is een drempel voor scholen om met Lekker fit! te blijven werken wanneer het niet meer vergoed wordt of om überhaupt met Lekker fit! te starten. Lekker fit! is een losstaande methode. Dit kan lastig zijn voor scholen. Vooral wanneer een school gebruik maakt van een methode waarbij het thema gezondheid al aan bod komt. Scholen moeten dan uitzoeken waar de overlap precies zit en dat kost tijd. Lekker fit! gaat er onterecht vanuit dat leerkrachten vrij veel kennis hebben over voeding. In de handleiding is maar weinig informatie te vinden over voeding. Zo wordt de Schijf van Vijf bijvoorbeeld genoemd, maar wordt deze niet toegelicht. Niet alle leerkrachten weten welk product in welk vak van de Schijf van Vijf hoort, terwijl Lekker fit! wel van de leerkrachten vraagt dit aan de kinderen uit te leggen. De praktijklessen komen in de verschillende groepen veelal overeen. In groep 1 en 2 en groep 3 komen de lessen voor een deel overeen. Verder zijn de lessen in groep 4 en 5 en ook in groep 6, 7 en 8 hetzelfde. Dit maakt de praktijklessen, vooral voor de oudere kinderen, minder aantrekkelijk. In groep 6-8 wordt elk jaar hetzelfde kennisspel gedaan. Uiteraard is het belangrijk om de lesstof elk jaar te herhalen zodat kinderen het onthouden, maar dit hoeft niet te betekenen dat de lessen exact overeenkomen. De leerkracht kan de stof ook herhalen door de klas een aantal vragen te stellen en waar nodig nog een keer iets uit te leggen. In de praktijkles worden vaak achtereenvolgend een aantal spellen gedaan waarbij veel spullen en toestellen nodig zijn. Dit is zeker met jonge kinderen, die niet goed kunnen helpen met het voorbereiden van het volgende spel, erg onhandig. De lesstof van groep 1-3 is moeilijk. Groep 1 en 2 moet bijvoorbeeld kleine plaatjes van groenten en fruit uitknippen en deze vervolgens benoemen. Groep 3 moet een aantal leesopdrachten doen die ver boven hun niveau liggen. De kinderen van groep 1 en 2 krijgen ook thuiswerkboekjes. Huiswerk voor deze kinderen is een te zware belasting. Wat lastig is aan de thuiswerkboekjes, is dat een deel thuis en een deel op school gemaakt moet worden. Betrokken ouders zullen de neiging hebben alle opdrachten met hun kind te maken terwijl minder betrokken ouders de opdrachten helemaal niet maken met hun kind. Dit maakt de les waarbij de opdrachten besproken worden voor zowel kinderen van betrokken als van minder betrokken ouders minder leuk. De kinderen hoeven zich maar een aantal weken aan de afspraak die zij bedacht hebben te houden. Het zou goed zijn dat, wanneer bijvoorbeeld is afgesproken dat de kinderen elke week minimaal één keer fruit eten in de pauze, dit beleid wordt voor de hele school. 15 GGD Midden-Nederland 16

17 Hoofdstuk 4: Theoretisch kader In dit onderzoek wordt met behulp van informatie van interne en externe ervaringsdeskundigen op het gebied van implementeren een plan ontwikkeld voor de implementatie van Lekker Fit! op scholen in de regio Midden-Nederland. De definitie en het belang van implementeren worden in dit hoofdstuk toegelicht. Daarnaast worden verschillende theorieën beschreven over het implementeren van een interventie. Nagegaan zal worden wat de theorieën kunnen bijdragen aan de aanbevelingen in de praktijk (hoofdstuk 7). Definitie van het implementeren Implementeren is het procesmatig en planmatig verspreiden en invoeren van een vernieuwing en/of een verandering met als doel dat deze een structurele plaats krijgt in het (beroepsmatig) handelen, in het functioneren van een organisatie of de structuur van de gezondheidszorg. De verschillende onderdelen van de definitie worden hieronder toegelicht. Bij implementatie is altijd sprake van een procesmatige aanpak. Daarmee wordt bedoeld dat er een bepaalde stap moet zijn gezet of een fase moet zijn doorlopen voordat aan een volgende begonnen kan worden. Daarnaast is er sprake van een planmatige aanpak waarbij de keuze en uitvoering van strategieën om implementatie van een vernieuwing te bereiken onderbouwd is. Implementeren gaat om het invoeren van werkwijzen of organisatievormen die nieuw of anders zijn dan voorheen gebruikelijk was. In het geval van de GGD MN gaat het om de voor de regio Midden-Nederland nieuwe interventie Lekker Fit!. Ten slotte wordt met een structurele plaats in het (beroepsmatig) handelen bedoeld dat implementatie zou moeten leiden tot een blijvende verandering. 13 Het belang van implementatie Er wordt vandaag de dag veel tijd en energie gestoken in de ontwikkeling van allerlei interventies. Aan de vraag hoe ervoor gezorgd kan worden dat de interventies ook gebruikt gaan worden wordt veel minder aandacht besteed. Een goed product vindt zijn weg vanzelf is dan ook nog steeds een veelgehoorde uitspraak. Men denkt klaar te zijn wanneer de interventie af is, maar in werkelijkheid begint het dan pas. Implementeren is niet alleen het verspreiden van een interventie. Het is belangrijk dat de implementatie ook gericht is op het feitelijk gebruiken van de interventie in de eigen werkwijze. Daarnaast is het voeren van een goede dialoog tussen betrokken partijen tijdens het implementatietraject sterk bepalend voor het uiteindelijke succes van de implementatie. Beïnvloeden van het implementatieproces De onderstaande factoren kunnen het implementatieproces beïnvloeden. Om het succes van de implementatie te vergroten dient dus rekening gehouden te worden met deze factoren. Relatief voordeel: mate waarin de innovatie wordt waargenomen als beter dan voorgaande interventies. De GGD MN kan inspelen op deze factor door te benadrukken dat Lekker fit! de eerste interventie is waarbij zowel aandacht is voor voeding als voor bewegen. Daarnaast worden alle groepen bij Lekker fit! betrokken. Complexiteit: mate waarin de innovatie makkelijk te begrijpen en toe te passen is. Verenigbaarheid: mate waarin de innovatie aansluit bij bestaande werkwijzen en in overeenstemming is met heersende waarden, normen en behoeften. De GGD MN kan inspelen op deze factor door aan te geven dat Lekker fit! niet veel tijd vraagt van scholen. Drie van de acht lessen zijn praktijklessen. Deze lessen kunnen tijdens de gymlessen gegeven worden en kosten dus geen extra tijd. De overige vijf lessen zijn goed inpasbaar in de reguliere uren voor natuur & verzorging en wereldoriëntatie. Lekker fit! kan ook prima in bijvoorbeeld een projectweek worden ondergebracht. Het voorbereiden van de lessen kost de leerkracht weinig tijd. Mogelijkheid tot uitproberen: mate waarin de innovatie uitgeprobeerd kan worden. De GGD MN kan inspelen op deze factor door scholen de mogelijk te geven het lespakket GGD Midden-Nederland 17

18 in te zien. Ook zou een medewerker van de GGD het leerkrachtenteam een Lekker fit! proefles kunnen geven waardoor zij een beeld krijgen van de inhoud van de methode. Risico s: mate waarin het aanvaarden van de innovatie risico s met zich meebrengt. Flexibiliteit: mate waarin de innovatie kan worden aangepast aan de situatie van de doelgroep. De GGD MN kan inspelen op deze factor door aan te geven dat scholen Lekker fit! kunnen gebruiken op een manier die zij zelf prettig vinden. Van Lekker fit! kan een project worden gemaakt of het kan over het jaar verspreid worden. Bovendien geeft de GGD MN scholen de mogelijkheid allerlei activiteiten toe te voegen die passen bij de situatie van de school. Observeerbaarheid: mate waarin de resultaten van het gebruik van de innovatie zichtbaar zijn voor anderen zodat anderen ook de voordelen van de innovatie kunnen waarnemen. 17 Verspreiding van informatie Het model voor verspreiding van informatie laat zien op welke manier de doelgroep omgaat met de verspreide interventie. Figuur 1 toont het resultaat van drie jaar implementeren van een interventie, in dit geval een lespakket over aids. De intermediaire doelgroep (docenten) was redelijk gemotiveerd om met de interventie te gaan werken. Zeventig procent van de intermediaire doelgroep geeft aan van het lespakket te hebben gehoord. De helft van de doelgroep heeft het pakket ingezien. Dertig procent van de doelgroep heeft het aangeschaft, 15% heeft het gebruikt en slechts 5% heeft het pakket gebruikt zoals het door de makers bedoeld is. Deze percentages zijn een normaal resultaat die in principe voor elke verspreide interventie gelden. Implementeren gaat dus niet vanzelf. Het is belangrijk dat de GGD MN niet te hoge doelen stelt wat betreft Lekker fit!. Een voorbeeld van een te hoog doel is dat alle scholen in drie jaar aan Lekker fit! gaan meedoen. Een reëler doel zou kunnen zijn dat binnen drie jaar 10% van de scholen in de regio met Lekker fit! werken. 18 Figuur 1: Verspreiding van informatie 18 Adoptiecurve van Rogers De adoptiecurve verdeelt de doelgroep in vijf groepen. Deze groepen verschillen in de mate waarin ze geneigd zijn een vernieuwing, in dit geval een interventie, te adopteren. De innovaters hebben de neiging het snelst met een interventie aan de slag te gaan. Daarna volgen de early adopters, die dit iets later doen. De derde groep is de majoritiy, die wordt gesplitst in de vroege en de late meerderheid. De personen in de meest trage groep worden de achterblijvers of laggards genoemd. In figuur 2 is de s-curve te zien die ontstaat wanneer de mate van verspreiding van een vernieuwing wordt afgezet tegen de tijd. Verschillende groepen betekent ook dat elke groep op een andere manier benaderd moet worden met een interventie. De innovators zijn de voorlopers. Zij staan open voor nieuwe dingen. Er is een kans dat de innovators al van de interventie gehoord hebben en misschien zelfs informatie hebben bekeken. De early adopters en de early majority zijn bereid met de interventie aan de slag te gaan wanneer GGD Midden-Nederland 18

19 ze zien dat anderen dit ook doen en dat het anderen iets oplevert. Op een bepaald moment gebruiken zoveel mensen de interventie dat die zichzelf gaat verkopen. De interventie wordt een nieuwe trend en raakt ingeburgerd. Bij Lekker Fit! is dit vooral in Rotterdam het geval. Lekker Fit! is een succes in de stad waardoor steeds meer scholen er (spontaan) mee aan de slag willen gaan. De GGD MN kan deze ervaring gebruiken bij het werven van scholen. Het zou bijvoorbeeld verstandig zijn wanneer de GGD MN zich eerst zou richten op de enthousiaste scholen. De scholen die minder enthousiast zijn volgen mogelijk wanneer zij zien dat Lekker fit! iets oplevert op scholen die er al mee werken. 18 Figuur 2: Adoptiecurve van Rogers 18 Stages of change model Het Stages of change model (figuur 3) onderscheidt een aantal stadia in het proces van gedragsverandering. In elk stadium hebben mensen een bepaalde motivatie om hun gedrag te veranderen. In de precontemplationfase (voorbeschouwingsfase) wordt niet erkend dat er een relatie is tussen het gedrag en het probleem. In de contemplationfase (overpeinzingsfase) wordt er een afweging gemaakt tussen de voor- en nadelen van het eigen gedrag. Er wordt overwogen het gedrag te veranderen. Vervolgens wordt de gedragsverandering voorbereid. Dit is de determinationfase (voorbereidingsfase). Daarna volgt de actionfase (actieve verandering) waarin de gedragsverandering plaatsvindt. Mensen moeten in deze fase overtuigd raken van hun mogelijkheden om te veranderen. Bij Lekker fit! kan dit door leerkrachten een training te geven over hoe ze met Lekker fit! kunnen werken. Op deze manier raken leerkrachten vertrouwd met de methode waardoor ze het gevoel krijgen dat ze in staat zijn de lessen te geven. Figuur 3: Stages of change model 17 GGD Midden-Nederland 19

20 Na deze fase volgt de maintenancefase (behoudfase) waarin men de gedragsverandering tenminste zes maanden heeft volgehouden. In deze fase is het van belang dat het gezonde gedrag wordt beloond. Dit kan bij Lekker fit! door de scholen positieve feedback te geven ten aanzien van hun gedrag. Scholen worden op die manier gestimuleerd met Lekker fit! aan de slag te blijven gaan. Het komt voor dat men terugvalt in het oude gedrag. Soms wordt er na deze terugval (relapse) opnieuw geprobeerd gedragsverandering te laten plaatsvinden of men blijft het oude gedrag vertonen (permanent exit). Het stages of change model maakt duidelijk dat er goed gekeken moet worden naar de motivatie-kenmerken van de doelgroep. Mensen bevinden zich in verschillende fases. Een interventie moet zo worden georganiseerd dat mensen van de ene naar de volgende fase komen. 18 GGD Midden-Nederland 20

21 Hoofdstuk 5: Resultaten 5.1 Literatuuronderzoek Om aanbevelingen te kunnen doen wat betreft het implementeren van de lesmethode Lekker fit! in de regio Midden-Nederland heeft een analyse plaatsgevonden van onderzoeken naar Lekker fit!. Eerste effectevaluatie Lekker fit! in Rotterdam In 2005 is in Rotterdam door drie stedelijke diensten (Sport en Recreatie, Jeugd, Onderwijs en Samenleving en de GGD) het project Lekker fit! opgezet. Lekker fit! is een project over voeding en bewegen voor basisschoolkinderen dat bestaat uit het lespakket Lekker fit! dat bestaat uit tien pijlers (zie tabel 1). Tabel 1: Tien pijlers Lekker fit! Rotterdam extra bewegingsonderwijs tijdens en na schooltijd 2. de komst van de gymleraar nieuwe stijl 3. lespakket Lekker Fit! 4. sportlessen als opstap naar de sportvereniging 5. sportverenigingen terug in de wijken 6. de Eurofittest 7. de Fitmeter 8. hulp en advies door de jeugdverpleegkundige 9. de Jeugdmonitor Rotterdam 10. oudervoorlichting Eén van de belangrijkste pijlers van Lekker Fit! is de introductie van de gymleraar nieuwe stijl. Dit is een professionele vakleerkracht met minimaal een ALO diploma, die elke week drie keer gymlessen onder schooltijd en twee beweegactiviteiten na schooltijd verzorgt. Daarnaast bestaat Lekker Fit! onder andere uit een lespakket dat kinderen leert over de energiebalans en gezonde leefstijlen, advies van een jeugdverpleegkundige wanneer overgewicht wordt geconstateerd en voorlichting voor ouders. In het schooljaar heeft een gerandomiseerd, gecontroleerd onderzoek met een voor- en nameting naar de effectiviteit van Lekker fit! in Rotterdam plaatsgevonden. Aan dit onderzoek deden kinderen, afkomstig van 17 Rotterdamse scholen mee: 9 Lekker fit! scholen en 8 controlescholen. Tijdens het onderzoek werd met behulp van de Eurofittest het effect van Lekker fit! op verschillende fysieke uitkomstmaten gemeten: mate van overgewicht, BMI, middelomtrek en fitheid van kinderen uit groep 3 tot en met 8. In tabel 2 is te zien uit welke onderdelen de Eurofittest bestaat. Door kinderen uit groep 6 tot en met 8 werd daarnaast een vragenlijst over het effect van Lekker fit! op beweeggedrag, voedingspatronen en hun determinanten (attitudes en gedragsintenties) ingevuld. Tabel 2: Onderdelen Eurofittest 19 Evenwichtstest Sneltikken met één hand Zittend reiken Verspringen uit stand Handknijpkracht Sit-ups Hangen met gebogen armen Shuttle run test (uithoudingsvermogen) BMI (kg/m 2 ) GGD Midden-Nederland 21

22 Uit het onderzoek blijkt dat Lekker fit! in de middenbouw (groep 3 tot en met 5) een gunstig effect heeft op een aantal fysieke uitkomstmaten: percentage kinderen met overgewicht, de middelomtrek en het uithoudingsvermogen (shuttle run test). Op de Lekker fit! scholen is het percentage kinderen met overgewicht in de middenbouw niet afgenomen, maar wel minder sterk gestegen ten opzichte van de controlescholen (zie figuur 4). Op alle andere Eurofit testonderdelen, behalve zittend reiken en handknijpkracht, is de interventiegroep even veel of meer vooruit gegaan dan de controlegroep. Middenbouw Bovenbouw , , ,2 0 C o ntro le Lekker fit! 0 C o ntro le Lekker fit! Figuur 4: Toename overgewicht middenbouw en bovenbouw (%) 19 In de bovenbouw (groep 6 tot en met 8) heeft Lekker fit! alleen effect op één onderdeel uit de Eurofittest: verspringen uit stand. Het percentage kinderen met overgewicht, de middelomtrek en de BMI neemt op de Lekker fit! scholen en de controlescholen evenveel toe (zie figuur 4). Er zijn wel enkele effecten in de bovenbouw ten aanzien van gedrag en gedragsdeterminanten. Een gunstig effect van Lekker fit! was dat het aantal meisjes dat had ontbeten op de dag van de nameting hoger was dan bij de voormeting op de Lekker fit! scholen, en lager op de controlescholen. Ook was bij kinderen van de Lekker fit! scholen de intentie om minder zoete dranken te drinken gelijk gebleven, terwijl dit op de controle scholen is gedaald. Er is ook een aantal minder gunstige effecten van Lekker fit! gemeten. Zowel op de Lekker fit! scholen als op de controlescholen gaven meer kinderen bij de nameting aan (de dag voorafgaand aan de afname van de vragenlijst) twee uur of meer televisie te hebben gekeken of te hebben gecomputerd. De toename van het aantal kinderen dat dit aangaf was bij Lekker fit! scholen groter dat bij controlescholen. Ook zijn kinderen op de Lekker fit! scholen hun gezondheid minder vaak als (heel) goed gaan waarderen, terwijl leerlingen van de controlescholen dit juist vaker zijn gaan doen. Ten slotte zijn meisjes op Lekker fit! scholen zich gemiddeld vaker zorgen gaan maken over hun gewicht, terwijl meisjes op de controlescholen dit minder vaak zijn gaan doen. De betekenis die hieraan moet worden toegekend is tot dusver onduidelijk. Uit het onderzoek kan geconcludeerd worden dat Lekker fit! effectief is in de middenbouw van het basisonderwijs. Het is onduidelijk waarom Lekker fit! in de bovenbouw, behalve voor één onderdeel uit de Eurofittest geen effect laat zien op de fysieke uitkomstmaten. Mogelijk is dit toe te schrijven aan een nog niet optimale implementatie en zijn er wel effecten op lange termijn. Om de groei in overgewicht te stoppen is in ieder geval verdere intensivering van Lekker fit! nodig. Het lespakket Lekker fit! (pijler 3) is door de Hartstichting en Noordhoff uitgevers geadopteerd en is nu landelijk beschikbaar. Aangezien tijdens het onderzoek bekeken is wat het effect van het project Lekker fit! (met tien pijlers) is, kunnen er geen conclusies worden getrokken over het effect van enkel het lespakket Lekker fit!. 19 GGD Midden-Nederland 22

23 Tweede effectevaluatie Lekker fit! in Rotterdam In het schooljaar heeft op de scholen die hebben deelgenomen aan het bovenstaande onderzoek een tweede nameting plaatsgevonden. De negen Lekker fit! scholen uit het eerste onderzoeksjaar zijn met het tweede jaar Lekker fit! gestart. De acht scholen die eerst behoorden tot de controlescholen zijn in 2007 ook aan de slag gegaan met Lekker Fit!. Het vervolgonderzoek bevat dan ook geen controlescholen. Daarom zijn in een aantal analyses de gegevens uit als controle gebruikt. Het is niet uit te sluiten dat de gevonden resultaten veroorzaakt zijn door veranderde omstandigheden in de jaren en/of , los van Lekker fit!. Uit het onderzoek blijkt dat het percentage kinderen met overgewicht in voor alle 17 scholen met 3% is afgenomen (van 30% naar 27%). De toename in overgewicht die in schooljaar nog werd gevonden is hiermee ongedaan gemaakt. Deze daling in het percentage overgewicht in geldt zowel voor de middenbouw als voor de bovenbouw. Tijdens de eerste nameting had Lekker fit! alleen effect bij de middenbouw: het percentage kinderen met overgewicht nam toen minder toe dan bij de controlegroep. Een ander gunstig effect is dat de BMI en de middelomtrek minder snel toenemen. Een stijging van BMI en middelomtrek is normaal bij kinderen die in de groei zijn. Positief is dat deze stijging bij kinderen die aan Lekker fit! meedoen, vervlakt. Opvallend is, dat de kinderen die voor het eerste jaar meededen met Lekker fit! zich gunstiger ontwikkelen op percentage overgewicht, BMI, middelomtrek en handknijpkracht (onderdeel Eurofittest) dan de kinderen die in al meededen aan Lekker fit!. Ook al had de helft van de kinderen uit het onderzoek al twee jaar Lekker fit! achter de rug en de andere helft maar één, de bereikte resultaten ontlopen elkaar weinig, met uitzondering van de shuttle run. De kinderen die voor het eerst meededen met Lekker fit! scoorden gunstiger op de shuttle run test. De leefstijl van kinderen die voor het tweede jaar aan Lekker fit! meedoen is op een aantal aspecten iets gezonder dan kinderen die niet aan het project meedoen. Zo komt de eerste groep kinderen vaker actief (op de fiets, lopend) naar school, spelen ze vaker buiten, tonen ze vaker de intentie om te (blijven) sporten en eten ze vaker voldoende fruit. Uit het onderzoek kan geconcludeerd worden dat de gunstige ontwikkeling wat betreft overgewicht, middelomtrek en nu ook BMI die is gevonden bij de eerste nameting, zich heeft doorgezet in alle leeftijdsgroepen en op alle scholen. Of deze resultaten moeten worden toegeschreven aan Lekker fit! of andere onbekende omstandigheden kan niet worden vastgesteld. Wat betreft de fitheid zijn geen gunstige ontwikkelingen geconstateerd. De leefstijl van de kinderen is op een aantal aspecten verbeterd, maar er is geen sprake van een zich doorzettende ontwikkeling. 20 Effectevaluatie Lekker fit! door Centrum Gezond Leven Het Centrum Gezond Leven van het RIVM beoordeelt de kwaliteit van gezondheidsbevorderende leefstijlinterventies. Op dit moment wordt Lekker fit! van de GGD Rotterdam-Rijnmond en Lekker fit! van de GGD West-Brabant beoordeeld. Beide interventies bestaan naast de lesmethode uit andere onderdelen. Bij de GGD Rotterdam- Rijnmond is de lesmethode, zoals gezegd, één van de tien hierboven genoemde pijlers. De GGD West-Brabant heeft onder andere een ouderbijeenkomst en een supermarktrondleiding aan het programma toegevoegd. De interventies lopen op dit moment en zijn nog niet in de praktijk op effectiviteit beoordeeld door het Centrum Gezond Leven. De interventies worden tot nu toe beoordeeld als in theorie effectief (niveau 1). Dit betekent dat de kwaliteit van de theoretische onderbouwing, de beschrijving van de methodiek, de randvoorwaarden en de eisen van de kwaliteitsbewaking als voldoende beoordeeld zijn. Nadat de projectfase afloopt kan worden bekeken of de interventies bewezen effectief (niveau 2) of zelfs kosteneffectief 21, 22 (niveau 3) zijn. GGD Midden-Nederland 23

24 Procesevaluatie Lekker fit! In opdracht van de Hartstichting heeft TNO een procesevaluatie van het lespakket Lekker fit! uitgevoerd. Veertien leerkrachten uit groep 4 en 7 zijn geïnterviewd over hun ervaringen met het gebruik van Lekker fit!. Uit het onderzoek blijkt dat de leerkrachten over het algemeen positief zijn over het lespakket. Het lesprogramma heeft volgens de leerkrachten een duidelijke opbouw, een overzichtelijke handleiding en opdrachten die qua niveau en inhoud goed afgestemd zijn op de leeftijd van de kinderen. De opdrachtenboekjes zijn een goede manier om ouders bij Lekker fit! te betrekken. Wel ervaren de leerkrachten dat de opdrachtenboekjes nogal eens vergeten worden of niet samen met de ouders ingevuld worden. De praktijklessen zijn door veel leerkrachten niet of op een andere wijze uitgevoerd omdat deze veel voorbereidingstijd vergden. Ook de beweegspelletjes werden niet door alle leerkrachten uitgevoerd omdat de klas na deze spelletjes lange tijd onrustig bleef. Op basis van de bevindingen beveelt TNO aan om het lesprogramma over een half jaar (tot een jaar) te spreiden. Leerkrachten hebben dan genoeg tijd om de lessen te plannen en verwacht wordt dat de informatie beter bij de leerlingen blijft hangen wanneer het gespreid wordt aangeboden. Daarnaast kunnen in de handleiding meer korte opdrachten (van minuten) opgenomen worden. Met behulp van de opdrachten kan er eenvoudig vaker (kort) aandacht besteed worden aan Lekker fit!. Ook kan het aantal benodigde toestellen tijdens de praktijkles verminderd worden. Het plaatsen en opruimen hiervan neemt veel tijd in beslag. Ten slotte zouden suggesties voor het uitvoeren van Lekker fit! bij combinatieklassen kunnen worden opgenomen in de handleiding. 23 Effectevaluatie Extra Lekker fit! De afgelopen jaren zijn in Nederland diverse (school)programma s over voeding en bewegen ontwikkeld. Bij enkele interventies wordt gekozen voor multi-componenten strategieën. Multi-componenten strategieën zijn gericht op verandering van omgeving, het bevorderen van gezonde voeding en bewegen, en het verminderen van inactiviteit, zoals tv kijken en computeren. In Nederland zijn deze programma s beperkt geëvalueerd. Internationale review studies laten zien dat multi-componenten programma s gericht op kinderen veelbelovende effecten laten zien wat betreft de preventie van overgewicht. Deze veelbelovende effecten waren voor TNO, Voedingscentrum, NISB en NIGZ aanleiding om een multi-componenten programma, genaamd Extra Lekker fit!, samen te stellen. Het programma wordt gesubsidieerd door ZonMw en is gericht op de preventie van overgewicht bij kinderen in het basisonderwijs. Het lesprogramma Lekker fit! vormt de basis voor Extra Lekker fit!. Daarnaast is gebruik gemaakt van materialen van bestaande Nederlandse programma s zoals Smaaklessen, Schoolgruiten en Bewegingstussendoortjes. Het theoretisch kader is afkomstig van twee evidence based programma s uit Amerika. Extra Lekker fit! bestaat uit zeven kernlessen over voeding, bewegen en inactiviteit en acht praktijklessen waarin onder andere smaakproefjes en spelletjes worden gedaan, en een ontbijt wordt gemaakt. Vanaf september 2009 zal een onderzoek naar Extra Lekker fit! plaatsvinden bij groep 6, dat zal doorlopen tot en met groep 7 (in groep 8 vindt nog één nameting plaats). Zesenzestig scholen zullen deelnemen aan dit onderzoek. Tijdens het onderzoek zal gekeken worden naar de haalbaarheid, kosten en effectiviteit van Extra Lekker fit!. Met Jump en Noordhoff Uitgevers is afgesproken dat de elementen die effectief blijken te zijn 24, 25 worden doorgevoerd in het huidige Lekker fit! lespakket. GGD Midden-Nederland 24

25 5.2 Interviews medewerkers GGD en en gemeenten Algemeen Vijf medewerkers van GGD en en gemeenten (sector/afdeling sport) zijn geïnterviewd over Lekker fit!. De medewerkers zijn afkomstig van de GG&GD Utrecht, de GGD West- Brabant, de GGD Zuid-Limburg en de gemeenten Rotterdam en Oldenzaal. In deze regio s wordt ongeveer twee jaar met Lekker fit! gewerkt. Met uitzondering van Rotterdam, daar werkt men bijna vier jaar met Lekker fit!. De ervaringen van de GGDen gemeente medewerkers met Lekker fit!, hebben betrekking op in totaal 138 Lekker fit! scholen. Effectiviteit Lekker fit! Lekker fit! wordt als een effectieve lesmethode ervaren. De medewerkers zijn enthousiast over de combinatie van de thema s voeding en bewegen bij Lekker fit!. Ook vinden zij het goed dat alle kinderen (groep 1 t/m 8) worden betrokken bij de lesmethode. Kinderen, ouders en leerkrachten gaan bewuster om met voeding, en bewegen soms ook meer. In de meeste regio s vindt met name bewustwording plaats. In Rotterdam is al wel een effect van Lekker fit! zichtbaar: het percentage kinderen met overgewicht neemt af. Rotterdam Lekker fit! bestaat echter niet alleen uit het lespakket, maar uit vele onderdelen waaronder extra gymlessen. Om (in de andere regio s) gedragsverandering te bewerkstelligen is het betrekken van ouders bij Lekker fit! belangrijk, maar ouders zijn vaak lastig te bereiken. Dit wordt door de meeste medewerkers gezien als punt van aandacht. In Oldenzaal verloopt het betrekken van ouders wel soepel (zie kopje betrekken van ouders). Volledigheid Lekker fit! Lekker fit! wordt soms als volledige methode en soms als onvolledige methode ervaren. De GGD West-Brabant noemt Lekker fit! een compacte en complete methode, die te overzien is en die precies de goede grootte heeft. Het praktijkgedeelte (gymlessen) bevat weinig variatie. In de verschillende groepen worden vaak dezelfde lessen gegeven. In alle regio s worden activiteiten aan Lekker fit! toegevoegd. Dit wordt soms gedaan om te komen tot een volledige methode. Er worden dan meestal activiteiten toegevoegd om ouders te betrekken of om het beleid rondom eten en drinken op school aan te pakken. Soms worden activiteiten enkel toegevoegd om Lekker fit! aantrekkelijker te maken voor scholen. Als een school aan de slag gaat met het traktatiebeleid en dit werkt, zijn andere scholen sneller geneigd ook beleid te gaan voeren. GG&GD Utrecht Toevoegen van activiteiten In alle regio s worden door de GGD en en gemeenten activiteiten toegevoegd aan Lekker fit!. Deze activiteiten worden hieronder genoemd: Lessen voor kinderen over voeding (smaakles, ontbijtles, supermarktrondleiding) door een diëtist van de thuiszorg. Ouderavond/ouderbijeenkomst over voeding en bewegen door pedagogen, diëtisten en/of beweegmakelaars (mensen die bezig zijn met het afstemmen van vraag en aanbod op het gebied van sport). Inloopochtenden over voeding en bewegen voor ouders. Workshops voor ouders over voeding en bewegen (bijvoorbeeld gezonde traktaties maken). Voorlichting over voeding en bewegen voor leerkrachten. Sponsoren van fruit op scholen (scholen voeren daarna soms zelf een fruitdag in). Extra bewegingsonderwijs tijdens en na schooltijd (gegeven door een vakleerkracht). Sportkennismakingslessen als opstap naar de sportvereniging. Sportverenigingen terug in de wijken (opzet van satellietlocaties in wijken waar onvoldoende sportverenigingen zijn). GGD Midden-Nederland 25

26 Schoolsporttoernooien. Naschools sportkennismakingsprogramma. Hulp en advies van een jeugdverpleegkundige of diëtist (voor kinderen met overgewicht). Stimuleren van scholen om beleid rondom voeding en bewegen op te stellen. Aanbieden van schoolkrantartikelen over voeding en bewegen. Voeg activiteiten toe aan Lekker fit!. Dit maakt het pakket aantrekkelijker. Scholen willen daardoor eerder aan de slag met Lekker fit!. GGD West-Brabant Sommige scholen voegen zelf activiteiten toe aan Lekker fit!. Dit gebeurt meestal wanneer Lekker fit! in een projectvorm wordt gegoten. Dan wordt er bijvoorbeeld een opening georganiseerd waarbij de hele school een dans leert op het schoolplein. Of en welke activiteiten scholen aan Lekker fit! toevoegen is erg afhankelijk van het enthousiasme en de creativiteit van de leerkrachten. Rol van de GGD of gemeente De medewerkers hebben allen een rol bij het werven, ondersteunen en soms bij het evalueren van Lekker fit! op scholen. Werven van scholen De scholen komen via de GGD of gemeente in aanraking met Lekker fit!. Schriftelijk (via een brief) of mondeling (door telefonisch contact of tijdens een directeurenoverleg) worden de scholen benaderd om met Lekker fit! aan de slag te gaan. Op een brief reageren scholen nauwelijks uit zichzelf. In Utrecht reageerden 4 scholen van de 120 scholen spontaan op de Lekker fit! brief. De GGD of gemeente moet de scholen nabellen om hun mening te polsen. Wanneer scholen geïnteresseerd zijn volgt een gesprek met de directie. Daarna worden één of twee presentaties over Lekker fit! aan het leerkrachtenteam gegeven. Scholen zijn over het algemeen vrij snel enthousiast over Lekker fit!. In een aantal regio s wilden alle benaderde scholen met de lesmethode aan de slag gaan. In Utrecht zijn scholen veel minder snel bereid met Lekker fit! te gaan werken. Het vergoeden van Lekker fit! is effectief bij het enthousiasmeren van scholen. Daarnaast gaan scholen sneller met het pakket werken wanneer er activiteiten aan Lekker fit! worden toegevoegd en de school op een enthousiaste manier persoonlijk benaderd wordt. Scholen durven dan vragen te stellen die ze bijvoorbeeld tijdens een directeurenoverleg niet durven te stellen. Ook kunnen cijfers van het percentage kinderen met overgewicht voor scholen aanleiding zijn om met Lekker fit! te gaan werken. Daarnaast vinden scholen het prettig om proeflessen te ontvangen, zodat ze een beeld krijgen van wat Lekker fit! voorstelt. Ten slotte kunnen scholen enthousiast worden over Lekker fit! door het geven van veel informatie, zodat eventuele twijfels worden weggenomen. In Rotterdam is het alleen de eerste twee jaar nodig geweest om scholen te enthousiasmeren voor Lekker fit!. Lekker Fit! is nu zo bekend in de stad, dat scholen in de rij staan om met de methode aan de slag te kunnen. Leerkrachten hebben regelmatig last van kinderen die niet gezond eten. Wanneer een kind bijvoorbeeld niet ontbijt, kan het last krijgen van concentratieproblemen. Op deze manier is de gezondheid van de kinderen wel degelijk een probleem van de school en niet alleen van de ouders. Het kan voor de school dan gemakkelijker zijn om bijvoorbeeld fruitbeleid in te voeren. GG&GD Utrecht Alle medewerkers hebben wel eens weerstand ervaren van scholen om aan de slag te gaan met Lekker fit!. Wanneer een school niet met Lekker fit! wil werken wordt deze veelal niet meer benaderd over de methode. Soms wordt gevraagd of de school over een jaar of aantal jaren mogelijk wel geïnteresseerd is in Lekker fit!. Scholen willen om GGD Midden-Nederland 26

27 verschillende redenen niet met de methode werken. Zij zien voeding en bewegen niet als prioriteit, hebben geen tijd of willen vooral aandacht aan taal en rekenen besteden. In een aantal regio s is merkbaar dat de weerstand minder fel is dan voorheen. Steeds meer scholen in die regio zien namelijk in dat Lekker fit! een positief effect heeft op kinderen. In Oldenzaal en Zuid-Limburg geven scholen aan dat ze het soms best lastig vinden om met een nieuwe methode te gaan werken. Toch vonden deze scholen het zo belangrijk om aandacht te besteden aan voeding en bewegen dat zij uiteindelijk wel met Lekker fit! aan de slag zijn gegaan. Lekker fit! heeft zichzelf bewezen. Sport&Recreatie Gemeente Rotterdam Ondersteunen van scholen De meeste scholen hebben geen ondersteuning nodig bij Lekker fit!. Een presentatie voor het leerkrachtenteam is vaak al voldoende. Soms gaan GGD- of gemeentemedewerkers in gesprek met scholen over de manier waarop Lekker fit! een plek krijgt in de school. Er wordt dan een planning gemaakt, waarop de verschillende Lekker fit! activiteiten staan. Het komt ook voor dat de medewerker een werkgroep samenstelt die Lekker fit! draagt. Deze werkgroep bestaat meestal uit twee of drie leerkrachten. Verder helpen de medewerkers vaak bij het organiseren van activiteiten en polsen ze af en toe of scholen nog bezig zijn met Lekker fit!. Evalueren van Lekker fit! In sommige regio s wordt Lekker fit! door de medewerkers geëvalueerd. Dit gaat om een proces- en/of een effectevaluatie. Bij een procesevaluatie wordt aan de leraren gevraagd wat zij van Lekker fit! vonden en wat bijvoorbeeld goed of minder goed liep. Bij een effectevaluatie moeten leerlingen een vragenlijst over Lekker fit! invullen. In Breda kwam tijdens een pilot Lekker fit! naar voren dat op scholen waar overgewicht niet zoveel voorkomt Lekker fit! weliswaar als leuk programma ervaren wordt, maar niet als noodzakelijk. Vervolgens heeft de GGD West-Brabant besloten enkel de scholen te benaderen waar overgewicht wel veel voorkomt. De rol van andere organisaties Naast de GGD en de gemeente zijn er vaak andere organisaties betrokken bij Lekker fit!. De diëtist van de thuiszorg verzorgt meestal ouderavonden en lessen over voeding voor kinderen. In Rotterdam komt op een aantal scholen, een dag in de week, een diëtist. De diëtist verzorgt voorlichting over voeding en gaat in gesprek met kinderen die overgewicht hebben en hun ouders. Sportorganisaties verzorgen lessen over bewegen en sporten. Daarnaast worden in Utrecht wijkpedagogen, en soms Indigo (helpdesk eetstoornissen), betrokken bij Lekker fit! ouderavonden. In Utrecht is ook een regionale werkgroep Lekker fit! opgericht, waar professionals zoals huisartsen lid van zijn. In deze werkgroep wordt bijvoorbeeld gepraat over het doorverwijzen van kinderen met overgewicht. Positieve ervaringen van scholen De ervaring van de medewerkers is dat scholen over het algemeen positief reageren op Lekker fit!. De positieve punten die scholen noemen worden hieronder beschreven: Compacte en overzichtelijke lessen. Een goede manier om aandacht aan gezondheid te besteden. Makkelijk in gebruik. De hele school wordt erbij betrokken. Toegankelijk en aantrekkelijk materiaal. Een goede combinatie van theorie en praktijk. Ouders worden erbij betrokken. Kinderen worden zich bewust van hun gedrag. De leerprestaties van kinderen verbeteren. GGD Midden-Nederland 27

28 Kinderen vinden gezond eten en bewegen erg interessant. Scholen geven aan dat kinderen zelfs na een lange tijd nog praten over Lekker fit! GGD Zuid-Limburg Lekker fit! is aantrekkelijk voor alle kinderen. De foto s en recepten zijn een goede afspiegeling van de Nederlandse samenleving. GG&GD Utrecht Negatieve ervaringen van scholen De medewerkers geven ook aan dat scholen een aantal punten minder goed vinden aan Lekker fit!. De negatieve punten die scholen noemen worden hieronder beschreven: Acht lessen is vrij veel. Goed inlezen is nodig om de lessen te kunnen geven. Lekker fit! is lastig in te plannen omdat de praktijk- en theorielessen op elkaar aan moeten sluiten. De werkboekjes zijn klein, ze raken gemakkelijk kwijt. De werkboekjes komen niet terug. Kinderen vergeten ze of maken de opdrachten Niet. Er wordt de nadruk gelegd op calorieën. Voor combinatieklassen is het moeilijk om de methode te gebruiken omdat die er voor elk leerjaar anders uit ziet. Het taalniveau van Lekker fit! is voor sommige scholen te hoog. Leerkrachten moeten zelf een vertaalslag maken om Lekker fit! voor de kinderen begrijpelijk te maken. Dit wordt als lastig ervaren. De theorielessen voor de onderbouw zijn te moeilijk. De theorielessen voor de bovenbouw zijn taai en saai. Het Lekker fit! rapport met de resultaten van de fittest kunnen confronterend zijn voor kinderen en ouders omdat de BMI er ook in vermeld staat. Scholen weten soms ook niet goed hoe ze om moeten gaan met kinderen met overgewicht. Coördinatie van Lekker fit! Lekker fit! kan door verschillende mensen gecoördineerd worden. Volgens de medewerkers ligt de coördinatie soms bij de GGD, en soms bij de directie, een werkgroep, een (vak)leerkracht, een intern begeleider of een bouwcoördinator. Als ondersteunende organisatie is het belangrijk om in de gaten te houden dat de coördinator(en) en (de rest van) het team op één lijn zitten. Het komt wel eens voor dat de coördinator(en) meer aandacht aan Lekker fit! wil(len) besteden dan het team wil. Lekker fit! in het curriculum Wanneer Lekker fit! voor scholen vergoed wordt willen zij meestal structureel aan de slag gaan met Lekker fit!. Sommige scholen zijn meteen bereid Lekker fit! op te nemen in het curriculum. Andere scholen willen de methode eerst uitproberen voordat zij een beslissing nemen. Er zijn scholen die gestimuleerd moeten worden met Lekker fit! aan de slag te blijven gaan. Ook wanneer de methode vergoed wordt. In West-Brabant en Utrecht is het opnemen van Lekker fit! in het curriculum een voorwaarde om het gratis te ontvangen. Dit betekent niet dat scholen zich ook altijd aan deze voorwaarde houden. Soms is het nog steeds trekken en duwen om scholen te overtuigen. De medewerkers vragen zich af of scholen wel met Lekker fit! verder willen wanneer zij zelf de kosten voor hun rekening moeten nemen. In Rotterdam is dit tot nu toe op alle scholen het geval. Lekker fit! wordt twee jaar lang vergoed. Alle scholen willen daarna nog steeds met de methode werken. Het is in Rotterdam zelfs niet nodig scholen te stimuleren om met Lekker fit! aan de slag te blijven gaan. Toch wordt het gratis ter beschikking stellen door alle medewerkers gezien als drempelverlagend en daarom de beste manier om scholen te stimuleren met Lekker fit! te blijven werken. GGD Midden-Nederland 28

29 Effectiviteit volgens scholen Lekker fit! wordt door scholen in Zuid-Limburg, Rotterdam en Oldenzaal als effectief ervaren. Scholen geven aan dat er veranderingen merkbaar zijn bij kinderen en ouders. Ze zijn bewuster bezig met voeding en bewegen. Soms zijn er zelfs verbeteringen qua leerprestaties zichtbaar. De methode wordt als leerzaam ervaren, juist omdat ouders erbij betrokken worden. In West-Brabant en Utrecht is het niet bekend of scholen Lekker fit! als effectieve methode ervaren. Naar de ouderavonden komen altijd de ouders die het eigenlijk allemaal al weten. De ouders waarvan je wilt dat ze komen, komen niet. GGD West-Brabant Betrekken van ouders bij Lekker fit! Ouders worden op verschillende manieren betrokken bij Lekker fit!. De manieren die de medewerkers noemen worden hieronder beschreven: Lekker fit! thuiswerkopdrachten. Ouderbijeenkomsten/ouderavonden/ouderworkshops. Inloopochtenden voor ouders. Ouders betrekken bij beleid rondom voeding en bewegen. Ouderconsulent. Kookmiddagen met ouders. Naschools sportkennismakingsprogramma. De thuiswerkopdrachten lopen op sommige scholen goed en op andere scholen minder. In Zuid-Limburg geven scholen aan dat vrijwel alle ouders samen met hun kind(eren) met de opdrachten aan de slag gaan. Ook geven ouders aan dat zij door de thuiswerkopdrachten nu alerter omgaan met voeding. Met name in Oldenzaal komen werkboekjes vaak niet mee terug naar school. De school besluit soms om de kinderen meer tijd te geven om de opdrachten te maken en om de ouders erop aan te spreken. Dit helpt ook niet altijd. Daarnaast zijn de boekjes klein en raken ze makkelijk kwijt. In alle regio s worden ouderbijeenkomsten aangeboden en in sommige regio s inloopochtenden. Niet elke school heeft hier behoefte aan. Ouders worden ook bij Lekker fit! betrokken door het beleid dat een school opstelt rondom voeding en bewegen. Soms worden ouders opgeroepen om hun kind fruit mee te geven naar school of met hun kind naar school te lopen of fietsen. Dit zorgt nog wel eens voor weerstand in het begin. Na een tijdje raken ouders gewend aan de nieuwe regels. In Rotterdam worden soms ouderconsulenten ingezet. Een ouderconsulent is een ouder die andere ouders stimuleert zich actief in te zetten voor de gezondheid van hun kind(eren). De kookmiddagen met ouders worden door de scholen zelf georganiseerd. Soms zijn de kinderen hier ook bij aanwezig. In Oldenzaal wordt een naschools sportkennismakingsprogramma aangeboden. Ouders worden hierbij betrokken doordat zij samen met hun kind een sport uitkiezen. Ouders nemen steeds vaker het initiatief. Soms is een school wat terughoudend om aan de slag te gaan met het thema gezondheid, maar geven ouders aan dit juist wel te willen. Dit kan voor een school de doorslaggevende reden zijn om toch iets met voeding en bewegen te gaan doen. GG&GD Utrecht Het betrekken van ouders wordt veelal als lastig ervaren. Wanneer ouders worden uitgenodigd voor een ouderavond komen zij lang niet altijd. De medewerkers worstelen hiermee. Op de vraag of er een manier is om ouders (nog) effectiever te betrekken bij Lekker fit! komen de volgende ideeën naar voren: Fittest met ouders. Tentoonstelling voor ouders. Ouders laten helpen bij het organiseren van een ontbijt of lunch. Een werkgroep Lekker fit! oprichten die bestaat uit ouders. GGD Midden-Nederland 29

30 Poppenkastvoorstelling over voeding en bewegen met kinderen en ouders. Een cursus voor Turkse en Marokkaanse moeders waarin de kennis van de moeders over gezondheid wordt vergroot. Biedt vooral doe-activiteiten aan. Ouders vinden het leuk om samen met hun kind iets te doen. Dit is veel aantrekkelijker dan tijdens een ouderavond luisteren naar sprekers. Sport&Recreatie Gemeente Rotterdam GGD Midden-Nederland 30

31 5.3 Ambassadeursbijeenkomst Lekker fit! Een ambassadeursbijeenkomst Lekker fit! is bedoeld voor iedereen die zich bezig houdt met Lekker fit!, bijvoorbeeld met het werven en ondersteunen van scholen. Bij de ambassadeursbijeenkomst waren medewerkers van gemeenten en sportservices uit met name de provincie Overijssel aanwezig. Daarnaast waren er ook medewerkers van een aantal GGD en aanwezig. Tijdens de bijeenkomst werd onder andere gepraat over het enthousiast maken van scholen voor Lekker fit! en het betrekken van verschillende partijen bij Lekker fit!. De ambassadeurs kwamen met allerlei tips en opmerkingen voor het werven en ondersteunen van scholen met Lekker fit!. In de onderstaande tekst worden deze tips en opmerkingen beschreven. Tips en opmerkingen van ambassadeurs Voorbereiding Denk als organisatie na over de voorwaarden die je stelt aan scholen om Lekker fit! gratis te ontvangen. Een voorwaarde zou bijvoorbeeld kunnen zijn dat scholen Lekker fit! opnemen in het curriculum. Wanneer er meer scholen met Lekker fit! aan de slag willen dan het budget toelaat kan er ook voor gekozen worden in plaats van de hele school een aantal groepen per school te laten starten met Lekker fit!. Werven van scholen Begin met de scholen die meteen enthousiast zijn. De andere scholen komen later. Het komt ook voor dat de scholen die niet meteen enthousiast zijn wel met Lekker fit! aan de slag willen zodra ze merken dat Lekker fit! goed loopt bij de scholen in de buurt. Maak duidelijk waaruit het programma bestaat. Geef aan dat de methode uit acht lessen bestaat en dat het de bedoeling is dat ook alle acht lessen op de school gegeven worden. Wees hier vanaf het begin duidelijk in. Scholen hebben soms de neiging uit een methode een aantal onderdelen/lessen te kiezen. Scholen moeten weten dat dit niet de bedoeling is van Lekker fit!. De kans is namelijk groot dat het effect van de methode kleiner is dan wanneer alle acht lessen worden gegeven. Een mogelijk effect van Lekker fit! kan zijn dat kinderen een gezondere leefstijl aannemen. Dit heeft vaak ook effect op de leerprestaties van kinderen. Deze informatie kan gebruikt worden om scholen enthousiast te maken voor Lekker fit!. Licht Lekker fit! in het directeurenoverleg kort toe en biedt vervolgens aan bij elke school langs te gaan om Lekker fit! verder toe te lichten aan de directeuren. Een ambassadeur kan ook proberen ouders warm te maken voor Lekker fit!. Dit zou tot gevolg kunnen hebben dat een school besluit met Lekker fit! aan de slag te gaan. Ondersteunen van scholen Het is handig om een coördinator Lekker fit! op een school aan te stellen. Een vakleerkracht bewegingsonderwijs is meestal niet de juiste persoon om Lekker fit! te coördineren omdat hij/zij vaak weinig contact heeft met het leerkrachtenteam. Houd Lekker fit! levend op de scholen door bijvoorbeeld intensieve begeleiding of het aanbieden van nieuwe activiteiten. Kom regelmatig langs op de scholen zodat scholen op de hoogte blijven van de nieuwste ontwikkelingen rondom Lekker fit!. Als ambassadeur van Lekker fit! moet er een keuze gemaakt worden voor de manier van ondersteunen. Men kan scholen continu blijven ondersteunen of men kan de leerkrachten van scholen opleiden zodat ze helemaal zelfstandig met Lekker fit! aan de slag kunnen. Spreid Lekker fit! over het hele jaar. Op deze manier is het effect van de methode waarschijnlijk het grootst. Stimuleer leerkrachten Lekker fit! te spreiden en bied activiteiten gespreid over het schooljaar aan. Koppel verschillende projecten die te maken hebben met voeding en bewegen onder de naam Lekker fit! om de herkenbaarheid te vergroten. GGD Midden-Nederland 31

32 De Eurofittest Uit onderzoek door TNO is gebleken dat de Eurofittest geen goede test is. Verschillende onderdelen van de Eurofittest zijn minder betrouwbaar voor basisschoolleerlingen. Bovendien kost het veel tijd om de test uit te voeren. Op de website van Lekker fit! is nu de Fittest Lekker fit! te vinden. Hierin zijn alleen de onderdelen opgenomen die betrouwbaar te meten zijn bij kinderen vanaf zes jaar. Net als bij de Eurofittest, is het bij de Fittest Lekker fit! de vraag wie kinderen met overgewicht moet doorverwijzen. Leerkrachten willen dit vaak niet doen uit angst voor ruzie met ouders. In tabel 3 worden de verschillende onderdelen van de twee testen beschreven. 6 Tabel 3: Onderdelen Eurofittest en Fittest Lekker fit! Eurofittest onderdelen Fittest Lekker fit! onderdelen Evenwichtstest Balanceren Sneltikken met één hand Mikken Zittend reiken Loopspringen Verspringen uit stand Trampolinespingen Handknijpkracht Hardlopen Sit-ups Zwaaien Hangen met gebogen armen Klimmen Shuttle run test (uithoudingsvermogen) Jongleren BMI (kg/m 2 ) Shuttle run test (uithoudingsvermogen) BMI (kg/m 2 ) 6, 19 De GGD Amsterdam heeft een nieuwe fitheidstest (Jump-in) ontwikkeld. Het doorverwijzen van kinderen met overgewicht krijgt meer aandacht en er zijn speciale meetteams die de metingen doen. Waarschijnlijk wordt deze test landelijk uitgegeven. CITO is op dit moment ook bezig met het ontwikkelen van een fitheidstest voor basisschoolleerlingen. GGD Midden-Nederland 32

33 5.4 Interviews medewerkers Lekker fit! scholen Algemeen Leerkrachten (6) en directeuren (5) van elf Lekker fit! basisscholen zijn geïnterviewd over Lekker fit!. Met het oog op de leesbaarheid van deze paragraaf zal er enkel worden gesproken over leerkrachten wanneer er leerkrachten en directeuren bedoeld wordt. De leerkrachten zijn afkomstig van basisscholen uit: Rotterdam, Utrecht, Sittard, Oldenzaal, Honselerdijk, Beek, s-gravenzande, Zenderen en Delft. Op de meeste basisscholen (6) wordt voor het tweede schooljaar met Lekker fit! gewerkt. Vier basisscholen werken dit schooljaar voor het eerst met Lekker fit! en één basisschool is drie jaar met Lekker fit! bezig. Positieve ervaringen Lekker fit! De leerkrachten noemen een aantal punten die zij positief vinden aan Lekker fit!. Deze punten worden hieronder beschreven. De combinatie voeding en bewegen. Gezondheid staat centraal. Een goede manier om het thema onder de aandacht te brengen. De praktijk en de theorie wisselen elkaar af. Er vindt bewustwording plaats bij kinderen. Positieve benadering: de nadruk ligt niet op overgewicht. Door de fittest wordt de conditie van de kinderen in de gaten gehouden. Lekker fit! is voor leerkrachten niet zo moeilijk om in te passen omdat de hoeveelheid lessen niet zo groot is. De kinderen wijzen elkaar er zelfs op als er ongezond eten mee naar school wordt genomen: dat koekje is niet gezond hoor. Negatieve ervaringen Lekker fit! De leerkrachten noemen een aantal punten die zij negatief vinden aan Lekker fit!. Opvallend was, dat maar de helft van de leerkrachten negatieve punten kon noemen. De punten worden hieronder beschreven. Een gymzaal heeft niet altijd alle spullen die nodig zijn voor de praktijklessen. De theorielessen en de praktijklessen zijn per thema aan elkaar gekoppeld en moeten worden afgestemd met de vakleerkracht (die de praktijklessen geeft). Dit moet schoolbreed bepaald worden en dat is lastig. De methode is prima voor een project, maar als methode niet uitgebreid genoeg. Het maken van de thuiswerkopdrachten ging in het begin prima. Later vonden de kinderen het minder interessant en komen de boekjes niet mee terug of worden ze niet ingevuld. De thuiswerkboekjes zijn duur (de school heeft ze gekopieerd). De handleiding is onduidelijk. De theorielessen moeten worden afgestemd met de vakleerkracht omdat de praktijken de theorielessen gekoppeld zijn, dit is lastig. Alles moet op schoolniveau ingepland worden. De praktijklessen kun je bijna niet alleen geven omdat er zoveel spullen klaargezet moeten worden. Bovendien heeft niet elke school alle spullen die nodig zijn. Effectiviteit Lekker fit! Een aantal leerkrachten geeft aan Lekker fit! een effectieve methode te vinden. Het thema voeding gaat leven bij de kinderen. Ze praten over voeding en nemen ook minder vaak ongezond eten mee naar school. Kinderen spreken elkaar soms zelf aan op GGD Midden-Nederland 33

34 ongezond eetgedrag. Wanneer de school ook naar het beleid rondom eten en drinken op school kijkt, krijgt Lekker fit! nog meer effect. Sommige leerkrachten geven aan dat de conditie van de kinderen verbeterd is en dat meer kinderen zijn gaan sporten. Het komt ook voor dat ouders worden wakker geschud door Lekker fit!. Zij gaan bijvoorbeeld bewuster met voeding om. Andere leerkrachten vinden het moeilijk om iets te zeggen over de effectiviteit van Lekker fit!. Dit komt meestal doordat zij pas een paar maanden met Lekker fit! werken. Een moeder vertelde mij dat haar dochter altijd dacht dat je door alleen sla te eten wel voldoende vitamines binnenkrijgt. Toen ze op school leerde dat dit niet klopte ging ze thuis ineens veel meer groenten eten. Door de fittest komen we erachter waar kinderen minder goed in zijn. Hieraan besteden we extra aandacht tijdens de gymles. Je ziet hierdoor echt verbetering. Volledigheid Lekker fit! De meeste scholen vinden het lastig om aan te geven of Lekker fit! een volledige methode is. Een drietal scholen zegt blij te zijn met de combinatie van de thema s voeding en bewegen. Dat maakt Lekker fit! een meer complete methode dan een methode waarbij enkel aandacht aan voeding of aan bewegen wordt besteed. Lekker fit! bevat precies de informatie over gezondheid die je als school aan de kinderen wil overdragen. Bovendien vinden scholen het prettig dat bij Lekker fit! alle groepen worden betrokken. Bijna alle scholen voegen activiteiten toe aan Lekker fit!. Dit wordt meestal gedaan om Lekker fit! aantrekkelijker te maken voor de kinderen en niet zo zeer om te komen tot een volledige methode. Het toevoegen van activiteiten gebeurt met name wanneer de school Lekker fit! in een projectvorm heeft gegoten. Het project wordt dan vrijwel altijd door middel van een activiteit geopend en/of afgesloten. Daarnaast biedt de GGD of gemeente de scholen activiteiten aan, die meestal worden verzorgd door externe organisaties zoals de thuiszorg. Deze activiteiten worden wel toegevoegd om te komen tot een meer volledige methode. Het gaat dan om het geven van extra informatie over voeding of bewegen aan kinderen, waardoor het effect van Lekker fit! mogelijk groter wordt. Alhoewel de scholen deze activiteiten niet zelf uitkiezen maar ze krijgen aangeboden, wordt er veelal erg positief gereageerd op de activiteiten. De activiteiten worden zeker als meerwaarde gezien. Toevoegen van activiteiten De scholen voegen allerlei activiteiten toe aan Lekker fit!. De activiteiten die scholen toevoegen worden hieronder beschreven: Start van Lekker fit! door de burgemeester. Jumpen bij de start van Lekker fit! (met zoveel mogelijk kinderen voor een wereldrecord). Ballonnen oplaten bij de start van Lekker fit!. Actieve warming-up voor de hele school. Informatieochtend over voeding voor ouders. Gezonde lunch voor de hele school. Beleid rondom eten en bewegen (bijvoorbeeld een fruitdag). Workshop gezonde traktaties maken voor kinderen en ouders. Sporttoernooien. Naschoolse sportactiviteiten. Wateetenbeweegikbus. Sportkennismakingslessen. Kooklessen met ouders en kinderen. Tentoonstelling rondom het thema. Ouderavond over gezondheid. Afsluitende markt met hapjes voor ouders. GGD Midden-Nederland 34

35 Door de fruitdag is fruit populairder geworden. Kinderen beseffen dat fruit echt lekker is en nemen het behalve op de fruitdag ook op andere dagen mee! De rol van de GGD of gemeente De GGD en de gemeente hebben de meeste Lekker fit! scholen geworven en boden de scholen daarnaast ook ondersteuning. Op sommige scholen werd Lekker fit! ook geëvalueerd. Werven van scholen Ongeveer de helft van de scholen kwam via de GGD in aanraking met Lekker fit!. De andere helft kwam via de gemeente in aanraking met het lespakket. Eén school is geworven door CIOS-studenten. Deze studenten hadden vanuit hun school de opdracht gekregen scholen te werven voor Lekker fit!. De scholen werden telefonisch benaderd, soms voorafgaand aan een brief, om met Lekker Fit! aan de slag te gaan. Drie scholen waren al van plan aandacht te besteden aan voeding en bewegen op het moment dat de school werd benaderd. Na het telefonische contact vond een gesprek plaats met de directie. Daarna werd een presentatie aan het leerkrachtenteam gegeven of werd een startbijeenkomst georganiseerd voor de scholen die in een bepaalde regio met Lekker fit! aan de slag gingen. Alle scholen geven aan dat zij direct enthousiast waren over Lekker fit!. Op de meeste scholen waren de leerkrachten meteen bereid de lessen te geven. De handleiding werd op één school als ingewikkeld en onoverzichtelijk ervaren. De leerkrachten van deze school zijn om deze reden (nog) niet bereid alle lessen te geven. Scholen hebben verschillende redenen om met Lekker fit! aan de slag te gaan. Dat het gratis wordt aangeboden maakt het pakket aantrekkelijk. Op sommige scholen neemt het aantal kinderen met overgewicht toe. Lekker fit! wordt gezien als een goede methode om kinderen te stimuleren thuis en op school meer te bewegen en gezonder te eten en daarmee overgewicht te voorkomen. Ook vinden scholen Lekker fit! een prima manier om ouders te betrekken bij het onderwerp en wordt het materiaal aantrekkelijk gevonden. De positieve benadering sprak ons erg aan! De nadruk ligt niet op overgewicht. Ondersteuning van scholen De meeste scholen geven aan geen tot weinig ondersteuning van de GGD of gemeente nodig te hebben gehad. Met sommige scholen is bekeken wat voor activiteiten konden worden toegevoegd aan Lekker fit!. Scholen konden aangeven wat voor activiteiten ze graag wilden toevoegen waarna de GGD of gemeente contact legde met organisaties die de activiteiten konden uitvoeren. Op één school was een medewerker van de GGD lid van de werkgroep Lekker fit!. Niet alle scholen hebben gebruik gemaakt van de ondersteuning (bijvoorbeeld van een sportorganisatie bij de fittest) die ze geboden werd. Evalueren op scholen Op een aantal scholen wordt Lekker fit! geëvalueerd. Meestal vullen leerkrachten een evaluatieformulier in over hoe Lekker fit! op hun school liep. Door Lekker Fit! bewegen kinderen meer. Je merkt dat kinderen er energie van krijgen en zich beter kunnen concentreren. De rol van andere organisaties Naast de GGD en de gemeente zijn er vaak andere organisaties betrokken bij Lekker fit!. Op de helft van de scholen verzorgt een diëtist van de thuiszorg ouderavonden en lessen over voeding voor kinderen. In Rotterdam komt op een aantal scholen, een dag in de week, een diëtist. De diëtist verzorgt voorlichting over voeding en gaat in gesprek met GGD Midden-Nederland 35

36 kinderen die overgewicht hebben en hun ouders. Sportorganisaties verzorgen lessen over bewegen en sporten. Daarnaast worden soms wijkpedagogen of een medewerker van de Hartstichting betrokken bij Lekker fit! ouderavonden. Ten slotte is op één school Kids in Balance bij Lekker fit! betrokken. Deze organisatie verzorgt vier workshops over gezondheid op scholen. Werkwijze van scholen Op vrijwel alle scholen worden de acht lessen van Lekker fit! gegeven. Dit gebeurt soms in een project van 2-4 weken en soms gedurende het hele schooljaar. Wanneer Lekker fit! over het schooljaar wordt verspreid wordt de methode als aanvulling op of in plaats van een biologie of wereldoriëntatiemethode gebruikt. Alle groepen van de scholen doen mee met Lekker fit!, met uitzondering van twee scholen waar alleen een gedeelte van de school met Lekker fit! werkt (middenbouw en/of bovenbouw). Coördinatie van Lekker fit! Lekker fit! kan door verschillende mensen gecoördineerd worden. De leerkrachten geven aan dat coördinatie meestal ligt bij één of meerdere leerkrachten, soms samen met een medewerker van de GGD of met ouders. Op andere scholen wordt Lekker fit! door de directie of door de vakleerkracht bewegingsonderwijs gecoördineerd. Lekker fit in het curriculum Bijna alle leerkrachten geven aan dat hun school volgend schooljaar weer aan de slag wil met Lekker fit!. Op één school was Lekker fit! een eenmalig project, dat misschien ooit herhaald zal worden. Op een andere school is het nog niet bekend of de school verder gaat met Lekker fit! omdat de meningen van de leerkrachten hierover verdeeld zijn. Het betrekken van ouders bij Lekker fit! Ouders worden op verschillende manieren betrokken bij Lekker fit!. De manieren die de leerkrachten noemen worden hieronder beschreven: Informatie over Lekker fit! via website of brief. Lekker fit! thuiswerkopdrachten. Ouderbijeenkomsten/ouderavonden/ouderworkshops. Inloopochtenden voor ouders. Ouders betrekken bij beleid rondom voeding en bewegen (fruitdag). Naschools sportkennismakingsprogramma. Ouders en kind(eren) met overgewicht krijgen een gesprek met diëtist. Gymles voor Marokkaanse moeders. Workshop gezond eten/traktaties maken door diëtist. Sportlessen door/met ouders. Het werken met de thuiswerkboekjes gaat op de meeste scholen goed. De kinderen vinden het leuk om de opdrachten te maken en de ouders doen meestal goed mee. De boekjes worden vooral in het begin interessant gevonden door de kinderen. Naarmate ze er langer mee werken zwakt het enthousiasme van de kinderen af. In alle regio s worden ouderbijeenkomsten aangeboden en in sommige regio s inloopochtenden. Een aantal scholen heeft een ouderavond georganiseerd. Op één school heeft een medewerker van de Hartstichting deze ouderavond gegeven. Ouders worden ook bij Lekker fit! betrokken door het beleid dat een school opstelt rondom voeding en bewegen. Twee scholen hebben met succes een fruitdag ingesteld. Kinderen nemen behalve op de fruitdag steeds vaker ook op andere dagen fruit mee naar school. De thuiswerkboekjes komen vaak niet terug. Dit komt ook doordat ze zo klein zijn. Ze belanden vaak tussen de kranten. GGD Midden-Nederland 36

37 De leerkrachten vinden het moeilijk om een manier te noemen waarop de ouders (nog) meer betrokken kunnen worden bij Lekker fit!. Een deel van de leerkrachten is van mening dat de school ouders al op een effectieve manier betrekt. Advies voor andere scholen De leerkrachten geven aan dat ze Lekker fit! ook aan andere scholen zouden adviseren. Alle scholen zouden met Lekker fit! aan de slag moeten gaan. Het is belangrijk om aandacht te besteden aan het thema gezondheid. Het is een stukje bewustwording bij kinderen, ouders en leerkrachten. Iedereen kan leren van Lekker fit!! Door Lekker Fit! kunnen en durven kinderen gezonde keuzes te maken. De hele school is ermee bezig waardoor gezond eten en veel bewegen vanzelf de trend wordt. Ik zie dat kinderen nu ook appels en ontbijtkoek mee naar school nemen, niet alleen meer ongezonde voeding. GGD Midden-Nederland 37

38 5.5 Interviews medewerkers basisscholen in de regio Er zijn elf gemeenten in de regio Midden-Nederland die mogelijk aan de slag gaan met Lekker fit!: Amersfoort, Baarn, de Bilt, Eemnes, Maarssen, Renswoude, Rhenen, Veenendaal, Wijk bij Duurstede, Woudenberg en Zeist. Van de 473 scholen in de regio Midden-Nederland heeft tot nu toe geen enkele school het lespakket Lekker fit! besteld. In Zeist zijn wel tien scholen die in het kader van het project Fit4kids kennismaken met Lekker fit!. In een aantal gemeenten is gepolst of er interesse is bij scholen om deel te nemen aan het onderzoek. De overige gemeenten (Maarssen, Renswoude, Veenendaal en Wijk bij Duurstede,) hebben Lekker fit! opgenomen in het uitvoeringsplan van de Nota Lokaal Gezondheidsbeleid. Er hebben echter nog geen gesprekken plaatsgevonden met scholen in deze gemeenten. Directeurenoverleg In de gemeenten Baarn, Woudenberg en Eemnes is de GGD MN aanwezig geweest bij het directeurenoverleg. Tijdens het overleg werd Lekker fit! toegelicht en werden de scholen gevraagd wat zij van Lekker fit! vonden en of zij eventueel met de methode aan de slag zouden willen gaan. Baarn De directeuren van de scholen in Baarn reageerden niet positief op het aanbod om vanuit B.Slim met Lekker fit! aan de slag te gaan. Geen enkele school wil aan de slag gaan met Lekker fit!. De reacties van de directeuren worden hieronder beschreven: Er is te weinig tijd voor Lekker fit!. Lekker fit! is de zoveelste methode. Er wordt al gewerkt met een andere methode waar het thema aan bod komt. In Lekker fit! wordt geen meerwaarde gezien. Overgewicht komt weinig voor in Baarn. Lekker fit! is om deze reden niet nodig. Ouders hebben zoveel invloed op het gedrag van hun kind. De school vraagt zich af of Lekker fit! wel zin heeft voor kinderen die te dik zijn. De school vraag zit af wat acht Lekker fit! lessen opleveren. Lekker fit! is een losstaande methode. Waarschijnlijk belandt deze snel op de plank. De scholen geven aan de volgende wensen en behoeften te hebben wat betreft het besteden van aandacht aan voeding en bewegen: Een aantal scholen heeft interesse in de Gezonde Hap&Stap Vierdaagse. Tegemoetkoming in de kosten van een vakleerkracht lichamelijke opvoeding. Betere gymzalen. Motorische screening. 26 Woudenberg De directeuren van de scholen waren tijdens het overleg niet heel positief, maar ook niet negatief over Lekker fit!. De scholen hebben wel een erg vol programma. Nadat de scholen Lekker fit! nader hebben bekeken en de methode hebben besproken met het leerkrachtenteam geven de scholen aan niet met Lekker fit! aan de slag te willen gaan. Een tekort aan tijd is voor de directeuren hiervoor het belangrijkste argument. Een aantal scholen is telefonisch benaderd met de vraag of er wensen en behoeften zijn wat betreft het besteden van aandacht aan voeding en bewegen: Eén directeur geeft aan pas sinds kort directeur te zijn. Om deze reden heeft de directeur nog geen idee welke behoeften op zijn school leven. Eén directeur wil graag eerst met het leerkrachtenteam overleggen wat de behoeften van de school zijn. De school heeft volgend schooljaar ruimte om iets met het thema te doen. Eén directeur geeft aan pas sinds kort directeur te zijn en zich de komende anderhalf jaar te willen richten op het verbeteren van het taal- en rekenonderwijs op zijn school. Mogelijk wil de school na die tijd wel wat met het onderwerp. 27 GGD Midden-Nederland 38

39 Eemnes De directeuren van de scholen in Eemnes reageren niet positief op Lekker fit!. Geen enkele school wil aan de slag gaan met Lekker fit!. De reacties van de directeuren worden hieronder beschreven: Tijd is een groot probleem. Er wordt al veel aandacht besteed aan het thema. Er is geen behoefte aan extra activiteiten. Het thema wordt al behandeld in het eigen lesprogramma. Met name de ouders zijn verantwoordelijk voor de gezondheid van hun kind. De scholen geven aan de volgende wensen, behoeften, ideeën te hebben wat betreft het besteden van aandacht aan voeding en bewegen: Hulp van sportverenigingen en facilitering door de gemeente bij de sportdag. Meer uren voor de vakleerkracht bewegingsonderwijs. Om de ouders te bereiken informatie over gezonde voeding meegeven met de nieuwsbrief van school. Dit kan men ook op de website van de school zetten. Hele concrete tips voor wat je je kind mee kunt geven naar school als gezond tussendoortje en bijvoorbeeld van een ongezond tussendoortje het aantal calorieën inzichtelijk maken. Naar aanleiding van de pauzehap, met de kinderen bespreken wat ze mee naar school nemen en de verpakkingen bekijken. Aandacht voor het thema koppelen aan bijvoorbeeld het Nationaal Schoolontbijt. 28 Amersfoort In Amersfoort is naar vijf scholen een brief gestuurd om te polsen of zij interesse hebben om vanuit B.Slim met Lekker fit! aan de slag te gaan. De scholen zijn gebeld om te achterhalen of zij geïnterviewd willen worden over hun wensen en behoeften wat betreft Lekker fit!. Geen enkele school was bereid of in staat geïnterviewd te worden. Wel hebben de scholen aangegeven of zij met Lekker fit! willen werken: Eén school wil graag met Lekker fit! aan de slag gaan. De directie is met name enthousiast over Lekker fit! omdat je de methode makkelijk in een projectvorm kunt gieten. De school wil volgend schooljaar over Lekker fit! in gesprek gaan met de GGD MN. Op dit moment heeft de school te weinig kennis over Lekker fit! om de interviewvragen te beantwoorden. Eén school wil met Lekker fit! aan de slag maar heeft nog geen tijd gezien om de methode voor te leggen aan het leerkrachtenteam. Ook deze school heeft te weinig kennis om de vragen te beantwoorden. Eén school is al bezig met een ander groot project en wil om deze reden niet met Lekker fit! aan de slag. Eén school heeft een aantal interne problemen waar de school eerst aan wil werken. In de toekomst zou de school Lekker fit! wel zien zitten. Eén school was telefonisch niet bereikbaar. Zeist In Zeist doen tien scholen mee aan het project Fit4kids van Sportservice Zeist waarbij de scholen onder andere kennis maken met Lekker fit!. De scholen zijn voorafgaand aan het project gevraagd deel te nemen aan het onderzoek. Middels een is aan de scholen dezelfde vraag voorgelegd. De scholen zijn vervolgens telefonisch benaderd met de vraag of zij deel willen nemen aan het onderzoek. Drie scholen konden niet bereikt worden. De overige scholen (7) waren bereid geïnterviewd te worden. Twee scholen geven aan gebruik te maken van Lekker fit!. Een leerkracht die net begonnen is met de methode geeft aan dat zij Lekker fit! erg moeilijk vindt voor groep drie. Het taalniveau is veel te hoog en meer geschikt voor groep vier. De school is verder wel enthousiast over Lekker fit! en wil volgend jaar ook graag met de methode werken. Een andere school vindt dat sommige Lekker fit! opdrachten binnen lastig uit te voeren zijn. GGD Midden-Nederland 39

40 De meeste scholen zijn (nog) niet met Lekker fit! gestart. Sommige scholen (4) zijn wel van plan met Lekker fit! te gaan werken over een week of aantal weken. Soms heeft een leerkracht zich al verdiept in Lekker fit!. Eén school weet al dat er niet met Lekker fit! gewerkt gaat worden. Dit komt omdat de school op dit moment bezig is met een groot project over Australië en geen tijd heeft om met een ander project te starten. De scholen geven aan de volgende wensen en behoeften te hebben wat betreft het besteden van aandacht aan voeding en bewegen: Naar aanleiding van het preventief gezondheidsonderzoek van de GGD MN in groep 2 en groep 7 zou één school graag informatie ontvangen over onderwerpen waar de leerlingen slecht op scoren, bijvoorbeeld voldoende fruit eten. Rhenen Een basisschool in Rhenen heeft aangegeven geïnteresseerd te zijn in Lekker fit!. Op deze school heeft een informatief gesprek over Lekker fit! plaatsgevonden. Ook is de school een aantal vragen gesteld over de reden waarom zij aan de slag willen gaan met Lekker fit!. De school geeft aan dat zij aanvankelijk wel iets tegen weer een nieuwe lesmethode hadden. De GGD MN heeft voorgesteld om Lekker fit! in drie delen te splitsen zodat er drie projectweken van gemaakt kunnen worden. Dit zag de school eventueel wel zitten, omdat ze sowieso al uren hebben voor het draaien van projecten. De school verwacht weinig ondersteuning nodig te hebben bij het uitvoeren van Lekker fit!. De financiering is voor de school mogelijk een probleem. De GGD MN zal bekijken of de gemeente mogelijkheden ziet om Lekker fit! te financieren. Binnenkort zal de school besluiten of ze met Lekker fit! aan de slag gaan. De Bilt In de Bilt is een medewerker van Sportservice Midden Nederland aanwezig geweest bij het directeurenoverleg. Drie scholen hebben aangegeven met Lekker fit! aan de slag te willen. De medewerker van Sportservice Midden Nederland zal de GGD MN binnenkort op de hoogte brengen van het verloop van het gesprek tijdens het directeurenoverleg. Conclusie Uit het onderzoek is gebleken dat de bereidheid van scholen in de regio om aan de slag te gaan met Lekker fit! erg wisselend is. De meeste scholen konden niet worden geïnterviewd omdat zij te weinig kennis hadden van Lekker fit! om de vragen te beantwoorden of omdat zij niet met Lekker fit! wilden werken. Om deze reden zijn in de bijlage geen interviews met scholen in de regio opgenomen. De informatie die scholen wel konden geven staat vermeld in de bovenstaande tekst. GGD Midden-Nederland 40

41 5.6 Afstemming met samenwerkingspartners Op 31 maart en 6 mei hebben overleggen met de samenwerkingspartners plaatsgevonden. Hierbij zijn nog geen concrete afspraken rondom Lekker fit! gemaakt. Wel is er gebrainstormd over de inhoud van het programma (zie tabel 4 en figuur 5) en de verschillende taken en rollen die de samenwerkingspartners en de GGD MN op zich kunnen nemen. Tabel 4: Brainstorm over onderdelen Lekker fit! programma op de basisscholen 29 Preventieprogramma Lekker fit! op de basisschool Doelgroep Leerlingen Aanpak Acht lessen Lekker fit! Gastlessen (bijvoorbeeld gastles over voeding door diëtist, supermarktrondleiding door diëtist vanaf groep 6, beweegclinic door sportconsulent) Kennismaken met sportverenigingen Activiteit samen met ouders (bijvoorbeeld samen bewegen of samen koken) Cursus voor kinderen met overgewicht Leerkrachten Lespakket Lekker fit! Ondersteuning op maat bij implementatie van lessen Lekker fit! Op weg helpen door gastles (bijvoorbeeld als start van Lekker fit!) Ondersteuning groepsleerkracht bij beweeglessen (train de leerkracht) Ondersteuning groepsleerkracht bij fittest van Lekker fit! (instructie) Deskundigheidsbevordering voeding (afhankelijk van de vraag, indien mogelijk binnen bestaande studiedag). Bijvoorbeeld over wat is wel en niet gezond, maar denk ook aan hoe communiceer je het voedingsbeleid naar ouders?) De klas beweegt / Bewegingstussendoortjes Ouders Vervolg ouders Draagvlak polsen met behulp van enquête Deskundigheidsbevordering overblijfmoeders (rondom voeding en beweging) Ouderraad / medezeggenschapsraad betrekken bij opstellen voedingsbeleid GGD Midden-Nederland 41

42 Supermarktrondleiding door diëtist voor ouders Kookworkshops (bijvoorbeeld gezonde traktaties maken) Activiteit samen met kind (bijvoorbeeld samen bewegen of samen koken) Op vraag van de school: ouderavond Betrokkenheid via de werkboekjes van lekker fit! (huiswerkopdrachten) Ouderbijeenkomsten bij cursus voor kinderen met overgewicht School (beleid en omgeving) (school kies minimaal 2 maatregelen) Gezond voedingsbeleid op de school, bijvoorbeeld: - afspraken over gezonde pauzehap (bijvoorbeeld instellen fruitdag) - afspraken over gezonde lunchtrommel (overblijven) - gezond traktatiebeleid - watervoorziening op de school (watertap /-cooler) - aanbieden van schoolmelk - aanwezigheid van keuken voor kookactiviteiten Actief beweegbeleid op de school, bijvoorbeeld: - vakleerkracht bewegingsonderwijs of combinatiefunctionaris met ALO aanstellen - deelname aan Utrechts Verkeerslabel (o.a. stimuleren dat kinderen lopend en fietsend naar school gaan, veilige wandel- en fietsroutes, handhaven parkeerbeleid rondom de school, veiligheid rondom de school (bijvoorbeeld zebrapaden)) - beweegvriendelijk schoolplein - tussenschools beweegaanbod: instructie overblijfmoeders, materialen sport- en spelkliko - buitenschoolse sportactiviteiten bij brede scholen - stimuleren aanbod sportactiviteiten bij BSO - sport- en voedingsdag (eet- en beweegdag) (school kies minimaal 2 maatregelen) GGD Midden-Nederland 42

43 Preventieprogramma Lekker fit! (concept) Ondersteuning op maat Actief beweegbeleid Cursus voor kinderen met overgewicht Minimaal 2 maatregelen Gezond voedingsbeleid Acht lessen Lekker fit! Facultatief: -gastles -supermarktrondleiding Optioneel: extra activiteiten vanuit school Ouderbetrokkenheid Minimaal 2 maatregelen Figuur 5: Preventieprogramma Lekker fit! 30 Aandachtspunten: Persoonlijke benadering van de scholen. Programma moet voor een school weinig voorbereidingstijd kosten. Het moet behapbaar voor de school zijn en zo concreet mogelijk. Voordelen / meerwaarde van het programma benadrukken (bijvoorbeeld naast gezonder leefpatroon kunnen kinderen zich ook beter concentreren in de klas). Geen kosten voor de school, proberen de financiële middelen voor het lespakket via de gemeente te verkrijgen. Dan is het zo laagdrempelig mogelijk. Lekker fit! niet als project brengen, maar vooral met de school het gesprek aangaan. Behoefte peilen en op maat ondersteunen bij de vragen die ze hebben. Aanbod bestaat voor een groot deel uit adviseren, daarnaast een aantal concrete activiteiten die we kunnen bieden. Lespakket is slechts onderdeel van het geheel. Integraal en structureel werken is het uitgangspunt. Hier stap voor stap aan werken op de school. Draagvlak op de school is een vereiste. Ingangen op de school zijn: Schoolkracht, nota Lokaal Gezondheidsbeleid van de gemeente, via de sport / contacten die Sportservice met de scholen heeft. GGD Midden-Nederland 43

44 Brainstorm over taakverdeling organisaties (dienstenpakket) De thuiszorg kan aanbod op het gebied van het thema voeding verzorgen, denk aan de gastlessen door de diëtist, de supermarktrondleidingen, de kookworkshops en de deskundigheidsbevordering voeding. Een ouderavond kan door de thuiszorg of door de Nederlandse Hartstichting verzorgd worden. Sportservice kan ondersteuning geven bij het beweegdeel (denk aan trainen van leerkrachten en overblijfmoeders, stimuleren sportdeelname, beweegclinics enzovoorts). GGD kan zorgdragen voor de procesbegeleiding op de school en de coördinatie van het programma. Het dienstenpakket moet nog opgesteld worden. Afspraken voor het vervolg: Op 17 juni 2009 vindt het volgende overleg plaats. Tijdens dit overleg komen onder andere de volgende punten aan bod: Welke onderdelen moet een school minimaal afnemen? (Wat zijn basiselementen en wat zijn keuze-elementen?). Dienstenpakket vaststellen (Welke organisatie kan welke activiteit bieden, wie draagt 29, 31 zorg voor de werving?, enzovoort). GGD Midden-Nederland 44

45 5.7 Lekker fit! als onderdeel van de GGD MN Via intern overleg met een verpleegkundige van de Jeugdgezondheidszorg (JGZ) en medewerkers van de afdeling Gezondheidsbevordering Beleidsadvisering en Epidemiologie (GBE) is bekeken welke rollen de GGD MN heeft bij de implementatie van Lekker fit! op scholen in de regio. Afdeling JGZ: aansluiting Schoolkracht basisonderwijs Vanaf 2004 werkt de GGD MN met het programma Schoolkracht, bedoeld voor het basisonderwijs. Alle scholen worden om de vier jaar door verpleegkundigen van de JGZ van de GGD MN benaderd om deel te nemen aan Schoolkracht. Schoolkracht bestaat uit twee onderdelen: met de jeugdgezondheidsmonitor wordt door middel van vragenlijsten inzicht gegeven in het lichamelijk en psychisch welbevinden van kinderen en worden risicogroepen geïdentificeerd. Voor elke school wordt een schoolprofiel gemaakt. Dit is een rapportage van de uitkomsten van de vragenlijsten. Vervolgens vinden op de scholen één of twee gesprekken plaats met een JGZ-verpleegkundige waarin het schoolprofiel wordt toegelicht en de mogelijkheden voor preventieve activiteiten op school besproken worden. Dit systeem van terugkoppeling en advisering stimuleert basisscholen vervolgens om een gericht schoolgezondheidsbeleid te ontwikkelen. Om de scholen te kunnen adviseren over mogelijk preventieve activiteiten zijn overzichten gemaakt van wat organisaties daarin te bieden hebben. Preventieve activiteiten op het gebied van voeding en bewegen waren bijvoorbeeld de Gezonde Hap&Stap Vierdaagse en de familie Lekkerbek. Beide projecten worden niet meer aangeboden aan scholen aangezien de GGD MN graag wil dat scholen aan de slag gaan met Lekker fit!. Als uit Schoolkracht blijkt dat gezond gewicht een speerpunt is kan de JGZ-verpleegkundige Lekker fit! op de school introduceren. Om dit te kunnen doen is het uiteraard van belang dat de JGZ-verpleegkundigen in ieder geval algemene informatie over Lekker fit! ter beschikking hebben. Een JGZ-verpleegkundige heeft aangegeven dat het vooral belangrijk is dat scholen zich een voorstelling kunnen maken van Lekker fit!. Scholen willen graag weten uit hoeveel lessen Lekker fit! bestaat, waar die lessen over gaan, hoeveel tijd een les kost, hoeveel tijd het kost om een les voor te bereiden, wat de kosten zijn van Lekker fit! en welke activiteiten de GGD MN de scholen 31, 32 verder te bieden heeft. Afdeling GBE: ondersteuning bij implementatie Naar aanleiding van Schoolkracht (wanneer een school heeft aangegeven aan de slag te willen met het speerpunt Gezond gewicht ) gaat de GB-functionaris (medewerker van de afdeling GBE) in gesprek met scholen over Lekker fit!. Tijdens dit gesprek komen de wensen en behoeften van scholen wat betreft het besteden van aandacht aan voeding en bewegen uitgebreid aan bod. Wanneer een school besluit met Lekker fit! aan de slag te gaan is de taak van de GB-functionaris de school op weg te helpen. De GB-functionaris biedt de school ondersteuning waar nodig en polst af en toe of de school nog bezig is met 32, 33 het onderwerp en hoe dit loopt. Afdeling GBE: beleidsadvisering gemeenten De GB-functionaris van de GGD MN gaat naar aanleiding van de Nota Lokaal Gezondheidsbeleid die een gemeente heeft opgesteld in gesprek met de gemeente. Uit de Nota komen een aantal speerpunten naar voren. De GGD MN adviseert de gemeente over de invulling van die speerpunten. Gezond gewicht zou bijvoorbeeld een speerpunt kunnen zijn. De GGD MN adviseert de gemeente in dat geval om de integrale B.Slim aanpak over te nemen. Kern van B.Slim is dat verschillende partijen samenwerken om te stimuleren dat kinderen meer gaan bewegen en gezonder gaan eten. Een integrale aanpak houdt in dat er wordt ingestoken op een breed samenhangend pakket van middelen, bestaande uit vijf pijlers: draagvlak, voorlichting en bewustwording, maatregelen gericht op de omgeving, signaleren en adviseren en preventieve ondersteuning (aanbod voor mensen met klachten). Om voor de doelgroep 4-12 jarigen GGD Midden-Nederland 45

46 en ouders invulling te geven aan de pijlers voorlichting en bewustwording en maatregelen gericht op de omgeving wordt de gemeente aangeraden gebruik te maken van Lekker fit!. De gemeente bekijkt vervolgens de mogelijkheden om Lekker fit! te financieren voor (een aantal) scholen in de gemeente. Wanneer een gemeente besluit aan de slag te willen met Lekker fit! neemt de GB-functionaris contact op met scholen in die gemeente (zie de bovenstaande tekst: Afdeling GBE: ondersteuning bij implementatie). 34 Voor de toelichting op de integrale aanpak aan de hand van de vijf pijlers wordt verwezen naar bijlage IV. GGD Midden-Nederland 46

47 Hoofdstuk 6: Discussie 6.1 Sterktes van de studie Verschillende onderzoeksgroepen In het onderzoek zijn verschillende onderzoeksgroepen betrokken die elk op een andere manier een bijdrage hebben geleverd aan het onderzoek. De medewerkers van GGD en en gemeenten konden met name interessante informatie geven over het werven en ondersteunen van scholen. Lekker fit! scholen gaven aan wat hun positieve en negatieve ervaringen zijn met Lekker fit!. Deze ervaringen kunnen gebruikt worden bij het werven van scholen. De scholen in de regio hebben aangegeven waar zij behoefte aan hebben bij het besteden van aandacht aan voeding en bewegen. Ten slotte hebben de samenwerkingspartners benoemd welke onderdelen er aan Lekker fit! toegevoegd kunnen worden om te komen tot een compleet pakket. Het betrekken van verschillende onderzoeksgroepen bij het onderzoek zorgt voor een breed inzicht in wat de betrokkenen van de lesmethode vinden en wat eventuele verbeterpunten zijn. Uitgebreide vragenlijsten De vragenlijsten die zijn gebruikt voor de interviews waren uitgebreid. Verschillende onderwerpen als het werven en ondersteunen van scholen en het betrekken van ouders kwamen ruim aan bod. Door GGD- en gemeentemedewerkers en leerkrachten van scholen veel vragen te stellen werd getracht veel informatie te verkrijgen. Eventueel kon een selectie gemaakt worden van vragen wanneer bijvoorbeeld bleek dat er niet veel tijd was voor een interview. Dit bleek niet nodig: alle scholen waren bereid de vragen te beantwoorden. Ambassadeursbijeenkomst Gedurende de onderzoeksfase bleek dat er een ambassadeursbijeenkomst Lekker fit! plaats ging vinden. Het bezoeken van deze bijeenkomst was een meerwaarde voor het onderzoek aangezien er werd ingegaan op verschillende onderzoeksvragen. Er kwamen vooral ervaringen naar voren van medewerkers van verschillende gemeenten. Zij gaven allerlei praktische tips over het werven en ondersteunen van scholen, die gebruikt kunnen worden bij de implementatie van Lekker fit!. 6.2 Beperkingen van de studie Grootte onderzoeksgroep In het onderzoek zijn elf leerkrachten van scholen die met Lekker fit! werken betrokken. In vergelijking met het aantal medewerkers van GGD en en gemeenten (5) die bij het onderzoek betrokken zijn, lijkt dit een behoorlijk aantal. De medewerkers van de GGD en en gemeenten waren echter meer bereid de tijd te nemen voor het interview. Zij gaven veelal uitgebreide antwoorden, waardoor de vijf interviews naar verhouding meer nuttige informatie opleverde dan de elf interviews met de leerkrachten. De leerkrachten gaven vrij korte antwoorden. Waarschijnlijk had een groter aantal interviews met leerkrachten meer informatie opgeleverd. Helaas was het niet mogelijk meer leerkrachten te interviewen in verband met tijdgebrek. Enthousiaste Lekker fit! scholen Tijdens de interviews met medewerkers van GGD en en gemeenten is gevraagd of zij konden aangeven welke Lekker fit! scholen in hun regio eventueel bereid zouden zijn om geïnterviewd te worden. Logischerwijs noemen de medewerkers de scholen die het meest actief bezig zijn met Lekker fit!. Daarnaast zijn er scholen benaderd waarvan op de website van Lekker fit! een ervaringsverhaal stond. Ook deze scholen zijn enthousiast en actief bezig met Lekker fit!. De Lekker fit! scholen die betrokken zijn bij het onderzoek hebben veel bruikbare informatie gegeven maar het was mogelijk interessanter geweest wanneer er ook scholen bij betrokken waren die minder enthousiast zijn over de GGD Midden-Nederland 47

48 methode. Dit had een realistischer beeld gegeven van hoe Lekker fit! loopt op scholen in Nederland. Op de scholen die geïnterviewd zijn waren bijna alle leerkrachten meteen bereid de lessen te geven. Andere, minder enthousiaste scholen hadden bijvoorbeeld kunnen vertellen hoe zij om gaan met leerkrachten die de lessen niet willen geven. GGD Midden-Nederland 48

49 Hoofdstuk 7: Conclusie en aanbevelingen 7.1 Conclusie De GGD MN kan Lekker fit! op basisscholen in de regio Midden-Nederland op de volgende manier implementeren: Werven: De GGD MN kan scholen het beste tijdens een directeurenoverleg rond januari-maart werven. Lekker fit! wordt kort toegelicht. Aangezien het wel eens voorkomt dat directeuren elkaar demotiveren wordt hen niet tijdens het overleg gevraagd wat zij van Lekker fit! vinden, maar wordt er met elke directeur apart een afspraak gemaakt om Lekker fit! verder toe te lichten. Na het gesprek met de directeur wordt een presentatie over Lekker fit! aan de leerkrachten gegeven. In de regio Midden-Nederland is de bereidheid van scholen om met Lekker fit! aan de slag te gaan erg wisselend. Om deze reden is het verstandig om eerst op enthousiaste scholen met Lekker fit! te beginnen. De scholen die minder enthousiast zijn volgen mogelijk wanneer zij zien dat Lekker fit! iets oplevert op scholen die er al mee werken. Gebruik tijdens het werven ervaringen van scholen die al met Lekker fit! werken. Heb daarnaast ook aandacht voor de wensen en behoeften van scholen. Het aanpakken van deze behoeften garandeert namelijk meer betrokkenheid bij scholen. Het vergoeden van Lekker fit! is geen garantie dat scholen met Lekker fit! blijven werken, maar het werkt wel drempelverlagend. Ondersteunen: Wanneer een school met Lekker fit! start is het van belang dat de school op weg geholpen wordt. De GGD MN zou de school hierbij moeten ondersteunen door bijvoorbeeld een informatiebrief voor ouders te verstrekken, een leuke opening samen met de school te organiseren of activiteiten voor ouders aan te bieden. Zorg ervoor dat Lekker fit! blijft leven door regelmatig te polsen of de school er nog mee bezig is en bijvoorbeeld steeds nieuwe activiteiten aan te bieden. Evalueren: Om na te gaan of de gestelde doelen behaald zijn is het belangrijk om Lekker fit! te evalueren. Aangeraden wordt om zowel een effect- als een procesmeting op scholen te laten plaatsvinden. Met behulp van een effectmeting kan bekeken worden of de leerlingen bijvoorbeeld meer kennis hebben verkregen op het gebied van voeding en bewegen. Wanneer dit het geval is stimuleert dit de school (en mogelijk ook andere scholen in de regio) om met Lekker fit! te blijven werken of ermee aan de slag te gaan. De procesevaluatie laat zien hoe Lekker fit! liep op de scholen. Om eventuele gerichte aanpassingen te kunnen doen is het van belang dat scholen niet alleen het verloop in het algemeen, maar ook het verloop per onderdeel van Lekker fit! kunnen beoordelen. Betrekken van ouders: Om bewustwording en gedragsverandering bij kinderen te bewerkstelligen is het belangrijk dat ouders betrokken worden bij Lekker fit!. Dit kan bijvoorbeeld door een gymles met ouders en kinderen of een ouderworkshop waarbij ouders leren hoe ze gezonde traktaties moeten maken. Belangrijk bij het betrekken van ouders is dat er met name doe-activiteiten worden aangeboden. Ouders vinden het aantrekkelijker om iets samen met hun kind(eren) te doen, dan te luisteren naar sprekers tijdens een ouderavond. Ook is het van belang om de ouderraad te betrekken bij Lekker fit!. De ouderraad kan bijvoorbeeld door middel van een enquête achterhalen op welke manier ouders betrokken willen worden bij Lekker fit!. Op deze manier kan de GGD MN de ouders een programma op maat aanbieden. Samenwerkingspartners: Om een goede samenwerking tussen de samenwerkingspartners en de GGD MN te bevorderen wordt aanbevolen gezamenlijk doelen op te stellen en gezamenlijk het Lekker fit! programma op te stellen. Daarnaast is het belangrijk dat taken en rollen helder verdeeld worden. GGD Midden-Nederland 49

50 7.2 Aanbevelingen In deze paragraaf worden verschillende aanbevelingen gedaan voor de implementatie van Lekker fit!. De aanbevelingen zijn geclusterd in de volgende onderwerpen: voorbereiding, werven van scholen, ondersteunen van scholen, evalueren van Lekker fit!, betrekken van ouders en samenwerkingspartners. Voorbereiding Voorafgaand aan de implementatie van Lekker fit! worden verschillende voorbereidingen getroffen. De GGD MN bekijkt op dit moment, samen met de samenwerkingspartners hoe een effectief totaalpakket (waarbij oog is voor het beleid en de omgeving van de school) kan worden samengesteld en welke organisatie welke taken en rollen op zich neemt. Daarnaast is het raadzaam naar de volgende punten te kijken. Tijdspad voorbereiding implementatie Gebruik het komende half jaar (juni-december 2009) om te bepalen op welke manier Lekker fit! op scholen geïmplementeerd gaat worden. Het is verstandig om hier eerst goed over na te denken voordat er begonnen wordt met het werven van scholen. Bovendien is het te laat om scholen nu nog te stimuleren volgend jaar met Lekker fit! aan de slag te gaan. Scholen bepalen namelijk in april op welke manier zij het komende schooljaar in gaan vullen. Vanaf begin 2010 kunnen scholen geworven worden. Opstellen van doelen Om te kunnen meten of Lekker fit! effect heeft moeten doelen worden opgesteld. Bij het opstellen van doelen is het belangrijk dat er doelen op verschillende niveaus (zie onderstaande indeling) worden gesteld. Daarnaast moeten de doelen SMART (specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdgebonden) zijn. Het model van verspreiding van informatie (Hoofdstuk 4, Theoretisch kader) benadrukt nogmaals het belang van realistische doelen. Implementeren gaan niet vanzelf. Slecht 15% van de doelgroep maakt gebruikt van de interventie en 5% van de doelgroep gebruikt een interventie zoals het door de makers bedoeld is. Stel daarom niet te hoge doelen. 15 Niveaus van doelen: - Niveau van een gezondheidsprobleem of aspect van kwaliteit van leven. (bijvoorbeeld het terugdringen van aantal kinderen met overgewicht). - Niveau van leefwijze, gedrag en omgevingszaken (bijvoorbeeld het verhogen van lichamelijke activiteit). - Niveau van gedrags- en omgevingsdeterminanten (bijvoorbeeld het vergroten van kennis, positievere houding ten opzichte van gezond eten en bewegen). - Niveau van implementatie van de interventie (bijvoorbeeld het bereik van de interventie, kwaliteit van uitvoering van de interventie). - Voorwaardenscheppende doelen (bijvoorbeeld de voorwaarden om het project goed uit te kunnen voeren). 15 Voorwaarden gratis ontvangen Denk na over de voorwaarden die je stelt aan scholen om Lekker fit! gratis te ontvangen. De volgende onderwerpen zouden meegenomen kunnen worden bij het opstellen van voorwaarden: - Periode waarbinnen de school ermee aan de slag moet gaan. - Betrekken van alle groepen. - Betrekken van ouders. - Opnemen in het curriculum. - Periode waarbinnen Lekker fit! vergoed wordt. - Evaluatie door de GGD MN. Om misverstanden te voorkomen is het belangrijk dat scholen zo snel mogelijk op de hoogte zijn van de voorwaarden. Wanneer scholen een wervingsbrief ontvangen GGD Midden-Nederland 50

51 kunnen de voorwaarden aan de brief worden toegevoegd. Wanneer er een gesprek (met de directie) plaatsvindt kunnen de voorwaarden mondeling worden toegelicht. Informeren JGZ verpleegkundigen Voor de JGZ verpleegkundigen die zich bezig houden met Schoolkracht is het van belang dat zij informatie krijgen over wat zij aan scholen over Lekker fit! kunnen adviseren. Belangrijk daarbij is dat zij in ieder geval op de hoogte zijn van de volgende punten: - Welke thema s bij Lekker fit! aan bod komen. - Uit hoeveel lessen Lekker fit! bestaat. - Hoeveel tijd het kost om een les voor te bereiden en te geven. - Wat de kosten van Lekker fit! zijn. - Wat de GGD MN scholen nog meer aanbiedt naast de lesmethode. - Voordelen van Lekker fit! (zie tip: voordelen Lekker fit!). Eventueel zou de bovenstaande informatie via een presentatie overgebracht kunnen worden. Indien dit niet mogelijk is ontvangen de verpleegkundigen in ieder geval een hand-out over Lekker fit!. Werven van scholen Eerste contact Door een JGZ-verpleegkundige Naar aanleiding van Schoolkracht vindt op scholen één of twee gesprekken plaats waarin het schoolprofiel wordt toegelicht en de mogelijkheden voor preventieve activiteiten op school besproken worden. Als uit Schoolkracht blijkt dat gezond gewicht een speerpunt is kan de JGZ-verpleegkundige Lekker fit! op de school introduceren. Wanneer een school aangeeft met voeding en bewegen aan de slag te willen gaan, wordt er een afspraak gemaakt met een GB-functionaris die de lesmethode en eventueel andere activiteiten rondom Lekker fit! verder kan toelichten. Door een GB-functionaris Maak een afspraak om Lekker fit! in het directeurenoverleg toe te lichten. Vertel kort wat Lekker fit! inhoudt en vraag niet wat de directeuren van Lekker fit! vinden. Het komt namelijk regelmatig voor dat één directeur een dominante rol inneemt tijdens het overleg. Wanneer deze directeur niet enthousiast is over Lekker fit! is er een kans dat andere directeuren hierbij aanhaken. Om deze reden wordt er met elke directeur apart (via de mail) een afspraak gemaakt om Lekker fit! verder toe te lichten. Een andere mogelijkheid. Stuur een wervingsbrief naar de directeuren waarin Lekker fit! wordt aangeboden. Bel na twee weken en vraag of de school interesse heeft in Lekker fit!. Wanneer dit het geval is vindt er een gesprek plaats met de directeur. Helaas komt het regelmatig voor dat scholen brieven over het hoofd zien. Bovendien zijn scholen vaak moeilijk telefonisch te bereiken. Het is aan te bevelen om met elke directeur apart een afspraak te maken om Lekker fit! toe te lichten. Tip: timing Timing is erg belangrijk bij het werven van scholen. In april beslissen scholen hoe het komende schooljaar eruit gaat zien. Neem voor die tijd (januari-maart) al contact met de scholen op. Scholen hebben namelijk bedenktijd nodig voordat ze kunnen beslissen of ze met Lekker fit! willen werken. Bovendien is er voorbereidingstijd nodig om Lekker fit! in te plannen en bijvoorbeeld extra activiteiten te organiseren. Tip: enthousiaste scholen eerst De adoptiecurve van Rogers (Hoofdstuk 4, Theoretisch kader) laat zien dat een doelgroep verdeeld kan worden in vijf groepen die verschillen in de mate waarin ze geneigd zijn met een methode aan de slag te gaan. Deze groepen moeten op een GGD Midden-Nederland 51

52 verschillende manier benaderd worden. De innovaters zijn voorlopers, scholen die openstaan voor nieuwe dingen. Start bij Lekker fit! met deze scholen. Zeker aangezien de bereidheid van scholen in de regio Midden-Nederland om met Lekker fit! aan de slag te gaan erg wisselend is. De scholen die minder enthousiast zijn volgen mogelijk wanneer zij zien dat Lekker fit! iets oplevert op scholen die er al mee werken. In Rotterdam is Lekker fit!, mede door toepassing van deze theorie, die kan worden vergeleken met een sneeuwbaleffect, een succes geworden. 15 Tip: achterhaal de weerstand Wanneer een school aangeeft niet met Lekker fit! aan de slag te willen is het belangrijk hiervoor begrip op te brengen. Wel is het verstandig om te achterhalen waarom de school dit niet wil. Veel scholen geven aan te weinig tijd te hebben voor Lekker fit!. Hier kunnen echter verschillende redenen voor zijn. Een school kan structureel geen tijd hebben voor iets anders of geen tijd hebben omdat ze bijvoorbeeld bezig zijn met een ander groot project. Wanneer het om een project gaat is de school wanneer het project afloopt mogelijk wel geïnteresseerd in Lekker fit!. De school kan dan bijvoorbeeld het volgende schooljaar benaderd worden. Gesprek directie Tijdens het gesprek met de directie licht de GB-functionaris Lekker fit! verder toe. Zorg voor een duidelijk, enthousiast én eerlijk verhaal. De volgende onderwerpen dienen in ieder geval aan bod te komen: - Het doel van Lekker fit!. - Situatie op school: aantal kinderen met overgewicht. - De lesmethode (thema s, aantal lessen, voorbereidingstijd, duur lessen, hoe in te passen). - Voordelen Lekker fit!*. - Aanbod van de GGD MN. - Financiering (vergoed door de gemeente/school betaalt zelf). - Ouderbijeenkomst (Hartstichting). - Fittest (korte toelichting). - Handleiding Lekker fit! (korte toelichting). - Werkboekjes Lekker fit! (korte toelichting). - Wensen en behoeften school wat betreft aandacht voor voeding en bewegen**. Tip: proefles en informatiebrochure Lekker fit! Geef scholen proeflessen en de informatiebrochure van Lekker fit!. Op deze manier kan de directie (een deel van) de gegeven informatie nog eens nalezen en kunnen de leerkrachten ook kennismaken met de methode. *Tip: voordelen Lekker fit! - Lekker fit! is een unieke methode omdat de thema s voeding én bewegen aan bod komen en Lekker fit! bedoeld is voor alle groepen. - Lekker fit! heeft een positieve boodschap: bewegen is leuk en fit zijn is fijn. - Lekker fit! is een beknopte methode. Acht lessen zijn voor scholen meestal nog wel in te plannen. Zeker gezien het feit dat drie van de acht lessen praktijklessen (gymlessen) zijn die dus tijdens de gymles gegeven kunnen worden. - Lekker fit! past in de belevingswereld van kinderen. - Lekker fit! betrekt ouders doordat zij met hun kinderen opdrachten moeten maken uit de thuiswerkboekjes. - Lekker fit! is goed inpasbaar in de reguliere uren voor gym, natuur & verzorging en wereldoriëntatie, maar ook prima in bijvoorbeeld een projectweek onder te brengen. - Lekker fit! heeft een duidelijke handleiding. Het voorbereiden van de lessen kost de leerkracht daardoor weinig tijd. - Lekker fit! werkt met posters waarop afspraken over bewegen, voeding en gezonde keuzes worden opgeschreven, die leerlingen op groepsniveau maken. De GGD Midden-Nederland 52

53 afsprakenposter is een goede manier om de stof uit de lessen in praktijk te brengen. - Lekker fit! is een aantrekkelijke methode. De werkboekjes bevatten veel kleur en foto s waardoor het maken van de opdrachten voor de kinderen interessanter wordt. - De fittest van Lekker fit! is een handige manier om de fitheid van kinderen in kaart te brengen en in de gaten te houden. De fittest kan groepsleerkrachten stimuleren meer uit hun gymles te halen door bijvoorbeeld aandacht te besteden aan onderdelen waar de kinderen minder goed in zijn. Tip: ervaringen Lekker fit! scholen Maak tijdens het gesprek gebruik van ervaringen van scholen die al met Lekker fit! werken. - Scholen vinden Lekker fit! een goede manier om aandacht aan gezondheid te besteden. - Scholen geven aan dat kinderen door Lekker fit! bewuster om gaan met voeding. De kinderen wijzen elkaar er zelfs op als er ongezond eten mee naar school wordt genomen: dat chocoladekoekje is niet gezond hoor. - Scholen geven aan dat zij Lekker fit! zeker willen adviseren aan andere scholen. - Door Lekker Fit! kunnen en durven kinderen gezonde keuzes te maken. De hele school is ermee bezig waardoor gezond eten en veel bewegen vanzelf de trend wordt. - Door Lekker Fit! bewegen kinderen meer. Je merkt dat kinderen er energie van krijgen en zich beter kunnen concentreren. - Door de fittest komen we erachter waar kinderen minder goed in zijn. Hieraan besteden we extra aandacht tijdens de gymles. Je ziet hierdoor echt verbetering. - De positieve benadering sprak ons erg aan! De nadruk ligt niet op overgewicht. Tip: beïnvloeden van het implementatieproces De onderstaande factoren kunnen het implementatieproces beïnvloeden. Om het succes van de implementatie te vergroten dient dus rekening gehouden te worden met deze factoren. - Relatief voordeel: mate waarin de innovatie wordt waargenomen als beter dan voorgaande interventies. De GGD MN kan inspelen op deze factor door te benadrukken dat Lekker fit! de eerste interventie is waarbij zowel aandacht is voor voeding als voor bewegen. Daarnaast worden alle groepen bij Lekker fit! betrokken. - Complexiteit: mate waarin de innovatie makkelijk te begrijpen en toe te passen is. De GGD MN kan inspelen op deze factor door te benadrukken dat uit onderzoek van TNO blijkt dat de handleiding door leerkrachten als overzichtelijk wordt ervaren. Een presentatie over Lekker fit! is vaak voldoende om met de methode aan de slag te kunnen. Wanneer leerkrachten aangeven toch behoefte te hebben aan meer uitleg kan een bovenschoolse workshop worden aangeboden. Lekker fit! wordt tijdens deze workshop per les toegelicht. Het uitvoeren van de fittest Lekker fit! is vrij lastig omdat er veel verschillende onderdelen aan bod komen die allemaal op een ander manier gemeten moeten worden. Om deze reden zouden scholen een fittest Lekker fit! instructie aangeboden moeten krijgen. Deze kan uitgevoerd worden door Sportservice Midden Nederland en SRO. - Verenigbaarheid: mate waarin de innovatie aansluit bij bestaande werkwijzen en in overeenstemming is met heersende waarden, normen en behoeften. De GGD MN kan inspelen op deze factor door aan te geven dat Lekker fit! niet veel tijd vraagt van scholen. Drie van de acht lessen zijn praktijklessen. Deze lessen kunnen tijdens de gymlessen gegeven worden en kosten dus geen extra tijd. De overige vijf lessen zijn goed inpasbaar in de reguliere uren voor natuur & verzorging en wereldoriëntatie. Lekker fit! kan ook prima in bijvoorbeeld een GGD Midden-Nederland 53

54 projectweek worden ondergebracht. Het voorbereiden van de lessen kost de leerkracht weinig tijd. - Mogelijkheid tot uitproberen: mate waarin de innovatie uitgeprobeerd kan worden. De GGD MN kan inspelen op deze factor door scholen de mogelijkheid te geven het lespakket in te zien. Ook zou een GB-functionaris het leerkrachtenteam een Lekker fit! proefles kunnen geven waardoor zij een beeld krijgen van de inhoud van de methode. - Risico s: mate waarin het aanvaarden van de innovatie risico s met zich meebrengt. Het zou voor scholen mogelijk moeilijk kunnen zijn om ouders te overtuigen van het nut van Lekker fit!. Om de ouderbetrokkenheid te vergroten zou er bijvoorbeeld gekeken kunnen worden naar de manier waarop ouders graag betrokken willen worden bij Lekker fit!. Dit kan door bijvoorbeeld een enquête. - Flexibiliteit: mate waarin de innovatie kan worden aangepast aan de situatie van de doelgroep. De GGD MN kan inspelen op deze factor door aan te geven dat scholen Lekker fit! kunnen gebruiken op een manier die zij zelf prettig vinden. Van Lekker fit! kan een project worden gemaakt of het kan over het jaar gespreid worden. Bovendien geeft de GGD MN scholen de mogelijkheid allerlei activiteiten toe te voegen die passen bij de situatie van de school. Maak wel duidelijk waaruit het programma bestaat. Geef aan dat de methode uit acht lessen bestaat en dat het de bedoeling is dat ook alle acht lessen op de school gegeven worden. Wees hier vanaf het begin duidelijk in. Scholen hebben soms de neiging uit een methode een aantal onderdelen/lessen te kiezen. Scholen moeten weten dat dit niet de bedoeling is van Lekker fit!. De kans is namelijk groot dat het effect van de methode kleiner is dan wanneer alle acht lessen worden gegeven. - Observeerbaarheid: mate waarin de resultaten van het gebruik van de innovatie zichtbaar zijn voor anderen zodat anderen ook de voordelen van de innovatie kunnen waarnemen. De GGD MN kan inspelen op deze factor door wanneer Lekker fit! effect blijkt te hebben, hier via de media bekendheid aan te geven. Ook kan aangegeven worden dat Lekker fit! in Rotterdam een groot succes is: het percentage kinderen met overgewicht neemt er af. Op deze manier wordt voor scholen die nog niet met Lekker fit! werken duidelijk wat het nut van de lesmethode is. 15 **Tip: aandacht voor wensen en behoeften school Besteed bij het werven van scholen ook aandacht aan de wensen en behoeften van scholen. Deze vraaggerichte aanpak wordt door scholen als prettig ervaren. Scholen krijgen het gevoel dat er naar hen geluisterd wordt, waardoor zij zich waarschijnlijk meer betrokken voelen bij Lekker fit! en sneller bereid zijn met het thema aan de slag te gaan. Bovendien helpt de aanpak bij het creëren van ownership: de school voelt zich eigenaar van de interventie en voelt zich er ook verantwoordelijk voor. Tip: Lekker fit! sluit aan bij kerndoelen Kerndoelen primair onderwijs zijn streefdoelen die aangeven waarop basisscholen zich moeten richten bij de ontwikkeling van hun leerlingen. Bij het werven van scholen kan de GGD MN scholen erop attenderen dat Lekker fit! aansluit bij een aantal kerndoelen (34: wereldoriëntatie, 57 en 58: bewegingsonderwijs). Met behulp van Lekker fit! kunnen scholen dus een aantal kerndoelen behalen. In bijlage III wordt kerndoel 34, die aansluit bij de theorielessen van Lekker fit! beschreven. Tip: draagvlak bij leerkrachten Pols wanneer de directie na het gesprek besluit met Lekker fit! aan de slag te gaan of het leerkrachtenteam op de hoogte is. Lekker fit! moet uiteraard ook gedragen worden door de leerkrachten, zij moeten de lessen immers geven. Bied in ieder geval aan een presentatie over Lekker fit! te geven voordat een definitief besluit wordt genomen. GGD Midden-Nederland 54

55 Presentatie leerkrachtenteam Tijdens de presentatie voor het leerkrachtenteam wordt Lekker fit! toegelicht. Zorg vooral voor een duidelijk en praktisch verhaal, zodat de leerkrachten vertrouwd raken met de methode en zichzelf in staat achten de lessen te geven. Op deze manier kan de school van de voorbereidingsfase van het Stages of change model, (waarin het gezonde gedrag wordt voorbereid) naar de volgende fase, de actieve verandering, (waarin de school ook daadwerkelijk aan de slag gaat met de methode), komen (Hoofdstuk 4, Theoretisch kader). 15 Maak gebruik van de powerpointpresentatie: Bijeenkomst Lekker fit! leerkrachtenteam ( toolkit Lekker fit!). De volgende onderwerpen dienen in ieder geval aan bod te komen: - Het doel van Lekker fit!. - Situatie op school: aantal kinderen met overgewicht. - De lesmethode (thema s, aantal lessen, voorbereidingstijd, duur lessen, hoe in te passen). - Aanbod van de GGD MN*. - Handleiding Lekker fit! (uitgebreide instructie). - Werkboekjes Lekker fit! (uitgebreide instructie). - Ouderbijeenkomst (Hartstichting). - Fittest (korte instructie). - Wensen en behoeften leerkrachten wat betreft aandacht voor voeding en bewegen. - Planning maken (hoe past Lekker fit! in het programma, wanneer starten, extra activiteiten) **. - Werkgroep samenstellen***. - Verwijs naar website van Lekker fit!, voor bijvoorbeeld extra lesmateriaal, sjabloon voor een Lekker fit! nieuwsbrief en een mededelingenposter. Tip: interactie Maak de presentatie interactief door een stukje van een Lekker fit! les te geven (bijvoorbeeld een beweegoefening groep 1 en 2) of met de leerkrachten in discussie te gaan. Deze discussie zou kunnen gaan over wat de leerkrachten belangrijk vinden om aan te pakken op school. Op de Lekker fit! afsprakenposter kan geschreven worden op welke manier de leerkrachten dit willen aanpakken in de vorm van afspraken. *Tip: extra activiteiten Maak Lekker fit! aantrekkelijker door activiteiten toe te voegen die door externe organisaties worden uitgevoerd. Op deze manier geef je scholen het gevoel dat zij niet alles alleen hoeven te doen. Hierdoor zijn scholen mogelijk eerder bereid mee te doen met Lekker fit!. Let er wel op dat scholen ook zelf aan de slag gaan met het thema. Neem niet alles uit handen. Leerkrachten hebben dan de neiging achterover te leunen. Zij kunnen de Lekker fit! lessen prima zelf geven. **Tip: planning maken Scholen geven soms aan dat zij het lastig vinden dat de theorie- en praktijklessen van Lekker fit! op elkaar afgestemd moeten worden omdat deze gekoppeld zijn. Bied om deze reden aan gezamenlijk een planning te maken. Op deze manier worden scholen gestimuleerd daadwerkelijk met Lekker fit! aan de slag te gaan. Stimuleer scholen om Lekker fit! te spreiden over tenminste de helft van het schooljaar. Uit onderzoek van TNO blijkt dat de lessen op die manier makkelijk in te roosteren zijn waardoor de druk op andere lessen afneemt. Bovendien is de verwachting dat de boodschap van Lekker fit! beter overgebracht zal worden op de leerlingen. ***Tip: werkgroep samenstellen Stimuleer scholen een werkgroep van een aantal leerkrachten samen te stellen die Lekker fit! coördineert. De werkgroep is het centrale aanspreekpunt en heeft contact GGD Midden-Nederland 55

56 met de GGD MN en de samenwerkingspartners. Houd in de gaten dat de werkgroep en (de rest) van het team op één lijn zitten. Het komt wel eens voor dat de werkgroep meer aandacht aan Lekker fit! willen besteden dan het team wil. Tip: leerkrachten informatiesheet Deel de leerkrachten informatiesheet uit tijdens de presentatie ( toolkit Lekker fit!). Deze sheet bevat allerlei tips en ervaringen van leerkrachten die met Lekker fit! werken. Ondersteunen van scholen Wanneer een school heeft besloten met Lekker fit! aan de slag te gaan is het zaak de school op weg te helpen en het proces te bewaken zodat de school met Lekker fit! blijft werken. Om Lekker fit! op een goede manier te implementeren zouden (naast de Lekker fit! lessen) in ieder geval de volgende acties moeten worden ondernomen: Ouders informeren over Lekker fit! (Bied scholen een brief met een korte uitleg over Lekker fit! en de flyer Lekker fit! met handige tips aan ( toolkit Lekker fit!). De brief is tevens een uitnodiging voor de opening van Lekker fit!.). Opening Lekker fit!*. Eventueel voormeting (zie kopje evaluatie). Extra activiteiten GGD MN (zie paragraaf 5.6). Eventueel activiteiten om Lekker fit! aantrekkelijker te maken**. Activiteiten voor ouders (zie kopje betrekken ouders). Eventueel nameting (zie kopje evaluatie). Procesmeting (zie kopje evaluatie). Bespreken resultaten (proces)meting met directie en plannen voor volgend schooljaar (zie kopje evaluatie). *Tip: opening Lekker fit! Begin Lekker fit! met een echte aftrap (op het schoolplein). Introduceer Lekker fit! kort bij de ouders. Dit kan eventueel door de burgemeester of wethouder gedaan worden. De kans dat er pers aanwezig is bij het moment is dan groot. Scholen die nog niet met Lekker fit! werken maken op deze manier via de media (alvast) kennis met Lekker fit!. De kinderen kunnen bijvoorbeeld ballonnen oplaten met een gezondheidsboodschap voor degene die m ontvangt of gezamenlijk een dans instuderen. Maak de opening extra feestelijk door gezonde hapjes als fruitspiesjes en smoothies aan te bieden. Tip: extra informatie over voeding Lekker fit! gaat er onterecht vanuit dat leerkrachten vrij veel kennis hebben over voeding. In de handleiding is weinig informatie te vinden over voeding, terwijl Lekker fit! wel van de leerkrachten vraagt kinderen te informeren over voeding. Om deze reden is het belangrijk dat leerkrachten extra informatie ontvangen over voeding. Deze informatie kan worden overgedragen door een presentatie die gegeven wordt door een diëtist van de thuiszorg. Indien de school hier geen behoefte aan heeft ontvangen de leerkrachten in ieder geval een hand-out met informatie over voeding. Op deze hand-out moet de Schijf van Vijf verder toegelicht worden. Er wordt uitgelegd uit welke vakken de Schijf van Vijf bestaat en welke voedingsstoffen de producten uit de verschillende vakken ongeveer bevatten. Daarnaast wordt toegelicht welke producten niet bij de Schijf van Vijf horen. De hand-out moet antwoord geven op de vraag: wat is gezond? Tip: betrek de middenstand Betrek de middenstand bij Lekker fit!. Supermarkten zijn regelmatig bereid eten en drinken voor scholen te sponsoren. Dit maakt het voor scholen makkelijker om bijvoorbeeld schoolbreed een ontbijt of lunch te organiseren. GGD Midden-Nederland 56

57 **Tips voor scholen: aantrekkelijker maken Lekker fit! - Schoolsporttoernooien (bijvoorbeeld een wekelijks voetbaltoernooi waarbij in elke kleine pauze wedstrijden gespeeld worden). - (Naschools) sportkennismakingsprogramma (kinderen maken kennis met sportverenigingen in de buurt. Wellicht dat ouders die lid zijn van een sportvereniging kunnen helpen bij de kennismaking met deze sport). - Gezond ontbijt/lunch voor de hele school. - Tentoonstelling rondom het thema (kinderen stellen bijvoorbeeld schilderijen over gezond eten en bewegen of kijkdoos over de herkomst van producten tentoon). - Bezoek aan een boerderij of bakkerij. Tip: Lekker fit! in het curriculum Houd Lekker fit! levend zodat scholen gestimuleerd worden ermee aan de slag te blijven gaan. Ook wanneer Lekker fit! vergoed wordt is stimuleren nodig. Pols regelmatig of de school nog bezig is met Lekker fit!. Bied hulp aan wanneer Lekker fit! niet zo goed loopt. Beloon scholen wanneer Lekker fit! wel goed loopt. Geef positieve feedback en bied bijvoorbeeld steeds weer nieuwe activiteiten aan waardoor Lekker fit! aantrekkelijk blijft. Evalueren van Lekker fit! Besteed veel tijd aan het evalueren van Lekker fit!. Door te evalueren kan bekeken worden of de gestelde doelen behaald zijn. Effectevaluatie Op de website van Lekker fit! ( toolkit Lekker fit!) zijn evaluatieformulieren voor de leerlingen te vinden. Met deze formulieren kan door een voor- en nameting te doen, het effect van Lekker fit! worden gemeten. Er is een vragenlijst voor groep 1 t/m 5 en voor groep 6 t/m 8. De vragenlijst voor groep 1 t/m 5 gaat over het eet- en beweeggedrag van de leerlingen en wordt ingevuld door de ouders. De vragenlijst voor groep 6 t/m 8 gaat over het eet- en beweeggedrag, de verkregen kennis en de houding van de leerlingen ten opzichte van gezond eten en bewegen. De leerlingen vullen de vragenlijst zelf in. Aan de voormeting kan ook de fittest worden gekoppeld. Via een brief ( toolkit Lekker fit!) worden de ouders geïnformeerd over de vragenlijst en de fittest. Om de kans dat er een effect wordt gevonden te vergroten, is het verstandig om tussen de voor- en nameting een zo lang mogelijke tijd te laten zitten. Dit kan uiteraard alleen wanneer een school gedurende het hele jaar met Lekker fit! bezig is. Wanneer Lekker fit! een project is, kunnen voorafgaand en na afloop van het project metingen worden gedaan. Als uit de effectevaluatie blijkt dat Lekker fit! effect heeft, worden scholen gestimuleerd om met Lekker fit! te blijven werken. Bovendien kunnen scholen die nog niet werken met Lekker fit! overtuigd worden van het nut van de methode. Let wel, dat Lekker fit! waarschijnlijk nog in ontwikkeling is wanneer de eerste scholen in de regio ermee starten. De kans dat er om deze reden geen effect wordt gevonden is groot. Daarnaast is een effectevaluatie een vrij grote belasting voor een school. Om de belasting te verkleinen zou een effectevaluatie van Lekker fit! ook gekoppeld kunnen worden aan de jeugdgezondheidsmonitor van Schoolkracht. De vragen die bij de metingen aan bod komen overlappen elkaar namelijk op bepaalde punten. GGD Midden-Nederland 57

58 Procesevaluatie Naast aandacht voor het effect van Lekker fit! is het belangrijk dat er ook aandacht is voor het proces. Via een evaluatieformulier kunnen de betrokken partijen (leerkrachten, directie, externe organisaties en eventueel ouders) aangeven hoe zij vonden dat Lekker fit! liep op school. De volgende onderwerpen zouden meegenomen kunnen worden bij het opstellen van een evaluatieformulier: - Verloop Lekker fit! algemeen (eventuele knelpunten). - Verloop per onderdeel van Lekker fit! (eventuele knelpunten). - De samenwerking met de GGD MN en de samenwerkingspartners (eventuele knelpunten). - Extra activiteiten (intern/extern). - Betrekken van ouders (eventuele knelpunten). - Effect van Lekker fit! bij leerlingen (beweeg- en eetgedrag). Bespreek de resultaten van de effect- en procesevaluatie met de directie van de school. Op deze manier kan bekeken worden wat goed ging en wat eventuele verbeterpunten zijn voor het komende schooljaar. Betrekken van ouders Om bewustwording en gedragsverandering bij kinderen te bewerkstelligen is het belangrijk dat ouders betrokken worden bij Lekker fit!. Dit kan op de volgende manieren. Informatie over Lekker fit! door middel van brieven en schoolkrantartikelen (zie > schoolkrantteksten) Thuiswerkopdrachten (scholen kunnen ouderochtenden organiseren voor ouders die niet goed Nederlands spreken om gezamenlijk de opdrachten te maken). Beleid rondom voeding en bewegen (ouders oproepen om hun kind fruit mee te geven naar school of met hun kind naar school te lopen of fietsen). Een of meerdere ouders laten deelnemen aan de werkgroep Lekker fit!. Ouderochtend/middag/ouderavond over Lekker fit!. Gymles met ouders en kinderen. Dansdemonstratie voor ouders (kinderen laten een dans zien aan hun ouders. Dit is een goede gelegenheid voor de school om de boodschap van Lekker fit! over te brengen). Fittest met ouders (ouders samen met hun kind de verschillende onderdelen laten aflopen of ouders laten helpen bij onderdelen van de test). Op de tafeltjes- of rapportavond de resultaten van de Fittest bespreken. Ouders laten helpen bij het organiseren van een ontbijt of lunch. Ouderworkshops (bijvoorbeeld het maken van gezonde traktaties, eventueel samen met de kinderen). Kookmiddagen met ouders (en kinderen). Tentoonstelling voor ouders (kinderen laten hun knutselwerk zien aan hun ouders. Dit is een goede gelegenheid voor de school om de boodschap van Lekker fit! over te brengen). Tip: betrek de ouderraad De ouderraad kan de school helpen bij het betrekken van ouders bij Lekker fit!. Er kan bijvoorbeeld een enquête onder de ouders gehouden worden over de manier waarop zij graag bij Lekker fit! betrokken willen worden. Op deze manier kan de GGD MN de ouders een programma op maat aanbieden. Tip: vooral doe-activiteiten Biedt ouders vooral doe-activiteiten aan. Zij vinden het leuk om samen met hun kind iets te doen. Dit is veel aantrekkelijker dan tijdens een ouderavond luisteren naar sprekers. GGD Midden-Nederland 58

59 Samenwerkingspartners Het is belangrijk dat de samenwerkingspartners zich betrokken voelen bij Lekker fit!. Dit is bij projecten in het verleden niet altijd het geval geweest. Mede doordat het niet helder was welke organisatie verantwoordelijk was voor welke taken, werd het project rommelig. Hierdoor was het draagvlak voor het project niet erg groot. Voor een goede samenwerking is het in ieder geval van belang dat de volgende punten bekeken worden: Geef een presentatie over Lekker fit! ( toolkit Lekker fit!), zodat de inhoud van Lekker fit! voor alle organisaties helder is. Aangezien Sportservice Midden Nederland al bekend is met Lekker fit! (zij zijn al bezig met het werven van scholen) is het verstrekken van informatie over Lekker fit vooral voor de andere organisaties (Zuwe, Vitras, Beweging 3.0 en SRO) van belang. Zorg ervoor dat de samenwerkingspartners de kans krijgen om de lessen van Lekker fit! in te zien. De samenwerkingspartners hebben dan de mogelijkheid om bijvoorbeeld de lesstof over voeding in Lekker fit! aan te laten sluiten bij de lesstof van bijvoorbeeld de supermarktrondleiding van de thuiszorgorganisaties. Op deze manier wordt voorkomen dat de lessen elkaar compleet overlappen waardoor deze mogelijk als saai worden ervaren door de leerlingen. Stel gezamenlijk doelen op. Zorg voor een heldere taakverdeling en zet deze op papier. Welke organisatie neemt bijvoorbeeld het doorverwijzen van leerlingen met overgewicht voor zijn rekening, wie werft de scholen en wie heeft de regie. Regelmatig overleg is van belang om draagvlak te behouden. Het uitwisselen van bijvoorbeeld ervaringen uit de praktijk kan bijdragen aan het teamgevoel en daarmee aan het behouden van draagvlak. Betrek de samenwerkingspartners bij het opstellen van evaluatieformulieren. Koppel evaluatieformulieren van scholen terug naar de samenwerkingspartners. Op deze manier kunnen zij achterhalen wat scholen goed en minder goed vinden aan de lessen, zodat de lessen eventueel verbeterd kunnen worden. GGD Midden-Nederland 59

60 Referenties 1. Centraal Bureau voor de Statistiek. Gezondheid en zorg in cijfers Den Haag, Centraal Bureau voor de Statistiek, pp e3c4dad0b ( ) 3. Putten-Vos B. Project de familie Lekkerbek, eindrapportage ten behoeve van Bayer, projectfinancier. Zeist, GGD Midden-Nederland, pp ( ) 5. Dijkstra E. Informatie voor school Gezonde Hap&Stap Vierdaagse. Amersfoort, GGD Midden-Nederland, pp. 1, ( ) 7. ( ) 8. ( ) 9. Noordhoff Uitgevers, Jump Nederlandse Hartstichting. Lekker fit! wegwijzer lichamelijke opvoeding en welzijn. Houten, Noordhoff Uitgevers, pp ( ) 11. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Nota Gezondheidsbeleid, 'Gezond zijn, gezond blijven; Een visie op gezondheid en preventie', Den Haag, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, p Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Nota Overgewicht, Uit balans: de last van overgewicht. Den Haag, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, p Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Kerndoelen primair onderwijs. Den Haag, Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, pp , ( ) 15. Noordhoff Uitgevers, Jump Nederlandse Hartstichting. Lekker fit! Handleiding groep 1 t/m 8. Houten, Noordhoff Uitgevers, pp Hulscher M, Wensing M, Grol R. Effectieve implementatie: theorieën en strategieën. Den Haag, ZorgOnderzoek Nederland, pp Brug J, Assema P, Lechner L. Gezondheidsvoorlichting en gedragsverandering. zesde druk. Assen: Uitgeverij van Gorcum; pp Kok H, Molleman G, Saan H, Ploeg M. Handboek Preffi 2.0: richtlijn voor effectieve gezondheidsbevordering en preventie. eerste druk. Enschede: PrintPartners Ipskamp; pp. 105, 106, Meima A, Joosten- van Zwanenburg E, Jansen W. Effectevaluatie van Lekker fit! in Rotterdam. Rotterdam, GGD Rotterdam-Rijnmond, pp GGD Midden-Nederland 60

61 20. Meima A, Jansen W. Vervolg op de effectevaluatie van Lekker fit! in Rotterdam. Een project voor basisscholieren ter bevordering van een gezonde leefstijl. Rotterdam, GGD Rotterdam-Rijnmond, pp ( ) ( ) 23. Hudson J, Bakker I. Procesevaluatie van het lesprogramma Lekker fit!. Leiden, TNO, pp sbsihqx ( ) ( ) 26. Doesburg M. Verslag directeurenoverleg Baarn. Amersfoort, GGD Midden- Nederland, p Felix J. Reacties directeurenoverleg Woudenberg. Amersfoort, GGD Midden- Nederland, p Felix J. Reacties in directeurenoverleg Eemnes. Amersfoort, GGD Midden- Nederland, p Felix J. Verslag van bijeenkomst 6 mei 2009 Gezond gewicht op de basisscholen. Amersfoort, GGD Midden-Nederland, pp. 30. Felix J. Figuur preventieprogramma Lekker fit! concept. Amersfoort, GGD Midden- Nederland, p Felix J. Verslag van overleg 31 maart Amersfoort, GGD Midden-Nederland, pp Coppes R, Bun C. Schoolkracht resultaten procesevaluatie pilotproject. Zeist, GGD Midden-Nederland, pp. 4,5 33. Bun C. Hoe scoort Schoolkracht basisonderwijs?. Zeist, GGD Midden Nederland, pp Felix J. Voorstel visie beleidsadvisering Gezond Gewicht (jeugd). Amersfoort, GGD Midden-Nederland, pp. 1-5 GGD Midden-Nederland 61

62 Bijlagen Bijlage I Interviews medewerkers GGD en en gemeenten Bijlage II Interviews medewerkers Lekker fit! scholen Bijlage III Kerndoelen en leerlijnen primair onderwijs Bijlage IV Schema integrale aanpak aan de hand van de vijf pijlers Midden-Nederland

63 Bijlage I Interviews medewerkers GGD en en gemeenten Interview Patricia Verhoeven Wijksportconsulent gemeente Oldenzaal 1. Hoe lang werkt uw gemeente met Lekker fit!? In september 2007 zijn we gestart, dus anderhalf jaar. 2. Hoeveel scholen in uw regio werken met Lekker fit!? 14 scholen (ook speciaal basisonderwijs). 3. Vindt u Lekker fit! een effectieve lesmethode? Ja, de school wordt continu geattendeerd op voeding en bewegen. Dat ouders betrokken worden maakt het effect groter. Scholen reageren positief. 4. Vindt u Lekker fit! een volledige lesmethode? Nee. 5. Wat moet er aan Lekker fit! toe worden gevoegd om te komen tot een volledige lesmethode? Er is veel overgewicht in Twente. Scholen hebben geen vakleerkracht. De gemeente vond het aandeel bewegen/sport te klein in Lekker fit!. Er zijn 2 sportintroductielessen toegevoegd aan Lekker fit! die worden gegeven door een vakleerkracht. Het thema gezondheid wordt goed behandelend in Lekker fit!. 6. Voegt de gemeente/andere organisaties activiteiten toe aan Lekker fit!? Ja, de twee sportlessen lessen en een ouderavond verzorgd door de thuiszorg. 7. Voegen scholen activiteiten toe aan Lekker fit!? Ja, een school deed bijvoorbeeld mee met de heart dance award. Wat scholen toevoegen hangt erg af van de creativiteit van het team. 8. Via welke organisatie komen scholen in aanraking met Lekker fit!? Via de gemeente. 9. Op welke manier worden scholen geënthousiasmeerd voor Lekker fit!? Tijdens het directeurenoverleg wordt een presentatie gegeven. Dan worden er gesprekken gevoerd met de coördinator van de school. Daarna krijgen ze informatie en wordt een les toegestuurd. Vervolgens komt er een informatiebijeenkomst voor de leerkrachten. 10. Ervaart u deze manier van enthousiasmeren als effectief? (hoe loopt dit?) Ja, het één op één contact met de coördinator heeft het beste resultaat. Dan durven mensen vragen te stellen die ze in een hele groep misschien niet durven te stellen. 11. Wat is ervoor nodig om scholen enthousiast te maken voor Lekker fit!? De gesprekken met de school. Een voorbeeldpakketje: iets tastbaars heeft effect, dan krijgen scholen een beeld van wat Lekker fit! voorstelt. 12. Komt het voor dat scholen weerstand hebben om aan de slag te gaan met Lekker fit!? Ja, sommige scholen vinden het lastig om met Lekker fit! aan de slag te gaan. Het speciaal onderwijs bijvoorbeeld, omdat de methode moet worden aangepast voor hun leerlingen. Alle scholen in de gemeente Oldenzaal zijn wel bezig met lekker fit. Midden-Nederland

64 13. Wat is voor scholen de doorslaggevende reden om aan de slag te gaan met Lekker fit!? De aandacht voor gezondheid/beweegaspect. Het betrekken van ouders. 14. Wat is voor scholen de doorslaggevende reden om niet aan de slag te gaan met Lekker fit!? Dit is niet van toepassing in Oldenzaal omdat alle scholen meedoen. Mogelijk vinden scholen dat ze al met veel projecten bezig zijn. 15. Wat voor rol heeft uw gemeente bij de implementatie van Lekker fit! op scholen? Het werven en ondersteunen/begeleiden van de scholen. We helpen scholen met het op poten zetten van Lekker fit!. We evalueren Lekker fit! op de scholen. 16. Zijn er andere organisaties betrokken bij de implementatie van Lekker fit! op scholen? De GGD wil niet betrokken worden bij Lekker fit!. Ze vindt dit jammer en ze snapt ook niet waarom dit zo is. De GGD is hier heel vaag over. De Thuiszorg: verzorgt ouderavond. 17. Door wie wordt Lekker fit! op scholen gecoördineerd? De coördinator op school. Deze coördinator is aangesteld toen de scholen bezig waren met het project Kies voor Hart en Sport. 18. Wat voor ondersteuning hebben scholen nodig bij de implementatie van Lekker fit!? Scholen hebben niet zoveel ondersteuning nodig. Er wordt gezamenlijk een algemene planning gemaakt. De scholen hebben geen hulp nodig bij Lekker fit!, alleen voor de sportonderdelen die eromheen worden gepland. De ervaring is dat de lesmethode voor zichzelf spreekt. 19. Wat vinden scholen die met Lekker fit! werken positief aan Lekker fit!? De combinatie werkboekjes en theorielessen. Het betrekken van ouders. Dat de hele school erbij betrokken wordt. Dat kinderen zich bewust worden van hun gedrag. 20. Wat vinden scholen die met Lekker fit! werken negatief aan Lekker fit!? Lekker fit! is lastig in te plannen. De praktijkles is moeilijk om te geven voor een groepsleerkracht. Er is veel voorbereidingstijd voor nodig. Niet elke gymzaal heeft alle spullen die nodig zijn voor de les. De praktijklessen voor groep 1 en 2 zijn bedoeld voor in de gymzaal, terwijl de meeste kleuters in een kleinere zaal bij de school gymen. Ook daar vaak niet alle spullen aanwezig. Voor combinatieklassen is het moeilijk om de methode te gebruiken. De werkboekjes werken op sommige scholen niet. Kinderen vergeten ze of maken de opdrachten niet. Sommige scholen geven aan dat de theorielessen voor de onderbouw te moeilijk zijn en de theorielessen voor de bovenbouw taai en saai. 21. Wordt Lekker fit! door scholen als effectief ervaren? Ja, scholen beoordeling lekker fit met een ruime voldoende. Er zijn veranderingen merkbaar bij kinderen en ouders. Ze zijn bewuster bezig met voeding en bewegen. Midden-Nederland

65 22. Zijn scholen bereid Lekker fit! op te nemen in het curriculum? Scholen krijgen Lekker fit! nog 2 jaar gratis door de BOS impuls. Zolang scholen geld krijgen willen ze met Lekker fit! werken. De vraag is of scholen over twee jaar nog steeds bereid zijn Lekker fit! op te nemen in het curriculum. 23. Hoe kunnen scholen gestimuleerd worden Lekker fit! op te nemen in het curriculum? In Oldenzaal is alleen het gratis aanbieden voldoende. 24. Op welke manier worden ouders betrokken bij Lekker fit!? Thuiswerk opdrachten: als die niet terug komen wordt kinderen meer tijd gegeven om het in te leveren en worden ouders erop aangesproken. Soms helpt dit ook niet. Op een gegeven moment houdt het ook op. Naschools sport kennisprogramma: ouder kunnen kijken en moeten toestemming geven om hun kind mee te laten doen. Ouderavonden van de Thuiszorg 25. Is er een manier om ouders (nog) effectiever bij de lesmethode te betrekken? Ja, dat zou kunnen. In Oldenzaal worden ouders nu voldoende betrokken. Je zou bijvoorbeeld een ontbijt met ouders kunnen organiseren. Dit kost veel tijd en moet wat mij betreft vanuit de scholen zelf georganiseerd worden. 26. Is Lekker fit! op scholen in uw regio geëvalueerd? Ja, de coördinatoren hebben gesprekken met leerkrachten en geven hun informatie door aan de gemeente. Er vindt ook een evaluatie onder groep 4 t/m 6 plaats. De focus bij lekker fit in Oldenzaal ligt namelijk bij deze groepen. Midden-Nederland

66 Interview Monique Apperlo Projectleider Gezond Gewicht Basisscholen GG&GD Utrecht 1. Hoe lang werkt uw GGD met Lekker fit!? Sinds eind 2007 (bijna anderhalf jaar). 2. Hoeveel scholen in uw regio werken met Lekker fit!? 18 scholen. 3. Vindt u Lekker fit! een effectieve lesmethode? Dit vind ik moeilijk om in te schatten. Het is goed dat het programma er is. De GGD heeft ervoor gekozen om ermee te werken omdat het én over voeding én over bewegen gaat en omdat het voor alle groepen is. Van de inhoud an sich ben ik niet zeker of het effectief is. 4. Vindt u Lekker fit! een volledige lesmethode? Nee. 5. Wat moet er aan Lekker fit! toe worden gevoegd om te komen tot een volledige lesmethode? Zie vraag Voegt de GGD/andere organisaties activiteiten toe aan Lekker fit!? Themaweken met beweegactiviteiten. Ouderbijeenkomsten: niet die van de Hartstichting, maar door pedagogen, diëtisten en beweegmakelaars (mensen die bezig zijn met het afstemmen van vraag en aanbod op het gebied van sport). Voorlichting voor leerkrachten door diëtisten. De GG&GD stimuleert de scholen om beleid wat betreft traktaties/overblijven/fruit/zoete dranken op te stellen. De GGD heeft in één wijk met scholen gesproken over fruit in de pauze. Op 12 van de 15 scholen krijgen kinderen alleen fruit mee naar school. Sponsoren van fruit op scholen door de GGD. Scholen voeren daarna soms zelf een fruitdag in. Sportkennismakingslessen. Schoolsporttoernooien. Als een school aan de slag gaat met beleid rondom voeding en andere scholen zien dat dit werkt kan dit effect hebben! 7. Voegen scholen activiteiten toe aan Lekker fit!? Ja, ze combineren Lekker Fit! met lessen tandverzorging. 8. Via welke organisatie komen scholen in aanraking met Lekker fit!? De GGD. Die stuurt een brief naar scholen dat ze het pakket gratis kunnen krijgen. Hier komt weinig reactie op, misschien 3 (op de 120) scholen reageren uit zichzelf. 9. Op welke manier worden scholen geënthousiasmeerd voor Lekker fit!? De GGD komt langs voor een gesprek met een inzagepakket. 10. Ervaart u deze manier van enthousiasmeren als effectief? (hoe loopt dit?) Ja, De persoonlijke benadering werkt het beste. Ik merk dat scholen steeds makkelijker mee gaan doen aan Lekker Fit!. Ook nemen ouders wel eens het initiatief. Zij willen bijvoorbeeld alleen fruit in de pauze en bieden de school hun hulp aan door het fruit te snijden. Midden-Nederland

67 Ook worden er enquêtes gehouden op school waarin ouders kunnen aangeven aan welke thema s de school wat hun betreft aandacht moet besteden. Soms is een school wat terughoudend om aan de slag te gaan met voeding en bewegen, maar geven ouders juist aan veel te willen. Dit kan voor een school de doorslaggevende reden zijn om toch met voeding en bewegen aan de slag te gaan. 11. Wat is ervoor nodig om scholen enthousiast te maken voor Lekker fit!? De persoonlijke benadering. In gesprek gaan met scholen. Veel informatie geven waardoor twijfels worden weggenomen bij scholen. 12. Komt het voor dat scholen weerstand hebben om aan de slag te gaan met Lekker fit!? Ja, maar ik merk wel dat steeds minder scholen weerstand hebben en dat de weerstand minder fel wordt. 13. Wat is voor scholen de doorslaggevende reden om aan de slag te gaan met Lekker fit!? Het zien van overgewicht cijfers. Ik merk dat leerkrachten steeds vaker last krijgen van kinderen die niet gezond eten. Kinderen die niet ontbijten krijgen vaak concentratieproblemen, dit kan heel lastig zijn voor een leerkracht. Op deze manier kan de school aangeven dat een slechte gezondheid van de kinderen ook hun probleem is. Dan is het gemakkelijker om bijvoorbeeld fruitbeleid in te voeren. 14. Wat is voor scholen de doorslaggevende reden om niet aan de slag te gaan met Lekker fit!? Wij willen niet betuttelen. Geen tijd/zin/energie. Wij willen vooral aandacht voor rekenen/taal, geen franje. 15. Wat voor rol heeft uw GGD bij de implementatie van Lekker fit! op scholen? Werven, ondersteunen/begeleiden. Het organiseren van ouderavonden, brieven maken voor ouders over bijvoorbeeld een fruitdag, sprekers regelen bij de opening, in de gaten houden of ze ermee aan de slag gaan. Scholen hebben meestal geen begeleiding nodig bij Lekker Fit!. Scholen vragen wel eens op welke manier ze de gymlessen moeten aanpakken. Dit is een lastig punt voor de GGD. Er zijn wel mensen die dit op zich kunnen nemen, maar dit gaat wel erg ver. De vraag is of we dat moeten willen. 16. Zijn er andere organisaties betrokken bij de implementatie van Lekker fit! op scholen? Ja, diëtisten/wijkpedagogen/beweegmakelaars/jgz/stedelijke werkgroep met huisartsen e.d./indigo (helpdesk eetstoornissen verzorgt ouderavonden waar nodig)*/jgz: ambassadeur van Lekker Fit!. Ze praten met scholen over de thema s en delen proeflessen uit. *Op sommige scholen zijn, met name meisjes, erg bezig met calorieën. 17. Door wie wordt Lekker fit! op scholen gecoördineerd? Dit is erg verschillend. Directeur/leerkracht/vakleerkracht/IB/bouwcoördinator. Scholen nemen vaak zelf het initiatief om een werkgroep op te stellen. Je moet goed in de gaten houden of de werkgroep en de rest van het team wel op een lijn zitten. Anders willen ze misschien meer aandacht besteden aan het thema dan het team wil. Midden-Nederland

68 18. Wat voor ondersteuning hebben scholen nodig bij de implementatie van Lekker fit!? Niet veel, ze kunnen er gemakkelijk zelf mee aan de slag gaan. 19. Wat vinden scholen die met Lekker fit! werken positief aan Lekker fit!? Het is makkelijk in gebruik. Toegankelijk/aantrekkelijk materiaal. Lekker Fit! is aantrekkelijk voor alle kinderen. De foto s en recepten zijn een goede afspiegeling van de Nederlandse samenleving. 20. Wat vinden scholen die met Lekker fit! werken negatief aan Lekker fit!? Werkboekjes zijn klein, ze raken gemakkelijk kwijt. Veel scholen hebben geen vakleerkracht. De gymlessen zijn moeilijk. Er zijn eigenlijk twee mensen voor nodig om ze te geven. Acht lessen is voor veel scholen vrij veel. 21. Wordt Lekker fit! door scholen als effectief ervaren? Weet ik niet. 22. Zijn scholen bereid Lekker fit! op te nemen in het curriculum? Ja, soms is dit trekken en duwen, maar het is wel een voorwaarde om Lekker Fit! gratis te mogen ontvangen. 23. Hoe kunnen scholen gestimuleerd worden Lekker fit! op te nemen in het curriculum? Scholen moet Lekker Fit! opnemen in het curriculum. Anders krijgen ze het niet vergoed. 25. Op welke manier worden ouders betrokken bij Lekker fit!? De werkboekjes. De ouderbijeenkomsten met de diëtist. Soms zijn er inloopavonden (per school verschillend). Soms beleid rondom voeding (per school verschillend). 25. Is er een manier om ouders (nog) effectiever bij de lesmethode te betrekken? Ja. De GGD werkt hier hard aan. We zijn bezig verschillende dingen op te zetten: We zijn bezig met de cursus eigen taal en cultuur. Turkse en Marokkaanse voorlichtsters geven groepsvoorlichting voor moeders op locatie, over gezondheid, gezondheidszorg en opvoeding. Het doel van de voorlichting is om de achterstand in kennis over gezondheid(szorg) te verkleinen en gezond gedrag te bevorderen.) Poppenkastvoorstelling over het thema met ouders: BOFT boodschap Rolmodellen in het kader van scoren voor gezondheid/fc Utrecht: Jean Paul stichting klein Galgenwaard 26. Is Lekker fit! op scholen in uw regio geëvalueerd? Nee Midden-Nederland

69 Interview Suzanne Wauters Preventie-interventie medewerker GGD Rotterdam-Rijnmond én Interview Mariska Beenhakker Projectleider Lekker fit! gemeente Rotterdam (afdeling Sport&Recreatie) 1. Hoe lang werkt uw gemeente met Lekker fit!? Sinds september Hoeveel scholen in uw regio werken met Lekker fit!? 76 (scholen bestellen Lekker fit! ook zelf. Aangezien de bestellingen gedaan worden bij Noordhoff Uitgevers heeft Rotterdam geen zicht op het aantal scholen dat het pakket zelf bestelt). 3. Vindt u Lekker fit! een effectieve lesmethode? Over de effectiviteit van enkel het lespakket kunnen beide medewerkers niets zeggen omdat ze hier geen ervaring mee hebben. Lekker fit! Rotterdam: GGD: Ja, zowel primaire als secundaire (diëtist) preventie. De vakleerkracht is de spil van Lekker Fit! op scholen. Dit werkt heel goed. S&R: Ja, overgewicht bij kinderen (gr 3-8) neemt af. Wij vergoeden Lekker fit! 2 jaar voor scholen. Tot nu toe zijn alle scholen na deze 2 jaar bereid zelf de kosten te betalen. 4. Vindt u Lekker fit! een volledige lesmethode? GGD: Ja, het is een compleet pakket. S&R: Het taalniveau is soms lastig voor met name scholen waar veel allochtone kinderen op zitten. Het is lastig voor Rotterdam om voor elke groep een pakket op maat te maken. Leerkrachten maken zelf een vertaalslag voor de leerlingen. Het theoretisch deel van Lekker fit! zit verder wel goed in elkaar. Het praktijkgedeelte (gymlessen) bevat weinig variatie. Dit zal aangepast en uitgebreid worden. Wij merken dan de vakleerkrachten erg creatief zijn. Er zijn dus veel mogelijkheden om het praktijkgedeelte aan te passen. 5. Wat moet er aan Lekker fit! toe worden gevoegd om te komen tot een volledige lesmethode? Zie vraag 4: de gymlessen aanpassen en uitbreiden. Daarnaast heeft Rotterdam allerlei activiteiten (drie keer per week gym, ouderavonden enzovoort) toegevoegd aan Lekker fit! om de methode vollediger te maken. 6. Voegt de gemeente/andere organisaties activiteiten toe aan Lekker fit!? Ja, Lekker fit! bestaat uit 10 pijlers. Extra bewegingsonderwijs tijdens en na schooltijd, de komst van de gymleraar nieuwe stijl, lespakket Lekker Fit!, sportlessen als opstap naar de sportvereniging, sportverenigingen terug in de wijken, de Eurofittest, de Fitmeter, hulp en advies door de jeugdverpleegkundige, de Jeugdmonitor Rotterdam en oudervoorlichting. 7. Voegen scholen activiteiten toe aan Lekker fit!? GGD: Ja, bijvoorbeeld schoolgruiten, traktatiebeleid, scoren voor gezondheid S&R: Ja, bijvoorbeeld themaweken (3 per jaar, voor elk thema 1) 8. Via welke organisatie komen scholen in aanraking met Lekker fit!? Sport en Recreatie neemt contact op met de scholen. Midden-Nederland

70 9. Op welke manier worden scholen geënthousiasmeerd voor Lekker fit!? Scholen worden telefonisch benaderd (rond de kersttijd) met de vraag of ze interesse hebben in Lekker fit!. Wanneer dit blijkt worden proeflessen gestuurd en wordt de school vervolgens nagebeld met de vraag of ze nog steeds interesse hebben. Zo ja, dan wordt er een afspraak gemaakt met scholen. Lekker fit! wordt verder toegelicht en scholen wordt verteld wat er van ze verwacht wordt. 10. Ervaart u deze manier van enthousiasmeren als effectief? (hoe loopt dit?) Ja, scholen staan in de rij om mee te mogen doen met Lekker fit!. Alleen de eerste twee jaar was het nodig om scholen te enthousiasmeren. Nu Lekker fit! zo bekend is in Rotterdam loopt het vanzelf. Het programma heeft zichzelf bewezen! 11. Wat is ervoor nodig om scholen enthousiast te maken voor Lekker fit!? Het persoonlijke contact met scholen. Je kunt brieven blijven sturen maar scholen vinden het veel fijner als je ze even opbelt. 12. Komt het voor dat scholen weerstand hebben om aan de slag te gaan met Lekker fit!? Ja, dit komt voor. Scholen vinden het vooral lastig dat de kinderen drie keer per week naar gymles moeten. Dit gaat van de lestijd van de leerkracht af. Als een school niet wil dan is dat voor ons geen probleem omdat er zoveel andere scholen zijn die wel willen. 13. Wat is voor scholen de doorslaggevende reden om aan de slag te gaan met Lekker fit!? Voor de meeste scholen is dit de gratis vakleerkracht voor twee jaar. 14. Wat is voor scholen de doorslaggevende reden om niet aan de slag te gaan met Lekker fit!? Zie vraag Wat voor rol heeft uw gemeente bij de implementatie van Lekker fit! op scholen? Het werven van scholen. Het ondersteunen van scholen. S&R schoolt vakleerkrachten bij. De vakleerkracht ondersteunt de school vervolgens. S&R regelt allerlei activiteiten op de scholen zoals bijvoorbeeld sportlessen. 16. Zijn er andere organisaties betrokken bij de implementatie van Lekker fit! op scholen? Stichting Rotterdam topsport: organisatie die werkt met topsporters en topclubs. Zij verzorgen clinics op scholen. Stichting sportsupport: organisatie die de sportverenigingen vertegenwoordigt. Zij verzorgen clinics op scholen en zorgen ervoor dat de sportverenigingen naar de scholen toekomen. Thuiszorg: biedt scholen een schooldiëtist voor een dag in de week. De schooldiëtist verzorgt voorlichtingen en gaat in gesprek met kinderen die overgewicht hebben en hun ouders. 17. Door wie wordt Lekker fit! op scholen gecoördineerd? De vakleerkracht die steeds wordt bijgeschoold door een projectleider van S&R. De vakleerkracht weet hoe het lespakket in elkaar zit en hoe je er het beste mee kunt werken. De vakleerkracht helpt de leerkrachten bijvoorbeeld met het voorbereiden van lessen en het maken van een planning. Midden-Nederland

71 18. Wat voor ondersteuning hebben scholen nodig bij de implementatie van Lekker fit!? Niet zoveel. De scholen kunnen altijd aankloppen bij hun vakleerkracht wanneer zij moeite hebben met Lekker fit!. De ene school heeft meer ondersteuning nodig dan de ander. De vakleerkracht speelt hierop in. 19. Wat vinden scholen die met Lekker fit! werken positief aan Lekker fit!? De aanpak van verschillende kanten. Op het moment dat overgewicht wordt gesignaleerd kunnen wij de kinderen doorverwijzen naar de diëtist. Op het moment dat een kind een bewegingsachterstand heeft kunnen we het kind extra sportles aanbieden. Dat kinderen de mogelijkheid krijgen om lekker veel te bewegen. In Rotterdam is het vaak moeilijk om plekken te vinden waar kinderen kunnen bewegen. Leerkrachten geven aan dat de leerprestaties van kinderen soms vooruit gaan door Lekker fit!. 20. Wat vinden scholen die met Lekker fit! werken negatief aan Lekker fit!? Sommige scholen geven aan dat de kinderen wel heel veel sporten Lekker fit! kan confronterend zijn omdat ouders steeds een rapport ontvangen met daarin de BMI van hun kind. Sommige scholen vinden dit lastig en weten niet goed hoe ze de informatie over moeten brengen. 21. Wordt Lekker fit! door scholen als effectief ervaren? Ja, vaak wel. Sommige kinderen gaan meer sporten en soms verbeteren de leerprestaties. 22. Zijn scholen bereid Lekker fit! op te nemen in het curriculum? Ja, alle scholen willen met Lekker fit! verder. Zelfs als ze het pakket en de vakleerkracht zelf moeten betalen. 23. Hoe kunnen scholen gestimuleerd worden Lekker fit! op te nemen in het curriculum? Dit is niet nodig. 26. Op welke manier worden ouders betrokken bij Lekker fit!? Informatiebrief over Lekker fit!. Lekker fit! rapport (1-3 keer per jaar). Thuiswerkboekjes (dit loopt niet altijd goed). Oudervoorlichting over voeding en bewegen (gecoördineerd door de GGD). Schooldiëtist (ouders zijn aanwezig bij de gesprekken). Ouderconsulent (ouders die andere ouders stimuleren zich actief in te zetten voor de gezondheid van hunkind). Kookmiddagen met ouders (dit organiseren scholen zelf). 25. Is er een manier om ouders (nog) effectiever bij de lesmethode te betrekken? Ja, biedt vooral doe-activiteiten aan. Dit kunnen de vakleerkrachten soms bieden als zij tijd over hebben. Dan doen ze beweegspelletjes met ouders of gaan ze koken met ouders. Dat vinden ouders aantrekkelijk. 26. Is Lekker fit! op scholen in uw regio geëvalueerd? Ja (zie literatuuronderzoek). Midden-Nederland

72 Interview Truus Diepenmaat Medewerker Gezondheidsbevordering GGD Zuid-Limburg 1. Hoe lang werkt uw GGD met Lekker fit!? 2 jaar. 2. Hoeveel scholen in uw regio werken met Lekker fit!? 6 scholen in Beek (een aantal sporadisch). 3. Vindt u Lekker fit! een effectieve lesmethode? Ja, leerkrachten en ouders worden bewuster wat betreft gezond eten en bewegen. Ouders worden op een goede manier betrokken. 4. Vindt u Lekker fit! een volledige lesmethode? Ja, maar het zijn wel maar acht lessen. Wat minder goed is is dat er elke keer afspraken worden gemaakt op de afsprakenposter en dat die maar voor een korte tijd nageleefd worden. 5. Wat moet er aan Lekker fit! toe worden gevoegd om te komen tot een volledige lesmethode? Intensiever betrekken van ouders door ouderavonden. 6. Voegt de GGD/andere organisaties activiteiten toe aan Lekker fit!? Workshops voor kinderen; wokken, gezonde boterhammen maken, bewegen. Workshops voor ouders. Dit bieden wij aan. Scholen maken er nog geen gebruik van. Wij bieden scholen schoolkrantartikelen aan. Ouderavonden over voeding en bewegen. 7. Voegen scholen activiteiten toe aan Lekker fit!? Ja, Sommige scholen maken hun speelplaats beweegvriendelijker. Sommige scholen organiseren ouderavonden waarbij de werkstukken van de kinderen bekeken kunnen worden. 8. Via welke organisatie komen scholen in aanraking met Lekker fit!? Via de GGD. 9. Op welke manier worden scholen geënthousiasmeerd voor Lekker fit!? Door een gesprek met de directie van de school. 10. Ervaart u deze manier van enthousiasmeren als effectief? (hoe loopt dit?) Ja, dit gaat goed. De scholen willen met Lekker Fit! aan de slag. Dit komt waarschijnlijk wel omdat de gemeente het betaalt. Ik verwacht dat het zonder geld moeilijker zal worden. 11. Wat is ervoor nodig om scholen enthousiast te maken voor Lekker fit!? Geld, zodat scholen Lekker Fit! gratis kunnen ontvangen. Het verhaal moet op een enthousiaste manier gebracht worden. Het team moet voorlicht worden. 12. Komt het voor dat scholen weerstand hebben om aan de slag te gaan met Lekker fit!? Ja, dat komt voor. Ik heb er begrip voor. Bij ons wilde uiteindelijk toch alle scholen meedoen. Toen de scholen wisten wat ze allemaal aangeboden kregen wilde ze er toch mee aan de slag. Midden-Nederland

73 13. Wat is voor scholen de doorslaggevende reden om aan de slag te gaan met Lekker fit!? Dat ze weten dat ze de lesmethode gratis van ons ontvangen. 14. Wat is voor scholen de doorslaggevende reden om niet aan de slag te gaan met Lekker fit!? Weet ik niet, want alle scholen wilden meedoen. Was het geld er niet, dan was dat waarschijnlijk een reden voor scholen om niet mee te doen. En dat ze veel andere projecten hebben waardoor ze geen tijd hebben voor Lekker Fit!. 15. Wat voor rol heeft uw GGD bij de implementatie van Lekker fit! op scholen? Werven en ondersteunen/begeleiden. De GGD heeft een gesprek met de directeur en daarna met het team. De GGD stelt een werkgroep samen van 2/3 docenten, deze docenten dragen het project. Vaak zijn dit bestaande werkgroepen. Scholen werken bij ons in de buurt vaak met werkgroepen die elk een andere onderwerp voor hun rekening nemen. 16. Zijn er andere organisaties betrokken bij de implementatie van Lekker fit! op scholen? De thuiszorg. Die organiseert ouderavonden over voeding. Huis van de Sport. Die biedt mogelijkheden voor workshops over bewegen. Tot nu toe hebben scholen hier nog niet voor gekozen. 17. Door wie wordt Lekker fit! op scholen gecoördineerd? In het begin door de GGD. Later door de directeur en of de werkgroep. 18. Wat voor ondersteuning hebben scholen nodig bij de implementatie van Lekker fit!? Voorlichting van het team, dat is voldoende. 19. Wat vinden scholen die met Lekker fit! werken positief aan Lekker fit!? Dat gezondheid centraal staat. Kinderen vinden gezond eten en bewegen erg interessant. Scholen geven aan dat kinderen zelfs na een lange tijd nog praten over Lekker Fit! 20. Wat vinden scholen die met Lekker fit! werken negatief aan Lekker fit!? Scholen geven het volgende aan: Er wordt bij Lekker Fit! te veel de nadruk gelegd op calorieën. Je moet je goed inlezen om de lessen te kunnen geven. Pittige stof. Simpele stof. 21. Wordt Lekker fit! door scholen als effectief ervaren? Ja, leerkrachten vinden de methode leerzaam, juist omdat ouders erbij betrokken worden. 22. Zijn scholen bereid Lekker fit! op te nemen in het curriculum? Weet ik niet. Tot nu toe is er weinig animo voor. Scholen moet gestimuleerd blijven anders kakken ze in. 23. Hoe kunnen scholen gestimuleerd worden Lekker fit! op te nemen in het curriculum? Door het gratis ter beschikking te stellen. Midden-Nederland

74 24. Op welke manier worden ouders betrokken bij Lekker fit!? Door de werkboekjes: dit gaat goed, ouders doen goed mee. Ouders kunnen helpen bij workshops. Ouders worden gestimuleerd samen met hun kind te lopen naar school. Ouders geven aan door de thuiswerkopdrachten van de kinderen alerter om te gaan met voeding. 25. Is er een manier om ouders (nog) effectiever bij de lesmethode te betrekken? Laat ouders helpen bij het organiseren van een lunch. Richt een werkgroep op die bestaat uit ouders. Ouders betrekken blijft altijd lastig. 26. Is Lekker fit! op scholen in uw regio geëvalueerd? De Nederlandse Hartstichting is hiermee bezig. Midden-Nederland

75 Interview Ans van der Borst GVO-functionaris GGD West-Brabant 1. Hoe lang werkt uw GGD met Lekker fit!? 2 jaar. 2. Hoeveel scholen in uw regio werken met Lekker fit!? 10 scholen doen echt mee, scholen worden op dit moment geworven. 3. Vindt u Lekker fit! een effectieve lesmethode? Er vindt bewustwording en kennisvermeerdering plaats. Ouderbetrokkenheid is lastig en dat is wel nodig om echt effect te zien wat betreft gedragsverandering. Niet alle ouders gaan met de werkboekjes aan de slag. Nu nog geen gedragsverandering te zien. 4. Vindt u Lekker fit! een volledige lesmethode? Ja, Lekker Fit! is een compacte/complete methode. De methode is te overzien. Scholen geven aan dat de methode qua grootte precies goed is. Ze heeft de vraag eerst opgevat als: zijn er genoeg lessen. Ze geeft aan dat ze dit vindt en dat er eventueel optioneel nog andere lessen aangeboden kunnen worden. 5. Wat moet er aan Lekker fit! toe worden gevoegd om te komen tot een volledige lesmethode? N.v.t. 6. Voegt de GGD/andere organisaties activiteiten toe aan Lekker fit!? Ja, dit maakt het pakket aantrekkelijker voor scholen. Tip: Voeg activiteiten toe aan Lekker Fit!. Dit maakt het pakket aantrekkelijker. Scholen willen daardoor eerder aan de slag met Lekker Fit Toegevoegd en uitgevoerd door de thuiszorg: Onderbouw: smaaklessen Middenbouw: ontbijtlessen Bovenbouw: supermarktrondleiding 7. Voegen scholen activiteiten toe aan Lekker fit!? Dit doen leerkrachten meer individueel. Scholen verspreiden de methode meestal over het hele jaar. Doen ze het in twee weken in een projectvorm dat worden er wel activiteiten toegevoegd. Opening/tentoonstelling enzovoort. 8. Via welke organisatie komen scholen in aanraking met Lekker fit!? Via de GGD. Er vindt overleg met gemeente plaats. De gemeente stelt geld beschikbaar voor Lekker Fit!. De GGD gaat langs bij de scholen om ze te werven voor Lekker Fit!. 9. Op welke manier worden scholen geënthousiasmeerd voor Lekker fit!? Een gesprek met directie en daarna 1 of 2 gesprekken met het leerkrachtenteam. Dit wordt gedaan door een GVO-functionaris. 10. Ervaart u deze manier van enthousiasmeren als effectief? (hoe loopt dit?) Ja, scholen zijn vrij snel enthousiast. 11. Wat is ervoor nodig om scholen enthousiast te maken voor Lekker fit!? Het pakket vergoeden en activiteiten toevoegen aan Lekker Fit!. Midden-Nederland

76 12. Komt het voor dat scholen weerstand hebben om aan de slag te gaan met Lekker fit!? Ja dit komt voor. Sommige scholen zien het thema niet als prioriteit. Met deze scholen wordt een afspraak gemaakt. We vragen of we over 1 of 2 jaar weer contact op kunnen nemen met de school over Lekker Fit!. Pilot Lekker Fit! in Breda: scholen waar niet veel overgewicht voorkomt geven aan dat zij het een leuke methode vinden maar dat het niet relevant vinden voor hun school. Vervolgens ging de GGD alleen scholen waar veel overgewicht voorkomt benaderen. Belangrijk voor GGD: elke functionaris kent zijn gemeenten en weet welke scholen wel of niet benaderd kunnen worden. 13. Wat is voor scholen de doorslaggevende reden om aan de slag te gaan met Lekker fit!? Vergoeden en activiteiten zijn een lokkertje! 14. Wat is voor scholen de doorslaggevende reden om niet aan de slag te gaan met Lekker fit!? Scholen geven aan andere prioriteiten te hebben. 15. Wat voor rol heeft uw GGD bij de implementatie van Lekker fit! op scholen? Het werven van de scholen. Het invoeren van Lekker Fit!: rond de tafel met het leerkrachtenteam om te praten over hoe lekker fit ingevoerd kan worden. 16. Zijn er andere organisaties betrokken bij de implementatie van Lekker fit! op scholen? De thuiszorg. 17. Door wie wordt Lekker fit! op scholen gecoördineerd? Door de GGD. 18. Wat voor ondersteuning hebben scholen nodig bij de implementatie van Lekker fit!? Er is behoefte aan ondersteuning. 1 of 2 keer een teamvergadering is genoeg. Het is wel belangrijk dat je aangeeft dat de school altijd met vragen bij je terecht kan. 19. Wat vinden scholen die met Lekker fit! werken positief aan Lekker fit!? De lessen zit goed in elkaar, ze zijn compact/overzichtelijk. 20. Wat vinden scholen die met Lekker fit! werken negatief aan Lekker fit!? Inhoudelijk heb ik niet veel negatieve dingen gehoord. Dit komt misschien omdat ze er nog niet zo lang mee werken. 21. Wordt Lekker fit! door scholen als effectief ervaren? Nog niet bekend. 22. Zijn scholen bereid Lekker fit! op te nemen in het curriculum? Soms zijn scholen meteen bereid met Lekker Fit! aan de slag te blijven gaan. Andere scholen willen het eerst proberen en daarna bepalen of zij ermee gaan werken. 23. Hoe kunnen scholen gestimuleerd worden Lekker fit! op te nemen in het curriculum? Er wordt een afspraak gemaakt met de scholen. Voorwaarde voor vergoeden is dat ze er structureel mee aan de slag gaan. Midden-Nederland

77 24. Op welke manier worden ouders betrokken bij Lekker fit!? Werkboekjes Ouderbijeenkomsten: niet altijd, soms geen behoefte ouders Inloopochtenden voor ouders over lekker fit: soms 25. Is er een manier om ouders (nog) effectiever bij de lesmethode te betrekken? Geen antwoord op. Is een lastig punt. Als je ouders uitnodigt voor een ouderavond komen ze vaak niet. De werkboekjes zijn leuk, maar komen niet altijd terug. Voorbeelden om ouders nog meer te betrekken: fittest met ouders, tentoonstelling. 26. Is Lekker fit! op scholen in uw regio geëvalueerd? Er liep een pilot in Breda. Daar kwam uit dat scholen waar maar weinig kinderen overgewicht hebben Lekker Fit! niet zo belangrijk vinden. Midden-Nederland

78 Bijlage II Interviews medewerkers Lekker fit! scholen Interview Lekker fit! school 1 1. Hoe lang werkt uw school met Lekker fit!? Dit is het tweede schooljaar dat wij met Lekker fit! werken. Dus nu anderhalf jaar. 2. Via welke organisatie is uw school in aanraking gekomen met Lekker fit!? Via de gemeente Oldenzaal (afdeling sport). 3. Op welke manier is uw school enthousiast gemaakt voor Lekker fit!? Via een mailing en daarna een gesprek met het leerkrachtenteam. 4. Hoe kunnen scholen wat u betreft het beste enthousiast gemaakt worden voor Lekker fit!? Zie vraag 3. Op onze school werkte dit goed. 5. Was uw school direct enthousiast over Lekker fit!? Ja. 6. Waren de leerkrachten meteen bereid om de lessen te geven? Ja. 7. Wat was voor uw school de doorslaggevende reden om aan de slag te gaan met Lekker fit!? We zien steeds meer te dikke kinderen op school. Kinderen nemen slechte voeding mee naar school. Kinderen bewegen te weinig. Het is een goede manier om ouders te betrekken bij het onderwerp. 8. Worden alle acht lessen van Lekker fit! op uw school gegeven? Ja, alle acht lessen worden gegeven. Dit gebeurt als aanvulling op de bestaande lessen wereldoriëntatie. Gedurende het hele jaar pakken ze er af en toe een les bij. Het gaat niet volgens schema. Nu doen vooral groep 4-6 mee en krijgen die werkboekjes omdat die ook de sporten krijgen aangeboden. In het eerste jaar deden alle groepen mee. 9. Wat voor rol heeft de gemeente bij de invoering van Lekker fit! op uw school? De gemeente Oldenzaal werft de scholen. En evalueert het effect van Lekker fit!. Uit de eerste evaluatie kwam naar voren dat kinderen en leerkrachten meer bezig zijn met wat ze eten en dat ze meer sporten. Ik ben erg tevreden over de samenwerking met de gemeente. Ze kan altijd mailen als ze een vraag heeft. 10. Zijn er andere organisaties betrokken bij de invoering van Lekker fit! op uw school? De thuiszorg is betrokken bij Lekker fit!. Die verzorgt lessen over voeding op school. 11. Wat voor ondersteuning heeft uw school nodig (gehad) bij de invoering van Lekker fit!? We hebben weinig ondersteuning nodig gehad. De lesmethode is eigenlijk alleen geïntroduceerd de rest hebben we zelf gedaan. 12. Door wie wordt Lekker fit! gecoördineerd? Door een leerkracht. 13. Wat vindt uw school goed aan Lekker fit!? De praktijk en de theorie wisselen elkaar af. De combinatie voeding en bewegen. Midden-Nederland

79 Doordat kinderen kennis maken met sport gaan ze ook echt op een sport. 14. Wat vindt uw school minder goed aan Lekker fit!? De thuiswerkopdrachten werken op onze school niet goed. We geven duidelijk aan ouders aan wat ze moeten doen. Dit staat ook in schoolkrant. Toch komen nog veel boekjes weer leeg mee terug. Ik maak de opdrachten liever alleen met de kinderen op school. 15. Ervaart uw school Lekker fit! als een effectieve lesmethode? Ja, kinderen eten gezonder. Ze nemen minder ongezond eten mee naar school en veel kinderen zijn gaan sporten. 16. Ervaart uw school Lekker fit! als een volledige lesmethode? Ja, goed dat zowel voeding als bewegen aan bod komen bij Lekker fit!. Ik vind het ook goed dat er een diëtist bij betrokken is en dat de fittest twee keer in het jaar gedaan wordt. Kinderen vinden Lekker fit! leuk. Scholen moeten wel oppassen met de fittest voor de bovenbouw. Zij krijgen de lijst van de fittest zelf. Het gevolg was dat er onderling vergeleken werd waardoor sommige kinderen zich dik voelden. 17. Heeft uw school/gemeente activiteiten toegevoegd aan Lekker fit!? De gemeente heeft onze school lessen van de diëtist en twee sport introductielessen aangeboden. Facultatief kunnen kinderen meedoen aan sportkennismakingslessen die kinderen samen met hun ouders kiezen. Voor twee euro per keer mogen de kinderen kennis maken met een sport. Onze school gaat volgend schooljaar aan de slag met een nieuwe methode voor gym. De school merkt dat scholen vaak maar wat doen in de gymles waardoor ze niet alle onderdelen behandelen die ze moeten behandelen. De school wil het gymonderwijs verbeteren en gaat aan de slag met Bewegen samen regelen. Dit is geregeld via de gemeente. 18. Heeft uw school Lekker fit! opgenomen in het curriculum? Ja, we willen volgend jaar ook weer aan de slag met Lekker fit! 19. Op welke manier worden ouders betrokken bij Lekker fit!? Thuiswerkboekjes: zie vraag 14. Nieuwsbrief met informatie over Lekker fit!. De extra sportkennismakingslessen moeten de kinderen samen met hun ouders kiezen. 20. Is deze manier om ouders bij Lekker fit! te betrekken effectief? Ja, alleen de thuiswerkboekjes werken bij ons op school niet. 21. Is er een manier om ouders (nog) effectiever bij de lesmethode te betrekken? Ja, d.m.v. een informatieavond met een diëtist. Dit wil de school nog graag organiseren. 22. Zou uw school Lekker fit! aan andere scholen adviseren? Ja, het is belangrijk dat scholen aandacht besteden aan de onderwerpen. Het is een stukje bewustwording bij leerkrachten, kinderen en ouders. Quote: Je ziet dat kinderen nu ook appels en ontbijtkoek mee naar school nemen, niet alleen meer slechte voeding. Quote: Mam, mag ik een boterham mee naar school in plaats van een koekje? Midden-Nederland

80 Interview Lekker fit! school 2 1. Hoe lang werkt uw school met Lekker fit!? Sinds dit schooljaar. De GGD Zuid Holland West heeft n.a.v. de resultaten van onderzoek bij groep 2 en 7 besloten Lekker fit! aan te bieden aan scholen in de regio. Twaalf scholen hebben zich aangemeld voor Lekker fit! 2. Via welke organisatie is uw school in aanraking gekomen met Lekker fit!? Via de GGD Zuid Holland West, de gemeente Westland en een sportorganisatie. 3. Op welke manier is uw school enthousiast gemaakt voor Lekker fit!? Via de mail is er een brief gekomen over lekker fit. in de reactie moest de school aangeven waarom zij met lekker fit aan de slag willen >> motivatie Daarna starbijeenkomst met alle scholen. 4. Hoe kunnen scholen wat u betreft het beste enthousiast gemaakt worden voor Lekker fit!? Zoals bij onze school is gedaan. 5. Was uw school direct enthousiast over Lekker fit!? Ja. 6. Waren de leerkrachten meteen bereid om de lessen te geven? Ja, de lessen worden ook tijdens een project van 3 weken gegeven. Dit maakt het voor de leerkrachten ene minder grote belasting. 7. Wat was voor uw school de doorslaggevende reden om aan de slag te gaan met Lekker fit!? Eetgedrag van kinderen tijdens de pauze en overblijven was slecht Er werd minder buiten gespeeld door kinderen 8. Worden alle acht lessen van Lekker fit! op uw school gegeven? Alle lessen In een project van 3 weken Voor alle groepen 9. Wat voor rol heeft de gemeente bij de invoering van Lekker fit! op uw school? Niet zoveel, evaluatieformulieren. 10. Zijn er andere organisaties betrokken bij de invoering van Lekker fit! op uw school? Nee 11. Wat voor ondersteuning heeft uw school nodig (gehad) bij de invoering van Lekker fit!? Geen, dit kon wel maar hebben wij geen gebruik van gemaakt. Bijvoorbeeld hulp van sportorganisatie bij fittest. 12. Door wie wordt Lekker fit! gecoördineerd? Een leerkracht. 13. Wat vindt uw school goed aan Lekker fit!? Aanleren van gezond gedrag Ervoor zorgen dat kinderen gezonde keuzen kunnen en durven maken en dat meer kinderen op een sport gaan. Midden-Nederland

81 14. Wat vindt uw school minder goed aan Lekker fit!? De thuiswerkboekjes zijn duur (de school heeft ze gekopieerd om kosten te besparen). De lessen moeten worden afgestemd met de vakleerkracht omdat de praktijk en de theorielessen gekoppeld zijn, dis is lastig. Dit moet allemaal dus schoolbreed bepaald worden. 15. Ervaart uw school Lekker fit! als een effectieve lesmethode? Dit is lastig om te zeggen omdat wij er nog maar vanaf dit jaar mee bezig zijn. Ik heb een vriendin die bij de gemeente Maassluis werkt en daar is vooral een verschil wat betreft bewustwording merkbaar. 16. Ervaart uw school Lekker fit! als een volledige lesmethode? Ja. 17. Heeft uw school/gemeente activiteiten toegevoegd aan Lekker fit!? Een fruitdag (vrijdag) dit slaat aan 20 van de 26 kinderen hebben fruit mee. Door de fruitdag is fruit echt populairder geworden. Kinderen beseffen dat fruit echt lekker is en nemen het naast op de fruitdag ook op andere dagen mee! De school heeft sportverenigingen uitgenodigd om de kinderen kennis te laten maken met verschillende sporten. 18. Heeft uw school Lekker fit! opgenomen in het curriculum? Ja, dit jaar hebben we het als een project gedaan, volgend jaar verspreiden we het over het hele schooljaar. 19. Op welke manier worden ouders betrokken bij Lekker fit!? Thuiswerkboekjes. Dit gaat goed op onze school. De opdrachten zijn niet altijd even makkelijk maar de kinderen vinden het wel leuk om te doen. Vooral de kinderen in de middenbouw, de bovenbouw vindt het minder interessant. De onderbouw gebruikt de boekjes niet. Dit waren wij ook niet gewend te doen. Ouders verzorgden vaak de sportlessen bij de kennismaking, zie vraag 17. Ouders worden betrokken bij de fruitdag. Er gaan lesbrieven over Lekker fit! mee naar huis. 20. Is deze manier om ouders bij Lekker fit! te betrekken effectief? Ja. 21. Is er een manier om ouders (nog) effectiever bij de lesmethode te betrekken? Ja, maar dit is op onze school niet nodig. 22. Zou uw school Lekker fit! aan andere scholen adviseren? Weet ik niet zo goed. Op zich is lekker fit niet echt nodig want je kunt ook veel op internet op zoeken, maar als je met het thema aan de slag wilt dat is lekker fit een prima handvat. Midden-Nederland

82 Interview Lekker fit! school 3 De directeur vertelt kort iets over lekker fit bij hem op school. Daarna verwijst hij naar de GGD. De lessen van lekker fit zitten goed in elkaar. De school doet voor het tweede jaar mee. Lekker fit was een initiatief van de gemeente en de GGD. Lekker fit heeft nu een structurele plek op school maar niet zoals het pakket bedoeld is. De school heeft de dingen die ze goed vinden van het pakket gebruikt. Nadeel: onze gymzaal heeft niet alle spullen die nodig zijn. Midden-Nederland

83 Interview Lekker fit! school 4 1. Hoe lang werkt uw school met Lekker fit!? Een paar maanden (combinatie met Kids in Balance, ze zijn een pilotschool) 2. Via welke organisatie is uw school in aanraking gekomen met Lekker fit!? Via de GGD Zuid-Holland West. 3. Op welke manier is uw school enthousiast gemaakt voor Lekker fit!? We hebben een brief ontvangen dat 12 van de 46 scholen mee konden doen. Daarna zijn we opgebeld om te vragen mee wilden doen. Voor alle 12 scholen samen is er een startbijeenkomst gehouden. 4. Hoe kunnen scholen wat u betreft het beste enthousiast gemaakt worden voor Lekker fit!? Dat weet ik niet. 5. Was uw school direct enthousiast over Lekker fit!? Ja. 6. Waren de leerkrachten meteen bereid om de lessen te geven? Nee, nu nog steeds niet. Over Kids in Balance is de school heel positief. Dit komt vooral doordat er werkt uit handen van de leerkrachten wordt genomen. Het boek van Kids in Balance is goed ontvangen, de leerkrachten werken er liever mee dan met de handleiding van Lekker fit!. De handleiding van Lekker fit! is niet altijd overzichtelijk 7. Wat was voor uw school de doorslaggevende reden om aan de slag te gaan met Lekker fit!? Gezondheid staat centraal Het materiaal ziet er leuk uit Lekker fit! is voor de hele school 8. Worden alle acht lessen van Lekker fit! op uw school gegeven? Nee, ik denk niet dat alle lessen worden gegeven. De lessen komen in plaats van lessen natuur, een biologiemethode. We zijn gedurende het hele jaar met Lekker fit! bezig. Alle groepen doen mee aan Lekker fit!. 9. Wat voor rol heeft de gemeente bij de invoering van Lekker fit! op uw school? De gemeente werft scholen en evalueert Lekker fit! met behulp van evaluatieformulieren. 10. Zijn er andere organisaties betrokken bij de invoering van Lekker fit! op uw school? Ja, Kids in Balance. 11. Wat voor ondersteuning heeft uw school nodig (gehad) bij de invoering van Lekker fit!? Weinig. De handleiding van Lekker fit! was niet makkelijk. De workshops van Kids in Balance waren prettig. 12. Door wie wordt Lekker fit! gecoördineerd? De adjunct directeur. 13. Wat vindt uw school goed aan Lekker fit!? Gezondheid staat centraal. We zijn er wel achtergekomen dat het niet erg speelt bij ons, er is niet veel overgewicht op school. Kinderen ontbijten bijna allemaal en sporten meestal ook. Midden-Nederland

84 14. Wat vindt uw school minder goed aan Lekker fit!? Handleiding is niet makkelijk. Daarom gebruiken wij vooral die van Kids in Balance. Lekker fit! kost leerkrachten extra tijd en dat is lastig. 15. Ervaart uw school Lekker fit! als een effectieve lesmethode? Weet ik niet. 16. Ervaart uw school Lekker fit! als een volledige lesmethode? Weet ik niet. 17. Heeft uw school/gemeente activiteiten toegevoegd aan Lekker fit!? Schoolspleinspullen Bij de start van Lekker fit! werden ballonnen opgelaten Er zijn afspraken gemaakt over wat kinderen wel en niet mogen eten op school 18. Heeft uw school Lekker fit! opgenomen in het curriculum? In de onderbouw willen ze het graag. Kids in Balance heeft daar ook geen workshops gegeven. In de bovenbouw bevalt Kids in Balance beter dan Lekker fit!. Daarnaast is geld ook een probleem. 19. Op welke manier worden ouders betrokken bij Lekker fit!? Ouders zijn op de hoogte gesteld van Lekker fit! door een brief. Thuiswerkboekjes. Deze komen moeilijk terug. Omdat ze klein zijn belanden vaak tussen de kranten. 20. Is deze manier om ouders bij Lekker fit! te betrekken effectief? Overgewicht is bij ons niet zo n groot probleem dus ik denk dat ouders er op deze manier voldoende bij betrokken worden. 21. Is er een manier om ouders (nog) effectiever bij de lesmethode te betrekken? Weet ik niet. 22. Zou uw school Lekker fit! aan andere scholen adviseren? Ja, maar misschien niet zo zeer voor scholen als die van ons (school met voornamelijk autochtone kinderen) maar wel voor scholen in de steden. Ik hoor verhalen dat het daar echt nodig is! Midden-Nederland

85 Interview Lekker fit! school 5 1. Hoe lang werkt uw school met Lekker fit!? Voor het derde jaar. 2. Via welke organisatie is uw school in aanraking gekomen met Lekker fit!? Sport en recreatie gemeente Rotterdam. 3. Op welke manier is uw school enthousiast gemaakt voor Lekker fit!? We werden opgebeld door Sport en Recreatie. Daarna werd er een presentatie gegeven over Lekker fit!. 4. Hoe kunnen scholen wat u betreft het beste enthousiast gemaakt worden voor Lekker fit!? Ik weet het niet. 5. Was uw school direct enthousiast over Lekker fit!? Ja. 6. Waren de leerkrachten meteen bereid om de lessen te geven? Nee, er was roosterdruk door de theorielessen en extra gymlessen (kost tijd om erheen te lopen). De leerkrachten waren uiteindelijk toch bereid de lessen te geven doordat de gymlessen beter zijn dan voorheen. De gymles was eerst een soort veredelde korfbal en de leerkrachten hebben nu meer vrije tijd omdat ze zelf de gymlessen niet hoeven te geven. 7. Wat was voor uw school de doorslaggevende reden om aan de slag te gaan met Lekker fit!? De school kreeg twee gratis vakleerkrachten Kinderen worden gestimuleerd meer te bewegen en gezonder te eten. 8. Worden alle acht lessen van Lekker fit! op uw school gegeven? Niet alle lessen worden gegeven. De lessen worden gegeven in blokken, in plaats van andere lessen en alleen voor groep Wat voor rol heeft de gemeente bij de invoering van Lekker fit! op uw school? Het werven van scholen. Het ondersteunen van scholen. S&R regelt allerlei activiteiten op de scholen zoals bijvoorbeeld sportlessen. 10. Zijn er andere organisaties betrokken bij de invoering van Lekker fit! op uw school? De thuiszorg 11. Wat voor ondersteuning heeft uw school nodig (gehad) bij de invoering van Lekker fit!? Geen ondersteuning 12. Door wie wordt Lekker fit! gecoördineerd? Door de gymdocenten. 13. Wat vindt uw school goed aan Lekker fit!? Dat de kinderen worden gestimuleerd meer te bewegen en gezonder te eten. Midden-Nederland

86 14. Wat vindt uw school minder goed aan Lekker fit!? Je bent afhankelijk van de gymdocenten die je krijgt toegewezen. In hoeverre deze voldoende gekwalificeerd zijn en in hoeverre ze praktijkervaring hebben is nog maar de vraag. Dit pakte bij ons niet altijd goed uit en dat is echt een nadeel. De eerste twee jaar krijg je gratis 2 gymdocenten. Daarna betaal je een deel zelf. 15. Ervaart uw school Lekker fit! als een effectieve lesmethode? Geen idee. 16. Ervaart uw school Lekker fit! als een volledige lesmethode? Dat weet ik niet. 17. Heeft uw school/gemeente activiteiten toegevoegd aan Lekker fit!? Gezonde traktaties maken samen met ouders Sporttoernooien organiseren 18. Heeft uw school Lekker fit! opgenomen in het curriculum? Ja. 19. Op welke manier worden ouders betrokken bij Lekker fit!? Het rapport van de fittest wordt met de ouders besproken. Wanneer overgewicht is geconstateerd vindt een gesprek met de diëtist samen met de ouders plaats. Oudervoorlichting. Informatie over Lekker fit! in de schoolgids. 20. Is deze manier om ouders bij Lekker fit! te betrekken effectief? Kan altijd beter, maar de communicatie is nu wel goed. 21. Is er een manier om ouders (nog) effectiever bij de lesmethode te betrekken? Vast wel, maar ik zou niet weten hoe. 22. Zou uw school Lekker fit! aan andere scholen adviseren? Ja. Midden-Nederland

87 Interview Lekker fit! school 6 1. Hoe lang werkt uw school met Lekker fit!? Vorig schooljaar werkte we met lekker fit. 2. Via welke organisatie is uw school in aanraking gekomen met Lekker fit!? Via SIOS studenten. Het was een opdracht van hun om scholen te werven voor lekker fit. 3. Op welke manier is uw school enthousiast gemaakt voor Lekker fit!? De SIOS studenten zijn langsgekomen met het pakket en vroegen of wij er iets mee wilden doen. Op dat moment hadden we net besloten iets met het onderwerp te gaan doen dus dat kwam goed uit. 4. Hoe kunnen scholen wat u betreft het beste enthousiast gemaakt worden voor Lekker fit!? Geen idee. 5. Was uw school direct enthousiast over Lekker fit!? Ja. 6. Waren de leerkrachten meteen bereid om de lessen te geven? Ja, we waren meteen bereid. 7. Wat was voor uw school de doorslaggevende reden om aan de slag te gaan met Lekker fit!? Kinderen een stukje bewustwording bijbrengen. Kinderen aten erg ongezond en we wilden ze via het project graag aanspreken op hun eetgedrag. Het doel van het project was om toe te werken naar een gezamenlijke afsluiting waarbij kinderen gezond eten van thuis meenamen en het op school opaten. 8. Worden alle acht lessen van Lekker fit! op uw school gegeven? De Lekker fit! lessen werden gebruikt als leidraad voor de lessen over gezondheid. De lessen werden tijdens een project van een aantal weken gegeven. Het project was bedoeld voor alle groepen. 9. Wat voor rol heeft de GGD bij de invoering van Lekker fit! op uw school? Geen rol. 10. Zijn er andere organisaties betrokken bij de invoering van Lekker fit! op uw school? Nee. 11. Wat voor ondersteuning heeft uw school nodig (gehad) bij de invoering van Lekker fit!? Geen ondersteuning. 12. Door wie wordt Lekker fit! gecoördineerd? Door een werkgroep die bestond uit ouders en leerkrachten. 13. Wat vindt uw school goed aan Lekker fit!? Bewustwording wat betreft gezond eten. Dit was nodig bij ons op school. Ouders worden door de kinderen gestimuleerd gezonder te eten en hun kind(eren) minder snoep en chips mee naar school te geven. Met name een aantal dames van 11/12 jaar bij ons op school zijn flink aan het uitdijen. Bewegen deden de kinderen al veel bij ons op school. Midden-Nederland

88 14. Wat vindt uw school minder goed aan Lekker fit!? Ik zou niks kunnen noemen. 15. Ervaart uw school Lekker fit! als een effectieve lesmethode? Weet ik niet. 16. Ervaart uw school Lekker fit! als een volledige lesmethode? Weet ik niet. 17. Heeft uw school/gemeente activiteiten toegevoegd aan Lekker fit!? De afsluiting met eten. Gezamenlijke warming up. Tentoonstelling rondom het thema. 18. Heeft uw school Lekker fit! opgenomen in het curriculum? Nee, het was eenmalig. Maar ik sluit niet uit dat op het moment dat we merken dat de kinderen ongezond eten, we Lekker fit! nog een keer zullen doen. 19. Op welke manier worden ouders betrokken bij Lekker fit!? Informatiebrieven voor ouders Kinderen beïnvloeden de ouders (mensen van andere culturen zijn daarin wel moeilijk te bereiken). 20. Is deze manier om ouders bij Lekker fit! te betrekken effectief? Redelijk. 21. Is er een manier om ouders (nog) effectiever bij de lesmethode te betrekken? Geen idee. 22. Zou uw school Lekker fit! aan andere scholen adviseren? Ja! Het is zeker leuk om te doen. Waarom niet? Midden-Nederland

89 Interview Lekker fit! school 7 1. Hoe lang werkt uw school met Lekker fit!? Sinds vorig schooljaar. 2. Via welke organisatie is uw school in aanraking gekomen met Lekker fit!? Via de GGD. Zij hebben meegeholpen Lekker fit! bij ons op school vorm te geven. 3. Op welke manier is uw school enthousiast gemaakt voor Lekker fit!? Tijdens een gesprek zijn de mogelijkheden voor Lekker fit! bij ons op school besproken. De GGD bood ons veel aan: verschillende materialen, een diëtist een beweegmakelaar van Cumulus, een ouderavond (met diëtist) en een medewerker van een opvoedbureau. 4. Hoe kunnen scholen wat u betreft het beste enthousiast gemaakt worden voor Lekker fit!? Geen idee. 5. Was uw school direct enthousiast over Lekker fit!? Ja. De school wilde al een tijdje aandacht aan het onderwerp besteden. Toen kwam de GGD met lekker fit. dit was een prima kapstok om aandacht te besteden aan bewegen en eten. Het doel van onze school met aandacht voor het onderwerp was het invoeren van fruitdag. De GGD bood hulp door ons fruitbakjes aan te bieden. 6. Waren de leerkrachten meteen bereid om de lessen te geven? Ja, dat kwam vooral doordat wij het in project vorm doen. Een project van 3 of 4 weken dat we elk jaar terug laten komen. 7. Wat was voor uw school de doorslaggevende reden om aan de slag te gaan met Lekker fit!? Dat het gratis werd aangeboden en dat we werden begeleid door de GGD. 8. Worden alle acht lessen van Lekker fit! op uw school gegeven? Alle lessen worden gegeven, voor alle groepen, tijdens een project van 3/4 weken 9. Wat voor rol heeft de gemeente bij de invoering van Lekker fit! op uw school? Werven, begeleiden (onder andere aangeven wat er nog meer mogelijk is) en lid zijn van de werkgroep op school. 10. Zijn er andere organisaties betrokken bij de invoering van Lekker fit! op uw school? Ja. Thuiszorg, verder zie vraag Wat voor ondersteuning heeft uw school nodig (gehad) bij de invoering van Lekker fit!? De begeleiding die de GGD ons bood. Het gezamenlijk vormgeven van het project. De begeleiding was prima. 12. Door wie wordt Lekker fit! gecoördineerd? Door een werkgroep met leerkrachten en iemand van de GGD. 13. Wat vindt uw school goed aan Lekker fit!? Een goede manier om het thema onder de aandacht te brengen, het is een handige kapstok. Voor onze school was het fijn dat het een beknopte methode is. Het is echt de basis en dat was precies wat onze school nodig had. Midden-Nederland

90 14. Wat vindt uw school minder goed aan Lekker fit!? Het is een prima methode maar wat ons betreft alleen als je het gebruikt voor een project. De methode is niet zo uitgebreid. De thuiswerkopdrachten: in het begin ging dit prima omdat de kinderen het interessant vinden. Later versloft dit een beetje en komen er minder boekjes mee terug naar school. 15. Ervaart uw school Lekker fit! als een effectieve lesmethode? Als je het beleid er ook bij betreft is het een effectieve methode. Wij hebben eerst het pauzebeleid aangepakt en nu gaan we aan de slag met het traktatiebeleid. 16. Ervaart uw school Lekker fit! als een volledige lesmethode? Weet ik niet. 17. Heeft uw school/ggd activiteiten toegevoegd aan Lekker fit!? School: gezonde lunch, aerobics les. GGD: hulp bij invoeren fruitdag, fruitbakjes, bidon (verder zie vr. 3). 18. Heeft uw school Lekker fit! opgenomen in het curriculum? Ja, als project. 19. Op welke manier worden ouders betrokken bij Lekker fit!? Ouderavond: ouders worden ook ingelicht over het beleid, dit gaat goed. Ouderinloopochtend. Thuiswerkopdrachten: werd geleidelijk minder. 20. Is deze manier om ouders bij Lekker fit! te betrekken effectief? De ouderavond en de inloopochtenden wel. De thuiswerkopdracht minder. 21. Is er een manier om ouders (nog) effectiever bij de lesmethode te betrekken? Weet ik niet. 22. Zou uw school Lekker fit! aan andere scholen adviseren? Ja, als projectvorm wel. Midden-Nederland

91 Interview Lekker fit! school 8 1. Hoe lang werkt uw school met Lekker fit!? 2 jaar (1 e jaar als project en nu opgenomen in het curriculum). 2. Via welke organisatie is uw school in aanraking gekomen met Lekker fit!? Via haar echtgenoot, hij werkt bij de gemeente delft en regelt alles rondom de BOS gelden. Hij kwam met het idee om met Lekker fit! te starten op school. 3. Op welke manier is uw school enthousiast gemaakt voor Lekker fit!? Door de gemeentemedewerker (echtgenoot leerkracht school). 4. Hoe kunnen scholen wat u betreft het beste enthousiast gemaakt worden voor Lekker fit!? Weet ik niet. 5. Was uw school direct enthousiast over Lekker fit!? Ja. 6. Waren de leerkrachten meteen bereid om de lessen te geven? Ja, dit wilde de school meteen. Vooral omdat het een heel sportieve school is sprak Lekker fit! meteen aan. 7. Wat was voor uw school de doorslaggevende reden om aan de slag te gaan met Lekker fit!? Dat met name de kleuters steeds dikker werden. 8. Worden alle acht lessen van Lekker fit! op uw school gegeven? Alle lessen worden gegeven, aan alle groepen. Elk jaar rond februari komt het voedingsdeel uit onze biologiemethode weer naar voren. Lekker fit! wordt daaraan vastgeplakt. 9. Wat voor rol heeft de gemeente bij de invoering van Lekker fit! op uw school? Geen rol, er is alleen contact met de gemeente en de Hartstichting 10. Zijn er andere organisaties betrokken bij de invoering van Lekker fit! op uw school? De Hartstichting verzorgde de ouderavond samen met een diëtist (de dochter van de leerkracht). 11. Wat voor ondersteuning heeft uw school nodig (gehad) bij de invoering van Lekker fit!? Geen, de school heeft alles zelf gedaan. 12. Door wie wordt Lekker fit! gecoördineerd? Door een leerkracht. Zij wijst de docenten erop dat ze weer met lekker fit aan de slag moeten gaan. 13. Wat vindt uw school goed aan Lekker fit!? De conditie van de kinderen wordt in de gaten gehouden. De school beslist vervolgens zelf wat er gedaan wordt met de kinderen met overgewicht. Er wordt met de kinderen gepraat over voeding. 14. Wat vindt uw school minder goed aan Lekker fit!? Ik zou niks kunnen noemen. Midden-Nederland

92 15. Ervaart uw school Lekker fit! als een effectieve lesmethode? Ja, je merkt dat het thema voeding gaat leven bij de kinderen. Ze praten over voeding en eten ook gezonder. Ze wijzen elkaar er zelfs op als er ongezond eten mee naar school wordt genomen: dat chocolade koekje is niet gezond hoor. Een moeder zei: mijn kind dacht altijd dat je door alleen sla te eten wel voldoende vitamines binnen krijgt. Nu ze op school heeft geleerd dat dit niet klopt eet ze thuis veel meer groenten, ook spinazie! 16. Ervaart uw school Lekker fit! als een volledige lesmethode? Ja, alle informatie die je nodig hebt over voeding zit er in. Door de fittest komen we erachter waar kinderen minder goed in zijn. Hieraan kunnen we extra aandacht besteden tijdens de gymles. Je ziet hierdoor echt verbetering. 17. Heeft uw school/gemeente activiteiten toegevoegd aan Lekker fit!? Samen jumpen bij de opening, om het wereldrecord jumpen te verbreken. Dit leverde veel publiciteit op. 18. Heeft uw school Lekker fit! opgenomen in het curriculum? Ja, het eerste jaar als een project, nu als onderdel van de lessen. 19. Op welke manier worden ouders betrokken bij Lekker fit!? Thuiswerkboekjes: dit werkt goed, na een paar dagen komen ze allemaal terug Fittest: door het rapport dat de ouders krijgen worden ze bij Lekker fit! betrokken. Ouderavond door de Hartstichting: dit was erg leuk. Er waren redelijk veel ouders. Jammer is wel dat de ouders die al geïnteresseerd zijn komen en de ouders die je er eigenlijk bij wil hebben omdat de kinderen bijv. ongezond eten, niet komen. 20. Is deze manier om ouders bij Lekker fit! te betrekken effectief? Ja denk het wel. Tijdens de ouderavond werd ook gepraat met de ouders waarvan de kinderen overgewicht hebben. 21. Is er een manier om ouders (nog) effectiever bij de lesmethode te betrekken? Weet ik niet. 22. Zou uw school Lekker fit! aan andere scholen adviseren? Natuurlijk! ik denk dat alle scholen ermee moeten gaan werken! Midden-Nederland

93 Interview Lekker fit! school 9 1. Hoe lang werkt uw school met Lekker fit!? Wij werken dit schooljaar voor het eerst met Lekker fit!. 2. Via welke organisatie is uw school in aanraking gekomen met Lekker fit!? Wij zijn via de GG&GD in aanraking gekomen met Lekker fit!. 3. Op welke manier is uw school enthousiast gemaakt voor Lekker fit!? Wij hadden aangeven geïnteresseerd te zijn in Lekker fit!. Toen is een GG&GD medewerker gekomen voor een introductiegesprek. Tijdens dit gesprek werd aangeven dat de GG&GD een mooi lespakket en intensieve begeleiding kon bieden. 4. Hoe kunnen scholen wat u betreft het beste enthousiast gemaakt worden voor Lekker fit!? Geen idee. 5. Was uw school direct enthousiast over Lekker fit!? Ja, onze school was direct enthousiast over Lekker fit!. 6. Waren de leerkrachten meteen bereid om de lessen te geven? Ja, de leerkrachten waren meteen bereid de lessen te geven. 7. Wat was voor uw school de doorslaggevende reden om aan de slag te gaan met Lekker fit!? We zagen dat er veel kinderen met overgewicht bij ons op school zitten. Ook namen veel kinderen ongezond eten mee naar school. Dit was voor ons de doorslaggevende reden om met Lekker fit! aan de slag te gaan. 8. Worden alle acht lessen van Lekker fit! op uw school gegeven? Alle acht lessen worden bij ons op school gegeven. Dit is dit jaar gebeurd in de vorm van een project. Alle groepen doen mee aan Lekker fit!. 9. Wat voor rol heeft de gemeente bij de invoering van Lekker fit! op uw school? De GG&GD heeft veel gesprekken met ons gevoerd over Lekker fit!. Ze hebben ons geholpen om het project aantrekkelijker te maken door allerlei activiteiten aan Lekker fit! toe te voegen. 10. Zijn er andere organisaties betrokken bij de invoering van Lekker fit! op uw school? Ja, de thuiszorg (diëtist) is betrokken bij Lekker fit!. 11. Wat voor ondersteuning heeft uw school nodig (gehad) bij de invoering van Lekker fit!? De GG&GD heeft vooral ondersteuning geboden bij het uitbreiden van Lekker fit!. De school kwam zelf met allerlei ideeën om lekker fit aan te kleden en de GG&GD heeft contacten gelegd met organisaties die deze ideeën konden uitvoeren. 12. Door wie wordt Lekker fit! gecoördineerd? Door een GG&GD medewerker een leerkracht. 13. Wat vindt uw school goed aan Lekker fit!? Het aantal lessen is prima. Lekker fit! is voor leerkrachten niet zo intensief om in te passen. We kregen de mogelijkheid om Lekker fit! op een leuke manier aan te kleden. Midden-Nederland

94 14. Wat vindt uw school minder goed aan Lekker fit!? De GG&GD is erg vasthoudend wat betreft het invoeren van lekker fit in het curriculum. Dit is lastig voor ons in verband met tijdsdruk. 15. Ervaart uw school Lekker fit! als een effectieve lesmethode? Weet ik niet. 16. Ervaart uw school Lekker fit! als een volledige lesmethode? Weet ik niet. 17. Heeft uw school/gemeente activiteiten toegevoegd aan Lekker fit!? Ja, onze school heeft met hulp van de GGD de volgende activiteiten kunnen toevoegen aan Lekker fit!: kooklessen, beweegbus, ropeskipping, opening door de burgemeester, publiciteit, informatieochtenden voor ouders, woensdag fruitdag (eerst biedt de GG&GD vijf keer fruit aan en daarna moeten de ouders hun kind fruit meegeven). 18. Heeft uw school Lekker fit! opgenomen in het curriculum? Ja, dit is een voorwaarde van de GG&GD om Lekker fit! gratis te mogen ontvangen. Wij vinden dit wel lastig i.v.m. tijdsdruk. 19. Op welke manier worden ouders betrokken bij Lekker fit!? Thuiswerkboekjes Lekker fit!. Dit gaat prima bij ons op school. De boekjes komen goed terug. De boekjes bevatten niet veel leeswerk en zijn kort en krachtig. Het voorbereiden van de fruitdag. De ouders hielpen mee met het snijden van het fruit. De GG&GD biedt eerst 5 keer fruit aan en daarna moeten de ouders hun kinderen fruit meegeven. Workshops gezond eten voor ouders. Ouders krijgen informatie over gezonde voeding van onder andere een diëtist. Dit ging eerst niet zo goed. De ouders waren wel heel enthousiast maar vonden dat de workshop te lang duurde (twee uur). Binnenkort komt er een workshop van drie kwartier. 20. Is deze manier om ouders bij Lekker fit! te betrekken effectief? Ja. 21. Is er een manier om ouders (nog) effectiever bij de lesmethode te betrekken? Weet ik niet. 22. Zou uw school Lekker fit! aan andere scholen adviseren? Ja, het is echt van belang dat de het goed gaat met de kinderen. Dat ze gezond zijn. Ouders kunnen ook veel leren van lekker fit. Midden-Nederland

95 Interview Lekker fit! school Hoe lang werkt uw school met Lekker fit!? Dit is het tweede schooljaar. 2. Via welke organisatie is uw school in aanraking gekomen met Lekker fit!? De gemeente Rotterdam. 3. Op welke manier is uw school enthousiast gemaakt voor Lekker fit!? Tijdens een gesprek met de gemeente Rotterdam. 4. Hoe kunnen scholen wat u betreft het beste enthousiast gemaakt worden voor Lekker fit!? Weet ik niet. 5. Was uw school direct enthousiast over Lekker fit!? Ja 6. Waren de leerkrachten meteen bereid om de lessen te geven? Ja, ik hoor er niemand over. Alleen geeft de gymleerkracht soms te laat aan welke lessen er gegeven moeten worden, maar dat heeft niks met Lekker fit! zelf te maken. 7. Wat was voor uw school de doorslaggevende reden om aan de slag te gaan met Lekker fit!? Dat kinderen echt met hun gezondheid aan de slag gaan. 8. Worden alle acht lessen van Lekker fit! op uw school gegeven? Ja, het hele schooljaar door. Het is onderdeel van wereldoriëntatie voor alle groepen. 9. Wat voor rol heeft de GGD bij de invoering van Lekker fit! op uw school? Door contact met de GGD zijn we aan een diëtist gekomen. 10. Zijn er andere organisaties betrokken bij de invoering van Lekker fit! op uw school? De gemeente Rotterdam en Thuiszorg. 11. Wat voor ondersteuning heeft uw school nodig (gehad) bij de invoering van Lekker fit!? Geen. De gymleerkracht wel. Deze krijgt les van Sport&Recreatie gemeente Rotterdam. 12. Door wie wordt Lekker fit! gecoördineerd? De gymleerkracht stuurt de leerkrachten aan. 13. Wat vindt uw school goed aan Lekker fit!? De combinatie voeding en bewegen De school vindt het belangrijk dat kinderen veel bewegen. Lekker fit! draagt daaraan bij. Kinderen krijgen er energie van en ze kunnen zich beter concentreren. 14. Wat vindt uw school minder goed aan Lekker fit!? Heen en weer lopen naar de gymzaal kost veel tijd. 15. Ervaart uw school Lekker fit! als een effectieve lesmethode? Ja, de conditie van de kinderen verbetert. Ouders worden soms ook wakker geschut door Lekker fit!. Ze gaan zelf ook wat aan hun gezondheid doen. 16. Ervaart uw school Lekker fit! als een volledige lesmethode? Weet ik niet. Midden-Nederland

96 17. Heeft uw school/gemeente activiteiten toegevoegd aan Lekker fit!? Veel sportactiviteiten. 18. Heeft uw school Lekker fit! opgenomen in het curriculum? Ja, maar geld is wel een issue. We moeten andere dingen laten. We vinden Lekker fit! wel erg belangrijk. 19. Op welke manier worden ouders betrokken bij Lekker fit!? Ouders worden via de website geïnformeerd. Twee keer in de week krijgen Marokkaanse moeders gymles. Tijdens rapportgesprekken worden de bevindingen van de diëtist met de ouders besproken. De gesprekken met de diëtist zijn met de ouders Thuiswerkboekjes: dit gaat volgens mij goed Inloopochtenden 20. Is deze manier om ouders bij Lekker fit! te betrekken effectief? Geen idee. 21. Is er een manier om ouders (nog) effectiever bij de lesmethode te betrekken? Weet ik niet. 22. Zou uw school Lekker fit! aan andere scholen adviseren? In het belang van de kinderen zeker. Voor de toekomst. Als je een goede basis legt kunnen we daar straks van profiteren: gezonde volwassenen. Midden-Nederland

97 Interview Lekker fit! school Hoe lang werkt uw school met Lekker fit!? Sinds dit schooljaar. 2. Via welke organisatie is uw school in aanraking gekomen met Lekker fit!? De gemeente Borne. 3. Op welke manier is uw school enthousiast gemaakt voor Lekker fit!? We werden benaderd door de gemeente. Wij wilden toevallig net een project doen. 4. Hoe kunnen scholen wat u betreft het beste enthousiast gemaakt worden voor Lekker fit!? Weet ik niet. 5. Was uw school direct enthousiast over Lekker fit!? Ja. 6. Waren de leerkrachten meteen bereid om de lessen te geven? Jazeker. 7. Wat was voor uw school de doorslaggevende reden om aan de slag te gaan met Lekker fit!? Aandacht voor de gezondheid van de kinderen. 8. Worden alle acht lessen van Lekker fit! op uw school gegeven? Ja, als project van 2 weken voor alle groepen. 9. Wat voor rol heeft de GGD bij de invoering van Lekker fit! op uw school? Geen. 10. Zijn er andere organisaties betrokken bij de invoering van Lekker fit! op uw school? Ja, de gemeente Borne. Die heeft de opening georganiseerd en ze hebben de fittest gecoördineerd. 11. Wat voor ondersteuning heeft uw school nodig (gehad) bij de invoering van Lekker fit!? Weinig. 12. Door wie wordt Lekker fit! gecoördineerd? De directie. 13. Wat vindt uw school goed aan Lekker fit!? Er is expliciet aandacht voor het thema. De positieve benadering sprak ons erg aan! De nadruk ligt niet op overgewicht. 14. Wat vindt uw school minder goed aan Lekker fit!? Weet ik niet. 15. Ervaart uw school Lekker fit! als een effectieve lesmethode? Weet ik niet. 16. Ervaart uw school Lekker fit! als een volledige lesmethode? Weet ik niet. Midden-Nederland

98 17. Heeft uw school/gemeente activiteiten toegevoegd aan Lekker fit!? Leerkrachten zochten zelf naar materialen op het internet. Ouderavond. Afsluitende markt voor ouders. 18. Heeft uw school Lekker fit! opgenomen in het curriculum? Ja, maar we weten nog niet op welke manier we er volgend jaar mee gaan werken. 19. Op welke manier worden ouders betrokken bij Lekker fit!? Thuiswerkboekjes: die kwamen over het algemeen wel terug Ouderavond Afsluitende avond: dit was een succes het was heel druk, 95 procent van de ouders was er. 20. Is deze manier om ouders bij Lekker fit! te betrekken effectief? Ja. 21. Is er een manier om ouders (nog) effectiever bij de lesmethode te betrekken? Weet ik niet. 22. Zou uw school Lekker fit! aan andere scholen adviseren? Ja, vanwege de positieve insteek. Midden-Nederland

99 Bijlage IV: Schema integrale aanpak aan de hand van de vijf pijlers Bij de preventie en aanpak van overgewicht is een integrale aanpak cruciaal. Dat wil zeggen overgewicht kan alleen succesvol aangepakt worden als er wordt ingestoken op een breed samenhangend pakket van middelen, bestaande uit vijf pijlers: draagvlak, voorlichting en bewustwording, maatregelen gericht op de omgeving, signaleren en adviseren en preventieve ondersteuning (aanbod voor mensen met klachten). Lokaal dient gekeken te worden hoe aan deze pijlers het beste invulling gegeven kan worden. Voorbeelden van effectieve of veelbelovende programma s en activiteiten die de gemeente kan inzetten zijn: Pijler Doelgroep 0-4 jaar 4-12 jaar jaar Volwassenen (waaronder ouders/opvoeders) Senioren Draagvlak (politiek en publiek) Raadpleging sleutelfiguren Raadpleging doelgroep Oprichting lokale werkgroep Politieke commitment: burgemeester, wethouders (VGH, Welzijn, Sport, RO, Vervoer), raadsleden Samenwerking bedrijfsleven (horeca, supermarkten, fitnesscentra) Gebruik maken van local heroes Raadpleging sleutelfiguren Raadpleging doelgroep Oprichting lokale werkgroep Politieke commitment: burgemeester, wethouders (VGH, Welzijn, Sport, RO, Vervoer), raadsleden Samenwerking bedrijfsleven (horeca, supermarkten, fitnesscentra) Gebruik maken van local heroes Raadpleging sleutelfiguren Raadpleging doelgroep Oprichting lokale werkgroep Politieke commitment: burgemeester, wethouders (VGH, Welzijn, Sport, RO, Vervoer), raadsleden Samenwerking bedrijfsleven (horeca, supermarkten, fitnesscentra) Gebruik maken van local heroes Raadpleging sleutelfiguren Raadpleging doelgroep Oprichting lokale werkgroep Politieke commitment: burgemeester, wethouders (VGH, Welzijn, Sport, RO, Vervoer), raadsleden Samenwerking bedrijfsleven (horeca, supermarkten, fitnesscentra) Gebruik maken van local heroes Raadpleging sleutelfiguren Raadpleging doelgroep Oprichting lokale werkgroep Politieke commitment: burgemeester, wethouders (VGH, Welzijn, Sport, RO, Vervoer), raadsleden Samenwerking bedrijfsleven (horeca, supermarkten, fitnesscentra) Gebruik maken van local heroes

100 Pijler Doelgroep 0-4 jaar 4-12 jaar jaar Volwassenen (waaronder ouders/opvoeders) Senioren Voorlichting en bewustwording Eetplezier en Beweegkriebels Lekker fit! (lesprogramma) Kinderkookcafé Krachtvoer (12-19 jaar) Gezonde Schoolkantine (12-19 jaar) Lespakket Moving Cultures (12-19 jaar) Ouderbijeenkomsten op scholen en peuterspeelzalen Supermarktrondleidingen Opvoedondersteuning Cursus Borstvoeding Fit door het leven Blik op uw gezondheid (testdag leefstijl) Beweegprogramma s zoals GALM en Leefstijl Actief + Wat eet en beweeg ik bus Wat eet en beweeg ik bus Wat eet en beweeg ik bus Maatregelen gericht op de omgeving Eetplezier en Beweegkriebels Voldoende speelplaatsen en speeltoestellen in de buurt Aanwezigheid van wandelroutes en veilige fietspaden Lekker fit! (schoolbeleid, waaronder een beweegvriendelijk schoolplein, gezond traktatiebeleid en fruitdag) Voldoende speelplaatsen en speeltoestellen in de buurt Aanwezigheid van wandelroutes en veilige fietspaden Voldoende en betaalbare sportvoorzieningen Gezonde Schoolkantine (12-19 jaar) Beweegvriendelijk schoolplein Voldoende speelplaatsen en speeltoestellen in de buurt Aanwezigheid van wandelroutes en veilige fietspaden Voldoende en betaalbare sportvoorzieningen Aanwezigheid van wandelroutes en veilige fietspaden Voldoende en betaalbare sportvoorzieningen Gezondheidsbevordering op de werkplek, bijvoorbeeld: - Lunchwandelen - Fietsen naar het werk stimuleren - Gezonde kantine Beeldmerk Voeden kan hier Aanwezigheid van wandelroutes en veilige fietspaden Voldoende en betaalbare sportvoorzieningen Beweegprogramma s zoals GALM en Leefstijl Actief + GGD Midden-Nederland

101 Pijler Doelgroep 0-4 jaar 4-12 jaar jaar Volwassenen (waaronder ouders/opvoeders) Senioren Signaleren en adviseren Overbruggingsplan Integrale Jeugdgezondheidszorg Betrokkenheid huisartsen Sociale kaart Overbruggingsplan Integrale Jeugdgezondheidszorg Betrokkenheid huisartsen Sociale kaart Overbruggingsplan Integrale Jeugdgezondheidszorg Betrokkenheid huisartsen Sociale kaart Overbruggingsplan Integrale Jeugdgezondheidszorg Betrokkenheid huisartsen Sociale kaart Betrokkenheid huisartsen Sociale kaart Bewegen op recept Bewegen op recept Preventieve ondersteuning Speciale cursussen voor kinderen met overgewicht (bijvoorbeeld Fittoday-kids, Fitkids, Real fit) Cursus voor kinderen met een motorische achterstand (Club Extra) Speciale cursussen voor kinderen met overgewicht (bijvoorbeeld Fittoday-kids, Fitkids, Real fit) Ouderbetrokkenheid bij speciale cursussen voor kinderen met overgewicht Cursussen voor mensen met overgewicht door de thuiszorg Beweegkuur (voor mensen met diabetes) Cursussen voor mensen met overgewicht door de thuiszorg Cursus Als botten en spieren protesteren Beweegkuur (voor mensen met diabetes) GGD Midden-Nederland