NAAR DICHTERE BEGANE GRONDVLOEREN

Transcriptie

1 s tichting b ouwr esearch NAAR DICHTERE BEGANE GRONDVLOEREN

2 Rapporteur: ir. w.j. Lichtveld, Lichtveld Buis & Partners BV, Bewerking 2e herziene druk: ir. L.E.J.J. Schaap, Lichtveld Buis & Partners BV.

3 s tichting b ouwr esearch NAAR DICHTERE BEGANE GROND- VLOEREN Rotterdam 1995

4 DOELSTELLING STICHTING BOUWRESEARCH Stichting Bouwresearch (SBR) verleent de bouwnijverheid hulp bij het voorkomen en het oplossen van knelpunten bij toepassing van nieuwe inzichten en ontwikkelingen gericht op verbetering van kwaliteit, produktiviteit, arbeidsomstandigheden en zorg voor de werkgelegenheid. Belangrijke doelstellingen zijn: Het verzamelen van knelpunten en het waarnemen van relevante ontwikkelingen voor de bouwnijverheid. Het stimuleren van de coördinatie van de programmering van onderzoek. Het leiding geven aan onderzoekprojecten. Het verspreiden en uitdragen van de resultaten naar alle geledingen van de bedrijfstak. ' De Stichting en degenen die aan deze publikatie hebben meegewerkt hebben een zo groot mogelijke zorgvuldigheid betracht bij het verwerken - naar de laatste inzichten - van de in deze publikatie opgenomen gegevens. De mogelijkheid dat zich desondanks onjuistheden in deze publikatie kunnen bevinden kan niet worden uitgesloten. Degene die van deze publikatie gebruik maakt aanvaardt daarvoor het risico. De Stichting sluit, mede ten behoeve van degenen die aan deze publikatie hebben meegewerkt, iedere aansprakelijkheid uit voor schade die mocht voortvloeien uit het gebruik van informatie uit deze publikatie. CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, OEN HAAG. Lichtveld, WJ. Naar dichtere begane-grondvloeren / [rapporteur: W.J. Lichtveld]. - Rotterdam: Stichting Bouwresearch (SBR publikatie; 203) Vanaf de 2e dr. bew. door L.E.J.J. Schaap. 1e dr.: (Stichting Bouwresearch; 203). - Met lil. opg. ISBN NUGI433 Trefw.: vloeren; bouwtechniek. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, getransformeerd tot software, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 in verbinding met het Besluit van augustus 195, Stb.471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 2, 110 AW Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient u zich te richten tot: Stichting Bouwresearch, Postbus 119, 3000 BV Rotterdam. No part of this book may be reproduced in any form by print, photoprint, microfilm, stored in a database or retrieval system, or any other means without written permission from the Stichting Bouwresearch.

5 Inhoud Woord vooraf 5 Samenvatting 7 1 Inleiding 1.1 Aanleiding tot het onderzoek 1.2 Doelstelling van het onderzoek 1.3 Gevolgde werkwijze 1.4 Het criterium voor de maximale luchtdoorlatendheid DEEL 1 - Verbeteringsmaatregelen 2 Resultaten van maatregelen ter vermindering van de luchtdoorlatendheid van begane grondvloeren 2.1 De specifieke volumestroom bij 10 Pa als maatstaf 2.2 Meetresultaten Het uitvoeren van verbeteringen; mogelijkheden en kosten 3.1 Bestaande woningen met steenachtige vloerconstructies Lokaal afdichten Toe te passen materialen voor lokale afdichting Kosten van de verbeteringsmaatregelen Veiligheidsaspecten Integraal afdichten door na-isolatie Uitvoeringsproblemen bij na-isolatie Toe te passen materialen bij na-isolatie 3.1. Kosten van de maatregel 3.2 Bestaande woningen met houten vloerconstructies Maatregelen ter beperking van de luchtdoorlatendheid van de vloer Maatregelen ter beperking van de luchtdoorlatendheid in combinatie met thermische isolatie Stichting Bouwresearch 3

6 NAAR DICHTERE BEGANE-GRONDVLOEREN 4 Nieuw te bouwen woningen 22 5 Aanbevelingen 5.1 Aanbevelingen voor de opdrachtgever Bestaande bouw: woningbouwcorporaties en woningbeheerders Opdrachtgevers van nieuwbouwprojecten 5.2 Aanbevelingen voor ontwerpers - Nieuwbouw 5.3 Aanbevelingen voor de uitvoering Vloerafdichting in de bestaande bouw Vloerafdichting in nieuwbouw 24 DEEL 2 - Achtergronden 6 Invloed van de kwaliteit van de woning op vochtproblemen 26 7 Invloed van de vochtige kruipruimte op de luchtvochtigheid in een woning 2 Het begrip luchtdoorlatendheid 30 9 Vergelijking van de eisen volgens NEN 267 en volgens het Bouwbesluit art. 26. lid De infiltratie voor de woning als geheel 9.2 De infiltratie vanuit de kruipruimte De waterdampstroom uit de kruipruimte Conclusies 35 Bijlage 1: De meetmethode 1.1 Het principe 1.2 De meetopstelling 1.3 Controle van de meetcondities 1.4 Het volume van de kruipruimte 1.5 Enkele opmerkingen voor alternatieve meetmethoden Uteratuurlijst 42 4

7 Woord vooraf Begin 19 is het voorontwerp Bouwbesluit ingediend bij de Tweede Kamer van de Staten Generaal. In dit voorontwerp zijn twee artikelen opgenomen, die betrekking hebben op de vochttechnische eigenschappen' van nieuw te bouwen woningen. Artikel 22 lid 3 stelt een criterium voor de maximaal toelaatbare (specifieke) luchtdoorlatendheid van de scheidingsconstructie tussen de kruipruimte en de bovengelegen woning. Dit criterium is vastgesteld op grond van voorbereidend onderzoek naar de kwantitatieve invloed van vochtige kruipruimten op de luchtvochtigheid in woningen. De gestelde grens aan de luchtdoorlatendheid van begane-grondvloeren heeft tot doel deze invloed tot een aanvaardbaar niveau te beperken. Teneinde de consequenties van dit nieuwe bouwvoorschrift op de uitvoeringspraktijk vast te stellen heeft Lichtveld Buis & Partners een door de Nederlandse Onderneming voor Energie en Milieu (NOVEM) gefi-. nancierd onderzoek uitgevoerd naar het effect van afdichtingsmaatregelen van de begane-grondvloeren in een groot aantal bestaande eengezinswoningen. De resultaten van dit onderzoek en de aanbevolen maatregelen werden vastgelegd in een werkrapport. Gezien het belang van deze resultaten voor de bouwpraktijk is in overleg met NOVEM en Stichting Bouwresearch besloten dit werkrapport te bewerken en. uit te brengen als publikatie van SBR De publikatie werd opgesteld door Ir. W.J. Lichtveld onder verantwoordelijkheid van de toenmalige studiecommissie B2 'Warmte en Vocht'. Op het moment van gereedkomen van de eerste druk van het rapport was de samenstelling van de commissie B2 als volgt: ir. W.J. Lichtveld LBP, Utrecht ir. H.L.M. van Duyse Ministerie VROM-DGVH, Zoetermeer H.M. Krikhaar VNe, 's Hertogenbosch ir. G. Meerdink DGMR, 's Gravenhage W.J.M. Meijer Adviesbureau Willem Meyer, Oss ir. RA. de Heer DHV, Amersfoort dr.ir. P.J.J. Hoen Bouwfonds Nederlandse Gemeenten, Hoevelaken.ir. RP.J. van Hees TNO-IBBe, Rijswijk ir. A. Rip, projectmanager. SBR, Rotterdam Ir. W.J. Lichtveld, voorzitter. Stichting Bouwresearch 5

8 NAAR DICHTERE BEGANE-GRONDVLOEREN Toelichting bij de tweede herziene druk Het is inmiddels 5 jaar geleden dat SBR 203 'Naar dichtere begane-grondvloeren' het licht zag. Richtlijnen met betrekking tot de dichtheid van beganegrondvloeren waren toen nog niet opgenomen in de Bouwregelgeving. De voorstellen hiertoe lagen echter reeds klaar. Toch heeft het nog tot 1 oktober 1992 geduurd voordat ze - middels het van kracht worden van het Bouwbesluit - een feit waren. Inmiddels is ruim 2 jaar ervaring met deze nieuwe situatie opgedaan. Een goed moment dus om de inhoud van de publikatie aan te passen en aan te vullen met de ons thans ter beschikking staande kennis. De vraag die zich dan voordoet is of er nog sprake is van een 'nieuw te bouwen' danwel een 'bestaande' woning. In dat laatste geval vervallen de gestelde eisen. Kortom: de praktijk is weerbarstig en de gebruikers blijven met de problemen zitten. Als bijlage bij deze publikatie treft u een voorlichtingsposter aan. Hierop is de boodschap nog eens kernachtig samengevat. Wellicht kan deze bijdragen aan een oplossing van het probleem. Ir. L.E.J.J. Schaap Wat hebben we nu sinds 1992 geleerd? Als we naar de luchtdichtheid van de begane-grondvloeren kijken, zoals die vandaag de dag worden opgeleverd, dan moet het antwoord helaas luiden: (nog) niet veel. Een voldoende luchtdichte begane-grondvloer is nog steeds meer uitzondering dan regel. De vraag rijst dan ook: Hoe komt dat dan? Enkele mogelijke oorzaken zijn: De eis in Bouwbesluit (art. 26 lid 4) is dermate abstract geformuleerd dat velen niet begrijpen wat daar precies staat. De kans dat deze eis dan ook genegeerd wordt is daarmee groot. Als de ontwerper of de bouwer het probleem al onderkent en in het bestek opneemt dan blijkt de uitvoering weer de zwakste schakel te zijn. Indien de bouwplaatsmedewerker niet weet wat hij moet doen en vooral waarom, dan lijkt de kans op een goed eindresultaat minimaal. De controlerende instanties weten ook nog niet echt raad met deze nieuwe normstelling. Het resultaat is pas te toetsen zodra het bouwwerk gereed is. Op dat moment is de bouwvergunning al lang verstrekt, hetgeen betekent dat het bevoegd gezag reeds heeft geoordeeld dat het gebouwontwerp voldoet aan de gestelde eisen. Hoewel controle in de praktijk goed uitvoerbaar is, vindt die niet of nauwelijks plaats. Pas wanneer zich problemen voordoen, en op initiatief van bijvoorbeeld de eigenaar/bewoner daadwerkelijk wordt gecontroleerd of aan de betreffende eisen is voldaan, zullen de gebreken aan het licht komen. 6

9 Samenvatting Begane-grondvloeren zijn nooit helemaal luchtdicht. Daarom kan er lucht uit de kruipruimte naar de woning stromen. Omdat de lucht in de kruipruimte doorgaans vochtiger is dan de buitenlucht wordt de woning dan deels geventileerd met relatief vochtige lucht. Als dit effect groot is, ontstaat een ongewenste vochtbelasting van de woning. Bovendien kunnen gasvormige verontreinigingen op dezelfde wijze naar de woning worden gevoerd. Naarmate het totale oppervlak van de lekken groter is neemt de hoeveelheid lucht toe, die door thermische trek of door een onderdruk de woning in wordt gezogen. De hoeveelheid waterdamp die op die manièr de woning bereikt hangt natuurlijk ook af van de absolute vochtigheid in de kruipruimte. Het blijkt echter eenvoudiger te zijn om deze ongewenste vochttoetreding te beperken door de vloer beter af te dichten dan door maatregelen te nemen waardoor de luchtvochtigheid in de kruipruimte sterk daalt. Om deze reden stelt het Bouwbesluit een grens aan de luchtdoorlatendheid van de begane-grondvloeren in nieuwbouwwoningen. Voor controle is een meetmethode ontwikkeld om deze partiële luchtdoorlatendheid te meten. Deze is beschreven in NEN 2690; augustus leidingen onder het aanrecht. Ook bij de aansluiting van vloeren op wanden komen soms kleine maar toch belangrijke kieren voor. Tenslotte verdienen open verbindingen tussen de kruipruimte en een spouw aandacht omdat kieren rond kozijnen in het binnenspouwblad een doorgaande luchtweg kunnen vormen tussen de spouwen de woning. Uit dat overzicht blijkt ook welke preventieve maatregelen bij nieuwbouw gewenst zijn. Deel II gaat in op de achtergronden van de besproken effecten'. Het Bouwbesluit stelt geen eisen aan de luchtdoorlatendheid van begane-grond vloeren in bestaande woningen. Toch speelt in veel woningen met vochtproblemen vochttoetreding uit de kruipruimte een belangrijke rol. Dit rapport beschrijft de kwantitatieve effecten van afdichtingsmaatregelen in bestaande woningen op grond van een groot aantal metingen voor en na de verbeteringen. Het succes hangt sterk af van de zorgvuldigheid waarmee deze op zich eenvoudige maatregelen worden uitgevoerd. Instructie van het uitvoerende personeel vraagt hierbij bijzondere aandacht. Deel I beschrijft de verbeteringsmaatregelen voor de meest voorkomende luchtlekken. Het zijn kieren rond kruipluiken, openingen in meterkasten, maar ook de doorgaans niet van boven zichtbare openingen rond Stichting Bouwresearch 7

10 NAAR D/CHTERE BEGANE-GRONDVLOEREN 1 Inleiding 1.1 Aanleiding tot het onderzoek Hoge luchtvochtigheden in woningen hebben een aantal oorzaken [1]. Een belangrijke bijdrage tot de luchtvochtigheid kan worden geleverd door vochtige lucht uit de kruipruimte. Die kan door thermische trek of onder invloed van onderdruk, teweeggebracht door mechanische afzuiging, via spleten en openingen naar de woning worden gezogen. Deze lucht is meestal vochtiger dan de buitenlucht. De woning wordt dan deels geventileerd met vochtige kruipruimtelucht. Naarmate het totale oppervlak van de lekken in de vloer groter is neemt dit effect in omvang toe [2]. Een dergelijke extra vochtbelasting die samenhangt met de constructie van de woning, is ongewenst en onnodig. Er is nog een tweede reden waarom het uit het oogpunt van gezondheid wenselijk is om de luchtdoorlatendheid van de scheidingsconstructie te beperken. Weliswaar is in ons land minder sprake van een Radonprobleem dan bijvoorbeeld in de Scandinavische landen, maar het mag niet geheel veronachtzaamd worden [3]. Beperking van de luchttoetreding uit de kruipruimte beperkt tevens de toetreding van gasvormige verontreinigingen uit de kruipruimtebodem. 1.2 Doelstelling van het onderzoek Reeds een aantal jaren worden methoden toegepast om de luchtvochtigheid in kruipruimten te beperken en op die wijze de vochttoetreding naar een woning te beperken. Men zou dit bronbestrijding kunnen noemen. De ervaringen met dergelijke oplossingen zijn niet ongunstig, maar de resultaten zijn toch beperkt. Vermindering van de vochtstroom uit de kruipruimte naar de woning met een factor 2 door het verlagen van de rela tieve vochtigheid in een kruipruimte behoort tot de gunstige uitzonderingen. Indien men in aanmerking neemt dat de lekheid van begane-grond vloeren meer dan een factor 10 uiteenloopt, is het duidelijk dat maatregelen om de luchtvochtigheid in de kruipruimte te verlagen vaak ontoereikend zijn om het effect van lekke vloeren te compenseren. Bovendien zijn de kosten van deze verbeteringsmaatregelen in de kruipruimte zelf relatief hoog. Het onderzoek had tot doel vast te stellen op welke wijze, tegen welke kosten en met welk effect maatregelen getroffen kunnen worden aan de scheidingsconstructie zelf. De bron wordt niet meer bestreden, maar de transmissieweg wordt grotendeels geblokkeerd, wat een andere methode is om het gestelde doel te bereiken. 1.3 Gevolgde werkwijze Met de ontwikkelde meetmethode (zie bijlage 1) werd in 54 bestaande woningen de luchtdoorlatendheid gemeten [4]. Vervolgens werden afdichtingswerkzaamheden uitgevoerd, daarna werd opnieuw gemeten. In enkele gevallen bleken de verbeteringen niet toereikend en moesten aanvullende afdichtingswerkzaamheden worden uitgevoerd. 1.4 Het criterium voor de maximale luchtdoorlatendheid Als criterium is uitgegaan van de waarde die het Bouwbesluit [5] aangeeft voor nieuwbouwwoningen. In de tekst van art. 26 lid 4 van het Bouwbesluit wordt de eis aan de luchtdoorlatendheid uitgedrukt als specifieke luchtvolumestroom bij 1 Pa. In deze publikatie is deze waarde omgerekend naar een specifieke luchtvolumestroom bij 10 Pa, omdat dit beter aansluit bij de eisen volgens NEN 267. De eis die voor nieuwbouwwoningen geldt is voor bestaande woningen geen verplichting en zal het naar verwachting ook niet worden. Voor woningen met vochtproblemen is het echter een goed bruikbaar criterium om de invloed van kruipruimten voldoende te beperken. Zoals uit het vervolg zal blijken is deze doelstelling goed haalbaar. Op de achtergronden en het criterium wordt ingegaan vanaf hoofdstuk 6.