Signalering, screening en diagnostiek

Transcriptie

1 Signalering, screening en diagnostiek 1 Werkkaart Om goed te knnen signaleren en screenen hebben jegdprofessionals gedegen kennis nodig over: De algemene ontwikkelingsfasen van een jegdige met per fase de daarbij behorende gedragskenmerken. De kenmerken van ADHD. Hieronder vind je voorbeelden van opvallende gedragskenmerken die knnen helpen om eventele ADHD te herkennen. Let op, dit zijn geen gedragskenmerken om ADHD vast te stellen. Het vaststellen dat een jegdige ADHD heeft kan pas na zorgvldige diagnostiek. Meer weten? Bekijk hoofdstk 2 en 3 van de richtlijn. Overwegend hyperactieve/implsieve beeld Overwegend onoplettende beeld Jegdigen met het overwegend hyperactieve/ implsieve beeld van ADHD knnen opvallen omdat zij: moeilijk stil knnen blijven zitten; moeilijk op hn bert knnen wachten; van de ene activiteit naar de andere hollen; niet rstig knnen spelen; overdreven veel praten; anderen in de rede vallen; zich vaak in gevaarlijke sitaties storten; zichzelf moeilijk knnen afremmen. Jegdigen met het overwegend onoplettende beeld van ADHD knnen opvallen omdat zij: snel afgeleid zijn; dromerig zijn; passief lijken; niet lijken te listeren; vaak dingen kwijt zijn; gemakkelijk afgeleid worden; moeite hebben met het opvolgen van instrcties; ongeorganiseerd zijn; moeilijk blijvend hn aandacht knnen richten; moeite hebben om hn aandacht bij taken of spelactiviteiten te hoden. rt knnen wachten; Signalering screening van de ene activiteit naar de andere hollen; Bij kinderen op jonge leeftijd zijn specifieke ADHD-symptomen moeilijk te onderscheiden van normale gedragspatronen. Gebrik een valide instrment voor ADHD screening, zoals de SEV, de AVL of de CBCL (en/of de varianten TRF, YSR), bij jegdigen van 6 tot 18 jaar. Screening alléén geeft geen itslitsel over het al dan niet voldoen aan de criteria voor ADHD. Hiervoor is gedegen en itgebreide diagnostiek noodzakelijk. Meer weten over signalering en screening? Lees hoofdstk 3. Richtlijn ADHD Richtlijnen jegdhlp en jegdbescherming NVO, BPSW en NIP 1 / 2

2 1 Werkkaart Diagnostiek van de ene activiteit naar de andere hollen; Verzamel informatie binnen verschillende contexten en via verschillende informanten (oders en school). Breng goed in kaart of en hoe de jegdige beperkt wordt in zijn fnctioneren. Wanneer er geen beperkingen zijn, kan er geen sprake zijn van ADHD. Maak gebrik van semigestrctreerde interviews met oders en leerkracht. Gebrik vragenlijsten eventeel als aanvlling, maar gebrik ze zeker niet om een diagnose mee te stellen. Richt de diagnostiek op problemen en belemmeringen en op zaken die goed gaan. Zorg ervoor dat de diagnostische fase ook gericht is op het vinden van mogelijkheden voor eventele behandeling of begeleiding. Alleen met concrete gedragsbeschrijvingen van oders en leerkracht en een weging van de adeqaatheid van dit gedrag in de context waarbinnen het zich voordoet, kan de diagnostics een weloverwogen oordeel geven over de mate waarin het gedrag in freqentie en ernst didelijk afwijkend is ten opzichte van leeftijdsgenoten. Meer weten over diagnostiek? Zie hoofdstk 3. Richtlijn ADHD ADHD gaat vaak samen met andere problemen en stoornissen Onderzoek naar comorbide stoornissen- en problemen maakt standaard onderdeel it van de diagnostiek bij een vermoeden van ADHD. Denk hierbij aan: Gedragsproblemen- en stoornissen (oppositionele-opstandige stoornis, normoverschrijdend-gedragstoornis). Leerproblemen- en stoornissen (dyslexie, dyscalclie). Angst- en stemmingsproblemen- en stoornissen. Slaapproblemen. Motorische coördinatieproblemen. Ticstoornissen. Verslavingsproblemen (met name bij jongeren). Meer over comorbiditeit vind je in hoofdstk 2. Richtlijnen jegdhlp en jegdbescherming NVO, BPSW en NIP 2 / 2

3 Psycho-edcatie en medicatie 2 Werkkaart Psycho-edcatie Diagnostiek van de ene activiteit naar de andere hollen; Start begeleiding en behandeling van jegdigen met ADHD in alle leeftijdscategorieën altijd met itgebreide psycho-edcatie aan de oders. In de meeste gevallen dient ook aan de jegdige zelf psycho-edcatie gegeven te worden. Psycho-edcatie bestaat in ieder geval it informatie over: De kenmerken van ADHD (zie hoofdstk 2). Het beloop van ADHD (zie hoofdstk 2). Andere stoornissen en problemen die vaak samengaan met ADHD (zie hoofdstk 2). De behandel- en begeleidingsmogelijkheden (zie hoofdstk 4). Psycho-edcatie is een doorlopend proces, dient waar nodig tijdens de behandeling gegeven te worden en soms herhaald. Bijvoorbeeld bij een overgang van leeftijdsfase of veranderen van behandeling. Meer weten over psycho-edcatie? Lees paragraaf 4.2. Diagnostiek Medicatie en medicatietrow van de ene activiteit naar de andere hollen; Medicatie wordt regelmatig voorgeschreven aan jegdigen met ADHD. De behandeling met medicatie op zichzelf is in de regel geen interventie die door de jegdprofessional wordt itgevoerd. De jegdprofessional heeft een onderstenende rol in de medicamenteze behandeling, met name om medicatietrow te bevorderen. De onderstening bestaat it: Weet welke arts de medicamenteze behandeling geeft. Maak goede afspraken met de voorschrijvend arts wanneer deze te conslteren is. Stem af met de arts over het fnctioneren van de jegdige en vl zonodig op verzoek van de arts vragenlijsten in om het effect van de medicatie te knnen evaleren. Geef psycho-edcatie en herhaal deze bij veranderingen in de medicatiedosering. Adviseer het gebrik van een medicijndoos en/of medicijnapp en/of medicijnwekker. Het jist afstemmen van de dosering en het volgen van het voorgeschreven innameschema is een belangrijke voorwaarde voor optimaal effect van de medicatie. Bij jongeren is het extra van belang ze te volgen, ze hoden zich minder vaak aan de medicatievoorschriften. Laat jongeren hn medicatie this innemen. Attendeer op de mogelijkheden om s ochtends langwerkende medicatie in te nemen in plaats van medicatie die meerdere keren per dag moet worden ingenomen. Meer lezen over medicatie? Neem een kijkje in paragraaf 4.8. Richtlijn ADHD Richtlijnen jegdhlp en jegdbescherming NVO, BPSW en NIP

4 Interventies bij kinderen jonger dan 6 jaar 3 Werkkaart De behandeling van kinderen met ADHD jonger dan 6 jaar bestaat in principe it twee componenten: 1. psycho-edcatie (altijd) en 2. psychosociale interventies (vaak). Let bij de keze van een interventie op: - Kies bij voorker een interventie waarbij door middel van gerandomiseerd, gecontroleerd onderzoek aanwijzingen voor de werkzaamheid zijn aangetoond. - Maak daarnaast afwegingen op basis van kosten, investering en beschikbaar personeel. Amblante interventies Geef psycho-edcatie Bij onvoldoende resltaat Optimaliseer de omgeving van het kind door: Odertraining Training/begeleiding van de leerkracht of andere professional Bij onvoldoende resltaat Overweeg intensievere vorm van odertraining Overweeg consltatie Jegd-GGZ Inhod van een odertraining Psycho-edcatie. Leren observeren van gedrag. Leren beïnvloeden van antecedenten van gedrag: Strctreren van de omgeving. Stellen van didelijke regels. Adeqate instrcties geven. Leren beïnvloeden van gevolgen van gedrag: Bekrachtiging van gewenst gedrag. Beloningsprogramma s. Negeren van ongewenst gedrag. Time-ot en milde straf. Problemen in de toekomst oplossen. Vasthoden van de geleerde vaardigheden. Kenmerken van een werkzame odertraining Het programma is gestrctreerd en geprotocolleerd en is inhodelijk gebaseerd op de sociale leertheorie. Er zijn strategieën in het programma opgenomen om de oder-kindrelatie te verbeteren. Het programma heeft minimaal acht bijeenkomsten. Oders knnen in het programma hn eigen doelen stellen en het programma kan worden afgestemd op deze individele doelen, de vorderingen bij het kind en de actele fnctioneringsbeperkingen. In het programma wordt gebrik gemaakt van rollenspel en hiswerkopdrachten om de generalisatie van niewe vaardigheden naar de thissitatie te bevorderen. Het programma wordt gegeven door goed getrainde professionals die in staat zijn een goede therapetische alliantie met oders aan te gaan en die spervisie krijgen. De professionals hoden zich aan de handleiding en er is in de spervisie aandacht voor de bewaking van de behandelintegriteit. (Semi)residentieel Draag zorg voor een positief pedagogisch klimaat. Gebrik de gedragstherapetische technieken voor beroepsopvoeders (zie hoofdstk 5 van de richtlijn). Zorg dat groepswerkers voldoende getraind zijn in deze technieken en geef hierover spervisie of werkbegeleiding. Werk samen met oders en andere belangrijke volwassenen in de omgeving van de jegdige (leerkracht, pedagogisch medewerkers, leiding peterspeelzaal of kinderdagverblijf). Gebrik ter aanvlling de interventies die ook in de amblante setting gebrikt worden. Meer weten? Bekijk hoofdstk 4. Richtlijn ADHD Richtlijnen jegdhlp en jegdbescherming NVO, BPSW en NIP

5 4 Interventies bij jegdigen vanaf 6 jaar Werkkaart Algemeen: Kies voor een mltimodale aanpak: training/begeleiding van oders/gezin en school en training van de jegdige zelf. Afhankelijk van de fnctioneringsbeperkingen zal de training van de jegdige gericht zijn op verbetering van de zelfreglatie, implscontrole, of planning- en organisatievaardigheden. Geef deze behandelingen op proef, goed gemonitord en stop tijdig bij itblijven resltaat. Overweeg sociale vaardigheidstraining in combinatie met training van oders/leerkracht, bij voorker ingebed in dagelijkse omgeving van de jegdige en niet apart in een groep: op proef en goed gemonitord; stop tijdig bij itblijven resltaat. Let op bij jegdigen vanaf 12 jaar: Betrek de jegdige bij de training wanneer oders de basisprincipes onder de knie hebben. Formleer samen doelen en oefen in probleemoplossende vaardigheden, commnicatievaardigheden en omgang met wederzijdse verwachtingen. Amblante interventies Geef psycho-edcatie (PE) Bij lichte en matige ADHD en bij onvoldoende resltaat PE Optimaliseer de omgeving van de jegdige door: Odertraining zie ook werkkaart 3A Training/begeleiding van de leerkracht of andere professional Bij ernstige ADHD en onvoldoende resltaat PE Conslteer arts/jegd-ggz i.v.m. mogelijke indicatie voor medicatie Bij onvoldoende resltaat medicatie of niet starten medicatie Optimaliseer de omgeving door odertraining/ leerkrachttraining- of begeleiding Bij onvoldoende resltaat knnen de volgende intensievere vormen worden overwogen: Bij onvoldoende verbetering ADHD symptomen vanaf ongeveer 8 jaar: Overweeg toevoegen CGT voor het kind gericht op zelfreglatie, implscontrole, of planning- en organisatievaardigheden: doe dit op proef, altijd ingebed in oder- en/of leerkrachttraining, en goed gemonitord; stop tijdig bij itblijven resltaat. Bij onvoldoende verbetering comorbide gedragsproblemen vanaf ongeveer 8 jaar: Overweeg combinatietraining van oders en kind. Bij onvoldoende verbetering sociale problemen vanaf ongeveer 8 jaar: Overweeg sociale vaardigheidstraining in combinatie met training van oders/leerkracht, bij voorker ingebed in dagelijkse omgeving van de jegdige en niet apart in een groep op de instelling: op proef en goed gemonitord; stop tijdig bij itblijven resltaat. (Semi)residentieel Gebrik de amblante interventies. Draag zorg voor een positief pedagogisch klimaat. Gebrik de gedragstherapetische technieken voor beroepsopvoeders (zie hoofdstk 5). Zorg dat groepswerkers voldoende getraind zijn in deze technieken en geef hierover spervisie of werkbegeleiding. Werk samen met oders en andere belangrijke volwassenen in de omgeving van de jegdige. Maak gebrik van de Richtlijn Ernstige gedragsproblemen wanneer er naast ADHD sprake is van ernstige gedragsproblemen. Meer weten? Bekijk hoofdstk 4. Richtlijn ADHD Richtlijnen jegdhlp en jegdbescherming NVO, BPSW en NIP

6 Pedagogisch klimaat en samenwerking 5 Werkkaart De omgeving van de jegdige met ADHD, of dit n het gezin, de school of de (semi)residentiële groepssetting betreft, heeft invloed op de ontwikkeling van die jegdige. Vormgeving van een gezonde omgeving is dan ook iterst belangrijk. Daarnaast is samenwerking tssen gezin, school en jegdprofessionals van groot belang. Deze werkkaart gaat hierover. Meer weten? Lees hoofdstk 5. Positief opvoedingsklimaat Creëer een voorspelbare en stimlerende omgeving: this, op school en/of op de groep in de (semi)residentiële setting. Een omgeving waarin een jegdige zich veilig en vertrowd voelt, goed wordt verzorgd, en waarin er sprake is van de mogelijkheid tot zelfontplooiing en het aanleren van niewe vaardigheden. Zorg dat je over adeqate vaardigheden en technieken beschikt om gedrag positief te beïnvloeden. Gebrik technieken waarmee je de antecedenten en conseqenties van gedrag knt veranderen en hod daarbij rekening met een aantal specifieke moeilijkheden van de jegdige met ADHD. Voorafgaand aan gedrag: Voorspelbaar maken van de omgeving, dagelijkse rotine en regels. Heldere en didelijke instrcties die de jegdige didelijk maken welk gedrag precies verwacht wordt. Prompting (inseinen). In kleine stapjes vaardigheden voordoen en oefenen. Na gewenst gedrag: Algemene complimenten. Gerichte complimenten. Bekrachtiging met activiteiten. Bekrachtiging van andere jegdigen (observerend leren). Werken met beloningssystemen. Na ongewenst gedrag: Negeren, zo mogelijk in combinatie met gelijktijdige bekrachtiging. Time-ot geven / apart zetten. Samenwerking tssen oders, jegdige en school Jegdprofessionals, oders, jegdige en school moeten vanit een gezamenlijk ondersteningsplan samenwerken. Commnicatie tssen jegdprofessional en oders en jegdige: Betrek de oders van de jegdige tijdig, freqent en conseqent en in iedere fase van de behandeling. Zorg dat de commnicatie met zowel oders als jegdige gaat over het bespreken van problemen en stagnaties en over positieve ontwikkelingen en zaken die goed gaan. Zodra een jegdige daar aan toe is en/of de leeftijd dit vereist, moet ook de jegdige zelf betrokken worden in de samenwerking tssen beroepsopvoeders en oders. Bij schoolverzim: Neem in samenspraak met en na (schriftelijke) toestemming van de oders en de jedige altijd contact op met de school en de leerplichtambtenaar. Zorg voor een goede samenwerking met oders, jegdige en school in verschillende fasen van de zorg: de onderzoeksfase, het opstellen van een plan, de itvoering ervan en de evalatie van de hlp. Voorzieningen en zorgstrctren in het onderwijsveld Commnicatie tssen jegdprofessional en school: Jegdprofessionals die (tijdelijk of deels) de dagelijkse zorg van oders overnemen, hebben een belangrijke taak in de onderstening van jegdigen bij het volgen van onderwijs en het onderhoden van contact met school. Informeer jezelf over de voorzieningen en zorgstrctren in het onderwijsveld. Deze knnen per gemeente verschillen, ds kijk op de website van de betreffende gemeente. Zorg- en adviesteams. Schoolmaatschappelijk Werk. Reglier onderwijs met amblante begeleiding of speciaal onderwijs. Onderwijsconslent. Plsvoorzieningen. Rebondvoorzieningen. Richtlijn ADHD Richtlijnen jegdhlp en jegdbescherming NVO, BPSW en NIP