EXIGO DESIGN DOCUMENT STILTEKAMER

Transcriptie

1 EXIGO DESIGN DOCUMENT STILTEKAMER Lennart Kuyvenhoven Bastiaan Burghardt Glenn van Driel Jorim van der Wal Zico Bakker

2 INHOUD Inleiding Inleiding concept Onze visie Verantwoording ontwerpkeuzes: Kleurgebruik en vormgeving Gebruik van technologie Mogelijkheid tot afscheiding Meubilair Rapport doelgroeponderzoek: Inleiding Methode Analyse Conclusie Bronvermelding Bijlage: vragenlijst Blz INLEIDING Wij hebben de opdracht gekregen om een stiltekamer te ontwerpen die in elk ziekenhuis inzetbaar zal zijn. Dit document geeft inzicht in de ontwerpkeuzes die wij hebben gemaakt om tot ons uiteindelijke concept te komen en waarom wij deze keuzes hebben gemaakt. Dit document bevat geen gedetailleerde beschrijving van het concept (zie hiervoor de offerte die wij, apart van dit document, hebben ingeleverd). Dit document is uitsluitend bedoeld om het genoemde concept te onderbouwen en u als opdrachtgever in te laten zien hoe wij te werk zijn gegaan. Daarom zal dit document een oppervlakkige beschrijving van het concept, van onze visie en de uiteindelijke ontwerpkeuzes bevatten. Hiernaast wordt het onderzoek behandelt in het onderzoeksrapport. De vragenlijst is als bijlage aan het eind van dit document opgenomen. 2

3 INLEIDING CONCEPT Wij hebben ervoor gekozen om onze stiltekamer huiselijk in te richten zonder een nadruk te leggen op religie of spiritualiteit. Op deze manier hopen wij een neutrale aanblik te bereiken om de kamer aantrekkelijk te maken voor een breed publiek. De kamer maakt gebruik van natuurlijke kleurtinten, zoals grijs, bruin en groen. Ook bevat de kamer een projector die rustgevende beelden van natuur, zoals een woud of strand, op de muur tegenover deze projector projecteert. Om voor een breder publiek beschikbaar te zijn biedt de kamer haar bezoekers de mogelijkheid om zichzelf af te sluiten van de rest. Dit wordt gedaan door middel van kleine, afgesloten ruimtes binnen de kamer die afgesloten worden door muren en een enkel gordijn. Deze ruimtes bieden de bezoekers de mogelijkheid om te bidden of op een andere manier tot bezinning of rust te komen zonder dat andere bezoekers van de kamer hen kunnen storen. Naast de hierboven genoemde ingrepen hebben wij nog kleinere ingrepen ontworpen die de kamer voor zoveel mensen mogelijk aantrekkelijk maken en hen helpen om tot rust te komen. Dit document zal later dieper op deze ingrepen ingaan, evenals de grotere, eerder benoemde zaken. Hieronder ziet u de plattegrond van de kamer zoals hij nu is. Daarnaast ziet u, in kleur, een plattegrond van de kamer zoals deze gaat worden. De inhoud van de kamer wordt in de volgende hoofdstukken besproken en toegelicht. Plattegrond van de huidige kamer Plattegrond van de nieuwe kamer 3

4 ONZE VISIE Dit hoofdstuk biedt inzicht in de visie die wij hebben op het project. Met andere woorden, dit hoofdstuk beschrijft hoe wij de kamer voor ogen zagen toen we begonnen. Welke sfeer moest de kamer hebben? Hoe zou deze kamer haar bezoekers helpen tot rust te komen? Voor wie is de kamer bedoeld? Al deze zaken worden in dit hoofdstuk besproken en toegelicht. Verder verteld dit hoofdstuk wat onze eerdere overwegingen waren en waarom we gekozen hebben voor de insteek die we uiteindelijk gehandhaafd hebben. Een groot vraagstuk dat wij aan het begin van het project hadden ging over de vraag wat onze doelgroep nou echt nodig had. Hierbij hielden wij de definitie van stilte in ons achterhoofd. Zou onze doelgroep behoefte hebben aan letterlijke stilte in de vorm van een kamer die daadwerkelijk stil is en haar bezoekers helpt rust te vinden, oftewel weinig prikkels geeft? Zouden ze misschien behoefte hebben aan een kamer die niet letterlijk stil was, maar juist afleiding bood en daarmee stilte in gedachten bracht, oftewel veel prikkels geeft? Moesten we de bezoekers veel of juist weinig prikkels geven? Een van ons grapte erover om een vlieg los te laten in een verder lege kamer. Deze vlieg zou de bezoekers irriteren en ze zouden dan met niets anders bezig zijn dan het meppen van de vlieg. Alhoewel dit een komisch idee is zagen wij hier wel degelijk een mogelijkheid in. Wat nou als we de bezoekers bezig houden, zodat ze hun zorgen vergeten en tijdelijk stilte vinden? Hoe meer wij over dit vraagstuk nadachten, hoe meer wij overtuigd raakten dat een stilteruimte ook daadwerkelijk stilte moest bieden en geen afleiding. Zo dachten wij na hoe wij de bezoekers konden afleiden. Moesten ze de muren kunne verven? Film kunnen kijken? Met elkaar praten? Elke keer dat wij onszelf verplaatsten in deze situaties besloten we dat, als wij naar die kamer gingen, geen behoefte zouden hebben om muren in te kleuren of film te kijken, maar dat we gewoon rust zouden willen hebben. Ook het onderzoek wees uit dat de meeste mensen geen behoefte hadden aan gedoe, zoals muziek in de stiltekamer. Daarom besloten wij om toch te kiezen voor een stille kamer. Uit deze conclusie rezen nog meer vragen op. Willen mensen met elkaar praten of willen ze afgezonderd worden? Waar worden mensen rustig van? Speelt religie hierin een grote rol? Ook op deze vragen hebben we met ons onderzoek een antwoord gezocht. Samen met het onderzoek en voorbeelden van al bestaande kamers kwamen we op een visie uit. 4

5 Hieronder ziet u een twee foto s van de stiltekamer in het VUmc ziekenhuis te Amsterdam. Deze kamer is ontworpen on voornamelijk religieuze mensen op te vangen. De website van het VUmc schrijft het volgende over de kamer: Er is een ruimte gecreëerd waarin vrijwel alle religies bij elkaar komen door de implementatie van klassieke archetypes uit verschillende godsdiensten. Alhoewel wij dit een zeer mooie visie vonden, vonden wij ook dat deze visie niet-religieuze mensen uitsloot. Bovendien leek het ons erg lastig om een kamer voor alle religies te ontwerpen zonder het wiel opnieuw uit te vinden. Ook ons onderzoek wees uit dat de meeste mensen vonden dat religie niet thuishoorde in een stiltekamer. Wij wilden hier graag een middenweg in zoeken door een neutrale kamer te maken, een kamer die voor zowel religieuze als niet religieuze mensen even aantrekkelijk is. Stiltekamer, VUmc ziekenhuis Stiltekamer, VUmc ziekenhuis De onderstaande stiltekamer staat in het Beatrixziekenhuis en is bedoeld voor ouders die hun pasgeboren kind zijn verloren. Alhoewel deze kamer al veel neutraler oogt, oogt de kamer absoluut niet rustig. Het lijkt nog teveel op een normale kamer in een ziekenhuis en uit het onderzoek bleek dat mensen zich niet op hun gemak voelen in het ziekenhuis, of, concreter gezegd, in een wachtkamer. Stiltekamer, Beatrixziekenhuis Stiltekamer, Beatrixziekenhuis 5

6 De onderstaande stiltekamer is van Christine Veldhoen Uitvaartzorg en staat in Uden. Mensen kunnen deze kamer gebruiken om te rouwen om een pas gestorven familielid, vriend of kennis. Deze kamer vonden wij erg neutraal ogen, omdat hij huiselijk en gewoontjes ingericht is. Vanwege deze neutrale houding besloten wij om onze eigen kamer ook huiselijk in te richten. Stiltekamer, Christine Veldhoen Uitvaartzorg Stiltekamer, Christine Veldhoen Uitvaartzorg Deze stiltekamer staat in het Wilhelmina ziekenhuis in Assen. Deze kamer is helemaal leeg en een zeer neutrale uitstraling. Alhoewel deze kamer ons niet overtuigde om de huiselijke inrichting te laten varen (doordat deze kamer de bezoeker wel erg weinig biedt) vonden wij de ronde muur inspirerend. Achter deze muur zit namelijk de ingang van de kamer. Doordat de kamer zelf door deze muur is afgescheiden van de ingang loopt de bezoeker bij binnenkomst langs de ronde muur de kamer in. Hierdoor wordt hij niet meteen geconfronteerd met de rouwende mensen in de kamer, maar rustig naar binnen geleidt. Dit principe vonden wij erg gebruiksvriendelijk en wilden wij ook toepassen in ons ontwerp. Stiltekamer, Wilhelmina ziekenhuis Stiltekamer, Wilhelmina ziekenhuis 6

7 Wat nog altijd een groot vraagstuk bleef, was hoe we onze kamer neutraal in zouden kunnen richtten zonder een religie achterop of voorop te stellen. Iedere religie heeft inmiddels haar eigen gebruiken en objecten. Zouden de behoeften van religieuze gebruikers met elkaar in strijd komen? Zouden niet religieuze mensen zich ergeren als religieuze mensen rituelen in hun bijzijn uitvoerden? Na het onderzoek wisten we dat de meeste mensen zich niet ergerden aan religieuze mensen die naast hen hun rituelen uitvoerden. Veel van onze testdeelnemers waren echter ook atheïst of agnost. Hierdoor wisten we nog niet zeker of religieuze mensen zich al dan niet aan elkaar zouden ergeren. Om problemen te voorkomen besloten we ervoor te zorgen dat mensen in afzondering door middel van gordijnen en aparte hokjes zouden kunnen bidden. Ook zou een boekenkast in de kamer staan die de boeken van de grootste religies, het Christendom, de Islam en het Jodendom, zou bevatten. Het grootste punt van discussie was natuurlijk de vraag hoe we de kamer zo in zouden richten dat mensen zich er thuis zullen voelen en tot rust komen. Wij hadden bedacht dat mensen vooral rustig worden van natuurlijke elementen. Denk hierbij aan de kleur groen, het geluid van fluitende vogels of de zachte bosgrond. Onderzoek wees uit dat mensen dit soort elementen inderdaad prettig vonden. Daarom probeerden we te bedenken hoe we deze elementen in de kamer zouden kunnen verwerken zonder dat het storend zou worden. Kleuren zijn bijvoorbeeld vaak rustgevend, maar een geur of geluid zou erg doordringend kunnen worden. Nadat we onze onderzoeksresultaten bekeken hadden en de zojuist genoemde voorbeelden en kwesties bediscussieerd hadden kwamen we tot onze uiteindelijk visie. We wilden een rustige kamer ontwerpen die de bezoekers weinig en rustgevende prikkels geeft. Dit wilden we bereiken door voornamelijk natuurlijke elementen erin te verwerken. Ook wilden we aandacht hebben voor de individuele behoeftes van verschillende bezoekers. Daarom zou de kamer neutraal en op een huiselijke manier ingericht worden. Voor gelovige mensen zou er de mogelijkheid zijn om te bidden en mensen die liever alleen willen zijn zouden zich kunnen afzonderen in de daarvoor bestemde hoeken. De rest van het document zal toelichten hoe we deze visie in de kamer tot uiting hebben laten komen en waarom we dat gedaan hebben zoals we dat gedaan hebben. 7

8 VERANTWOORDING ONTWERPKEUZES Dit hoofdstuk zal u duidelijk maken hoe de kamer is ingericht en zal toelichten waarom dat zo is gedaan. Dit zal gedaan worden aan de hand van een plattegrond van de kamer. Alle zaken zullen een voor een in categorieën besproken worden en de visie zal, indien relevant, aan de keuze gekoppeld worden. Plattegrond met toelichting van de stiltekamer De ontwerpkeuzes zullen in de volgende categorieën toegelicht worden: Kleurgebruik en vormgeving Gebruik van technologie Mogelijkheid tot afscheiding Meubilair 8

9 KLEURGEBRUIK EN VORMGEVING Bij het ontwerpen van de stiltekamer waren er twee verschillende kanten waar wij van uitgingen tijdens het ontwerp: een kamer met zeer verschillende prikkels, afwijkend van de normale gang van zaken, en een zeer huiselijke, rustige sfeer met gecontroleerde prikkels. Wij zijn uitgegaan van de laatste, een huiselijke sfeer, die mensen in een omgeving plaatst waar ze al bekend zijn. Het kleurgebruik in onze kamer heeft meerdere stadia doorlopen. Ervan uit gaande dat de kamer in een standaard ziekenhuis word gemaakt hebben we meteen gekozen om puur wit te vermijden. Dit hebben wij gedaan omdat de meeste ziekenhuizen al een overmaat aan wit hebben en wit erg fel aan iemands ogen kan zijn, zeker als deze persoon vermoeid of gestrest is. Bovendien wees onderzoek uit dat veel mensen zich niet op hun gemak voelen in een ziekenhuis, een extra reden om de witte kleur te vermijden. Omdat de kamer in een ziekenhuis is moet er toch gebruik gemaakt worden van lichtere kleuren vanwege het feit dat deze makkelijker schoon te houden zijn. Om toch een neutraal en verlicht gevoel in de kamer te brengen zijn wij gegaan voor een lichte grijstint die in feite een zeer ongesatureerd blauw is. Blauw is een kleur die staat voor vertrouwdheid en rust maar kan, als het te intens gebruikt wordt, ook overkomen als depressief en oneindig, iets wat we natuurlijk willen vermijden.tegen dit blauw hebben we natuurlijke kleuren uitgezocht die goed werken met houten afwerkingen, zodat we onze visie aanhouden. Het warme bruin tekent zich af tegen het koele, rustige grijs en brengt de kamer in balans. Om nog iets dat binnen de lijnen van het natuurgevoel valt toe te voegen aan de kamer zijn er kleine hoeveelheden gesatureerd groen geïntroduceerd. Dit laat de kamer leven en zorgt ervoor dat het niet te saai is. Groene kussens op de bank en de groene Ei-stoel zijn voldoende om deze levendigheid te creëren zonder het te extreem of te druk te maken. Het tweede lichte grijs in de kamer is slechts een zeer ongesatureerde versie van dit groen, want als een geheel andere kleur zou worden toegevoegd zou het te druk worden. KLEURGEBRUIK EN VORMGEVING Tijdens ons vooronderzoek stuitten wij op Qwiek, een bedrijf die ouderen helpt om tot rust te komen. Zij maken onder anderen gebruik van de Qwiek.up, een projector die makkelijk in te stellen en te gebruiken is en ouderen laat snoezelen in een bekende omgeving. Met deze projector gaan wij beelden van natuur projecteren op de muur projecteren om bezoekers van de kamer te helpen om rustig te worden, wat weer aansluit bij onze visie om mensen tot rust te laten komen met natuurlijke elementen. Het is zeer voordelig dat de Qwiek.up makkelijk te gebruiken is, want zo weten we zeker dat alle bezoekers de projector zouden kunnen bedienen. Het feit dat de projector zowel op het plafond als op de muur kan projecteren maakt het een zeer flexibel apparaat dat door iedereen naar eigen behoefte gebruikt kan worden 9

10 MOGELIJKHEID TOT AFSCHEIDING Omdat we het niet iedereen naar de zin kunnen maken en omdat sommige mensen zich liever terugtrekken biedt de kamer veel mogelijkheden tot afsluiting. In mindere mate hebben wij hiervoor een Ei-stoel waarin men zich kan verschuilen. Achter de muur waarop geprojecteerd wordt bevinden zich een bankje en een hokje waar bezoekers kunnen gaan zitten. Het bankje staat netjes verscholen achter de muur en als bezoekers zich echt willen terugtrekken kunnen ze het hokje in en het gordijn dichttrekken. Voor religieuze mensen, met name moslims, is er een aparte gebedsruimte in de linkerbovenhoek van de kamer. De kamer is groot genoeg om moslims de gelegenheid te geven om in de richting van Mekka te knielen op het tapijt dat daar aanwezig is. Ook andere, gelovige mensen kunnen van deze ruimte gebruik maken. Mochten mensen zich storen aan het tapijt kunnen ze de tweede afgesloten hoek, rechtsonder in de kamer, betreden. MEUBILAIR Om onze visie te ondersteunen en iedereen tot rust te laten komen en tegelijkertijd neutraal te blijven kozen wij bewust voor bepaald meubilair. Het grootste deel van de kamer wordt in beslag genomen door een bank, een salontafel en een Ei-stoel. Mensen die willen liggen kunnen op deze zachte, comfortabele bank neerploffen en mensen die liever niet met anderen praten en zich willen afsluiten kunnen voor de Ei-stoel kiezen. De salontafel kan gebruikt worden om dranken op neer te zetten. De eerder besproken Qwiek.up projector wordt in de hoek tussen de bank en de stoel geplaatst. Hij is hoog genoeg om tussen dit meubilair door te projecteren. Doordat hij in de hoek staat, staat hij niet in de weg en doordat hij zowel naast de bank als de Ei-stoel staat kan hij makkelijk bediend worden. Bezoekers die geen zin hebben in de projectie of dichter bij het raam willen zitten kunnen plaatsnemen aan de tafel bij het raam. Tussen de tafel en de gebedsruimte is nog voldoende ruimte om de gebedsruimte in te gaan. Achter de muur waarop geprojecteerd wordt is een bankje voor mensen die zich helemaal willen afzonderen. Bij de ingang staat een lange tafel met een wasbak en een koffiezetapparaat die water, thee en koffie aanbiedt. Deze warme en/of verfrissende dranken zullen bezoekers helpen om rustig te worden. De deur van de ingang zal naar binnen openen om te voorkomen dat mensen die met bedden door de hal erachter lopen tegen de geopende deur aan lopen. De tweede deur zal naar binnen openen om te voorkomen dat mensen die achter de deur aan de tafel zitten geraakt worden.alle drempels zullen afgerond zijn om rolstoelgebruikers of patiënten op bedden toegang te verschaffe 10

11 ONDERZOEKSDOEL Wij hebben de opdracht gekregen om een stiltekamer te ontwerpen. Tijdens het verhelderen van onze visie liepen we tegen problemen aan waarvan we niet zeker wisten hoe we deze moesten oplossen. We vroegen ons af waar mensen rustig van worden. We namen aan dat natuurlijke elementen, zoals de kleur groen of het geluid van fluitende vogels, zullen helpen, maar dit wisten we niet zeker. Ook vroegen we ons af hoe belangrijk religie voor mensen is wanneer ze tot rust willen komen. Om antwoord op deze vragen te krijgen zijn we een kwantitatief onderzoek gestart. We willen te weten komen hoe de gemiddelde mens denkt over stiltekamers, religie binnen stiltekamers, normale wachtkamers en toegankelijkheid van de kamers in het algemeen. Ook willen we onderzoeken hoe mensen een stiltekamer voor zich zien en wat ze er wel of juist niet in willen hebben. ONTWERP VRAGENLIJST Dit onderzoek zullen we uitvoeren door middel van een vragenlijst die gebruik gaat maken van een aantal demografische vragen, maar vooral ook vragen die gebruik maken van ordinale stelling volgens de likert model. Dit houdt dus in dat de stelling beantwoordt kan worden met sterk oneens, oneens, neutraal, eens en sterk eens. Met de vragen proberen wij te achterhalen hoe belangrijk verschillende zaken voor mensen zijn wanneer ze tot rust willen komen. Willen mensen graag alleen zijn of willen ze juist met anderen praten? Willen ze afgeleid worden door bijvoorbeeld te lezen of naar muziek te luisteren of gaan ze liever op bed of op de bank liggen en overdenken de situatie? Helpt het om door het bos te lopen of naar natuurlijke geluiden te luisteren? Is religie belangrijk voor mensen? Storen niet religieuze mensen zich aan religie? Op deze vragen hopen wij, door middel van de stellingen in de vragenlijst, antwoord te krijgen, zodat we te weten komen hoe we ons ontwerp moeten maken om het gewenste effect, namelijk een rustgevende kamer, te creëren. We zullen deze vragenlijst gaan maken d.m.v. Google Docs. Dit is een programma waarbij je makkelijk formulieren kan maken en delen, dus ook vragenlijsten. Ook maakt deze tool snel en overzichtelijk tabellen en grafieken met resultaten die makkelijk te lezen zijn, maar ook makkelijk aan te passen zijn. We zullen de vragenlijst delen via Facebook. Zo kunnen we makkelijk meer mensen bereiken. 11

12 ANALYSE Uit het onderzoek bleek dat we alle doelen die gesteld waren in het onderzoeksdoel er makkelijk uit kunnen halen. Laten we eerst gaan kijken naar wat mensen denken aan over religie binnen stilte kamers. Zoals je hieronder kan zien vinden de meeste mensen het geen must. Toch blijkt het dat van deze mensen, ook maar 5 mensen zijn met een geloofsovertuiging. Uitslag Vervolgens gaan we kijken hoe iedereen van de vragenlijst denkt over wachtkamers. Zoals je hieronder kan zien blijkt dat de meeste zich toch wel ongemakkelijk voelen in een wachtkamer. Uitslag 12

13 Vervolgens gaan we kijken hoe iedereen van de vragenlijst denkt over wachtkamers. Zoals je hieronder kan zien blijkt dat de meeste zich toch wel ongemakkelijk voelen in een wachtkamer. Uitslag Dan gaan we nu kijken naar de indeling van de kamer. Wat willen mensen er wel of juist niet in hebben? We dachten aan headphones, maar dan moeten mensen daar wel interesse in hebben. Je zou kunnen stellen dat het verdeeld is. Jongeren die geluid willen hebben nemen toch oortjes mee en ouderen hebben er niet zoveel trek in. Uitslag 13

14 CONCLUSIE Uit het onderzoek is gebleken dat meer dan de helft van de mensen nog nooit in een stiltekamer is geweest. Ook bleek dat de meerderheid van de mensen vindt dat religie niet in een stiltekamer thuishoort. De mensen voelen zich vaak ongemakkelijk in wachtkamers, dit komt echter niet door de wachtkamer alleen, maar ook doordat mensen ongemakkelijk worden van zieke mensen. Qua indeling van de kamer zijn we op de volgende punten gekomen. De meerderheid wil geen muziek in een stiltekamer dus dat maakt headphones niet nodig. De meerderheid wil wel liggen voor ontspanning en daarom hebben we gekozen voor een hoekbank. Dit omdat je kan zitten en liggen mocht je dat willen. We hebben er ook voor gekozen om de mensen die willen bidden, te laten bidden in een kleine gebedskamer. Aangezien de mensen neutraal waren in apart zitten of bij elkaar zitten hebben we besloten nog een extra ruimte te maken voor een persoon om even alleen te zitten. 14

15 BRON VERMELDING Foto s en citaat van de stiltekamer in het VUmc ziekenhuis te Amsterdam: Foto van de stiltekamer in het Beatrixziekenhuis: Foto van de stiltekamer van Christine Veldhoen Uitvaartzorg in Uden: Foto van de stiltekamer in het Wilhelmina ziekenhuis in Assen: Website van Qwiek met een artikel over de Qwiek.up: LXT9IKgySep4ytdfR6AWARoCSDHw_wcB Deze twee artikelen hebben wij geraadpleegd hebben om kennis over religieuze stiltekamers te verwerven: Artikel of benodigdheden van een gebedskamer voor moslims: Artikel over een interfaith space op een studentencampus. 15

16 BIJLAGE VRAGENLIJST 1. Wat is uw geslacht? Man Vrouw. 2. Wat is uw leeftijd? 0 t/m t/m t/m of ouder 3. Bent u religieus? Ik ben zelf al eens eerder langer dan een dag patiënt geweest bij een ziekenhuis: Waar Niet Waar 5. Ik ben zelf bezoeker geweest bij een patiënt binnen een ziekenhuis: Waar Niet Waar 6. Ik ben zelf al eens in een stilteruimte geweest binnen een ziekenhuis: Waar Niet Waar Gevoel vragen: 1. Ik voel me vaak ongemakkelijk in een ziekenhuis wachtkamer: 2. Ik voel me ongemakkelijk bij zieke mensen: 16

17 3. Als ik naar een stiltekamer ga zet ik graag hoofdtelefoons voor muziek op: 4. Als ik naar een stiltekamer ga heb ik graag iets om te doen. 5. Als ik naar een stiltekamer ga ben ik graag alleen. 6. Als ik thuis wil ontspannen zoek ik graag een rustige plek op. 7. Als ik thuis wil ontspannen ben ik graag ergens mee bezig zodat ik afgeleid ben. 8. Wanneer ik het moeilijk heb in mijn leven bid ik graag. 17

18 9. Wanneer ik bid zie ik graag beelden of symbolen van mijn geloof voor me. 10. Koffie of thee helpt mij niet tot rust te komen. 11. Ik stoor mij snel aan conversaties van andere mensen wanneer ik rust wil. 12. Ik stoor mij aan wachtkamers met felle kleuren. 13. Mijn woonkamer is eerder natuurlijk dan modern ingericht. 14. Als ik stilte wil lig ik liever dan dat ik zit. 18

19 15. Ik raak erg gekalmeerd door geluiden uit de natuur, zoals het geluid van kabbelend water en zingende vogels. 16. Natuurlijke geuren, zoals de geur van vers gras of bloemen, helpen mij goed bij het tot rust komen. 17. Als ik een boek lees vergeet ik soms de wereld om mij heen. 18. Tekenen helpt mij om de dingen om me heen te vergeten. 19. Ik praat alleen met familie of goede vrienden als mij iets dwarszit. 20. Religie hoort thuis in een stiltekamer in het ziekenhuis. 19

20 21. Ik vind dat stilte ruimtes alleen voor patiënten beschikbaar gesteld moeten worden. 22. Ik voel mij niet veilig in het bij zijn van andere religies. 23. Ik wil niet dat er een andere ritueel gedaan kan worden dan die van mijn eigen religie. 24. Een lig plaats is iets wat sowieso in een stilte kamer thuis hoort. 20