Onderwijshuisvesting in de 21 e eeuw

Transcriptie

1 Onderwijshuisvesting in de 21 e eeuw Michël Geerdink en Normn ten Pierik Trends, nlyses en ideeën over de betekenis vn huisvesting vn hogescholen De toekomst vn de hogescholen vrgt om vergnde mtregelen op diverse domeinen: de reltie met het beroepenveld, de ontwikkeling vn studentenpopulties, de onderwijskundige ontwikkelingen, de interntionlisering en niet te vergeten de huisvesting en inrichting. Het Ministerie vn OCW presenteert periodiek trends in het onderwijs op de site en publiceerde Trends in Beeld (2013) - zicht op Onderwijs, Cultuur en Wetenschp. Deze trends op het gebied vn externe en interne drivers beïnvloeden genomen of nog te nemen huisvestingsbeslissingen op hogescholen. Instellingen n het (hoger) beroepsonderwijs zijn zelf verntwoordelijk voor hun huisvesting. inds de overheveling vn verntwoordelijkheden vn de rijksoverheid nr de hogescholen is veel onderwijsvstgoed gereliseerd, mr hogescholen krijgen ook stevige kritiek op hun huisvestingsbeleid en op het beheer vn onderwijsgebouwen. Met dit rtikel geeft nbroek choemn dviseurs () een beeld vn hr inspnningen om trends en ontwikkelingen in het hoger onderwijs in krt te brengen en inzicht te geven welke beslissingen in reltie tot deze trends de npk vn de onderwijshuisvesting vormgeven. In de chterliggende periode zijn door medewerkers vn een tweetl onderzoeken uitgevoerd om een beeld te krijgen vn wt speelt n trends en ontwikkelingen in het hoger onderwijs: Een onderzoek nr trends en ontwikkelingen die een rol spelen bij de kwntittieve en kwlittieve ruimtebehoefte onder zes hogescholen in Nederlnd. Dit onderzoek op beleidsniveu is in 2014 uitgevoerd door stgiire Mxime Vos in smenwerking met de Hogeschool Rotterdm. Een lndelijk onderzoek (2013) nr de opvttingen vn studenten over hun wensen en eisen ten nzien vn gebouwkwliteit en de kwliteit vn de omgeving vn hogescholen; dit in smenwerking met bureu VKZ en met medewerking vn Vb (ndelijke tudenten Vkbond). Verder verwijzen wij nr een litertuur- en veldstudie uitgevoerd onder medewerkers vn hogescholen in het kder vn het fstuderen vn Hester png n de University of Greenwich / xion Hogeschool (Vn prng, 2011) en het onderzoek nr het mngen vn de university cmpus (Den Heijer, 2011). 1

2 De ctoren in het onderzoek zijn onderstreept om duidelijk te mken dt onze weergve een wt breder plet schetst vn wt nr ons idee speelt bij de hogescholen toegespitst specifiek op onderwijshuisvesting. Algemene trends en ontwikkelingen in vogelvlucht Zols vermeld in de inleiding, is het hoger onderwijs onderhevig n tl vn ontwikkelingen. Grote bewegingen ls de demogrfische krimp, interntionlisering, het werken in netwerken en de opkomende smenwerking met het beroepenveld, diversifiering, mr ook de gewijzigde studiefinnciering (leenstelsel) en onderwijstechnologische ontwikkelingen. Veel vn deze trends en ontwikkelingen kunnen worden gevonden in HBO2025 (2014), een verzmeling vn essys ls Hoger onderwijs: een systeem met wnkele grondvesten en De hogeschool ls kennis-hub in de prticiptiesmenleving. De essys schetsen niet lleen tl vn ontwikkelingen, mr roepen tevens de prngende vrg op: Is het hoger onderwijs voorbereid op ontwikkelingen die gn komen? Vele genoemde ontwikkelingen hebben verstrekkende gevolgen voor de onderwijshuisvesting, zols: De demogrfische krimp gt ervoor zorgen dt in de toekomst minder onderwijshuisvesting en drdoor minder fciliteiten nodig zijn. De Nederlndse bevolking is weliswr steeds meer hoogopgeleid, mr de smenstelling vn dt deel gt ingrijpend vernderen. Zo zijn in 2011 het ntl hoogopgeleide vrouwen de mnnen voorbijgestreefd. De vrg is: hoe houden hogescholen rekening in hun huisvestingsbeleid met de demogrfische ontwikkelingen? De economische ontwikkeling kent meerdere fcetten zols de toenemende concurrentie met prticuliere instellingen (NCOI, OI, etc.), de smenwerkingsverbnden met beroepenveld en bedrijfsleven en de interntionlisering. Hier zien we niet lleen een ndere smenstelling vn de studentenpopultie, mr voorl ook ontwikkeling nr concurrerende onderwijsvoorzieningen met fciliteiten die ntoonbr meerwrde ('dded vlue') brengen. De smenwerking met externe prtijen en netwerken biedt mogelijkheden om een veelzijdige onderwijsprktijk n studenten n te bieden veelzijdig in interntionl perspectief. De vrg is: in welke mte zijn hogescholen in stt om door middel vn interessnte onderwijshuisvesting voorzieningen n te bieden die onderscheidend zijn in een concurrerende onderwijsomgeving? Op technologisch gebied zijn de fgelopen jren grote vorderingen gemkt. Alle hogescholen bieden (webbsed) leeromgevingen n en stellen docenten en studenten in stt om l dn niet op fstnd hun bijdrge te leveren ('Anytime nyplce'). De beschikbrheid vn (drdloze) informtietechnologie heeft l geleid tot ingrijpende verbouwingen vn menig onderwijslndschp. Toch zien we ook dt deze digitle onderwijsomgeving nog niet noodzkelijkerwijs leidt tot een vernieuwing vn de onderwijsdidctiek. Zeker in het kder vn het levenlng leren is een herbezinning nodig op de innovtie vn de onderwijsdidctiek vn het hoger onderwijs, en de consequenties die dit heeft voor de gebouwde omgeving en de inrichting. De vrg is hier niet lleen: Zijn de onderwijsgebouwen er klr voor, mr eerder: zijn de docenten voldoende opgeleid voor de voortschrijdende informtisering vn het onderwijs? 2

3 Ook op politiek terrein is het nodige te melden. De studiefinnciering is fgeschft en een leenstelsel wordt ingevoerd. De gevolgen voor de studentenntllen zijn nog niet duidelijk, mr er wordt rekening gehouden met minder studenten. Immers: voor studenten wordt het studeren duur(der). Door de hoge eigen bijdrge gt de student zich meer ls consument gedrgen en toegevoegde wrde eisen vn de onderwijsomgeving. De genoemde ontwikkelingen zijn in hoge mte onderling fhnkelijk. In hr disserttie somt Den Heijer (2011) een twlftl trends op wrin zij ngeeft hoe de ontwikkelingen doorwerken in het hoger onderwijs. Verwijzend nr hr en bovenstnde tekst smenvttend noem ik een zeventl ontwikkelingen uit hr lijst vn 12: 1. minder ruimte voor individueel territorium en meer ruimte om te delen; 2. minder vloeroppervlk, mr intensiever gebruikt met meer kwliteit; 3. pltsonfhnkelijkheid vn ctiviteiten; 4. nieuw leven voor oude, historische gebouwen; 5. verkleining vn de ecologische footprint; 6. bereidheid vn prtners om ruimten te delen en te prticiperen in vloristie; 7. infrstructuur meer gericht op publieksfunctie, ontmoeten, smenwerken en bereikbrheid. Uit het inventriserend onderzoek vn Mxime Vos (2015) blijkt dt verschillende hogescholen ndcht besteden n efficiënt ruimtegebruik. Minder vierknte meters betekent immers (uiteindelijk) minder kosten in exploittie. Bij verschillende hogescholen vindt niet lleen een indikproces plts, mr ook een (her)huisvesting wrbij n studenten en medewerkers meer vriëteit in de onderwijsomgeving wordt ngeboden (minder collegezlen, meer projectruimten, ontmoetingsruimten, flex- en concentrtieplekken, open studielndschppen, etc.). Dit lles ondersteund door dequte informtietechnologie. Uit de gerdpleegde bronnen blijkt een stevige consensus over de trends en ontwikkelingen in het hoger onderwijs. De vrg is echter hoe de onderscheiden prtijen ('stkeholders') cteren op deze ontwikkelingen. trtegische keuzes vnuit een bestuursperspectief Den Heijer (2011) betoogt dt de vier stkeholders (College vn Bestuur, finnciën, gebruikers en voorrdmngers) strtegische keuzes dienen te verntwoorden n de hnd vn het gecombineerde effect op de volgende presttiecriteri: onderscheidend vermogen, winstgevendheid, productiviteit en duurzmheid. Het sturen op deze presttie-indictoren vrgt om het inrichten vn een informtiehuishouding, het definiëren vn KPI's en het ontwerpen vn een sturingsmodel - een scorecrd. Over lle vier genoemde presttiecriteri is het nodige te zeggen. Zo geerden studenten en ook docenten die het Bungehuis bezetten (februri 2015) tegen winstgevendheid en tegen het productiviteitsbeginsel (een universiteit is geen koekjesfbriek, doorgeschoten rendementsdenken, etc.). Duurzmheid ontwikkelt zich vnuit de Triple P gedchte steeds meer ls nge Termijn Oriënttie en het ngn vn 3

4 lngdurige prtnership (Kemp, 2010). En in de fgelopen jren is het nodige gepubliceerd over onderscheidend vermogen vn Fcility Mngement ("Added Vlue") wrbij het werk vn Jensen, Vn der Voordt en Coenen (2012) vn belng is. Deze uteurs hebben verschillende generties FM Vlue Mps ontwikkeld, omwille vn de geringe ruimte in dit rtikel presenteren wij hierbij evel 1 en level 2. Afbeelding 1: FM Vlue Mp, Generic Version, level 1 nd 2 Evenls Den Heijer bendrukt ook Jensen in zijn systeemmodel de toegevoegde wrde vnuit de perspectieven vn de stkeholders, l zijn de presttiecriteri wt fijnmziger dn de vier vn Den Heijer. Het generieke model vrgt overigens wel om een specifieke invulling nr de onderwijsomgeving. Wij zullen hieronder het perspectief belichten vn twee belngrijke stkeholders uit het model vn Jensen: Customers en tff. Het studentenperspectief (customers) Wij vtten de studenten op ls "customers" vn het onderwijssysteem. Drmee willen wij hen niet in een fhnkelijke positie vn "fnemers vn een product" mnoeuvreren: zij zijn ten volle prticipnt. In smenwerking met bureu VKZ en met de ndelijke tudenten Vkbond (Vb) onderzochten wij de mte wrin studenten belng hechten n de kwliteit vn de gebouwen vn de onderwijsinstellingen (2013). We vroegen ons f: In welke mte speelt het (uiterlijk, het interieur, de loctie en de functies vn het) gebouw een rol bij de keuze vn de student voor een beplde studie? Uit ons onderzoek bleek dt studenten de keuze voor hun studie in de eerste plts bseren op de onderwijskwliteit (21 %). Op de tweede plts volgt de uitstrling en de sfeer vn de std wr de studie gevolgd kn (19 %) worden. De fstnd tot het ouderlijk huis komt op de derde plts (18 %). Voor studenten speelt de kwliteit vn 4

5 de onderwijsgebouwen geen doorslggevende rol bij hun keuze (8%). tudenten geven bovendien n geen extr collegegeld te willen betlen voor mooiere of betere onderwijsgebouwen. lechts 8% is bereid meer collegegeld te betlen voor een mooier gebouw. In het onderzoek is ook gevrgd nr het belng dt studenten hechten n fciliteiten in nbijheid vn de onderwijsinstelling. tudenten vinden een copyshop de belngrijkste fciliteit (41%). Woonvoorzieningen komen op de vierde plts (21%) n een kntoorboekhndel (28%) en sportvoorzieningen (23%). Belngrijke consttering uit het onderzoek is het gebrek n studieruimte op hoger onderwijsinstellingen - in het bijzonder tijdens de tentmenperiodes. Onderwijsruimten stn dn leeg mr studieplekken in de bibliotheken zijn overvol. Dit pleit voor een flexibele inzet en gebruik vn de onderwijsgebouwen. Investeringen in onderwijsgebouwen moeten doelmtig zijn en bijdrgen n de primire doelstelling en vnuit die optiek is het essentieel om ls hoger onderwijsinstelling vnuit het bredere (integrle) perspectief te kijken nr de orgnistie, de finnciën en de huisvesting; kortweg portfoliomngement. Wt niet verloren gt n niet-pssende huisvesting, kn worden geïnvesteerd in optimliseren vn de primire tk vn onderwijsinstellingen. Het medewerkersperspectief (stff) De (fysieke) werk en leeromgevingen binnen hogescholen leveren een belngrijke bijdrge n het ontwikkelen vn kennis en de trnsfer drvn nr onderwijs en mrkt. Dit is kort smengevt de belngrijkste conclusie uit het onderzoek vn Vn prng (2011). Kenniswerkers bij lectorten geven n dt de fysieke werkomgeving vn grote invloed is op hun rbeidsproductiviteit. Er zijn binnen de hogescholen knsen om de kennisproductiviteit te verbeteren (zowel op individueel, tem- en orgnistieniveu). Vn prng mkt een subtiel onderscheid tussen knooppunt en kruispunt. Voor de kenniswerkers is de primire functie vn de fysieke werkomgeving die vn een knooppunt vn kennis, een homebse wr geestverwnten elkr treffen voor uitwisseling, inspirtie, mr wr men ook het eigen werk en bronnen kn opsln. Fysiek, rel life contct blijft volgens de respondenten de bsis ls het gt om kennisontwikkeling en innovtie. Het is drom belngrijk dt de werkomgeving interctie tussen gebruikers stimuleert en ondersteunt. Op dit moment is er volgens Vn prng echter meer sprke vn een kenniskruispunt. Mensen kruisen elkr in hun eigen route door het gebouw mr komen niet snel tot (kennis)uitwisseling met colleg s buiten de directe eigen werkomgeving. Een gemiste kns door een slecht fciliterende omgeving. Om het rendement vn kenniswerkers te mximliseren, is het volgens Vn prng nodig om een one size fits ll bendering ten nzien vn onderwijshuisvesting los te lten. Het is nodig de specifieke wensen en behoeften vn gebruikers ten nzien vn de werkomgeving in krt te brengen. 5

6 Uit hr onderzoek blijkt overigens dt de meningen nogl uiteenlopend zijn ls n kenniswerkers gevrgd wordt wt zij nodig hebben om optiml productief te kunnen zijn. Het beeld loopt uiteen vn overl en ltijd kunnen werken met lleen een lptop en een smrtphone tot een individuele werkkmer wr in stilte gewerkt kn worden met lle boeken onder hndbereik. Juist vnwege deze verschillen in werk en leerstijlen is het belngrijk medewerkers keuzevrijheid te geven ten nzien vn hoe, wnneer en wr zij werken. Keuzevrijheid binnen een gevrieerde werkomgeving blijkt de sleutel tot individuele productiviteit. De eerder gepresenteerde FM Vlue Mp volgend, betekent dit volgens Vn prng o..: 1. In het ontwikkelen vn een nieuw werkplekconcept moeten de belngen vn lle stkeholders een plek krijgen. Het vroegtijdig betrekken vn gebruikers bij de ontwikkeling vn werkplekconcepten is n te rden: gebruikers die invloed hebben kunnen uitoefenen, blijken meer tevreden zijn dn gebruikers die geen invloed hebben gehd. 2. De mte vn interctie en de mte vn fleiding in de werkomgeving beïnvloeden de individuele productiviteit het sterkst. 3. Medewerkers moeten in stt zijn vrij te kiezen wr en wnneer zij werken. De kwliteit en diversiteit vn de werkomgeving moet dit keuzeproces ondersteunen. 4. De werkomgeving is ondersteunend of belemmerend in het ngn, het behouden of het verstevigen vn werkrelties (netwerken); de socile, culturele en fysieke dimensies vn de werkplek zijn met elkr verbonden. 5. Netwerken zijn crucil in kennisintensieve orgnisties, zowel voor de ontwikkeling ls overdrcht vn kennis. Zichtbrheid, herkenbrheid en nbijheid zijn volgens Vn prng sleutelbegrippen. 6. Investeringen in de huisvesting en middelen dienen breder dn lleen op economische gronden te worden beoordeeld. Ook de effecten drvn op de orgnistie in termen vn medewerkertevredenheid en de individuele en collectieve rbeidsproductiviteit; de uitstrling vn het gebouw en de werkomgeving in reltie tot het binden en boeien vn de juiste medewerkers, studenten en gewenste mrktprtijen; en op de omgevingseffecten ten nzien vn bijvoorbeeld milieu. Dit vrgt om het vinden vn een juiste blns tussen stndrdistie (kostenreductie en continuïteit) en vritie (het ondersteunen vn de individuele sterkten, lokle behoeften en flexibele oplossingen). Een multidimensionle bendering vn de kosten en opbrengsten vn de werkomgeving mkt ook de (gewenste of ongewenste) bijeffecten zichtbr. Vernderingen moeten drom vnuit een integrl perspectief beoordeeld worden. Concept voor ontwikkeling nbroek choemn dviseurs is betrokken geweest bij verschillende (her)huisvestingsprojecten in het hoger onderwijs. Om zo methodisch en trnsprnt mogelijk te werken heeft zij een model ontwikkeld wrmee geschetste ontwikkelingen een plek krijgen richting huisvestingsoplossingen en tegelijk lle stkeholders in deze ontwikkeling worden betrokken. Afbeelding 2: Concept ontwikkeling omgeving voor kennisdelen. 6

7 Het model volgend gt het llereerst om de doelen en mbities vn de onderwijsinstelling, weergegeven in het strtegisch beleidspln. De uiteindelijke keuze voor een huisvestingsconcept is enerzijds fhnkelijk vn trends en ontwikkelingen, nderzijds vn de specifieke behoeften (zowel kwlittief ls kwntittief) vn de relevnte stkeholders. Deze behoeften worden door specifieke metingen in krt gebrcht en ingebrcht in het keuzeproces. De gekozen huisvestingsoplossing moet nsluiten op de structuur, de cultuur, de mensen en middelen vn de onderwijsorgnistie. Wellicht komen hier meerdere (deel)oplossingen uit voort, wruit uiteindelijk een keuze wordt gemkt. De succesvolle npk: over het willen, kunnen en doen Op bsis vn bereikte resultten bij hogescholen en universiteiten hebben wij ondervonden dt de volgende succesfctoren vn belng zijn bij het reliseren vn onderwijshuisvesting: 1. Mk inzichtelijk welke processtppen moeten worden doorlopen om een proces succesvol te mken, wrbij de doelen en mbities vn betrokken stkeholders worden vertld nr een win-win situtie. Dit betekent dt de stkeholders ls prtners meegenomen moeten worden vnuit 'een vertrekpositie zonder knelpunten': een gezmenlijke reis om de meerwrde vn de smenwerking te ontdekken en vervolgens drvoor te kiezen; 2. Vertl de visie op de ontwikkeling vn de orgnistie nr een mnier vn smenwerken én huisvesten, pssend bij de mbitie. Zorg drbij vn begin f n voor een strk en trnsprnt finncieel beheer vn het op te strten project. 3. Ondersteun de (externe) prtners die over minder expertise op dit vlk beschikken om te komen tot een succesvolle mnier vn prticiptie en smenwerking. Onze npk wordt ook wel getypeerd ls willen, kunnen en doen. In Afbeelding 3 is de npk schemtisch weergegeven. Afbeelding 3: Pln vn npk ontwikkeling onderwijshuisvesting 7

8 Willen Dit is een vertling vn de onderwijs- en werkprocessen nr ondersteuning in de brede zin. Uiteindelijk leidt dit tot een huisvestingsconcept inclusief gebruik vn ruimten en voorzieningen. De instelling heeft drbij een duidelijke visie en strtegie om hr dienstverlening vorm te geven. Kunnen Op bsis vn een business cse worden meerdere hlbre oplossingen verkend die invulling kunnen geven n de visie en de strtegie vn de onderwijsinstelling om de gestelde doelen wr te mken en uitwerkingen te reliseren. Uiteindelijk levert de business cse input voor besluitvorming en drn kdering voor verdere uitwerking. Hierbij zijn belngrijke specten: voor wie doe je het eigenlijk?, logische positionering vn functies, huisvesting die pst bij de werkwijze en cultuur. Doen Hier gt het om het reliseren vn projecten. Op het moment dt een besluit is genomen over de oplossing, is het vn belng om resultt te boeken en de uitwerking n te lten sluiten bij de werkwijze vn de eigen instelling. Het betrekken vn de stkeholders en smen met hen invullen vn de oplossing stn centrl voor het succes en drgvlk voor het resultt. De focus ligt hierbij op een integrle npk tussen structuur, mensen en middelen. Over de uteurs drs. Michël G.M. Geerdink is vnuit Klchs binnen nbroek choemn dviseurs betrokken bij vernderprocessen bij het ontwikkelen en implementeren vn nieuwe werkomgevingen. Hij studeerde onderwijs- en orgnistiekunde. Nst zijn dviseurschp is hij ls docent strtegisch en verndermngement werkzm bij de Hgse Hogeschool, Hogeschool Utrecht en xion Hogeschool. ir. Normn ten Pierik is werkzm bij nbroek choemn dviseurs en begeleidt orgnisties in visievorming over en implementtie vn huisvestingsconcepten en bijbehorende vstgoed- en portefeuillestrtegie. Hij brengt op deze wijze het orgnistie- (zchte knt) en huisvestings- (hrde knt) perspectief smen. Zijn dviseurschp combineert hij met een MTfunctie met focus op ontwikkeling vn mens en orgnistie. 8

9 Gerdpleegde bronnen Trends in Beeld 2013, Zicht op Onderwijs, Cultuur en Wetenschp, publictie smengesteld door de directie Kennis vn het Ministerie vn Onderwijs, Cultuur en Wetenschp. gerdpleegd 23 mrt 2015 trtegieproject #hbo2025 (hogescholen, verenigd in de Vereniging Hogescholen), conferentie 26 november 2014 Vos, M. (2014), Trends en ontwikkelingen in het hoger onderwijs (stgeverslg Hogeschool Rotterdm) Heijer, A. den (2011) Mnging the university cmpus - Informtion to support rel estte decisions, Eburon, Delft Kemp, R. (2010), tpjes in de goede richting - innovtie voor duurzme ontwikkeling. Inugurele rede, Mstricht 2010 Jensen, P.A., Voordt, vn der, T., Coenen, C. The Added Vlue of Fcilities Mngement - concepts, findings nd perspectives. yngby (2012) nbroek choemn dviseurs, VKZ i.s.m. Vb, Vinden studenten de kwliteit vn onderwijsgebouwen belngrijk? Onderzoek nr het belng vn onderwijshuisvesting volgens studenten. (2013) Downloden vi onderwijsgebouwen_belngrijk_def.pdf prng - vn Velzen, H. vn, Vn Kenniskruispunt nr kennisknooppunt. Msterscriptie University of Greenwich / xion Hogeschool,