Vernatting voor veenbehoud. carbon credits & kansen voor paludicultuur en natte natuur in Noord-Holland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Vernatting voor veenbehoud. carbon credits & kansen voor paludicultuur en natte natuur in Noord-Holland"

Transcriptie

1 Vernatting voor veenbehoud carbon credits & kansen voor paludicultuur en natte natuur in Noord-Holland

2 2

3 Vernatting voor veenbehoud carbon credits & kansen voor paludicultuur en natte natuur in Noord-Holland Bas van de Riet, Roel van Gerwen, Hartger Griffioen, Niels Hogeweg m.m.v. T. Vogelzang en J. Couwenberg Landschap Noord-Holland Rapportnummer Landschap Noord-Holland - Vernatting voor veenbehoud, carbon credits en kansen voor paludicultuur en natte natuur in Noord-Holland,

4 4

5 Auteurs Bas van de Riet Roel van Gerwen Hartger Griffioen Niels Hogeweg ProjectcoördinatiE Bas van de Riet Opdrachtgever Ad Stavenuiter, Provincie Noord-Holland Rapport van Afdeling Onderzoek & Advies van Landschap Noord-Holland, Postbus 222, 1850 AE Heiloo Wijze van citeren Riet, B. van de, R. van Gerwen, H. Griffioen, N. Hogeweg. Vernatting voor veenbehoud, carbon credits en kansen voor paludicultuur en natte natuur in Noord- Holland. Landschap Noord-Holland, Heiloo. Inhoudsopgave Samenvatting 7 Aanleiding 9 Deel 1: Kansen en knelpunten voor de natuur, natte landbouw en onderwaterdrainage bij hervernatting van veengebieden in Noord-Holland Veenweideproblematiek Kansen voor natte landbouw (paludicultuur) Kansen voor natte natuur 11 Deel 2: De bijdrage van vermarkting van CO 2 -credits aan de vermindering van CO 2 -emissies Problematiek broeikasemissies en inschatting emissiereductie 21 Deel 3: De bijdrage van CO2-credits in de kosten van hervernatting en onderwaterdrainage Carbon credits, CO2-compensatie en kansen voor veenbehoud Inschatten kosten en opbrengsten bij transitie naar natte landbouw Conclusies 35 Landschap Noord-Holland - Vernatting voor veenbehoud, carbon credits en kansen voor paludicultuur en natte natuur in Noord-Holland,

6 6

7 Samenvatting De maatschappelijke, economische en ecologische gevolgen van bodemdaling in onze veenweiden zijn groot. In de nabije toekomst zal de problematiek toenemen, omdat door klimaatsverandering de zeespiegel verder zal stijgen en de bodemdaling naar schatting met 55-70% zal versnellen. Om de veenweiden toekomst- en klimaatbestendig te maken zullen concrete, oplossingsgerichte maatregelen moeten worden genomen die niet alleen bodemdaling tegen gaan, maar ook financieel haalbaar zijn. Dit biedt eveneens mogelijkheden om natuurwaarden -die nu onder druk staan in de veenweiden- beter te behouden en te ontwikkelingen. In het kader van het nieuw op te stellen Provinciale Waterplan heeft Provincie Noord-Holland daarom een onderzoek laten uitvoeren naar de mogelijkheden om het huidige landgebruik in veenweiden, overwegend grondgebonden melkveehouderij, te transformeren naar duurzamere landgebruiksvormen waarbij veenafbraak wordt tegen gegaan. In deze rapportage wordt enerzijds ingegaan op de kansen voor verschillende vormen van paludicultuur (natte landbouw), natte natuur en onderwaterdrainage bij vernatting van veengebieden in Noord-Holland. Anderzijds is een inschatting gemaakt van de reductie van broeikasgasemissie (klimaatwinst) die hervernatting zou kunnen opleveren en op welke manier deze vermarkt zouden kunnen worden als carbon credits. Belangrijk aspect hierbij is de vraag of de vermarkting van carbon credits een substantiële bijdrage zou kunnen leveren aan de kosten van vernatting, danwel aan de aanleg van onderwaterdrainage. 1. Kansen voor natte landbouw en natuur Natte landbouw, oftewel paludicultuur, is het cultiveren van biomassa op natte of hervernatte veenbodems met behoud van inkomsten. De belangrijkste voordelen daarvan zijn dat de bodemdaling wordt gestopt, broeikasgasemissies worden gereduceerd en ecosysteemdiensten, zoals biodiversiteit, waterberging en koolstofvastlegging kunnen worden hersteld. Vernatting van veenweidegebieden geeft mogelijkheden voor teelt van verschillende paludicultuurgewassen. De potentiële opbrengsten bij lisdodde- en veenmosteelt lijken een duurzaam alternatief te kunnen bieden in de veenweidegebieden en te kunnen concurreren met opbrengsten uit de melkveehouderij. Daarnaast is het mogelijk om paludicultuurgebieden te gebruiken als buffers rondom bestaande natuurgebieden. Daarmee worden negatieve effecten van peilverschillen tussen natuur- en omliggende landbouwgebieden verminderd. Bovendien zouden deze gebieden, eventueel met aanpassingen in inrichting en beheer, een uitbreiding van het leefgebied kunnen zijn voor kenmerkende moerassoorten, zoals roerdomp en Noordse woelmuis. Zo zouden paludicultuurgebieden ook kunnen worden ingezet als natte verbindingszone tussen natuurgebieden om de migratie van soorten te vergemakkelijken. 2a. Emissiereductie bij transitie van veenweide naar natte natuur of paludicultuur Vernatting van veen remt de bodemdaling en daarmee de emissie van CO 2. Verhoging van de waterstand tot aan maaiveld stopt de bodemdaling en creëert mogelijk omstandigheden waarbij weer veen gevormd kan worden. Niet alleen in natte natuurgebieden, maar ook in paludicultuurgebieden is nieuwe veenvorming mogelijk. Onder deze omstandigheden reduceert de uitstoot van broeikasgassen met CO 2 -equivalenten per hectare per jaar. 2b. Emissiereductie bij toepassing van onderwaterdrainage Toepassing van onderwaterdrainage kan duidelijk een significante bijdrage leveren aan het remmen van de bodemdaling en de daarmee samenhangende emissiereductie. Robuuste meetwaarden voor inschatting van het effect van onderwaterdrainage ontbreken op dit moment echter. Metingen laten zien de maaivelddaling maximaal 50% kan worden gereduceerd. Hoeveel bodemdaling c.q. emissiereductie werkelijk wordt gerealiseerd hangt af van de situatie waarin onderwaterdrainage wordt toegepast, zoals drooglegging, waterpeilregime en diepte waarop de drains geplaatst zijn. Op basis van modelberekeningen wordt ingeschat dat een peilverhoging in combinatie met onderwaterdrainage een emissiereductie kan opleveren van bijna 9 ton CO 2 - equivalenten per hectare per jaar. Bij toepassing van onderwaterdrainage bij 60 cm drooglegging geeft deze modelbenadering echter geen emissiereductie; dit is waarschijnlijk een artefact van het model en zou verder onderzocht moeten worden door werkelijke gasmetingen te verrichten op verschillende proefpercelen met en zonder onderwaterdrainage en bij verschillende droogleggingen. 3. Kansen voor vermarkting van carbon credits Vermarkting van CO 2 -credits van veenvernattingsprojecten kan op dit moment alleen op de vrijwillige markt. De stapeling van doelen (klimaatwinst, natuurwinst, herstel van ecosysteemdiensten) maakt de ontwikkeling mogelijk van een regionale nichemarkt en bijbehorend carbon credit-systeem. Met het Duitse concept van MoorFutures is het mogelijk om een substantieel deel van beheer en/of inrichting van vernattingsprojecten te financieren. In Duitsland zijn inmiddels twee veengebieden ingericht en hervernat met geld dat Landschap Noord-Holland - Vernatting voor veenbehoud, carbon credits en kansen voor paludicultuur en natte natuur in Noord-Holland,

8 bijeen gebracht is door commerciële bedrijven en particulieren die geïnvesteerd hebben in MoorFutures. Potentiële opbrengsten bij transitie van Nederlandse veenweiden naar veenmoeras ligt op euro per hectare bij een looptijd van 30 jaar. Vermarkting van CO 2 -credits opgebouwd door toepassing van onderwaterdrainage levert weliswaar kansen op om een deel van aanleg en onderhoud te financieren, maar richt zich op een andere markt. Waar eerder genoemde nichemarkt van MoorFutures inspeelt op de koppeling met natuurdoelen en ecosysteemdiensten, is die koppeling voor toepassing van onderwaterdrainage moeilijker te maken omdat natuurwinst en herstel van ecosysteemdiensten beperkt is. Verder vertraagt onderwaterdrainage weliswaar de veenafbraak, maar op den duur zal de veenbodem nog steeds verdwijnen. De vermarkting van CO 2 -credits biedt desalniettemin mogelijkheden in samenwerking met bedrijven uit de productieketen melk/ vlees. De vermarkting van dergelijke credits zou zich echter duidelijk moeten onderscheiden van all-in credits van vernattingsprojecten. De potentiële opbrengst met carbon credits gegenereerd door onderwaterdrainage zou, naar analogie met de MoorFutures (35 euro/ton), uitkomen op circa euro per hectare bij een looptijd van 30 jaar. 4. Inschatting van kosten en baten bij transitie naar duurzame alternatieven Er is getracht een zo nauwkeurig mogelijke inschatting te maken van de verwachte opbrengsten en kosten bij transitie van reguliere melkveehouderij naar natte landbouw (tabel 7). Daaruit blijkt dat vernatting zelfs bij aanpassingen in de reguliere veehouderij reeds profijtelijk kan zijn (in dit specifieke geval de overstap naar blaarkoppen in combinatie met peilverhoging en onderwaterdrainage). Transitie naar natte landbouw onderscheidt zich ten opzicht van reguliere melkveehouderij zelfs nog positiever; niet alleen door de hogere opbrengsten, maar ook door de onafhankelijkheid van subsidies. Omdat de ervaringen met natte teelten zich op dit moment nog in een experimenteel stadium bevinden zou het goed zijn om dit verder te verkennen in de vorm van een businesscase, waarmee met inbegrip van de gehele productieketen (productie, oogstmethoden en afzet) de rentabiliteit van de transitie helder kan worden gemaakt. In geval van transitie zouden de eerder genoemde baten vanuit carbon credits substantieel kunnen bijdragen aan inrichtingskosten en kunnen daarmee worden ingezet als middel om de transitie te bewerkstelligen. 8

9 Aanleiding De directe aanleiding voor het onderzoek carbon credits & kansen voor paludicultuur en natte natuur in Noord-Holland is dat Provincie Noord-Holland momenteel het Provinciale Waterplan opstelt. Tegelijk formuleert het Hoogheemraadschap Hollands-Noorderkwartier (HHNK) het Waterprogramma , dat een middenlange-termijninvulling is van de Deltavisie (www.hnnk.nl/deltavisie). In zowel het Provinciale Waterplan als in het Waterprogramma HHNK is het doel om te komen tot concrete en kansrijke oplossingen om het waterbeheer in Noord-Holland c.q. beheergebied van HHNK toekomst- en klimaatbestendig te maken. In beide plannen wordt geformuleerd welke onderwerpen komende periode prioriteit moeten krijgen en welke maatregelen nodig zijn om de doelen te bereiken. Provincie Noord-Holland is trekker van de zogenoemde bouwsteen bodemdaling in veengebieden. Daarvoor is in februari-maart 2014 een drietal bijeenkomsten georganiseerd met stakeholders (waterpartners), waarin gezamenlijk wordt gewerkt aan een visie op dit onderwerp. Voor deze bijeenkomsten zijn een viertal discussietopics geformuleerd: (1) Natte landbouw*; (2) Onderwaterdrainage; (3) Terugdringen onderbemalingen en (4) Carbon credits. * in de ons omringende landen heeft men reeds ervaring met verschillende vormen van natte landbouw; daar spreekt men echter van paludicultuur. In dit rapport hanteren we daarom zoveel mogelijk de laatstgenoemde term. Landschap Noord-Holland is gevraagd om een kennisoverzicht te maken van de kansen voor carbon credits en de perspectieven voor paludicultuur en natuur bij vernatting van veen. Deze informatie is gepresenteerd tijdens de tweede bouwsteenbijeenkomst. Deze rapportage is de toelichting bij de gepresenteerde gegevens. Vraagstelling Voor de discussiebijeenkomsten in het kader van de bouwsteen bodemdaling in veengebieden en het te ontwikkelen beleid heeft Provincie Noord-Holland de volgende onderzoeksvragen geformuleerd: 1. Welke kansen en knelpunten er zijn voor natte natuur, natte landbouw en onderwaterdrainage bij hervernatting van veengebieden in Noord-Holland? 2. In hoeverre kan de vermarkting van CO2-credits een substantiële bijdrage leveren in de kosten van hervernatting en onderwaterdrainage? 3. In hoeverre kunnen CO2-credits een bijdrage leveren aan de vermindering van CO2-emissies c.q. klimaatwinst? Aanpak Het onderzoek is een beperkte opdracht met een korte doorlooptijd. Daarom is bij het onderzoek uitgegaan van bestaande en openbaar toegankelijke literatuurgegevens. Aanvullend is een beperkt aantal deskundigen geraadpleegd om zodoende te komen tot een actueel en zo accuraat mogelijk overzicht. Kwaliteitsborging De kwaliteit van het kennisoverzicht is gewaarborgd doordat de inhoud gepresenteerd is op de tweede kennisbijeenkomst aan de betrokken kennisinstituten, adviesbureau s, grondeigenaren c.q. beheerders. Input en inhoudelijk commentaar is verkregen van volgende betrokken personen: Rob Hendriks (Alterra) Idse Hoving (Alterra) Cees Kwakernaak (Alterra) Sjaak Hogendoorn (ANV Water Land & Dijken/agrariër) Dimmie Hendriks (Deltares) Nicko Straathof (Natuurmonumenten) Eise Harkema (Staatsbosbeheer) Simon Troost (Tauw BV) Johan Oskam (agrariër) Daarnaast hebben de volgende specialisten een inhoudelijke bijdrage geleverd en/of de conceptrapportage van commentaar voorzien: John Couwenberg (Duene e.v. & Ernst Moritz Arndt Universität Greifswald) Franziska Tanneberger (Helmholz Center for Environmental Research UFZ Sabine Wichman (Ernst Moritz Arndt Universität Greifswald Anke Nordt (Ernst Moritz Arndt Universität Greifswald) Matthias Krebs (Ernst Moritz Arndt Universität Greifswald) Jan Peters (Michael Succow Stiftung) Martin Szaramowicz (Flächenagentur Brandenburg GmbH) Christian Fritz (Radboud Universiteit Nijmegen) Robert Schwemmer (Naporo GmbH) Jan van den Akker (Alterra) Rob Hendriks (Alterra) Theo Vogelzang (Landbouw Economisch Instituut) Wij willen alle betrokkenen hartelijk bedanken voor hun bijdrage en commentaar tijdens de discussiebijeenkomsten en/of op het conceptrapport. Landschap Noord-Holland - Vernatting voor veenbehoud, carbon credits en kansen voor paludicultuur en natte natuur in Noord-Holland,

10 10 Leeswijzer De opbouw van het rapport loopt synchroon met de drie vragen van de Provincie Noord-Holland zoals die in de inleiding zijn opgenomen. Ze worden uitgewerkt in drie delen die 1 op 1 ingaan op de vragen. Vervolgens is getracht om een inschatting te maken van de te verwachten kosten en opbrengsten bij de transitie van veenweide naar natte landbouw. De rapportage eindigt met conclusies.

11 DEEL 1: Kansen en knelpunten voor natte natuur, natte landbouw en onderwaterdrainage bij hervernatting van veengebieden in Noord-Holland 1. Veenweideproblematiek In Nederland hebben we zo n ha aan veengrond. Een groot deel daarvan is in landbouwkundig gebruik. In de veenweidegebieden, bij elkaar zo n hectare in Noorden West Nederland, bestaat het landgebruik voornamelijk uit grondgebonden melkveehouderij (De Vries, 2004). Het veen wordt ontwaterd, waardoor zuurstof in de bodem dringt en het organisch materiaal wordt afgebroken en als CO 2 naar de atmosfeer verdwijnt. Het gevolg is dat de veenbodem daalt. Met de ontwatering van veen is een vicieuze cirkel van voortdurende bodemdaling en peilaanpassing ontstaan (fig. 1). Om huidig agrarisch gebruik te kunnen blijven faciliteren zijn met een zekere regelmaat peilaanpassingen noodzakelijk, omdat het maaiveld daalt en de drooglegging vermindert; als gevolg daarvan oxideert weer meer veen en zakt het maaiveld weer verder. De snelheid van de bodemdaling is met name afhankelijk van de ontwateringsdiepte en het type veenbodem (Kwakernaak et al., 2010). Een drooglegging van 60 cm mv is regulier in de westelijke veenweidegebieden. Daarbij is de maaivelddaling van veenbodems ongeveer 1 cm per jaar; klei-op-veenbodems zakken ongeveer 0.5 cm per jaar. Bij een hogere waterstand (20 cm mv) zakken veenbodems cm per jaar (J. van den Akker, pers. meded.). Een overzicht van de belangrijkste maatschappelijke en ecologische gevolgen van maaivelddaling (fig. 1): 1. Bijdrage klimaatsverandering: de Nederlandse veenweidegebieden emitteren 4,7 Mt CO2- equivalenten per jaar. Dat staat gelijk aan de jaarlijkse uitstoot van zo n 2 miljoen auto s (Kwakernaak et al., 2010). Het is tevens meer dan 23% van de totale jaarlijkse uitstoot van de Nederlandse landbouwsector, terwijl veenweiden minder dan 10% van de Nederlandse landbouwbodems uitmaken (8% van het landoppervlak van Nederland). Meer dan de helft (53%) van de emissies uit landbouwbodems komt uit veengronden. 2. Verslechtering waterkwaliteit (I): bij veenafbraak komen voedingsstoffen vrij die het oppervlaktewater belasten. Bij conventionele drooglegging mineraliseert jaarlijks kg stikstof per ha en 8-12 kg fosfor per ha (Van den Eertwegh & Van Beek, 2004). Dit zijn hoeveelheden in dezelfde ordegrootte als met bemesting in de melkveehouderij worden opgebracht. Een deel van deze voedingstoffen kan uitspoelen naar het oppervlaktewater. 3. Verslechtering waterkwaliteit (II): veenafbraak leidt tot vorming van bagger in watergangen. Dit leidt tevens tot hoge waterbeheerkosten. Figuur 1. In de veenweidegebieden leidt ontwatering van veen tot een complex van problemen. De vicieuze cirkel van ontwatering, veenoxidatie, maaivelddaling en peilaanpassing staat geïllustreerd met de rode pijlen. (Bewerkt naar Wetterskip Fryslân, 2011). Landschap Noord-Holland - Vernatting voor veenbehoud, carbon credits en kansen voor paludicultuur en natte natuur in Noord-Holland,

12 4. Verdroging natuurgebieden: door snellere veenafbraak in dieper ontwaterde delen met agrarische functie liggen natuurgebieden als eilanden in diepe veenpolders en droogmakerijken (ongelijkmatige zakking). Wegzijging naar lager gelegen polders schaadt de natuurwaarden in natuurgebieden, omdat gebieden verdrogen of extra water van slechte kwaliteit moet worden ingelaten ( gebiedsvreemd water ). veenweideproblematiek zal in de nabije toekomst alleen maar toenemen. In het klimaatscenario W+ (KNMI, 2006), dat niet als onrealistisch wordt gezien, zal de zeespiegel verder stijgen en de snelheid van de bodemdaling toenemen met 55-70% door langere perioden van droogte en hogere temperaturen in de zomer (Jansen et al., 2009). Bovengenoemde problemen zullen daarmee worden versterkt en sneller leiden tot hogere kosten. 5. Toename waterbeheerkosten: in Friesland is een inschatting gemaakt van de extra kosten voor het waterbeheer als gevolg van bodemdaling. Geschat wordt dat ten opzichte van 2010 de waterbeheerkosten in 2050 met 30% zijn toegenomen. Voor een gebied van ha worden de jaarlijkse meerkosten geraamd op 3.5 miljoen euro in 2050 (Wetterskip Fryslân, 2011). 1 Dit is exclusief schade aan (ondergrondse) infrastructuur, welke in de veenweidegebieden op termijn zal oplopen tot tientallen miljoenen euro s. 1 De extra waterbeheerkosten zullen mogelijk sneller toenemen, omdat bij deze berekeningen geen rekening gehouden is met een toename van de bodemdalingssnelheid door klimaatsverandering (Jansen et al., 2009). 6. Veiligheidsrisico s: achter de dijken dalen de veenpolders jaarlijks gemiddeld 1 cm dieper onder zeeniveau. Tegelijk stijgt door klimaatsverandering de zeespiegel. De relatieve zeespiegelstijging (inclusief bodemdaling) zal in de toekomst alleen maar toenemen, waardoor het risico op/bij overstroming zal toenemen (fig. 2; KNMI, 2006). De urgentie om duurzame oplossingen te vinden voor de Figuur 2. Zeespiegelstijging en bodemdaling leiden in de toekomst tot steeds grotere problemen met betrekking tot waterveiligheid. 12

13 2. Kansen voor natte landbouw (paludicultuur) Paludicultuur komt van de Latijnse woorden palus (wat moeras betekent) en het woord cultura (het verbouwen van gewassen). Als definitie wordt gehanteerd cultiveren van biomassa op natte of hervernatte veenbodems met behoud van inkomsten. Er zijn heel veel verschillende vormen van paludicultuur (fig. 3 en 4). Belangrijkste verschil met reguliere landbouw op veen is dat met natte landbouw (1) het veen behouden blijft en bodemdaling voorkomen en (2) de uitstoot van broeikasgassen en andere emissies wordt gereduceerd. Naast het feit dat inkomsten kunnen worden gegenereerd van natte veenbodem zijn er een aantal andere voordelen aan paludicultuur: netto veenvorming: ondanks oogsten kan ondergrondse biomassa nog steeds veen vormen; versterking van de biodiversiteit en beter behoud van bestaande laagveennatuur; herstel van ecosysteemdiensten: vastleggen van voedingsstoffen, regionale verkoeling etc.; mogelijkheden voor waterberging, piekberging. Figuur 3. Paludicultuur kent vele vormen en toepassingen. Met de klok mee: elzenhoutproductie voor de meubelindustrie; biomassaproductie (bv. riet en rietgras) voor pellets als biobrandstof; waterbuffels kunnen, ook in gematigde streken, worden gehouden voor melk en vlees; cranberry s worden geteeld voor biologische producten. Foto s: Meubelmakerij Kopshout, Hans Joosten, De Stoerderij, Dutch Cranberry Group. Landschap Noord-Holland - Vernatting voor veenbehoud, carbon credits en kansen voor paludicultuur en natte natuur in Noord-Holland,

14 Figuur 4. Azolla is een watervaren die algemeen voorkomt in het veenweidegebied (l). Als groene meststof is de teelt interessant omdat het in staat is om zelf stikstof vast te leggen uit de lucht en tegelijk grote hoeveelheden fosfor kan op nemen vanuit het water; het hoge eiwitgehalte (20-25%) maakt het ook geschikt als veevoer (r). Foto s: E. Speelman, solraya.blogspot.com In Europa zijn op dit moment circa 200 plantensoorten (en -soortgroepen) geïdentificeerd als potentieel paludicultuurgewas (Abel et al., 2013; Database of Potential Paludiculture Plants). De gebruiksmogelijkheden van deze gewassen lopen uiteen van voedingsgewas, medicijnen, veevoer, brandstof of grondstof voor bijv. constructiemateriaal. Er zijn verschillende soorten die geschikt zijn voor teelt in vernatte veenweiden. Voor de Noord-Hollandse veenweiden zou uit een nadere verkenning moeten blijken welke vormen van paludicultuur geschikt zijn om te telen en economisch interessant zijn. Vooralsnog is in deze rapportage gekozen om bij wijze van voorbeeld een tweetal vormen van paludicultuur verder uit te werken: (1) een variant met lisdodde die geschikt is voor voedselrijke omstandigheden en (2) een variant met veenmossen die meer voor voedselarme omstandigheden geschikt is. Lisdoddeteelt Lisdodde (Typha latifolia en T. angustifolia) komt van nature voor op natte voedselrijke veenbodems. Veenweidebodems die omgevormd worden tot moeras zijn qua voedselrijkdom en waterstand een geschikt biotoop, omdat grote hoeveelheden voedingsstoffen (geaccumuleerde meststoffen) door vernatting beschikbaar komen voor plantengroei (Van de Riet et al., 2013). Biomassa van lisdodde kent veel verschillende hoogwaardige toepassingen: constructieplaat (fig. 5), lijm, voedingsgewas, vezels voor papier en textiel, isolatiemateriaal (fig. 6). Figuur 5. Lisdodde toegepast als grondstof voor diverse constructiematerialen. Foto s: Naporo, Typha Technik. 14

15 Figuur 6. Lisdodde kent verschillende toepassingen voor geluids- en warmte-isolatie. Teelt van lisdodde, droge biomassa, isolatieplaat en toepassing als dakisolatie. Foto s: nwplants.com, Naporo, IKZ.de. Lisdoddes kunnen een hoge productie bereiken van ton droge stof per hectare per jaar (Heinz, 2012; Wichtmann & Schäfer, 2007). In Duitsland en Oostenrijk zijn twee fabrieken die lisdoddemateriaal zouden willen afnemen als grondstof. Een ton droge biomassa levert op dit moment euro op als ruwe stof; na bewerking (splitsen van vezels) ligt dat bedrag op euro per ton droge stof (pers. meded. R. Schwemmer, Naporo Klima Dämmstoff GmbH). De opbrengst is afhankelijk van de kwaliteit van de vezels. Levering van het halffabrikaat heeft als voordeel dat de transportkosten lager zijn doordat het volume afneemt. Met deze opbrengsten is per hectare gemiddeld een potentiële omzet te genereren van euro en euro per jaar, bij de levering van ruwe biomassa respectievelijk het halffabricaat van gesplitste vezels (tab. 1). Een gebied met ha lisdoddemoeras levert voldoende biomassa om de productie van isolatieplaten in een zelfstandige productiefaciliteit te overwegen (pers. meded. R. Schwemmer). Landschap Noord-Holland - Vernatting voor veenbehoud, carbon credits en kansen voor paludicultuur en natte natuur in Noord-Holland,

16 Tabel 1. Kengetallen van lisdodde: biomassaproductie, opbrengst en potentiële jaaromzet per hectare. Heinz, 2012; Wichtmann & Schaefer, 2007; R. Schwemmer, pers. meded.). Een bijkomend effect van lisdoddeteelt is dat via maaien en afvoeren de bodem zou kunnen worden uitgemijnd. Daarmee kan paludicultuur met lisdodde een tussenstadium vormen voor voedselarmere vormen van paludicultuur of natuur. Ter vergelijking: met een goed ontwikkelde rietvegetatie kan kg stikstof en kg P per hectare per jaar worden verwijderd (C. Fritz, pers. meded.). Daarnaast vindt in waterverzadigde bodem afvoer van stikstof plaats door microbiële denitrificatie. In de zomermaanden kan dit oplopen tot kg stikstof per ha per dag (C. Fritz, pers. meded.). Veenmosteelt (Sphagnum farming) Waar lisdoddeteelt geschikt is onder voedselrijke omstandigheden met oppervlakte- en/of grondwaterinvloed, is de teelt van veenmossen (Sphagnum spec.) meer geschikt onder voedselarme en regenwater-beïnvloedde omstandigheden. Deze omstandigheden kunnen geleidelijk onstaan door (langdurig) uitmijnen of veenvorming door moerasplanten (riet, zeggen, lisdodden). Om veenweiden sneller geschikt te maken voor veenmosteelt kan de voedselrijke en veraarde bovenlaag worden afgegraven of afgeplagd. Dit brengt echter relatief hoge inrichtingskosten met zich mee en betekent bovendien dat fossiel veen eerst wordt afgegraven (verlies van bodemkoolstof ). In het Ilperveld wordt op een voormalig veenweidegrasland onderzocht bij welke plagdiepte de groei van veenmos mogelijk is. In Noord-Duitsland wordt door de Universiteit van Greifswald in het Hankhausermoor (fig. 7) sinds 2011 onderzoek gedaan naar veenmosteelt, de productie- en oogstmethoden en de verwerking tot geschikt substraat (fig. 8; De idee achter de teelt van veenmos als hernieuwbare grondstof is dat hiermee meervoudige doelen worden bediend: naast de emissiereductie door hervernatting wordt het veenmos als duurzaam alternatief voor turf geteelt. Daarmee worden hoogveen-ecosystemen in het buitenland gespaard van turf afgraven, wordt CO 2 -emissie van afgegraven fossiel veen voorkomen en wordt eveneens de emissie die vrijkomt bij transport gereduceerd. Op dit moment worden jaarlijks miljoenen kubieke meters turf gewonnen door hoogvenen af te graven in de Baltische Staten, Scandinavië, Ierland en Duitsland. Nederland alleen al importeert jaarlijks meer dan 4 miljoen m 3 turf voor de productie van potgrond (www.vpn.nl). De verwachte opbrengsten van veenmosteelt zijn berekend uitgaande van verschillende toepassingen van het geoogste veenmos (tab. 2). Dit is uitgevoerd in vergelijking met reguliere prijs van turf (25 euro/m 3 ), de toepassing van geoogst veenmos in turfvrije bio-potgrond (50 euro/m 3 ) en de toepassing als orchideëensubstraat (600 euro/m 3 ). Daarnaast is de dichtheid van het substraat (20 en 40 kg/m 3 ) als variabele meegenomen in dit overzicht, omdat in de horticultuur men rekent in kubieke meters in plaats van in massa. Tot slot zijn de opbrengsten bepaald voor verschillende productieniveau s; maar uit de pilot in Duitsland blijkt dat de productiecijfers op de veenmosakkers richting 5 ton droge stof per hectare per jaar gaan, dus het optimistische scenario in tabel 2. Uit deze economische analyse blijkt dat bij de huidige gevonden productie (2.5-5 t DS per hectare per jaar) de teelt van veenmos lonend is wanneer het vermarkt wordt als turfvrije bio-potgrond. Uit marktanalyses blijkt dat mensen bereid zijn om meer te betalen ( willingness-to-pay ) voor potgrond vervaardigd uit duurzame grondstoffen. 16

17 Figuur 7. In een proefproject in Duitsland is 4 ha veenweide (Hochmoorgrünland) (l) afgeplagd en geschikt gemaakt voor de teelt van veenmossen (r). Deze veenmosakkers hebben een hoge waterstand, de veenmossen groeien meer dan 5 cm per jaar. De Universiteit van Greifswald onderzoekt hier in een pilot de verschillende productie- en oogstmethoden. Foto s: Bas van de Riet. Figuur 8. Toepassing van veenmos als alternatief turfsubstraat in potgrond in een proef met Kerstster (Pointsettia) (l+m); en als substraat voor de teelt van orchideeën (r). In Nederland staat de Phalaenopsis of Vlinderorchidee met stip op nr. 1 van gekweekte kamerplanten met een jaarlijkse productie van 105 miljoen stuks. Deze worden gekweekt op een substraat van boomschors en veenmos. Foto s: Hans Joosten. Tabel 2. Kengetallen van veenmosteelt: biomassaproductie (droge stof per ha per j) in drie verschillende scenario s, opbrengstcijfers bij verschillende dichtheden van het verwerkte substraat (kg/m3) en bij verschillende vormen van afzet (turf, bio-potgrond en specifiek als orchideeën-substraat. In groen zijn aangegeven de verschillende scenario s waarbij de opbrengsten meer opleveren dan de benodigde investeringen in inrichting, beheer en oogst. Bron: Joosten, Landschap Noord-Holland - Vernatting voor veenbehoud, carbon credits en kansen voor paludicultuur en natte natuur in Noord-Holland,

18 3. Kansen voor natte natuur Paludicultuur is een vorm van landgebruik waarbij het doel is om opbrengsten te genereren. Bijkomend ligt winst op gebied van veenbehoud en klimaat. Daarnaast zijn er kansen voor natuur, omdat paludicultuurgebieden een prima leefgebied kunnen vormen voor plant- en diersoorten (fig. 9). Naast directe kansen voor natuur door ontwikkeling van leefgebied zijn er ook mogelijkheden om op landschappelijke schaal meerwaarde te ontwikkelen. Door de diepere ontwatering in het agrarisch gebied en de snellere veenafbraak die dat tot gevolg heeft, liggen veel natte natuurgebieden hoger dan hun omgeving. Die situatie conflicteert met instandhoudingsdoelstellingen waarvoor die natuurgebieden zijn aangewezen. Binnen deze gebieden ondervindt de natuur schade door verdroging en vermesting, omdat water wegzijgt naar lager gelegen gebieden en meer gebiedsvreemd water van inferieure kwaliteit moet worden ingelaten. De veelal hoge concentraties aan sulfaat en bicarbonaat kunnen binnen natuurgebieden leiden tot interne eutrofiëring (Smolders et al., 2006), de hoge alkaliniteit tot versnelde veenafbraak, baggervorming en troebel water (Lamers et al., 2006). De omvorming van reguliere veenweiden naar paludicultuur kan bijdragen aan het behoud van natuur wanneer deze gebieden als natte buffers rondom natuurgebieden worden aangelegd (fig. 10). De kansen voor natuur zijn dan de volgende: Weidevogels en moerasnatuur binnen het natuurgebied kunnen beter worden beschermd omdat de wegzijging van water beperkt wordt en minder gebiedsvreemd water hoeft te worden ingelaten; Figuur 9. Op de eerste proeflocatie voor veenmosteelt in Duitsland, die aangelegd is in 2004, hebben zich inmiddels verschillende bijzondere plant- en diersoorten gevestigd. Op de foto: witte snavelbies, ronde zonnedauw, dopheide en lavendelheide. Foto: Hans Joosten. 18

19 Voor bepaalde N2000-soorten, zoals roerdomp en Noordse woelmuis, kan een bufferzone met paludicultuur fungeren als een geschikt (foerageer)biotoop; met aanpassingen aan beheer zijn kansen voor natuur te optimaliseren. Bij vermindering van aantal peilvakken en instellen van een grondwaterstand ten opzichte van gemiddelde maaiveldhoogte onstaat een heterogene drooglegging. Afhankelijk van het gemiddelde ingestelde peil kan zo buiten natuurgebieden, wanneer daar een gradiënt van drooglegging ontstaat van nat-oppervlakkig ontwaterddieper ontwaterd, meer geschikt biotoop ontstaan voor weidevogels. Paludicultuur is tevens interessant als natte verbindingszone tussen natuurgebieden (fig. 11). Een dergelijke invulling van de EHS draagt bij aan de uitwisseling van soorten tussen natuurgebieden; Paludicultuur kan als overbrugging dienen naar inrichting voor natuur: door maaien en afvoeren kan, bij uitblijven van bemesting, een teveel aan voedingsstoffen in water en bodem worden verwijderd (uitmijnen); Met paludicultuur kunnen inkomsten worden gegenereerd uit EHS-gebieden; Soorten die hiervan zouden kunnen profiteren zijn o.a. roerdomp, purperreiger, watersnip, Noordse woelmuis en visotter (fig. 12). N2000 Figuur 10. Door ongelijkmatige bodemdaling in natuurgebieden (blauw) en omliggend agrarisch gebied (groen) ontstaan conflicten door wegzijging van water en noodzaak tot inlaat van meer gebiedsvreemd water (l); gebieden met paludicultuur (paars) kunnen als buffer rondom natuurgebieden fungeren (r), waardoor bestaande natuur beter behouden kan worden. Paludicultuur kan een geschikt leef- en/of foerageergebied bieden voor bijv. moerasvogels. Landschap Noord-Holland - Vernatting voor veenbehoud, carbon credits en kansen voor paludicultuur en natte natuur in Noord-Holland,

20 EHS Figuur 11. Paludicultuur in de Ecologische Hoofdstructuur: natte verbindingszone tussen natuurgebieden. Met maaien en afvoeren van gewas kan paludicultuur een tussenstadium zijn van te ontwikkelen natuur. Figuur 12. Noordse woelmuis (l) en roerdomp (r) zijn soorten die kunnen profiteren van paludicultuur door uitbreiding van biotoop en natte verbindingen. Foto s: Wesley Overman, Landschap Noord-Holland. 20

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW Waarom wel het land, maar niet de sloot benutten in de veenweiden? Dat is de vraag waar het om draait in het icoon Aquatische landbouw

Nadere informatie

Waterbeheer en landbouw

Waterbeheer en landbouw Waterbeheer en landbouw Melkveehouderij in veenweidegebieden Bram de Vos (Alterra) Idse Hoving (Animal Sciences Group) Jan van Bakel (Alterra) Inhoud 1. Probleem 2. Waterpas model 3. Peilverhoging polder

Nadere informatie

Innovatie Programma Veen

Innovatie Programma Veen Innovatie Programma Veen Plan van Aanpak 2015 2020 WLD en LNH i.s.m. VIC Bloemrijk hooiland in Laag Holland Marijke Bresser 2 Innovatie Programma Veen Laag Holland, Plan van Aanpak 2015-2020, WLD, LNH,

Nadere informatie

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Bodem & Klimaat Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Jaartemperaturen en warmterecords in De Bilt sinds het begin van de metingen in 1706 Klimaatverandering KNMI scenarios Zomerse dagen Co de Naam

Nadere informatie

TOPSURFLAND. 1. Waterschappen

TOPSURFLAND. 1. Waterschappen TOPSURFLAND Hieronder wordt beschreven wat de toegevoegde waarde is van Topsurf voor de samenleving en wat de effecten zijn van het gebruik van Topsurfland voor alle belanghebbenden. 1. Waterschappen De

Nadere informatie

Paludicultuur kansen voor natuurontwikkeling en landschappelijke bufferzones op natte gronden

Paludicultuur kansen voor natuurontwikkeling en landschappelijke bufferzones op natte gronden uit de praktijk Paludicultuur kansen voor natuurontwikkeling en landschappelijke bufferzones op natte gronden Paludicultuur is een concept waarin met innovatieve technieken natte gronden beheerd kunnen

Nadere informatie

Landschapsecologische visie op natuurontwikkeling bij vernatting van de Polder Zegveld

Landschapsecologische visie op natuurontwikkeling bij vernatting van de Polder Zegveld Touch Table Workshop Waarheen met het Veen? 11 december 2007 Landschapsecologische visie op natuurontwikkeling bij vernatting van de Polder Zegveld B.P. van de Riet A. Barendregt J.T.A. Verhoeven Middels

Nadere informatie

Kringlooplandbouw: Meer verdienen met aandacht voor het natuurlijk systeem. Linda van der Weijden

Kringlooplandbouw: Meer verdienen met aandacht voor het natuurlijk systeem. Linda van der Weijden Kringlooplandbouw: Meer verdienen met aandacht voor het natuurlijk systeem Linda van der Weijden Opzet Inhoud: Hoe ontwikkel je met het natuurlijk systeem? Proces: Hoe pakken we dat aan? 2 Wat is kringlooplandbouw?

Nadere informatie

STUREN MET WATER. over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden

STUREN MET WATER. over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden STUREN MET WATER over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden STUREN MET WATER Het ontwerp Sturen met water van het Veenweide Innovatiecentrum Zegveld (VIC) zet in op actief, dynamisch grondwaterbeheer

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse Waarheen met het Veen

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse Waarheen met het Veen Maatschappelijke Kosten Baten Analyse Waarheen met het Veen Ernst Bos en Theo Vogelzang (LEI) Opgave LEI: Beoordeel peilstrategieën Groene Hart op basis van Maatschappelijke Kosten en Baten Opbouw presentatie:

Nadere informatie

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid.

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Een Levens Cyclus Duurzaamheids Analyse Auteur: Baukje Bruinsma November 2009 Samenvatting. Door het verbranden van fossiele

Nadere informatie

voor veen Een haalbaarheidsstudie naar het vernatten van veengebieden en het verhandelen van hierdoor behaalde emissiereducties

voor veen Een haalbaarheidsstudie naar het vernatten van veengebieden en het verhandelen van hierdoor behaalde emissiereducties rapport valuta voor veen hoofdstuk 1 xxxxxxxxxxxxxxxxxx voor veen Een haalbaarheidsstudie naar het vernatten van veengebieden en het verhandelen van hierdoor behaalde emissiereducties publiekssamenvatting

Nadere informatie

Notitie Effecten maaivelddaling veenweidegebied op grondwatersysteem Fryslân Inleiding Werkwijze

Notitie Effecten maaivelddaling veenweidegebied op grondwatersysteem Fryslân Inleiding Werkwijze Notitie Effecten maaivelddaling veenweidegebied op grondwatersysteem Fryslân Theunis Osinga, Wetterskip Fryslân Wiebe Terwisscha van Scheltinga, Wetterskip Fryslân Johan Medenblik, Provincie Fryslân Leeuwarden,

Nadere informatie

Fact sheet Bodemdaling door veenoxidatie

Fact sheet Bodemdaling door veenoxidatie Fact sheet Bodemdaling door veenoxidatie Wat is bodemdaling door veenoxidatie? Bij de ontginning van het westelijke veenweidegebied zijn sloten gegraven om de moerassen van West Nederland geschikt te maken

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

Noordlease. Opgemaakt door Danielle de Bruin. Periode: 1 januari t/m 31 december 2014. 1 van 9

Noordlease. Opgemaakt door Danielle de Bruin. Periode: 1 januari t/m 31 december 2014. 1 van 9 1 van 9 Rapportage CO -voetafdruk Opgemaakt door Danielle de Bruin Noordlease Periode: 1 januari t/m 31 december 014 Datum: 7 maart 015 Climate Neutral Group BV Donkerstraat 19a 3511 KB Utrecht T. 030-36175

Nadere informatie

Plus groen beton. Groen, groener, groenst

Plus groen beton. Groen, groener, groenst Plus groen beton Groen, groener, groenst De plussen van groen beton Een breed pakket secundaire grondstoffen PLUS groen beton is op basis van recyclingmaterialen als gewassen gerecyclede spoorwegballast

Nadere informatie

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Ketenaanpak en -verantwoordelijkheid > Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Doel: boeren ondersteunen bij de impact van klimaatverandering en ontbossing tegen te gaan. Ons klimaat verandert

Nadere informatie

KLIMAAT EN LANDBOUW IN FRYSLAN

KLIMAAT EN LANDBOUW IN FRYSLAN 1 Managementsamenvatting van: KLIMAAT EN LANDBOUW IN FRYSLAN (uitstoot van broeikasgassen) Uitgevoerd door het Centrum voor Landbouw en Milieu, 2009 in opdracht van de provincie Fryslân Inleiding Landbouw

Nadere informatie

Erdi Holding B.V. Opgemaakt door Frank van der Tang. Periode: 1 januari t/m 30 juni 2015. 1 van 10. Datum: 2 december 2015

Erdi Holding B.V. Opgemaakt door Frank van der Tang. Periode: 1 januari t/m 30 juni 2015. 1 van 10. Datum: 2 december 2015 1 van 10 Rapportage CO -voetafdruk Opgemaakt door Frank van der Tang Erdi Holding B.V. Periode: 1 januari t/m 30 juni 015 Datum: december 015 Climate Neutral Group BV Donkerstraat 19a 3511 KB Utrecht T.

Nadere informatie

Bijlage: bodemanalyses als nulmeting

Bijlage: bodemanalyses als nulmeting Credits for Carbon Care CLM Onderzoek en Advies Alterra Wageningen UR Louis Bolk Instituut Bijlage: bodemanalyses als nulmeting In het project Carbon Credits hadden we oorspronkelijk het idee dat we bij

Nadere informatie

Legrand Nederland B.V.

Legrand Nederland B.V. 1 van 9 Rapportage CO -voetafdruk Opgemaakt door Marieke Megens Legrand Nederland B.V. Periode: 1 januari t/m 31 december 014 Datum: 11 februari 015 Climate Neutral Group BV Donkerstraat 19a 3511 KB Utrecht

Nadere informatie

Wat is CO 2? Waarom CO 2? Waarom Milieubarometer i.p.v. CO 2? Waarom CO 2 -footprint? Inhoud. Cursus CO 2 -footprint

Wat is CO 2? Waarom CO 2? Waarom Milieubarometer i.p.v. CO 2? Waarom CO 2 -footprint? Inhoud. Cursus CO 2 -footprint Inhoud Cursus CO 2 -footprint Hoe maak je de footprint en wat heb je eraan? 27 mei 2013 Voor de Werkgroep Monitoren van MPZ Wat is CO 2 en waarom hebben we het daar over? CO 2 -footprint t.o.v. Milieubarometer

Nadere informatie

Vernatten en akkerbouw? Olga Clevering (Praktijkonderzoek Plant en Omgeving) Bram de Vos en Francisca Sival (Alterra)

Vernatten en akkerbouw? Olga Clevering (Praktijkonderzoek Plant en Omgeving) Bram de Vos en Francisca Sival (Alterra) Vernatten en akkerbouw? Olga Clevering (Praktijkonderzoek Plant en Omgeving) Bram de Vos en Francisca Sival (Alterra) Inhoud Vormen van vernatten Modelberekeningen Veldexperimenten Conclusies en discussie

Nadere informatie

Toelichting GGOR Schieveen

Toelichting GGOR Schieveen Toelichting GGOR Schieveen Inleiding Om het GGOR te kunnen bepalen is de GGOR-systematiek gevolgd (zie figuur 1). Op basis van een analyse met een grondwatermodel zijn de actuele grondwaterstanden (AGOR)

Nadere informatie

Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste

Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste 29-214 Datum: 27 juli 215 Versie: 1.1 In opdracht van: Opgesteld door: Hendrik Bijker Wecycle Laura Golsteijn Marisa Vieira Dit rapport is geschreven

Nadere informatie

Legrand Nederland B.V.

Legrand Nederland B.V. 1 van 10 Rapportage CO -voetafdruk Opgemaakt door Marieke Megens Legrand Nederland B.V. Periode: 1 januari t/m 31 december 013 Datum: 14 maart 014 Climate Neutral Group BV Donkerstraat 19a 3511 KB Utrecht

Nadere informatie

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Door Harry Kloosterman en Joop Boesjes (Stichting E.I.C.) Deel 1 (Basis informatie) Emissies: Nederland heeft als lidstaat van de Europese

Nadere informatie

Middelburg Polder Tempelpolder. Polder Reeuwijk. Reeuwijk. Polder Bloemendaal. Reeuwijksche Plassen. Gouda

Middelburg Polder Tempelpolder. Polder Reeuwijk. Reeuwijk. Polder Bloemendaal. Reeuwijksche Plassen. Gouda TNO Kennis voor zaken : Oplossing of overlast? Kunnen we zomaar een polder onder water zetten? Deze vraag stelden zich waterbeheerders, agrariërs en bewoners in de Middelburg-Tempelpolder. De aanleg van

Nadere informatie

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

Samenvatting 203 Klimaatverandering leidt volgens de voorspellingen tot een toename van de mondiale temperatuur en tot veranderingen in de mondiale waterkringloop. Deze veranderingen in de waterkringloop

Nadere informatie

Hatertse en Overasseltse Vennen

Hatertse en Overasseltse Vennen Hatertse en Overasseltse Vennen Maatregelplan aanpak verdroging en natuur Harro Kraal Waterschap Rivierenland Beleid Rijksbeleid TOP-gebieden EHS Provinciaal Waterhuishoudingsplan Actiegebieden Waterberging

Nadere informatie

Gebiedswijzer De Bruuk

Gebiedswijzer De Bruuk Programmatische Aanpak Stikstof Gebiedswijzer De Bruuk Nederland heeft ruim 160 natuurgebieden aangewezen als Natura 2000-gebied. Samen met de andere landen van de Europese Unie werkt Nederland zo aan

Nadere informatie

Management samenvatting

Management samenvatting Management samenvatting Onderzoek naar de milieu-impact van natuurlijk grassportvelden Dit rapport beschrijft de milieu-impact van natuurlijke grassportvelden en de mogelijkheden om deze milieu-impact

Nadere informatie

Waterplanten en Waterkwaliteit

Waterplanten en Waterkwaliteit Waterplanten en Waterkwaliteit Leon van den Berg Moni Poelen Monique van Kempen Laury Loeffen Sarah Faye Harpenslager Jeroen Geurts Fons Smolders Leon Lamers Platform Ecologisch Herstel Meren Vrijdag 11

Nadere informatie

25-3-2015. Sturen op Nutriënten. Sturen op Nutriënten. Doel. Sturen met Water. Sturen op Nutriënten. Waar kijken we naar. Bijeenkomst 19 februari 2015

25-3-2015. Sturen op Nutriënten. Sturen op Nutriënten. Doel. Sturen met Water. Sturen op Nutriënten. Waar kijken we naar. Bijeenkomst 19 februari 2015 Bijeenkomst 19 februari 2015 Jouke Velstra (Acacia Water) 4 Sturen met Water De basisgedachte is dat per perceel de grondwaterstand actief wordt geregeld. Onderwater drainage (OWD) geeft een directe relatie

Nadere informatie

ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN

ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN Datum: 28januari 2015 Onze ref. NL221-30019 Deze rapportage geeft de resultaten weer van de actualisatie van de maatschappelijke kosten-baten analyse (MKBA) daken en gevelpanelen,

Nadere informatie

Ecologische verbindingszone Omval - Kolhorn

Ecologische verbindingszone Omval - Kolhorn Ecologische verbindingszone Omval - Kolhorn Watertoets Definitief Provincie Noord Holland Grontmij Nederland B.V. Alkmaar, 11 december 2009 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 4 2 Inrichting watersysteem...

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Samenvatting van: Effecten van het Lozingenbesluit Open Teelt en Veehouderij (LOTV) op de waterkwaliteit.

Samenvatting van: Effecten van het Lozingenbesluit Open Teelt en Veehouderij (LOTV) op de waterkwaliteit. Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling/RIZA Samenvatting van: Effecten van het Lozingenbesluit

Nadere informatie

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL Bekijk op https://www.youtube.com/watch?v=pgyczqy-krm voor het herinirichtingplan Sarsven en De Banen. Begin vorige eeuw kwamen plantenliefhebbers uit het hele land al naar

Nadere informatie

Hesselink Koffie. Opgemaakt door Daniëlle de Bruin. Periode: 1 januari t/m 31 december 2014. 1 van 10. Datum: 15 december 2014

Hesselink Koffie. Opgemaakt door Daniëlle de Bruin. Periode: 1 januari t/m 31 december 2014. 1 van 10. Datum: 15 december 2014 1 van 10 Rapportage CO -voetafdruk Opgemaakt door Daniëlle de Bruin Hesselink Koffie Periode: 1 januari t/m 31 december 014 Datum: 15 december 014 Climate Neutral Group BV Donkerstraat 19a 3511 KB Utrecht

Nadere informatie

14. Geohydrologie Zuidbuurt eemnes Tauw Kenmerk N001-4524746BTM-V01 06-12-2007

14. Geohydrologie Zuidbuurt eemnes Tauw Kenmerk N001-4524746BTM-V01 06-12-2007 14. Geohydrologie Zuidbuurt eemnes Tauw 06-12-2007 Notitie Concept Contactpersoon Maaike Bevaart Datum 6 december 2007 Geohydrologie Zuidbuurt Eemnes 1 Inleiding Ter voorbereiding op de ontwikkeling van

Nadere informatie

Achtergrond rapportage beleidsregel toepassen van drainage in attentiegebieden. Juni 2011

Achtergrond rapportage beleidsregel toepassen van drainage in attentiegebieden. Juni 2011 Achtergrond rapportage beleidsregel toepassen van drainage in attentiegebieden Juni 2011 Achtergrond van de lagen benadering De oorsprong van de lagenbenadering moet gezocht worden in de negentiende eeuw,

Nadere informatie

Ontwikkelen en Testen Carbon- en Water Footprint Module voor MasterLink (49)

Ontwikkelen en Testen Carbon- en Water Footprint Module voor MasterLink (49) Ontwikkelen en Testen Carbon- en Water Footprint Module voor MasterLink (49) Programma Precisie Landbouw Verplichtingennr: 1400007552 Agrifirm Plant Maart 2012 INHOUD INLEIDING... 3 1. CARBON FOOTPRINT...

Nadere informatie

Milieu. Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen

Milieu. Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen Naam: Milieu Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen Slootrandenbeheer Baggeren Krabbescheer bevorderen

Nadere informatie

Reactienota zienswijze over het ontwerpprojectplan Restontwerpen fase 1 IJsseldelta-Zuid. September 2015

Reactienota zienswijze over het ontwerpprojectplan Restontwerpen fase 1 IJsseldelta-Zuid. September 2015 a Reactienota zienswijze over het ontwerpprojectplan Restontwerpen fase 1 IJsseldelta-Zuid September 2015 2 Inhoudsopgave I. Onderwerp... 5 II. Toelichting... 5 III. Zienswijzen en beantwoording... 6 IV.

Nadere informatie

Kansrijke maatregelen

Kansrijke maatregelen Kansrijke maatregelen Fase 1: Landbouw op Peil 5 juli 2011 Everhard van Essen Aequator Groen & Ruimte bv Ingrijpen in: Optimalisatie van water in landbouwgebieden: 1. Afwatering (slootprofiel, verhang,

Nadere informatie

Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging

Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging Meer hout voor een betere planeet Beleidsmakers zoeken allerlei manieren om broeikasgasemissies te verminderen. De rol van bossen en bosbouw vormt

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Landschapswaaier Bouwstenen voor duurzame landbouw en natuur in het Groene Hart Henk Kloen en Rita Joldersma, CLM

Landschapswaaier Bouwstenen voor duurzame landbouw en natuur in het Groene Hart Henk Kloen en Rita Joldersma, CLM Landschapswaaier Bouwstenen voor duurzame landbouw en natuur in het Groene Hart Henk Kloen en Rita Joldersma, CLM Download rapport: www.clm.nl/publicaties/data/671.pdf In opdracht van Staatsbosbeheer en

Nadere informatie

OVERZICHT WERKZAAMHEDEN EN PRODUCTEN 2006 PROJECT WAARHEEN MET HET VEEN

OVERZICHT WERKZAAMHEDEN EN PRODUCTEN 2006 PROJECT WAARHEEN MET HET VEEN OVERZICHT WERKZAAMHEDEN EN PRODUCTEN 2006 PROJECT WAARHEEN MET HET VEEN Stand van zaken 1. Berekeningen effecten van peilscenario s In 2005 is een 5000 ha groot pilot gebied rond polder Zegveld in het

Nadere informatie

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM De maatschappelijke discussie over klimaatverandering wordt onvoldoende scherp gevoerd. Er wordt nauwelijks nagedacht over de ernst van de problematiek

Nadere informatie

Naar een duurzaam beheer van het veenweidegebied. Piet-Jan Westendorp Aquatisch ecoloog Witteveen+Bos

Naar een duurzaam beheer van het veenweidegebied. Piet-Jan Westendorp Aquatisch ecoloog Witteveen+Bos Naar een duurzaam beheer van het veenweidegebied Piet-Jan Westendorp Aquatisch ecoloog Witteveen+Bos Inleiding Is een duurzaam beheer mogelijk? Nederland veenland Huidige toestand veenweidegebied Streefbeeld

Nadere informatie

INTENTIEVERKLARING BETER ZICHT OP KLIMAATCOMPENSATIE

INTENTIEVERKLARING BETER ZICHT OP KLIMAATCOMPENSATIE INTENTIEVERKLARING BETER ZICHT OP KLIMAATCOMPENSATIE KLIMAATCOMPENSATIE In de afgelopen jaren heeft het fenomeen klimaatcompensatie een vaste positie verworven in de strijd tegen klimaatverandering ten

Nadere informatie

Natte natuurparels: ook uw zorg? Brabantse waterschappen en Provincie Noord-Brabant pakken verdroging natte natuurparels aan.

Natte natuurparels: ook uw zorg? Brabantse waterschappen en Provincie Noord-Brabant pakken verdroging natte natuurparels aan. Natte natuurparels: ook uw zorg? Brabantse waterschappen en Provincie Noord-Brabant pakken verdroging natte natuurparels aan. Deze folder gaat over het herstellen van natte natuurparels in Noord-Brabant.

Nadere informatie

Concrete begrenzing EHS en GHS in het plangebied Voorste Stroom te Tilburg

Concrete begrenzing EHS en GHS in het plangebied Voorste Stroom te Tilburg Concrete begrenzing EHS en GHS in het plangebied Voorste Stroom te Tilburg Opdrachtgever: gemeente Tilburg Maart 2009 Antonie van Diemenstraat 20 5018 CW Tilburg 013-5802237 Eac@home.nl Pagina 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Regionaal Energie Convenant 2014-2016

Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Mede mogelijk gemaakt met steun van: Regio Rivierenland Provincie Gelderland RCT-Rivierenland Pagina 1 Ondertekenaars, hier tezamen genoemd: partijen 1. Hebben het

Nadere informatie

huidig praktijk peil (AGOR) [m NAP]

huidig praktijk peil (AGOR) [m NAP] TOELICHTING INDICATIEVE SCENARIOBEREKENING Voor het herstel van de natuur in de N2000 gebieden zijn enkele indicatieve scenarioberekeningen uitgevoerd ter verkenning van het effect op het (kwantitatieve)

Nadere informatie

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Resultaten WAHYD Hoe zit het in elkaar: afkijken bij Noord-Brabant In het onderzoeksproject WAHYD (Waterkwaliteit op basis van Afkomst en HYDrologische systeemanalyse)

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

factsheets VEENWEIDEVISIE fryslân

factsheets VEENWEIDEVISIE fryslân factsheets VEENWEID VEENWEIDEVISIE fryslân veenweidevisie Het maaiveld in het Friese veenweidegebied daalt. Dit leidt tot allerlei knelpunten, die bij veel mensen nauwelijks bekend zijn. Doordat de daling

Nadere informatie

Tijdelijke duurzame energie

Tijdelijke duurzame energie Tijdelijke duurzame energie Tijdelijk Uitgewerkte businesscases voor windenergie, zonne-energie en biomassa Anders Bestemmen Tijdelijke duurzame energie Inleiding In het Corporate Innovatieprogramma van

Nadere informatie

RESULTATEN WORKSHOP WAARHEEN MET HET VEEN 30 januari 2003 in Gouda

RESULTATEN WORKSHOP WAARHEEN MET HET VEEN 30 januari 2003 in Gouda RESULTATEN WORKSHOP WAARHEEN MET HET VEEN 30 januari 2003 in Gouda Doel van de bijeenkomst: 1. verzamelen van commentaar op concept projectvoorstel Waarheen met het veen? t.b.v. inzending aan ICES als

Nadere informatie

Almere 2.0. studieopdracht 3e jaar T&L (in teamverband)

Almere 2.0. studieopdracht 3e jaar T&L (in teamverband) Almere 2.0 studieopdracht 3e jaar T&L (in teamverband) Voor de derdejaarsopdracht Ecologie van de opleiding TenL stond de woningopgave van Almere centraal. Almere is in korte tijd uitgegroeid tot een stad

Nadere informatie

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept a Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Colofon Deze samenvatting is een uitgave van de

Nadere informatie

Klik Studiebijeenkomst. bewerken. Ontwikkelingen op de voermarkt. Klik om de ondertitelstijl van het. R. Tijssens

Klik Studiebijeenkomst. bewerken. Ontwikkelingen op de voermarkt. Klik om de ondertitelstijl van het. R. Tijssens Klik Studiebijeenkomst de stijl te bewerken Ontwikkelingen op de voermarkt Klik om de ondertitelstijl van het model 27 mei 2014 te bewerken R. Tijssens Klik om de stijl te bewerken Klik om de ondertitelstijl

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 26 januari 2016

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 26 januari 2016 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Gas 1. Scope/afbakening De productgroep Gas omvat alle gas die van het openbare gasnet en via transport over de weg betrokken wordt door

Nadere informatie

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011 Workshop J De kracht van een klimaatfonds 05 april 2011 Presentatie Ad Phernambucq Zeeuws Klimaatfonds: Klimaatneutraal met Zeeuwse Projecten Nationaal Energie- en klimaatbeleid Doelstelling: Duurzame

Nadere informatie

Quick scan Beheersopties in het veenweidegebied en emissies van broeikasgassen. Inleiding Beleid

Quick scan Beheersopties in het veenweidegebied en emissies van broeikasgassen. Inleiding Beleid Quick scan Beheersopties in het veenweidegebied en emissies van broeikasgassen. Ron Franken en Gert Jan van den Born 30 januari 2006 Milieu en Natuurplanbureau Inleiding Het BSIK project Waarheen met het

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Gebiedsavond Bodegraven-Noord

Gebiedsavond Bodegraven-Noord Gebiedsavond Bodegraven-Noord Programma 20.00 u Welkom door Jan Leendert van den Heuvel 20.10u Presentatie over schetsontwerp voor Bodegraven-Noord 20.30u Korte pauze, vragen inventariseren 20.45u Tafelgesprekken

Nadere informatie

Climate eutral Group@

Climate eutral Group@ 1 van 9 Climate eutral Group@ for better business Rapportage C 2 -voetafdruk Opgemaakt door Marieke Megens Gemeente Veenendaal Periode: 1 januari t/m 31 december 214 Datum: 17 september 215 Climate Neutra!

Nadere informatie

Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling

Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling........................................................................................ H. Mulder, RIKZ, juni

Nadere informatie

K a n s e n. voor particulier natuurbeheer i n B r a b a n t. Onderzoeksrapport. Mei 2007

K a n s e n. voor particulier natuurbeheer i n B r a b a n t. Onderzoeksrapport. Mei 2007 K a n s e n voor particulier natuurbeheer i n B r a b a n t Onderzoeksrapport Mei 2007 Opdrachtgever: Uitvoerenden: In samenwerking met: Provincie Noord-Brabant Brabants Landschap Brabants Particulier

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Voorstel aan de commissie Integraal Waterbeheer van 30 november 2011:

Voorstel aan de commissie Integraal Waterbeheer van 30 november 2011: Datum: 16-11-2011 Voorstelnummer: I8025 Onderwerp: voorstel peilgestuurde drainage Voorstel aan de commissie Integraal Waterbeheer van 30 november 2011: 1. het dagelijks bestuur te adviseren over bijgevoegd

Nadere informatie

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD M + N PROJECTEN ONTWIKKELDE EEN NIEUWE GENERATIE ZONWERINGSDOEKEN, DIE DE HUIDIGE MATERIALEN

Nadere informatie

Carbon footprint 2013

Carbon footprint 2013 PAGINA i van 13 Carbon footprint 2013 Opdrachtgever: Stuurgroep MVO Besteknummer: - Projectnummer: 511133 Documentnummer: 511133_Rapportage_Carbon_footprint_2013_2.0 Versie: 2.0 Status: Def Uitgegeven

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Vergroening en verduurzamen landbouw

Vergroening en verduurzamen landbouw Duurzame landbouw Gezond voedsel - Vitaal platteland Vergroening en verduurzamen landbouw Wim Dijkman Dronten, 2-12 2014 1 Agenda Groen Ondernemen Gemeenschappelijk Landbouwbeleid Maatregelen POP en water

Nadere informatie

De bodem onder de kringloop Hou rekening met organische stof

De bodem onder de kringloop Hou rekening met organische stof Nutriënten Management Instituut B.V. Postbus 250, 6700 AG Wageningen T: 088 8761280 E: nmi@nmi-agro.nl I: www.nmi-agro.nl De bodem onder de kringloop Hou rekening met organische stof Marjoleine Hanegraaf

Nadere informatie

CO2 impact kringloopbedrijven

CO2 impact kringloopbedrijven CO2 impact kringloopbedrijven CO2 besparing gerealiseerd in 2014 door Stichting Aktief Dhr. G. Berndsen Gildenstraat 43 7005 bl Doetinchem Tel. 0314330980 g.berndsen@aktief-groep.nl Samenvatting Met 1

Nadere informatie

Projectnummer: C01012.100139.0400/LB. Opgesteld door: Tristan Bergsma. Ons kenmerk: 078572453:0.2. Kopieën aan: Cees-Jan de Rooi (gd)

Projectnummer: C01012.100139.0400/LB. Opgesteld door: Tristan Bergsma. Ons kenmerk: 078572453:0.2. Kopieën aan: Cees-Jan de Rooi (gd) MEMO ARCADIS NEDERLAND BV Beaulieustraat 22 Postbus 264 6800 AG Arnhem Tel 026 3778 911 Fax 026 4457 549 www.arcadis.nl Onderwerp: Beknopte watersysteemanalyse de Knoop, Doetinchem Arnhem, 29 juli 2015

Nadere informatie

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval 4.A.1 Ketenanalyse Groenafval Prop Beplantingswerken v.o.f. Autorisatie Nummer/versie Datum Opsteller Goedgekeurd directie 01 22-01-2015 Naam: F. van Doorn Naam: A. Prop Datum: 22 januari 2015 Datum: 22

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

Natte Natuurparel Nemerlaer 1 20-10-2011

Natte Natuurparel Nemerlaer 1 20-10-2011 Overzicht situatie en maatregelen per perceel NNP Project: NNP = Perceel is op orde voor realisatie AmbitieNatuurbeheertype = AmbitieNatuurbeheertype is haalbaar door uitvoering maatregelen = AmbitieNatuurbeheertype

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

Communicatie kracht van Papier Gert Rieder. milieu consultant Antalis

Communicatie kracht van Papier Gert Rieder. milieu consultant Antalis Communicatie kracht van Papier Gert Rieder milieu consultant Antalis Welke communicatie variabelen staan ons bij papier ter beschikking? Touch Kleur Vorm Afmeting Design Afwerking Signaalfunctie Invloed

Nadere informatie

Opvallend in deze figuur is het grote aantal bedrijven met een vergunning voor exact 340 stuks melkvee (200 melkkoeien en 140 stuks jongvee).

Opvallend in deze figuur is het grote aantal bedrijven met een vergunning voor exact 340 stuks melkvee (200 melkkoeien en 140 stuks jongvee). Ontwikkeling melkveebedrijven in Utrecht, Gelderland en Brabant Analyse van mogelijke groei van melkveebedrijven op basis van gegevens van CBS en provincies Het CBS inventariseert jaarlijks de feitelijk

Nadere informatie

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Inleiding In 28 sloten de overheid en de agrosectoren het convenant Schone en Zuinige agrosectoren.

Nadere informatie

Natte en Vochtige bossen. Hydrologisch herstel van natte en vochtige bossen: welke kansen liggen er?

Natte en Vochtige bossen. Hydrologisch herstel van natte en vochtige bossen: welke kansen liggen er? Natte en Vochtige bossen Hydrologisch herstel van natte en vochtige bossen: welke kansen liggen er? Indeling Landschappelijke positie natte en vochtige bossen Verdroging Waar liggen de kansen? Hoe te herkennen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Inleiding Diffuse verontreiniging van oppervlaktewater met nutriënten en pesticiden afkomstig uit landbouwgebieden is een groot knelpunt in het waterbeheer. Nutriënten als stikstof

Nadere informatie

Bijlage 1. Geohydrologische beschrijving zoekgebied RBT rond Bornerbroek

Bijlage 1. Geohydrologische beschrijving zoekgebied RBT rond Bornerbroek Bijlage 1 Geohydrologische beschrijving zoekgebied RBT rond Bornerbroek Bijlagel Geohydrologische beschrijving zoekgebied RBT rond Bornerbroek Bodemopbouw en Geohydrologie Inleiding In deze bijlage wordt

Nadere informatie

Financiële baten van windenergie

Financiële baten van windenergie Financiële baten van windenergie Grootschalige toepassing van 500 MW in 2010 en 2020 Opdrachtgever Ministerie van VROM i.s.m. Islant Auteurs Drs. Ruud van Rijn Drs. Foreno van der Hulst Drs. Ing. Jeroen

Nadere informatie

Maatregelen voor bosherstel

Maatregelen voor bosherstel Veldwerkplaats Voedselkwaliteit en biodiversiteit in bossen Maatregelen voor bosherstel Gert-Jan van Duinen Arnold van den Burg Conclusie OBN-onderzoek bossen Te hoge atmosferische stikstofdepositie Antropogene

Nadere informatie