Interreg IVA-project: p. 1 CO 2 en CH 4 als dragers voor regionale ontwikkeling

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Interreg IVA-project: p. 1 CO 2 en CH 4 als dragers voor regionale ontwikkeling"

Transcriptie

1 Interreg IVA-project: p. 1 Inhoudstafel DEEL I Energieopslag als sluitstuk voor een koolstofarm energiesysteem (POM West-Vlaanderen) DEEL II Aanbod aan elektriciteitsoverschotten in Nederland en België II.1 II.2 Simulatie elektriciteitsoverschotten Nederland (Avans Hogeschool) Simulatie elektriciteitsoverschotten België (UGent-Lemcko) DEEL III State-of-the-art van de omzetting elektriciteit naar diwaterstof en methaan III.1 III.2 (Avans Hogeschool) Biologische methaanproductie (UGent-Liwet) DEEL IV Benutting van diwaterstof en methaan voor mobiele toepassingen (Boerenbond) DEEL V Case-studies V.1 Case-study P2G en vergisting in midden West-Vlaanderen (UGent-Liwet) V.2 Case-study P2G en windenergie in noord West-Vlaanderen (UGENT-Lemcko) V.3 Case-study P2G in Zuid-Nederland (Avans Hogeschool) V.4 Case-study P2G voor een landbouwbedrijf (Boerenbond) DEEL VI Stakeholdersbevraging energie-opslag West-Vlaanderen (POM West-Vlaanderen)

2 Interreg IVA-project: p. 2 Deel III.1 Elektrolyse en chemische omzetting van CO 2 + H 2 in methaan Yvonne Mergler, Avans Breda

3 Interreg IVA-project: p. 3 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 3 Inleiding... 4 Fysische parameters H 2 en CH Elektrolyse... 5 Alkaline elektrolyse... 6 Proton Exchange Membrane (PEM) elektrolysecel... 7 De Solid Oxide Electrolysis (SOE) cel... 8 Sabatier proces Kosten elektrolyse en chemische methanisering Efficiëntie van de processen Referenties Bijlagen Bijlage A Bijlage B... 22

4 Interreg IVA-project: p. 4 Inleiding De Europese unie heeft ingezet op een reductie van de CO 2 concentratie van 80 % in 2050 in vergelijking met Dit vraagt een enorme inzet van de energieleveranciers, industrie en transport sector om de energie duurzamer te produceren. Dit heeft geleid tot onderzoek naar duurzame energie zoals wind- en zonne-energie en onderzoek naar de mogelijkheden om deze energie te gebruiken voor het omzetten van biomassa in methaan (methanisering door gebruik van bioorganismen) of voor het omzetten van CO 2 naar methaan (methanisering via Sabatier reactie). Hierbij gaat veel aandacht uit naar het gebruik van H 2 binnen het bestaande energiesysteem. De omzetting van H 2 in combinatie met CO 2 tot methaan is in energetische termen minder interessant. Er is echter in grote delen van Europa een goede infrastructuur aanwezig voor transport van methaan, terwijl dit voor waterstof niet het geval is. De omzetting van CO 2 met H 2 tot methaan heeft als randvoordeel dat CO 2 hergebruikt kan worden. Een nadeel is dat zonne- en windenergie geen constante energieproductie oplevert. Er zal dus gezocht moeten worden naar een mogelijkheid om zonne- en of windenergie op te slaan. Een van de mogelijkheden is om windenergie te gebruiken om water te splitsen in H 2 en O 2 gas (door elektrolyse). Het H 2 gas kan opgeslagen worden of direct gebruikt. H 2 is een belangrijk molecuul dat nodig is in veel chemische processen. H 2 kan ook gebruikt worden in de Sabatier reactie om met CO 2 te reageren tot CH 4. In dit rapport worden de volgende technieken besproken: Elektrolyse: vorming van H 2 en O 2 door splitsing van water. Hierbij is energie nodig. Sabatier proces: vorming van methaan door de reactie van CO 2 met H 2. Dit proces verloopt met behulp van een katalysator. Van deze technieken worden zoveel mogelijk de mate van maturiteit alsmede de kosten weergegeven. Van enkele belangrijke rapporten die in het veld zijn verschenen [Agenborg, Benjaminson] zijn delen uit die rapportages als bijlagen opgenomen. In de geraadpleegde literatuur worden kostenoverzichten van methanisering (via Sabatier) vaak inclusief de kosten van elektrolyse gegeven. Om deze reden is er voor gekozen beide technieken in dit rapport samen te voegen en te bespreken.

5 Interreg IVA-project: p. 5 Fysische parameters H 2 en CH 4 In Tabel 1 worden enkele fysische parameters van H 2 en CH 4 weergegeven die van belang zijn bij de bespreking van methanisering van CO 2 met behulp van H 2. Tabel 1 Specifieke energie en energie dichtheid van H 2 en CH 4 [Fung, Wikipedia]. Verbinding Condities Specifieke energie * Energie dichtheid (MJ/l) (MJ/kg) H 2 70 MPa H 2 Liquid H 2 1 atm CH bar, 15 o C LNG -160 o C NG * In deze tabel zijn de HHV (Higher Heating Values) weergegeven. De LHV (Lower Heating Values) voor H 2 en CH 4 zijn respectievelijk, 120 en 50 MJ/kg De HHV waarde van H 2 van 142 MJ/kg komt overeen met 39 kwh/kg. De LHV waarde van H 2 van 120 MJ/kg komt overeen met 33 kwh/kg [Fung]. Elektrolyse methoden Elektrolyse kan gebruikt worden om H 2 O te splitsen in H 2 en O 2 gas. Hier is energie voor nodig. Deze energie zou door hernieuwbare bronnen, zoals wind of zonne-energie geleverd kunnen worden. De meest gebruikte elektrolysemethode is de alkaline elektrolyse. Daarnaast wordt ook gewerkt met Proton Exchange Membranes (PEM) en Solid Oxide Electrolysis (SOE) [Carmo 2013, Bicáková 2012, Holladay 2009, Laguna-Bercero 2012]. Hieronder worden de verschillende elektrolysemethodes kort toegelicht. Waar mogelijk worden de sterke en zwakke punten benoemd, met daarnaast de mogelijkheden en bedreigingen (SWOT analyse).

6 Interreg IVA-project: p. 6 Alkaline elektrolyse Bij een alkaline elektrolyse bestaat de elektrolytoplossing uit een alkalische oplossing. In Figuur 1 wordt het principe schematisch weergegeven. Figuur 1. Alkaline elektrolyse proces Aan de kathode vindt de volgende halfreactie plaats: 2 H 2 O + 2e H OH - Aan de anode vindt de volgende halfreactie plaats: 2 OH - ½ O e- + H 2 O De totale reactie is: H 2 O H 2 + ½ O 2. Om deze reactie te laten verlopen is energie nodig. Deze bedraagt 285 kj/mol (ongeveer 50 KJ/mol aan warmte en 235 kj/mol aan elektriciteit per mol water [Carmo 2013]). De temperatuur waarbij de alkaline elektrolyse wordt bedreven ligt tussen de 40 en 90 o C [Carmo 2013]. Het voordeel van deze elektrolysemethode is dat de techniek matuur en goed begrepen is. Bij goed gebruik hebben de cellen een lange levensduur. Voorwaarden hiervoor zijn dat de nikkel elektroden in een basische oplossing geplaatst moeten blijven. Een zwak punt blijft de keuze van het membraan. Er moet een afweging gemaakt worden tussen stevigheid en een lage inwendige weerstand [pc]. Verder leveren de cellen een relatief lage stroomdichtheid in vergelijking met andere type elektrolysecellen. Ook kunnen de cellen niet onder heel hoge drukken werken [Carmo 2013] waardoor de cellen groot in omvang zijn. Grond et. al. [Grond] hebben een studie uitgevoerd waarbij een rendement van alkaline elektrolyse gegeven wordt tussen 62 en 82 %. Het huidige systeem kan 760 Nm 3 /h aan H 2 leveren, bij een maximaal celoppervlak van 4 m 2. [Grond 2013].

7 Interreg IVA-project: p. 7 Proton Exchange Membrane (PEM) elektrolysecel In Figuur 2 wordt de PEM elektrolysecel schematisch weergegeven. De kathode bestaat uit platina en de anode uit iridium. Het membraan laat protonen (H + ) door. Figuur 2. PEM elektrolysecel Aan de anode vindt de volgende halfreactie plaats: H 2 O H 2 + ½ O 2 + 2e Aan de kathode vindt de volgende halfreactie plaats: 2H + + 2e H 2 De minimale celspanning, E cel, om de totale reactie te laten verlopen is V. Het voordeel van de PEM cel is dat deze ook goed werkt onder druk. De benodigde energie neemt echter wel toe met de druk (wet van Nernst). De druk wordt wel beperkt door de dikte van het membraan. Tot 100 bar kan met een membraan van µm dik worden gewerkt. Boven deze druk moet voor een dikker membraan gekozen worden [Carmo 2013]. De ladingsdichtheid is 4.4 W/cm 2, het energetische rendement ligt tussen de 67 en 82% en de productiesnelheid van H 2 is 30 Nm 3 /h bij een cel met een maximaal oppervlak van 0,03 m 2. [Grond]. Het voordeel van PEM cellen is de hogere ladingsdichtheid en de mogelijkheid onder hoge druk te werken. Het nadeel is dat de cel onder sterk zure omstandigheden werkt, waardoor er speciale eisen aan de elektrodes (dure edelmetalen), spacerplaten en collectors moeten worden gesteld. Om dit moment is onderzoek nodig naar de corrosieresistente en goedkopere materialen. De stabiliteit van de katalysatormaterialen op langere termijn moet worden verbeterd [Carmo 2013]. Dit betekent dat deze techniek zich nog gedeeltelijk in de onderzoeksfase bevindt. In Tabel 2 [Carmo 2013] worden enkele specificaties van de alkaline en PEM elektrolysecellen weergegeven.

8 Interreg IVA-project: p. 8 Tabel 2. Specificaties van alkaline en PEM elektrolyse (uit Carmo et. al.) [Carmo 2013] De Solid Oxide Electrolysis (SOE) cel De SOE cel bestaat uit een keramisch membraan waar de zuurstofionen door diffunderen. De SOE cel wordt schematisch weergegeven in Figuur 3. Figuur 3. SOE elektrolysecel

9 Interreg IVA-project: p. 9 Het grote voordeel van de SOE cel is dat deze bij een hoge temperatuur kan werken, waardoor er een hoger rendement behaald kan worden. Het voltage dat de cel levert, is lager dan bij de andere elektrolysecellen (gemiddeld 1.4 V tegen gemiddeld 2.1 V voor alkaline en 2.0 V voor PEM [Grond]). Het nadeel is dat deze elektrolysecel nog niet in productie is genomen [Carmo 2013]. Verder wordt gebruik gemaakt van een keramisch en bros membraan, waarvan de levensduur nog niet bekend is [Carmo 2013]. Een interessant aspect is dat, doordat deze cel bij hoge temperaturen gebruikt kan worden, ook de reactie tussen CO 2 en H 2 O naar synthesegas (CO en H 2 ) gebruikt zou kunnen worden. Hier wordt nog verder onderzoek naar verricht [Carmo 2013]. In tabel 3 [Carmo 2013] staan de voor- en nadelen van de alkaline, PEM en SOE elektrolysecellen. Tabel 3. Voor- en nadelen van alkaline en PEM electrolyse (uit Carmo et.al.) [Carmo 2013]

10 Interreg IVA-project: p. 10 Productie van methaan: Sabatier proces Sabatier ontdekte dat H 2 en CO 2 omgezet kan worden in methaan volgens de volgende reactie: 4 H 2 + CO 2 CH 4 + 2H 2 O ΔH = -167 kj/mol Dit is een exotherm proces. De reactie vertoont een optimum rond 400 o C, zoals te zien is in Figuur 4 Figuur 4. Concentratieverloop van de reactanten H 2 en CO 2 en de producten CH 4 en H 2 O als functie van de temperatuur. [uit Fry]. Er wordt gebruik gemaakt van een nikkel katalysator. Er zijn een aantal aandachtspunten [Fry]: 1) De temperatuur moet in de goede range blijven vanwege de katalysator. De temperatuur kan gereguleerd worden door het verdunnen van de gasstroom met bijvoorbeeld water, dat een andere warmtecapaciteit heeft, of met methaan. Een overmaat aan methaan kan echter leiden tot cokesvorming. 2) Bij gebruik van een Ni-katalysator moet de gasstroom gezuiverd zijn van zwavelhoudende verbindingen, aangezien deze de katalysator vergiftigen. Soms worden ruthenium of rhodiumkatalysatoren gebruikt. Ook deze zijn gevoelig voor zwavel. Ru en Rh zijn echter veel duurder dan nikkel. 3) Een ander nadeel is dat als er zuurstof in het gas aanwezig is, er water gevormd wordt met het aanwezig H 2. Naast nikkel katalysatoren, worden er ook katalysatoren met ruthenium als actieve component gebruikt [Fry, Onwudili], of combinaties van verschillende metalen [Wan Abu Bakar, Fry, Habazaki]. Om een groot actief oppervlak te verkrijgen, worden de actieve metalen aangebracht op dragermateriaal met een groot oppervlak, zoals Al 2 O 3. Ook andere metaaloxides kunnen dienen als dragermateriaal [Fry].

11 Interreg IVA-project: p. 11 Alle actieve metalen zijn gevoelig voor zwavelhoudende verbindingen, omdat zwavel het actieve oppervlak vergiftigt door de vorming van sulfides [Toulhoat, Struis, Müller]. Afhankelijk van de zwavelconcentratie (20 tot 100 ppm H 2 S) en temperatuur (700 of 800 o C) op een gedragen Nikatalysator wordt het actieve metaaloppervlak binnen 5 tot 10 uur vergiftigd [Appari]. Volgens Appari et. al. is de katalysator te regenereren bij 800 o C is afwezigheid van zwavelhoudende verbindingen. Müller et. al. hebben de invloed van SO 2 en NO 2 in de gasstroom onderzocht op de vergiftiging van een Ni-katalysator in een power-to-gas proces [Müller]. Typische concentraties van NO 2 en SO 2 in een rookgas zijn respectievelijk 100 en 80 ppm. NO 2 heeft geen significant effect op de conversie en selectiviteit van de reacties. SO 2 daarentegen verlaagt de conversie, opbrengst en selectiviteit met 1.36 % per uur [Müller]. Van H 2 S in de gasstroom wordt verwacht dat de vergiftiging veel sneller verloopt dan met SO 2, aangezien de vormingsenthalpie van H 2 S -21 kj/mol is en die van SO kj/mol [Müller]. De katalysator kan geregenereerd worden door middel van een stoom behandeling [Müller]. Een bedreiging voor het gebruik van het Sabatier proces om methaan te vormen is dat op dit moment de chemische industrie methaan juist gebruikt om waterstof te verkrijgen. Op dit moment wordt bijna alle waterstof die geproduceerd wordt, verkregen via steam reforming [Grond, Fry, van den Brand 2013]. Het lijkt daardoor niet zinvol om eerst waterstof te produceren en dat met CO 2 te laten reageren tot methaan. Dit is niet het geval indien de waterstof gegenereerd wordt uit hernieuwbare elektriciteit. Op dit moment is er nauwelijks een infrastructuur voor transport en opslag van H 2. Ook is de energiedichtheid (in J/l) bij 1 atmosfeer van H 2 ongeveer een factor 3 tot 4 lager dan van CH 4 [Fry, tabel 1]. Om deze redenen kan methanisering van CO 2 met H 2 wel aantrekkelijk zijn. Er is dus wel een mogelijkheid om met bijvoorbeeld overtollige windenergie, via elektrolyse, H 2 te produceren en dit direct bij chemische processen te gebruiken. Wel moet daarbij worden nagedacht over opslag en buffercapaciteit van H 2. Verder moet er gekeken worden naar waterstofverbrossing [Zundert]. Waterstofverbrossing van metalen kan optreden doordat waterstof zorgt voor scheurvorming in het staal wanneer waterstof met insluitingen in het staal reageert. Kosten elektrolyse en chemische methanisering Om een idee te krijgen van de kosten van elektrolyse en chemische methanisering via het Sabatier proces, zijn in dit hoofdstuk enkele delen van Zweedse rapporten opgenomen van Agersborg [Agarsborg] en Benjaminsson [Benjaminsson]. In bijlage A staat een overzicht van de data die gebruikt zijn door Chalmers University [Agersborg] om de kosten te berekenen van een Power-to-gas installatie. Hierbij dient opgemerkt te worden dat de investeringskosten, vaste en variabele kosten afhankelijk zijn van de grootte van de installaties. Bij de investeringskosten wordt uitgegaan van een economische levensduur van 15 jaar en een rentepercentage van 7 %. Naast de kosten zijn er ook inkomsten. Deze zijn afkomstig van de verkoop van: 1) Synthetisch natural gas (SNG) 2) De besparing op aardgas 3) Gevormde zuurstof 4) Warmte-overschotten (stadverwarming?) Chalmers heeft voor twee sites in Zweden (GoBiGas en Gasendal) de kosten en baten doorgerekend voor een power-to-gas installatie. De belangrijkste componenten waaruit een Power-to-gas installatie bestaat zijn de Sabatier reactor, een electrolyzer, compressor en een droger. De schaal is

12 Interreg IVA-project: p. 12 niet gelijk voor beide sites. Bovendien heeft GoBiGas al een Sabatier reactor en compressor, waardoor de investeringskosten voor GoBiGas lager uitvallen. Naast deze investeringskosten, zijn er ook andere, variabele, kosten. Al deze kosten worden in tabel 4a en 4b samengevat. Tabel 4a. Investeringskosten voor apparatuur voor een Power-to-Gas installatie [Agersborg] Tabel 4b. Overige kosten die gemaakt worden bij een Power-to-gas plant [Agersborg] Figuur 5 geeft een indicatie van de investeringskosten, vaste en variabele kosten. Opvallend is dat de elektriciteitskosten een groot deel van de variabele kosten uitmaken (49 tot 57 %).

13 Interreg IVA-project: p. 13 Figuur 5. Overzicht van de kosten voor de twee verschillende opties die zijn doorgerekend voor Gasendal [Agersborg] Voor meer details wordt verwezen naar het originele rapport van de Chalmers universiteit. (1 SEK = 0.11 euro). Tegenover de gemaakte kosten, staan ook opbrengsten: methaan, zuurstof en evt. stadsverwarming. In Tabel 5 worden de inkomsten weergegeven. (1 SEK = 0.11 euro). Tabel 5. Inkomsten uit producten en besparingen. De NG en SNG bedragen zijn gebaseerd op de LHV waarden [Agersborg] In bijlage B staat een overzicht van de data die gebruikt zijn door Benjaminsson et.al. [Benjaminsson] van het Svenskt Gastekniskt Center. Zij hebben verschillende technologieën voor methanisering doorgerekend en de kosten hiervan samengevat in enkele tabellen. Voor een beschrijving van de technologieën wordt naar het oorspronkelijke document van Benjaminsson et.a. [Benjaminson] verwezen. De investeringskosten voor het produceren van H 2 door middel van elektrolyse worden in Tabel 6 weergegeven. Er wordt benadrukt dat elektrolyse op dit moment nog niet wordt toegepast op een schaal van Nm 3 /h, zoals berekend is. Ter vergelijking: voor een input van CO 2 van 100

14 Interreg IVA-project: p. 14 Nm 3 /h is dus 400 Nm 3 /h aan H 2 nodig. In Tabel 7 worden de investeringskosten voor methanisering en elektrolyse weergegeven. Tabel 6. Investeringskosten voor elektrolyse van verschillende fabrikanten en type elektrolyse cellen [Benjaminsson] Tabel 7. Investeringskosten voor methanisering en elektrolyse van verschillende fabrikanten [Benjaminsson] Deze Zweedse studie [Benjaminsson] laat zien dat ook bij de productie van waterstof door elektrolyse, een groot deel van de kosten uit energiekosten bestaan. Variaties in de energieprijs zal dus een grote invloed hebben op de productiekosten van H 2. De verschillende fabrikanten hebben productiekosten tussen de 0.8 en 0.9 SEK/kWh aan H 2. Figuur 6 (figuur 39 uit de studie van Benjaminsson) geeft de verschillende kosten weer voor de productie van 400 Nm 3 /h aan H 2. Voor het methaniseringsproces worden de verschillende kostenposten weergegeven in Figuur 7 (figuur 40 uit de studie van Benjaminsson). Er wordt geen rekening gehouden met de opbrengsten van warmte (Sabatier reactie en elektrolyse), zuivere zuurstof (elektrolyse), en upgrading van het biogas (door s). (Voor meer details, zie Bijlage B of originele studie van Benjaminsson). Figuur 6. Verschillende kosten voor de productie van waterstof met behulp van elektrolyse [Benjaminsson]

15 Interreg IVA-project: p. 15 Figuur 7. Verschillende kosten voor methanisering met verschillende technologieën [Benjaminsson] De productiekosten in Figuur 7 zijn de daadwerkelijke kosten en houden geen rekening met de eventuele baten door bijvoorbeeld het nuttig gebruiken of verkopen van de geproduceerde warmte. Ter illustratie wordt in Figuur 8 de kostenreductie weergegeven bij de verschillende technieken door het nuttig ten gelde maken van de warmte [Benjaminsson]. Figuur 8. Verschillende kosten en baten van het ten gelde maken van warmte voor de verschillende technologieen [Benjaminsson]. Let op: de Y-as heeft een andere schaal en de Sunfire 100 technologie is niet in dit figuur opgenomen.

16 Interreg IVA-project: p. 16 Efficiëntie van de processen Door Benjaminsson et. al. [Benjaminsson] zijn van verschillende fabrikanten systeem analyses uitgevoerd, waarbij de efficiency van de technologie schematisch wordt weergegeven. In Figuur 9 wordt de technologie van Sunfire samengevat, waarbij voor de katalytische methanisering gebruik gemaakt wordt van een adiabatische en isothermische reactor. Het methaniseringproces levert een flow op met veel warmte-inhoud. De CO 2 is afkomstig van een upgradingsfaciliteit. Er wordt gebruik gemaakt van Pressure Swing Adsorption (PSA) om methaan en CO 2 van elkaar te scheiden. In Figuur 10 wordt de technologie van ETOGAS samengevat. Hierbij wordt CO 2 niet van te voren gescheiden van het gevormde methaan in de biogasreactor. Figuur 9. Technologie van Sunfire [Benjaminsson] Figuur 10. Technologie van ETOGAS [Benjaminsson] Volgens Grond et.al. [Grond] is de energetische efficiëntie van alkaline elektrolyse %. Deze techniek is matuur en wordt commercieel gebruikt. De efficiëntie van PEM elektrolyse ligt tussen de 67 en 93 %. Deze techniek bevindt zich nog in de pre-commerciële fase. Chemische methanisering kent een efficiëntie van 70-85% (exclusief elektrolyse) en is commercieel verkrijgbaar. Ter vergelijking: biologische methanisering heeft een efficiëntie van 95 tot 100 % (exclusief elektrolyse), maar bevindt zich nog in de demonstratiefase [Grond]. De efficiëntie van methanisering van CO 2 en H 2 hangt af van de efficiëntie van de elektrolyse cellen en de methaniseringsreactor. De efficiëntie van de Sabatier reactor ligt min of meer vast, zodat alleen het verbeteren van de efficiëntie van de elektrolyse een verbetering van de totale efficiëntie van methanisering oplevert. Het lijkt mogelijk de efficiëntie van elektrolyse te verbeteren [Benjaminsson] door verbeteringen van de technologieën tot 90%, waardoor de totale efficiëntie zo n 70% kan worden voor de chemische methanisering [Benjaminsson].

17 Interreg IVA-project: p. 17 Referenties Jonathan Agersborg, Emil Lingehed, Chalmers University of Technology, Report No. T Integration of Power-to-Gas in Gasendal and GoBiGas Appari, S et al., International Journal of Hydrogen Energy 39 (2014) Deactivation and regeneration of Ni catalyst during steam reforming of model biogas: An experimental investigation Azelee, W.A. B. W., et. al., Catalysis Letters 128 (2009) Nickel Oxide Based Supported Catalysts for the In-situ Reactions of Methanation and Desulfurization in the Removal of Sour Gases from Simulated Natural Gas. Gunnar Benjaminsson, Johan Benjaminsson, Robert Boogh Rudberg, Svenskt Gastekniskt Center(SGC) Rapport 2013:284, Power to Gas a Technical Review Olga Bicáková, Pavel Straka, International Journal of Hydrogen Energy 37 (2012) , Production of hydrogen from renewable resources and its effectiveness Pieter van den Brand: Fluids Processing 4, 2013, 33. Methanisering, onthoud dat woord! Marcelo Carmo, David L. Fritz, Jürgen Mergel, Detlef Stolten, International Journal of Hydrogen Energy 38 (2013) , A comprehensive review on PEM water electrolysis Matt Fry: The Sabatier Process and Renuwable Methane: Possibility of Pipe-Dream? Michelle Fung: Lukas Grond, Paula Schulze & Johan Holstein in: Systems analyses Power to Gas: A technology review, DNV-KEMA Energy & Sustainability, Groningen, 2013 (Part of TKI project TKIG01038 Systems analyses Power-to-Gas pathways. Deliverable 1: Technology Review) Habazaki, H., et. al., Applied Catalysis A: General 172 (1998) Co-methanation of carbon monoxide and carbon dioxide on supported nickel and cobalt catalysts prepared from amorphous alloys J.D. Holladay, J. Hu, D.L. King, Y. Wang, Catalysis Today 139 (2009) , An overview of Hydrogen production technologies Kent Hoekman, S., et.al., International Journal of Greenhouse Gas Control 4 (2010) CO 2 recycling by reaction with renewably-generated hydrogen M.A. Laguna-Bercero, Journal of Power Sources 203 (2012) 4-16, Recent advances in high temperature electrolysis using solid oxide fuel cells - A review K. Muller, M. Fleige, F. Rachow and D. Schmeisser, Energy Procedia 40 (2013) Sabatier based CO2-methanation of flue gas emitted by conventional power plants Onwudili, J.A. et. al., Applied Catalysis B : Environmental (2013) Hydrogen and methane selectivity during alkaline supercritical water gasification of biomass with ruthenium-alumina catalyst

18 Interreg IVA-project: p. 18 Marija Saric et. al. ECN NL, IPCS 13, Intern. Conference on Polygenation strategies, september 2013, Vienna, Autrai. Power-to-Gas coupeling to biomethane production: a feasibility study Struis, R.P.W.J. et. al., Applied Catalysis A: General 362 (2009) Sulphur poisoning of Ni catalysts in the SNG production from biomass: A TPO/XPS/XAS study. Toulhoat, H. et. Al. Catalysis Today 50 (1999) Transition metals to sulfur binding energies relationship to catalytic activities in HDS: back to Sabatier with first principles calculations Marga van Zundert, Chemisch 2 Weekblad, 12, 4 juli 2014, pg 13.Waterstofbrosheid treft doel

19 Interreg IVA-project: p. 19 Bijlagen In bijlage A staat een overzicht van de data die gebruikt zijn door Chalmers University [Agersborg] om de kosten te berekenen van een Power-to-gas installatie. Delen uit dit rapport en de appendix zijn integraal overgenomen. In bijlage B staat een overzicht van de data die gebruikt zijn door Benjaminsson et.al. [Benjaminsson] van het Svenskt Gastekniskt Center. Zij hebben verschillende technologieën voor methanisering doorgerekend en de kosten hiervan samengevat in enkele tabellen. Voor een beschrijving van de technologieën wordt naar het oorspronkelijke document van Benjaminsson et.a. [Benjaminson] verwezen. Ook hier zijn de tabellen en grafieken weer integraal uit het rapport overgenomen.

20 Interreg IVA-project: p. 20 Bijlage A Integration of Power-to-Gas in Gasendal and GoBiGas Master s Thesis within the Sustainable Energy Systems programme JONATAN AGERSBORG, EMIL LINGEHED Department of Energy and Environment Division of Energy Technology CHALMERS UNIVERSITY OF TECHNOLOGY Göteborg, Sweden 2013 Report No. T This summary below deals with the details of the input variables specifically for the GoBiGas case and compares the first and second option (see Agersborg [Agersborg] for more details). In Table 19 some key economical parameters are presented for the power-to-gas process at GoBiGas and Gasendal.

21 Interreg IVA-project: p. 21 The specific fixed cost (fixed cost per kwsng) is higher for the process at Gasendal, about 40% higher. At GoBiGas the Sabatier reactor system already exists, as well as a compressor, which lead to a lower investment cost and a lower investment also leads to a lower operation and maintenance cost. INPUT DATA ELECTROLYSER Here follows a technical description of the commercially available electrolyser used in the calculations: NEL A - atmospheric electrolyser. This electrolyser comes from the manufacturer NEL hydrogen, a Norwegian company with long experience of electrolysers. The properties of this electrolyser are presented in Table A1. The power consumption includes all auxiliary equipment except high pressure compression. The electricity consumption decreases linearly down to 20% of the max capacity; this is because of lower current densities (Harrison and Levene 2008). The cost of this electrolyser is about 12,7 MSEK for a capacity of 500 Nm3H2/hr. This electrolyser can switch between operations at 100% to 20% in about 10 minutes. A cold start to 100% takes several hours (Taalesen 2013). Table A1 shows a summary of the properties of the electrolyser.

22 Interreg IVA-project: p. 22 Bijlage B Power to Gas a Technical Review Gunnar Benjaminsson, Johan Benjaminsson, Robert Boogh Rudberg SGC Rapport 2013:284 Svenskt Gastekniskt Center AB, Malmö Production Costs This chapter presents the production cost of both hydrogen and methane. The production cost of hydrogen has a big impact on the cost of methane production. The specific hydrogen production cost is therefore first shown in a separate part of this chapter, thereafter the total cost of methanation is calculated. Parameters for calculation of the production costs are presented in Table 10. Table 10. Parameters used for calculation of the production costs

Rol(len) voor Power-to-Gas in de energievoorziening

Rol(len) voor Power-to-Gas in de energievoorziening Rol(len) voor Power-to-Gas in de energievoorziening Marcel Weeda en Jeroen de Joode Deltalinqs, Waterstof Platform Rotterdam, Carlton Oasis Hotel, Spijkenisse 15 oktober 2013 www.ecn.nl Wat en waarom Power-to-Gas?

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Het gebruik van biogas als transportbrandstof

Het gebruik van biogas als transportbrandstof Dr. Ir. René Cornelissen - Ing. A.F.B ter Braack partners Tractor op Het gebruik van als transportbrandstof 1 LTO Noord partners Tractor op 22.236 leden - Ruim 12.500 veehouders - 500 miljoen kuub uit

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

OIL & GAS. Power-to-Gas. Regionale kans voor zelfvoorziening in energie?! Johan Holstein 07 maart maart 2014 SAFER, SMARTER, GREENER

OIL & GAS. Power-to-Gas. Regionale kans voor zelfvoorziening in energie?! Johan Holstein 07 maart maart 2014 SAFER, SMARTER, GREENER OIL & GAS Power-to-Gas Regionale kans voor zelfvoorziening in energie?! Johan Holstein 07 maart 2014 1 DNV GL 2013 07 maart 2014 SAFER, SMARTER, GREENER Introduction Johan Holstein Technical Consultant

Nadere informatie

Waterstof als draaggas voor uw lab

Waterstof als draaggas voor uw lab Afternoon Seminar 1 april 2009 Waterstof als draaggas voor uw lab Roel WUYTS Sales Project Engineer Gas toevoer Generator Filters GC of Cilinder Regelaar/ Afsluiter Afsluiter Gas toevoer Cylinder Leidingnet

Nadere informatie

Uitdagingen en oplossingen voor waterstof als optie voor lange termijn energieopslag

Uitdagingen en oplossingen voor waterstof als optie voor lange termijn energieopslag Uitdagingen en oplossingen voor waterstof als optie voor lange termijn energieopslag Marcel Weeda en Jeroen de Joode ECN-L--14-047 KIVI Solar-PV 2050 Power Lab, deel 2 24 april 2014, Utrecht www.ecn.nl

Nadere informatie

STRATEGO: Coaching session

STRATEGO: Coaching session STRATEGO: Coaching session 19-11-2014 www.warmtebedrijfrotterdam.nl Content Integrated business model al chart Heat chain Sources heating grid Rotterdam Delivery of industrial waste heat History & lessons

Nadere informatie

Tenders Industriële Energiebesparing (TIEB)

Tenders Industriële Energiebesparing (TIEB) Energieterugwinning uit de rookgassen van de zinkoven Energieterugwinning uit de rookgassen van de zinkoven Subsidieregeling Aard project Tenders Industriële Energiebesparing (TIEB) Marktintroductieproject

Nadere informatie

SCHEIKUNDE. Hoofdstuk 9

SCHEIKUNDE. Hoofdstuk 9 SCHEIKUNDE Hoofdstuk 9 Par. 1 Elke chemische reactie heeft een energie-effect. De chemische energie voor én na de reactie is niet gelijk. Als de reactie warmer wordt is de chemische energie omgezet in

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Samenvatting Zure gassen zijn veelvuldig aanwezig in verschillende concentraties in industriële gassen. Deze moeten vaak verwijderd worden vanwege corrosie preventie, operationele, economische en/of milieu

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde 1-2 vwo 2008-II

Eindexamen scheikunde 1-2 vwo 2008-II Ammoniak Ammoniak wordt bereid uit een mengsel van stikstof en waterstof in de molverhouding N 2 : H 2 = 1 : 3. Dit gasmengsel, ook wel synthesegas genoemd, wordt in de ammoniakfabriek gemaakt uit aardgas,

Nadere informatie

GROEN AARDGAS via VERGASSING

GROEN AARDGAS via VERGASSING ECN-M--07-069 GROEN AARDGAS via VERGASSING A. van der Drift Gepresenteerd tijdens het Minisymposium Groen Gas, Maarssen, 28 juni 2007 Augustus 2007 GROEN AARDGAS via VERGASSING Bram van der Drift www.ecn.nl

Nadere informatie

HERHALINGS TENTAMEN CHEMISCHE THERMODYNAMICA voor S2/F2/MNW2 Woensdag 14 januari, 2009, 18.30 20.30

HERHALINGS TENTAMEN CHEMISCHE THERMODYNAMICA voor S2/F2/MNW2 Woensdag 14 januari, 2009, 18.30 20.30 HERHALINGS TENTAMEN CHEMISCHE THERMODYNAMICA voor S2/F2/MNW2 Woensdag 14 januari, 2009, 18.30 20.30 Bij het tentamen mag gebruik worden gemaakt van een GR en BINAS. NB: Geef bij je antwoorden altijd eenheden,

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Voordelen van stoom door WKK in België : Projectaanpak THEOLIA

Voordelen van stoom door WKK in België : Projectaanpak THEOLIA S u s t a i n a b l e E n e r g y S o l u t i o n s Voordelen van stoom door WKK in België : Projectaanpak THEOLIA Promotiedag STOOM 18 mei 2006 VITO te Mol Frederic Vermeulen Marketing en Sales Manager

Nadere informatie

Tentamen Thermodynamica

Tentamen Thermodynamica Tentamen Thermodynamica 4B420 4B421 10 november 2008, 14.00 17.00 uur Dit tentamen bestaat uit 4 opeenvolgend genummerde opgaven. Indien er voor de beantwoording van een bepaalde opgave een tabel nodig

Nadere informatie

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Cutting Energy Related CO 2 Emissions Baseline Emissions 62 Gt BLUE Map Emissions 14 Gt 2030 Key aspects

Nadere informatie

Waterstofstroom - Agenda

Waterstofstroom - Agenda Rol van waterstof bij energietransitie Rob van der Sluis Waterstofstroom - Agenda Introductie MTSA Brandstofcel principe Waterstof en Energietransitie Het 2 MW project een fotoreportage 1 MTSA Technopower

Nadere informatie

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland Jan Schouten Quality Safety Environmental care A company driven by strong core values CO 2 -neutrale productie Eerste 100 % CO 2 -neutrale truckfabriek in Gent Windenergie, zonne-energie, biobrandstoffen

Nadere informatie

Datum: 11 oktober 2006 Tijd: 09.00 12.00 uur

Datum: 11 oktober 2006 Tijd: 09.00 12.00 uur Tentamen Blijvende Energiebronnen (4P510) Datum: 11 oktober 2006 Tijd: 09.00 12.00 uur N.B. Aangezien de vraagstukken van dit tentamen door verschillende docenten worden beoordeeld, dient u elk vraagstuk

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Wilt u warmte en elektriciteit. res-fc market

Wilt u warmte en elektriciteit. res-fc market Wilt u warmte en elektriciteit res-fc market Het project Het EU-project RES-FC Market wil de marktintroductie van brandstofcelsystemen voor huishoudens (FCHS) die gebruik maken van hernieuwbare energie

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2011 - I

Eindexamen scheikunde havo 2011 - I Beoordelingsmodel Uraanerts 1 maximumscore 2 aantal protonen: 92 aantal elektronen: 88 aantal protonen: 92 1 aantal elektronen: aantal protonen verminderd met 4 1 2 maximumscore 2 Voorbeelden van een juist

Nadere informatie

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Toelichting Instrument 5 Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Instrument 5, Concepten voor energieneutrale wijken De gehanteerde definitie voor energieneutraal is als volgt: Een

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37172 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37172 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/37172 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Kortlever, Ruud Title: Selective and efficient electrochemical CO2 reduction on

Nadere informatie

Energie en Energiebalans. Dictaat hoofdstuk 5

Energie en Energiebalans. Dictaat hoofdstuk 5 Energie en Energiebalans Dictaat hoofdstuk 5 Inleiding Energiebalansen = boekhouden met energie elementaire warmteleer; energieberekeningen rond eenvoudige systemen en chemische reacties Overzicht college

Nadere informatie

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rob van der Sluis 1 Van fossiel naar duurzaam Andere brandstof / energiedrager Andere infrastructuur

Nadere informatie

De verliezen van /in het systeem zijn ook het gevolg van energietransformaties!

De verliezen van /in het systeem zijn ook het gevolg van energietransformaties! Centrale Verwarmingssysteem Uitwerking van de deelvragen 1 ) Wat zijn de Energietransformaties in het systeem? De Energietransformaties die optreden in het CV-systeem zijn a. Boven de brander c.q. in de

Nadere informatie

Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen

Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen 1 Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen, 11 februari 2014 2 Inhoud 1. Brandstofopties 2. Kansen en onzekerheden 3. Milieuaspecten 4. Conclusies & aanbevelingen 3 Alternatieve

Nadere informatie

a. Beschrijf deze reactie met een vergelijking. In het artikel is sprake van terugwinning van zwavel in zuivere vorm.

a. Beschrijf deze reactie met een vergelijking. In het artikel is sprake van terugwinning van zwavel in zuivere vorm. PEARL GTL Oliemaatschappijen zoals Shell willen aan de nog steeds stijgende vraag naar benzine en diesel kunnen blijven voldoen én ze willen de eindige olievoorraad zoveel mogelijk beschikbaar houden als

Nadere informatie

TOETS CTD voor 1 ste jaars MST (4051CHTHEY, MST1211TA1, LB1541) 10 maart 2015 14.00-15.30 uur Docenten: L. de Smet, B. Dam

TOETS CTD voor 1 ste jaars MST (4051CHTHEY, MST1211TA1, LB1541) 10 maart 2015 14.00-15.30 uur Docenten: L. de Smet, B. Dam TOETS CTD voor 1 ste jaars MST (4051CHTHEY, MST1211TA1, LB1541) 10 maart 2015 14.00-15.30 uur Docenten: L. de Smet, B. Dam Naam:. Studentnummer Leiden:... En/of Studentnummer Delft:... Dit tentamen bestaat

Nadere informatie

Transport en opslag van CO 2. P. Lako

Transport en opslag van CO 2. P. Lako Transport en opslag van CO 2 P. Lako ECN-I--06-006 Februari 2006 Verantwoording Deze korte studie is uitgevoerd in het kader van het project Optiedocument energie en emissies 2010/2020 van ECN Beleidsstudies

Nadere informatie

Energieopslag en flexibiliteit - kansen en onzekerheden

Energieopslag en flexibiliteit - kansen en onzekerheden Energieopslag en flexibiliteit - kansen en onzekerheden Early morning toast kiemt Hoenderloo 8-10-2014 www.ecn.nl R&D programma s ECN Policy Studies Energy Engineering Environment Energy Efficiency & CCS

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

HERNIEUWBARE WATERSTOF GENERATIE WATERSTOFNET CONGRES, HELMOND RUBEN LIETEN, IMEC

HERNIEUWBARE WATERSTOF GENERATIE WATERSTOFNET CONGRES, HELMOND RUBEN LIETEN, IMEC HERNIEUWBARE WATERSTOF GENERATIE WATERSTOFNET CONGRES, HELMOND RUBEN LIETEN, IMEC HERNIEUWBARE BRANDSTOFFEN Hernieuwbare brandstoffen? - Hoge energie dichtheid (H 2 : 10 x beter dan batterijen) - Toepassingen:

Nadere informatie

Energievoorziening vanuit organische reststoffen

Energievoorziening vanuit organische reststoffen Energievoorziening vanuit organische reststoffen 28 September 2012 Jacques Poldervaart www.synvalor.com/info@synvalor.com Synvalor History First work on Gasification Development torrefaction with Torbed

Nadere informatie

Nuon Magnum. Een volgende stap in de energietransitie. Rien van Haperen, Project Directeur Nuon Magnum. Utrecht, 6 december 2006

Nuon Magnum. Een volgende stap in de energietransitie. Rien van Haperen, Project Directeur Nuon Magnum. Utrecht, 6 december 2006 Nuon Magnum Een volgende stap in de energietransitie Rien van Haperen, Project Directeur Nuon Magnum Utrecht, 6 december 2006 Nuon in het kort Nuon is een zelfstandig, internationaal energiebedrijf gevestigd

Nadere informatie

EnergieConversiePark Breda. Jan Venselaar, Nathalie Márquez Luzardo (Avans hogeschool) en Patrick Reumerman (BTG)

EnergieConversiePark Breda. Jan Venselaar, Nathalie Márquez Luzardo (Avans hogeschool) en Patrick Reumerman (BTG) EnergieConversiePark Breda Jan Venselaar, Nathalie Márquez Luzardo (Avans hogeschool) en Patrick Reumerman (BTG) Inhoud Inleiding Technisch ontwerp Bedrijfseconomische doorrekening Duurzaamheidsanalyse

Nadere informatie

Duurzame warmte in de SDE+

Duurzame warmte in de SDE+ Duurzame warmte in de SDE+ Sander Lensink www.ecn.nl Doel van de presentatie Filosofie achter wijziging in de SDE-regeling Belangrijkste verschillen tussen SDE en SDE+ Uitwerking bio-wkk in de SDE+ 2 29-06-2011

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler

I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler MATEN & INFORMATIE I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler Deze unieke modulerende zender, als enige ter wereld, verlaagt het energieverbruik aanzienlijk. Het werkt in combinatie met de energy

Nadere informatie

DEEL I Energieopslag als sluitstuk voor een koolstofarm energiesysteem (POM West-Vlaanderen)

DEEL I Energieopslag als sluitstuk voor een koolstofarm energiesysteem (POM West-Vlaanderen) Interreg IVA-project: p. 1 Inhoudstafel DEEL I Energieopslag als sluitstuk voor een koolstofarm energiesysteem (POM West-Vlaanderen) DEEL II Aanbod aan elektriciteitsoverschotten in Nederland en België

Nadere informatie

EnergieConversiePark Moerdijk Een ECP aansluitend op bestaande verwerking van biomassa

EnergieConversiePark Moerdijk Een ECP aansluitend op bestaande verwerking van biomassa EnergieConversiePark Moerdijk Een ECP aansluitend op bestaande verwerking van biomassa Nathalie Márquez Luzardo, Jan Venselaar (Avans Hogeschool) en Patrick Reumerman (BTG) Inleiding - ECP Moerdijk is

Nadere informatie

SHP / SHP-T Standard and Basic PLUS

SHP / SHP-T Standard and Basic PLUS Range Features ErP compliant High Pressure Sodium Lamps Long life between 24,000 to 28,000 hours, T90 at 16,000 hours Strong performance with high reliability Car park, Street and Floodlighting applications

Nadere informatie

ZUUR-BASE BUFFERS Samenvatting voor het VWO

ZUUR-BASE BUFFERS Samenvatting voor het VWO ZUUR-BASE BUFFERS Samenvatting voor het VWO versie december 2014 INHOUDSOPGAVE 1. Vooraf 2. Wat is een buffer? 3. Hoe werkt een buffer? 4. Geconjugeerd zuur/base-paar 5. De ph van een buffer De volgende

Nadere informatie

HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN

HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN M A N U A L HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN MANUAL - ACTIVE MOTOR VALVE Model E710877 E710878 E710856 E710972 E710973 www.tasseron.nl Inhoud / Content NEDERLANDS Hoofdstuk Pagina NL 1 ALGEMEEN 2 NL 1.1

Nadere informatie

Zonnewaterstof in het energielandschap van de toekomst. Prof. Johan A. Martens KU Leuven

Zonnewaterstof in het energielandschap van de toekomst. Prof. Johan A. Martens KU Leuven Zonnewaterstof in het energielandschap van de toekomst Prof. Johan A. Martens KU Leuven Op dit ogenblik groeit de wereldbevolking met groeit wereld energieverbruik met kw stijgt de aardolie ontginning

Nadere informatie

Kansen voor Power to Gas

Kansen voor Power to Gas Opdrachtgever Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Postbus 8242 3503 RE UTRECHT Contactpersoon drs. E. Everts Adviseur Sparkling Projects Postbus 10209 7301 GE APELDOORN Contactpersonen ir. J.P. Jansen

Nadere informatie

Opwaarderen tot aardgaskwaliteit Van biogas naar groen gas

Opwaarderen tot aardgaskwaliteit Van biogas naar groen gas Opwaarderen tot aardgaskwaliteit Van biogas naar groen gas Biogas wordt geproduceerd door het vergisten van onder meer gewasresten, vloeibare reststromen en maïs, vaak in combinatie met dierlijke mest.

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

Kolenvergasser. Kolenvergasser 2009-02-01 hdefc.doc

Kolenvergasser. Kolenvergasser 2009-02-01 hdefc.doc Kolenvergasser 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 Beantwoord de vragen 1 t/m 3 aan de hand van het in bron 1 beschreven proces. Bron 1 De

Nadere informatie

Soorten brandstoffen en aandrijvingen. Alternatieve Brandstoffen. Alternatieve Brandstoffen. Enkele voorbeelden. Alternatieve aandrijvingen

Soorten brandstoffen en aandrijvingen. Alternatieve Brandstoffen. Alternatieve Brandstoffen. Enkele voorbeelden. Alternatieve aandrijvingen Soorten brandstoffen en aandrijvingen WATT Roadshow wagens, alternatieve transportmiddelen en technologie De voor- en nadelen van WATT-voertuigen Prof. Joeri Van Mierlo Conventionele brandstoffen Benzine,

Nadere informatie

De warmtepomp. Dominique Hendrikx Bram Oosterbos Maarten Reuskens

De warmtepomp. Dominique Hendrikx Bram Oosterbos Maarten Reuskens De warmtepomp Dominique Hendrikx Bram Oosterbos Maarten Reuskens A2 A2 A1 Introduction Environmental issues: Solutions: Greenhouse effect Air and water pollution Wind and water turbines Solar cells Heat

Nadere informatie

De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden

De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden Symposium De Gassamenstelling van de toekomst, 28 mei 2015, Regardz De Eenhoorn, Amersfoort Aad Correljé TU Delft TBM Economics of Infrastructures

Nadere informatie

Ontwikkelingen op het gebied van Warmteopslag

Ontwikkelingen op het gebied van Warmteopslag Ontwikkelingen op het gebied van Warmteopslag R. de Boer Oktober 2013 ECN-L--13-068 Ontwikkelingen op het gebied van Warmteopslag Workshop flexibele BioWKK op de energiemarkt 2 oktober 2013 Robert de Boer

Nadere informatie

Heating the Flowers. A Cooperation of FloraHolland, HVC and Westland Infra

Heating the Flowers. A Cooperation of FloraHolland, HVC and Westland Infra Heating the Flowers A Cooperation of FloraHolland, HVC and Westland Infra Agenda 2 FloraHolland Shareholders Project in a nutshell Coöperatie 3 Kwekerscoöperatie met als doel: Krachtenbundeling en versterking

Nadere informatie

SHP-TS TwinArc SA SHP-TS 400W TWINARC E40 SL PRODUCT OVERVIEW

SHP-TS TwinArc SA SHP-TS 400W TWINARC E40 SL PRODUCT OVERVIEW Range Features Range of high pressure sodium lamps with double arc tube construction Dual arc tube design guarantees immediate re-strike after a power interruption Doubled lamp life and reduced occurrence

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Scheikundige begrippen

Scheikundige begrippen Scheikundige begrippen Door: Ruby Vreedenburgh, Jesse Bosman, Colana van Klink en Fleur Jansen Scheikunde begrippen 1 Chemische reactie Ruby Vreedenburgh Overal om ons heen vinden er chemische reacties

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner The association between momentary affect and sexual desire: The moderating role of partner

Nadere informatie

IPT hertentamen - 03-07-2015, 9:00-12:00

IPT hertentamen - 03-07-2015, 9:00-12:00 IPT hertentamen - 03-07-2015, 9:00-12:00 Cursus: 4051IPTECY Inleiding ProcesTechnologie Docenten: F. Kapteijn & V. van Steijn Lees elke vraag volledig door voordat je aan (a) begint. Schrijf op elk blad

Nadere informatie

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Scheikunde Hoofdstuk 2 Samenvatting Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Fossiele brandstof Koolwaterstof Onvolledige verbranding Broeikaseffect Brandstof ontstaan door het afsterven van levende organismen,

Nadere informatie

Gebruik van de kostenstandaard in R&D. Jan Post, Emile Cornelissen en Hans Huiting 9 september 2010

Gebruik van de kostenstandaard in R&D. Jan Post, Emile Cornelissen en Hans Huiting 9 september 2010 Gebruik van de kostenstandaard in R&D Jan Post, Emile Cornelissen en Hans Huiting 9 september 2010 Inhoud 1. Plaats van kostenstandaard in R&D 2. Voorbeeldprojecten AiRO Sewer Mining High Recovery SWRO

Nadere informatie

Oefenopgaven CHEMISCHE INDUSTRIE

Oefenopgaven CHEMISCHE INDUSTRIE Oefenopgaven CEMISCE INDUSTRIE havo OPGAVE 1 Een bereidingswijze van fosfor, P 4, kan men als volgt weergeven: Ca 3 (PO 4 ) 2 + SiO 2 + C P 4 + CO + CaSiO 3 01 Neem bovenstaande reactievergelijking over

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Partners TNO is een onafhankelijk kennis instituut met meer dan 80 jaar ervaring in technologie

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

XIII. Samenvatting. Samenvatting

XIII. Samenvatting. Samenvatting XIII In dit werk wordt de invloed van dimethyldisulfide (DMDS) en van zeven potentiële additieven op het stoomkraken van n-hexaan onderzocht aan de hand van experimenten in een continu volkomen gemengde

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Alternatieve Brandstoffen - Chemie verdieping - Ontwikkeld door dr. T. Klop en ir. J.F. Jacobs Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk

Nadere informatie

GroenGas InOpwerking. Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up. Rene Cornelissen (CCS) 11 maart 2015

GroenGas InOpwerking. Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up. Rene Cornelissen (CCS) 11 maart 2015 GroenGas InOpwerking Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up Rene Cornelissen (CCS) 11 maart 2015 Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up Inhoudsopgave CCS Inleiding Situatie kleinschalige vergisting

Nadere informatie

Toets02 Algemene en Anorganische Chemie. 30 oktober 2015 13:00-15:30 uur Holiday Inn Hotel, Leiden

Toets02 Algemene en Anorganische Chemie. 30 oktober 2015 13:00-15:30 uur Holiday Inn Hotel, Leiden Toets02 Algemene en Anorganische Chemie 30 oktober 2015 13:00-15:30 uur Holiday Inn Hotel, Leiden Naam: Studentnummer Universiteit Leiden: Dit is de enige originele versie van jouw tentamen. Het bevat

Nadere informatie

Welkom aan Ondernemerskontakt DE HURK. Eindhoven, October 7, Diederick Luijten

Welkom aan Ondernemerskontakt DE HURK. Eindhoven, October 7, Diederick Luijten Welkom aan Ondernemerskontakt DE HURK Eindhoven, October 7, Diederick Luijten Site Veiligheidsinstructies Ingang In geval van evacuatie, volg de instructies op van de Air Liquide medewerkers. Air Liquide,

Nadere informatie

Lang leven het Smart Grid! Nu het gebouw nog! Wim Zeiler

Lang leven het Smart Grid! Nu het gebouw nog! Wim Zeiler Lang leven het Smart Grid! Nu het gebouw nog! Wim Zeiler Context 40% van alle energie wordt in de westerse wereld gebruikt in gebouwen [1] Elektriciteit is een duurzame energie drager Een nieuw type elektriciteitsnet

Nadere informatie

Hieronder zie je een schema van een eenvoudige chemische cel met koper/zink elektroden. Bestudeer dit schema met aandacht:

Hieronder zie je een schema van een eenvoudige chemische cel met koper/zink elektroden. Bestudeer dit schema met aandacht: Cursus Chemie 7-1 Hoofdstuk 7 : INDIREKTE REDOXREACTIES (met elektrodes) Naast de directe zijn er ook indirecte redoxreacties. Dat wil zeggen: er is geen direct contact tussen de deeltjes van de oxidator

Nadere informatie

Footprint 2014. Rollecate Groep. Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1

Footprint 2014. Rollecate Groep. Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1 Footprint 2014 Rollecate Groep Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1 Datum Versie Opsteller Gezien Handtekening Juni 2015 Definitief Dhr. S.G. Jonker Dhr. R. van t Hull AMK Inventis Advies en Opleiding

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar Drie scenario s bestaande technologie Netgebonden Infrastructuur: elektriciteit en warmte (gas) Actuele gegevens van 2012 vertaald naar 2035

Nadere informatie

Humidity Roadmap. Aansluiting van NMi VSL op de Europese roadmap voor vochtontwikkeling. Rien Bosma. NMi - the Art of Measurement

Humidity Roadmap. Aansluiting van NMi VSL op de Europese roadmap voor vochtontwikkeling. Rien Bosma. NMi - the Art of Measurement Humidity Roadmap Aansluiting van NMi VSL op de Europese roadmap voor vochtontwikkeling Rien Bosma Inhoud imera Roadmap Humidity Huidige status bij het NMi VSL Ontwikkelingsprogramma 2009-2012 imera imera

Nadere informatie

Maximale energie-efficiëntie in datacenters met DC? wisselspanning versus gelijkspanning. ABB - Robin Koeken

Maximale energie-efficiëntie in datacenters met DC? wisselspanning versus gelijkspanning. ABB - Robin Koeken Maximale energie-efficiëntie in datacenters met DC? wisselspanning versus gelijkspanning ABB - Robin Koeken Deze lezing wordt u aangeboden door: ABB is een wereldwijde leider op het gebied van energieen

Nadere informatie

Rekenen aan reacties (de mol)

Rekenen aan reacties (de mol) Rekenen aan reacties (de mol) 1. Reactievergelijkingen oefenen: Scheikunde Deze opgaven zijn bedoeld voor diegenen die moeite hebben met rekenen aan reacties 1. Reactievergelijkingen http://www.nassau-sg.nl/scheikunde/tutorials/deeltjes/deeltjes.html

Nadere informatie

Fysische Chemie en Kinetiek 2009-2010

Fysische Chemie en Kinetiek 2009-2010 Fysische Chemie en Kinetiek 009-010 Deeltentamen 01 3 oktober 009, 9:00-1:00 Naam: Studentnummer: Dit is de enige originele versie van jouw tentamen. Het bevat dit voorblad en de opgaven. Waar nodig word

Nadere informatie

Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn!

Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn! Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn! Roadmap DURABILIT Drivers and barriers Refurbishment, hergebruik en grondstoffen Footprint reductie door hergebruik Value matrix Succesfactoren Discussie DURABILIT

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Tijdelijke duurzame energie

Tijdelijke duurzame energie Tijdelijke duurzame energie Tijdelijk Uitgewerkte businesscases voor windenergie, zonne-energie en biomassa Anders Bestemmen Tijdelijke duurzame energie Inleiding In het Corporate Innovatieprogramma van

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Inzichten uit een regio:

Inzichten uit een regio: Er is een brede duurzaamheidsscope nodig voor afwegingen rond de bodem; de energietransitie staat daarin centraal. Inzichten uit een regio: Sneller afbouwen van fossiele energie De bodem is onmisbaar bij

Nadere informatie

Systeemdenken: industrie en milieu. Massabalansen

Systeemdenken: industrie en milieu. Massabalansen Systeemdenken: industrie en milieu Massabalansen Afvalverwerking - systeem Hoe ziet het systeem voor huishoudelijk afvalverwijdering er uit in Nederland? Welk produkt, welke bewerkingen, kosten, milieubelasting?

Nadere informatie

Het spel: Rad van Fortuin

Het spel: Rad van Fortuin Het spel: Rad van Fortuin Spelregels: - iedereen draait om beurt aan het rad. - als het rad stopt, moeten ze een vraag beantwoorden. Goed antwoord: krijgen ze de punten waar het rad is gestopt en mogen

Nadere informatie

Hoe cashflow te interpreteren. Volgens de lesgever <> begin liquiditeit einde liquiditeit hoewel alle reporting modellen wel zo

Hoe cashflow te interpreteren. Volgens de lesgever <> begin liquiditeit einde liquiditeit hoewel alle reporting modellen wel zo Hoe cashflow te interpreteren. Volgens de lesgever begin liquiditeit einde liquiditeit hoewel alle reporting modellen wel zo zijn opgemaakt (ook onder IFRS) IAS 7 maakt gebruik van cashstroom tabellen,

Nadere informatie

WAARSCHUWING! Alleen geschikt

WAARSCHUWING! Alleen geschikt P ROFI FUEL CELL KIT GEBRUIKSAANWIJZING NL WAARSCHUWING! Alleen geschikt voor kinderen vanaf 10 jaar. Het gebruik is alleen toegestaan onder toezicht van volwassenen, die op de hoogte zijn van de in de

Nadere informatie