Paddenstoelen in de klas alle groepen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Paddenstoelen in de klas alle groepen"

Transcriptie

1 Paddenstoelen in de klas alle groepen docentenhandleiding

2 Uitgave: ANMEC Paddenstoelen in de klas Docentenhandleiding Redactie Paula Wanner Lay-out Jolanda van der Heijden Met dank aan: De Hortus, centrum voor Natuur en Milieu, Milieudienst Zuid-Oost Utrecht, Milieudienst Noord-West Utrecht. Het lesmateriaal mag vrij gekopieerd worden voor gebruik op school en is gratis te downloaden van onze website Vermenigvuldiging voor overige doeleinden is uitsluitend toegestaan na toestemming van ANMEC. Telefoon Website Facebook ANMEC September 2013

3 Inhoud Inleiding Doel van het lesmateriaal 5 Aanlsuiting bij lesmethoden 6 Materiaal en verzorging / Organisatie 7 Schematisch overzicht van de lessen 8 Startactiviteiten 9 Kernactiviteiten 11 Afsluitende activiteiten 24 Extra activiteiten 27 Bijlagen Bijlage 1 - Het cadeau van Koning Herfst 30 Bijlage 2 - Brief van koning Herfst 31 Bijlage 3 - Voorbeeld Groei- en verzorgingsposter 32 Bijlage 4 - Wij kweken paddenstoelen! 33 Bijlage 5 - Groeifasen 36 Bijlage 6 - Tips voor het begeleiden van de Herfstwandeling 40 Bijlage 7 - Veelgestelde vragen 41 Bijlage 8 - Achtergrondinformatie 42 3

4 4

5 i n l e i d i n g Inleiding Of je nu groot of klein bent; paddenstoelen blijven iets speciaals. De één geniet vooral van het zoeken naar paddenstoelen in het bos, de ander van de heerlijke recepten. Weer een ander denkt bij paddenstoelen aan de magische verhalen die hierover de ronde doen. In deze handleiding staan tal van activiteiten beschreven, geschikt voor alle klassen van het basisonderwijs. Zo krijgen de kleuters een bezoek van Koning Herfst en komen de leerlingen in de hogere klassen als echte onderzoekers gaandeweg alles te weten over paddenstoelen en schimmels. De leerlingen gaan bovendien als echte koks aan de slag om van de (zelfgekweekte) paddenstoelen heerlijke gerechten te maken! Deze handleiding Paddenstoelen in de klas bestaat uit achtergrondinformatie en lessuggesties. U heeft de keuzevrijheid om de lessen aan te passen aan uw eigen situatie in de klas. Het schema op pagina 8 is hier handig bij. Bij dit lesmateriaal kunt u gebruik maken van een kweekpakket voor champignons. Meer informatie hierover leest u bij materiaaltips. Kerndoelen Dit seizoenspakket sluit aan op de volgende kerndoelen: Kerndoel 39 De leerlingen leren met zorg om te gaan met het milieu. Kerndoel 40 De leerlingen leren in de eigen omgeving veel voorkomende planten en dieren onderscheiden en benoemen en leren hoe ze functioneren in hun leefomgeving. Kerndoel 41 De leerlingen leren over de bouw van planten, dieren en mensen en over de vorm en functie van hun onderdelen. Doelgroep Deze handleiding Paddenstoelen in de klas is bedoeld voor de groepen 1 t/m 8 van het basisonderwijs. Geschikte periode De maanden oktober, november en december zijn het meest geschikt voor Paddenstoelen in de klas. Houd er rekening mee dat de ontwikkeling van de paddenstoelen in het kweekpakket 4 à 5 weken duurt. Plan de start van het kweekpakket zo dat de vierde dag niet in een weekend valt en dat de (eerste) oogst voor of na de herfstvakantie plaatsvindt. Doelen Het doel van Paddenstoelen in de klas is leerlingen kennis te laten maken met het uiterlijk, de eigenschappen en de levenscyclus van paddenstoelen. Afhankelijk van het niveau van uw leerlingen en de activiteiten die u kiest, zijn de volgende doelen te behalen: De leerlingen kunnen de levenscyclus van paddenstoelen beschrijven. De leerlingen kunnen uitleggen waarom paddenstoelen belangrijk zijn voor de afbraak van natuurlijk afval. De leerlingen kunnen de verschillende delen van de paddenstoel benoemen (hoed, steel, plaatjes, schimmeldraden). De leerlingen kunnen verschillende soorten padden stoelen onderscheiden en benoemen. 5

6 i n l e i d i n g Aansluiting bij lesmethoden Het seizoenspakket sluit aan bij de volgende methoden voor natuuronderwijs: Methode Groep / boek Hoofdstuk, les Titel In vogelvlucht Groep 6 Thema 2 Schimmels en paddenstoelen Leefwereld Groep 3 Hoofdstuk 5 Praatplaat: Blaadjes in de wind Leefwereld Groep 4 Hoofdstuk 4 Feest in het bos Leefwereld Groep 5 Hoofdstuk 5 Afvaleters Leefwereld Groep 6 Hoofdstuk 5 Herfstbloemen Natuniek Groep 5 Natuurlijk Groep 8 Naut Groep 5 Project 1 Les 6, 7 en 8 Thema 1 Les 3 Thema 1 Les 3 Een broodje poep? Bacteriën en schimmels Kleine wezens Wijzer door de natuur Groep 6 Herfst 2 Les 1, 2 en 3 Les 1 Schimmels Les 2 Paddenstoelen Les 3 Waarom opruimen? De Grote Reis Groep 6 Herfst Overleven Paddenstoelen 6

7 i n l e i d i n g Materiaal en verzorging Dit onderdeel beschrijft de algemene van Paddenstoelen in de klas en de verzorging van het kweekpakket in het bijzonder. Bij de beschrijvingen van de lessuggesties staat weergegeven welke er nodig zijn om de opdracht uit te kunnen voeren. Kweekpakket champignons Het is leerzaam om paddenstoelen te zien groeien. Met het kweekpakket voor champignons kan dit gemakkelijk in de klas. De zelfgekweekte champignons zijn te gebruiken bij de verschillende opdrachten uit de handleiding. Ook is het boeiend om de groei van de champignons bij te houden. In deze handleiding staan hiervoor lessuggesties beschreven. Houd er rekening mee dat de ontwikkeling van de paddenstoelen in het kweekpakket 4 à 5 weken duurt. Gedurende de eerste weken groeien de sporen uit tot zwamvlokken. Dit is aan de oppervlakte niet altijd zichtbaar. Zet de doos op een plaats waar het 18 graden Celsius is. Belangrijk is dat de aarde vochtig blijft. Na ongeveer 3 weken komen de eerste paddenstoelen uit de grond. Het kweekpakket is (1 x per jaar) te bestellen via ANMEC, of online bij organisaties zoals onder andere Hobbychamp, zie Verzorging champignons Paddenstoelen groeien het beste op donkere plekken. Het kweekpakket wordt geleverd in een doos met deksel waarmee het daglicht wordt beperkt. Zorg ervoor dat het deksel zo wordt geplaatst, dat de paddenstoelen voldoende zuurstof krijgen. Daarnaast dienen de paddenstoelen dagelijks water te krijgen met een plantenspuit (niet meegeleverd). Een uitgebreide instructie voor de verzorging van de champignons wordt meegeleverd bij het kweekpakket. In de activiteiten Wij kweken paddenstoelen! en Paddenstoelenkweken: zo doe je dat! staan beschreven hoe u samen met de klas de champignons kunt verzorgen. Zoekkaarten Wanneer u de handleiding bij ANMEC heeft besteld, dan is hier één zoekkaart aan toegevoegd. Extra zoekkaarten kunt u lenen bij de NatuurMEdiatheek van ANMEC, of bestellen in de webwinkel van Veldwerk Nederland, zie Onderzoeksmateriaal, boeken en multimedia Een eenvoudige loep en een spiegeltje maken het bekijken van de paddenstoelen nog interessanter. In boeken over paddenstoelen kunnen uw leerlingen extra informatie opzoeken. In de NatuurMEdiatheek van ANMEC zijn inspiratiepakketten over paddenstoelen te leen. Filmpjes over de paddenstoel zijn te vinden op SchoolTV Beeldbank en Het Klokhuis. SchoolTV Beeldbank: Het Klokhuis: (Zoek op paddenstoelen en schimmels) Een heldere uitleg over paddenstoelen en schimmels is te vinden op Nieuws uit de Natuur: (zoek op paddenstoelen). Organisatie Op pagina 8 vindt u een overzicht van alle lessuggesties. Bij iedere lessuggestie staat de tijdsbesteding, groepsvorm en doelgroep beschreven. Deze doelgroepverdeling is een indicatie. Bekijk ook de activiteiten die beschreven zijn voor de andere groepen. Mogelijk passen deze beter bij uw klas. Deze handleiding maakt het mogelijk: Zelf een programma op te stellen dat past binnen de beschikbare tijd. Activiteiten uit te kiezen die passen bij de interesses en mogelijkheden van uw leerlingen. Onnodige herhaling te voorkomen, bijvoorbeeld als leerlingen als eerder met Paddenstoelen in de klas hebben gewerkt. Een deel van de activiteiten in de zelfstandige werktijd of als keuzemogelijkheid aan te bieden. Binnen de klas te differentiëren; voor een aantal leerlingen van uw klas zijn wellicht de werkbladen van een klas hoger of een klas lager geschikter. Houdt er rekening mee dat de meeste activiteiten vooral interessant zijn in de periode waarop de gekweekte paddenstoelen geoogst kunnen worden. Het is niet noodzakelijk alle activiteiten te doen. De beschreven activiteiten hebben steeds een wisselend accent, bijvoorbeeld op onderzoek, taal of handvaardigheid. Deze zijn verdeeld in start-, kern- en afsluitende activiteiten zodat u een logische opbouw en diepgang in uw lessen(serie) kunt aanbrengen. Aansluitend bevat het lespakket een aantal extra activiteiten waarbij het onderwerp paddenstoelen raakvlak heeft met andere leergebieden. Bij verschillende lessuggesties wordt verwezen naar werkbladen. U vindt deze werkbladen achterin deze handleiding. U kunt de activiteiten op verschillende manieren organiseren: Een ontdekhoek waar champignons worden gekweekt, en waar u loepjes, zoekkaarten, werkbladen en boeken klaarlegt. Leerlingen werken om beurten, bij voorkeur in tweetallen of in een groepje. Een circuitles waarbij gedurende een bepaalde tijd door de hele klas tegelijk aan verschillende opdrachten gewerkt wordt. Een lessenserie: u besteedt elke dag of week, een lesuur of dagdeel aan het onderwerp. Wij wensen u veel plezier met de Paddenstoelen in de klas! 7

8 s c h e m a t i s c h o v e r z i c h t v a n d e l e s s e n Schematisch overzicht van de lessen Pagina Les Groepsvorm (minuten) Startactiviteiten 9 Het cadeau van Koning Herfst Klassikaal Introductie van het kweekpakket Klassikaal 30 Kernactiviteiten 11 Wij kweken paddenstoelen! Klassikaal 5 per dag 5 per dag 13 Paddenstoelen kweken, zo doe je dat! Klassikaal en individueel 14 Herfstwandeling: Op zoek naar de herfst! In groepjes Kijken, voelen, ruiken en proeven Klassikaal Paddenstoelen groeien, net als wij! Individueel Een sporenkijkdoos maken Individueel De groeicirkel: Van klein naar groot Individueel Herfstwandeling: op paddenstoelenjacht In groepjes Paddenstoelen tekenen en onderzoeken Individueel Sporenafdruk maken Individueel 5 20 Woordweb Klassikaal of individueel Er zit schimmel op! In groepjes 20, 5, Het schimmelonderzoek In groepjes 45, 10, Schimmels van héél dichtbij Individueel 15 Afsluitende activiteiten 24 Paddenstoelen op het toneel! Klassikaal De paddenstoelen Quiz In groepjes Smullen met paddenstoelen Klassikaal of in groepjes 26 Paddenstoelententoonstelling Klassikaal 30 Extra activiteiten 27 Stippen tellen Individueel Paddenstoelen ordenen Individueel Paddenstoelenhoed Individueel Kleurplaat paddenstoelen Individueel Herfstmozaïek Individueel Paddenstoelenbos Individueel Paddenstoelen van klei Individueel Paddenstoelen van papier-maché Individueel Paddenstoelen boven en onder de grond Individueel Woordenbrij Individueel Oppervlakte vergroting Klassikaal 5 8

9 s t a r t a c t i v i t e i t e n Startactiviteiten Het cadeau van Koning Herfst Aan de hand van een voorleesverhaal wordt het kweekpakket in de klas geintroduceerd. Doelgroep Groep 1, 2 en 3 Groepsvorm Klassikaal 45 minuten Kweekpakket als cadeau ingepakt Schone bak of emmer Litermaat Leerkracht en/of leerlingen verzamelen herfst voor op tafel: bladeren, zaden, vruchten. Bijlage 1 Het cadeau van Koning Herfst Bijlage 2 Brief van Koning Herfst Doel Aan het eind van de les kennen de leerlingen het begrip herfst en kunnen ze drie verschijnselen opnoemen die zich voordoen in de herfst. Bijvoorbeeld: blaadjes vallen van de bomen; er zijn paddenstoelen; het wordt kouder. Voorbereiding Pak de kweekbak in als cadeau van Koning Herfst, met een mooie strik erom. Doe de brief van Koning Herfst erbij. Regel een leerling uit een hogere groep, die dit cadeau tijdens/na afloop van het verhaal in de klas komt bezorgen. Maak een tafel vrij die kan dienen als herfsttafel. Begin zelf met het inrichten ervan, maar laat de leerlingen zoveel mogelijk zelf materiaal zoeken en meebrengen. Zet de klaar die nodig zijn voor het klaar maken van het kweekpakket: een schone bak of emmer en litermaat. Lees het verhaal vooraf een keer door. Afhankelijk van de leerlingkenmerken kunt u ervoor kiezen om woorden te vervangen of het verhaal te illustreren met beeldend materiaal. Leest u liever geen sprookje voor, dan kunt u ook een ander herfstverhaal voorlezen (bijvoorbeeld uit: Lekker weertje koekepeertje door Carry Slee en Dagmar Stam). Kern (20 minuten) Reageer verbaasd op de komst van het pakje en lees de brief van Koning Herfst voor. Pak het cadeau voorzichtig met de leerlingen samen uit en open de kweekbak. Stel vragen: Wat zou dit nou zijn? Ruik je iets? Wat zie je? Hoor je wat? Hoe zou het voelen? Vertel de leerlingen dan wat er in de doos zit. De komende weken zullen ze zich verbazen over wat er allemaal gebeurt in de doos: eerst duurt het een poos voordat er iets te zien is en dan gaat het opeens heel snel. Maak nu samen met de leerlingen het kweekpakket klaar. Gebruik hierbij werkblad 1 Het klaarmaken van het kweekpakket. Lees de stappen één voor één voor, en laat de leerlingen ze uitvoeren. Bedenk samen met de leerlingen een goede plek voor de bak. Vertel dat ze de komende weken elke dag zelf het kweekpakket mogen verzorgen. Ook gaan ze elke dag kijken wat er gebeurt in de doos. De verzorging staat beschreven in de activiteit Wij kweken paddenstoelen! Afsluiting (10 minuten) Bespreek met de leerlingen hoe je buiten kunt zien dat het herfst is en praat met ze over wat ze al weten over de herfst en paddenstoelen: Hoe zie je dat het herfst is? (verwijs naar het verhaal van Koning Herfst): kleuren, bladeren, geuren Het weer; kouder dan de zomer, veel wind. Wat voor herfstkleuren zie je nu in de natuur? Paddenstoelen zijn heel bijzonder (niet omtrappen) Paddenstoelen zijn soms giftig (niet in je mond stoppen) Kastanjes, eikels en beukennootjes verzamelen Eekhoorns die een wintervoorraad verzamelen Vraag of de leerlingen herfst willen zoeken voor de herfsttafel in de klas. Verloop Introductie (15 minuten) Lees het verhaal Het cadeau van Koning Herfst voor. ens of na afloop van dit verhaal wordt er voor de klas een pakje bezorgd met een brief erbij. 9

10 s t a r t a c t i v i t e i t e n Introductie van het kweekpakket In deze activiteiten maken de leerlingen aan de hand van een instructie samen het kweekpakket klaar. Doelgroep Groep 3 t/m 8 Groepsvorm Klassikaal 30 minuten Kweekpakket Schone bak of emmer Litermaat Werkblad 1 Klaarmaken van het kweekpakket grote poster (zodat het kan blijven hangen, en eventueel aangevuld kan worden in de komende weken) of op het bord. Neem nu werkblad 1 Klaarmaken van het kweekpakket erbij. Het kweekpakket kan klassikaal klaargemaakt worden, waarbij één van de leerlingen de stappen voorleest. Ook kunt u een groepje het kweekpakket laten klaarmaken, terwijl de rest van de klas aan iets anders werkt. Dit groepje kan dan later aan de rest van de klas vertellen wat ze gedaan hebben. Doel Introductie van de lessen en van het kweekpakket. Leerlingen worden enthousiast om in de klas paddenstoelen te gaan kweken. De leerlingen worden zich bewust wat ze al van paddenstoelen weten. Voorbereiding Zet de benodigde klaar. Houd met de introductie van het kweekpakket rekening met de vakantie en weekenden. Zorg ervoor dat de vierde dag op een schooldag valt. Lesverloop Als de leerlingen s morgens binnenkomen, staat er een pakket in de klas: wat een verrassing! Laat twee leerlingen het pakket openmaken en aan de anderen vertellen wat ze denken dat het is. Vertel de leerlingen dat in het kweekpakket dekaarde en champignoncompost zit. Hiermee gaan jullie de komende weken champignons kweken. Bespreek klassikaal wat de leerlingen al van champignons en paddenstoelen weten. Vragen die u hierbij kunt stellen: Wie heeft er wel eens champignons gegeten? Hebben de leerlingen ook wel eens andere paddenstoelen gegeten? Zo ja, welke? Kun je alle paddenstoelen eten? Hoe groeien champignons? Hebben ze een idee hoe ze de champignons moeten verzorgen? Zijn paddenstoelen planten? Nee, schimmels. Waaruit groeien de paddenstoelen? Paddenstoelen groeien uit sporen, dit zijn een soort zaadjes. Deze zitten in de champignoncompost. Wat hebben schimmels nodig om te groeien? Vocht, warmte, zuurstof, licht en voedingsbodem (aarde). U kunt tijdens het klassengesprek ook een woordweb maken van alles wat de leerlingen van paddenstoelen en champignons weten. Maak het woordweb op een 10

11 k e r n a c t i v i t e i t e n Kernactiviteiten Wij kweken paddenstoelen! Deze activiteit is het vervolg op de activiteit Het cadeau van Koning Herfst. De leerlingen verzorgen iedere dag het kweekpakket en houden het groeiproces bij. Doelgroep Groep 1, 2 en 3 Groepsvorm Klassikaal 5 minuten per dag, gedurende 4 weken Kweekpakket Litermaat Plantenspuit Bijlage 4: Wij kweken paddenstoelen 1, 2 en 3 Vel papier, formaat A2 of A1 Eventueel bijlage 5: Groeifasen fase 1, 2, 3 en 4 Doel De leerlingen kunnen benoemen hoe paddenstoelen groeien. Voorbereiding Zorg voor een plantenspuit en litermaat. Maak een grote poster met een overzicht van de weken. In bijlage 3 staat een voorbeeld. Maak de poster op formaat A2 of A1, zodat de leerlingen het goed kunnen zien en ze er plaatjes en tekeningen op kunnen plakken. Kopieer de drie bladen van bijlage 4: Wij kweken paddenstoelen 1, 2 en 3. Kopieer eventueel ook de vier bladen van bijlage 5: Groeifasen. Laat eventueel de plaatjes van de groeifasen in bijlage 5 aan de leerlingen zien. Op welke tekening lijken de paddenstoelen in de klas? Laat de leerlingen tekenen wat er vandaag te zien is (dit kan ook later op de dag). Plak één tekening op de poster. NB: waarschijnlijk is er pas na ongeveer 2 weken wat te zien. 3 Wat moet er vandaag aan verzorging gedaan worden? Gebruik hiervoor bijlage 4: Wij kweken paddenstoelen. Op elk blad is een manier van verzorging afgebeeld. De paddenstoelen hebben namelijk in drie perioden verschillende verzorging nodig. Hang het blad met de verzorging van vandaag op in de klas. Gebruik hiervoor eventueel de verzorgingstabel op pagina 12. Laat de leerlingen goed in de gaten houden: 1 Wanneer het dag 4 is. 2 Wanneer de paddenstoelen zo groot als erwten zijn. 3 Wanneer de paddenstoelen groot genoeg zijn om te oogsten. Vanaf deze momenten hebben de paddenstoelen andere verzorging nodig. Introduceer bij iedere stap het volgend blad van bijlage 4. Laat de leerlingen aan de hand van deze afbeeldingen raden wat er vandaag moet gebeuren. Kies vervolgens twee leerlingen die deze dag het kweekpakket verzorgen. Laat ze een tekening maken van wat ze gedaan hebben en die bij de goede dag op de poster plakken. Lesverloop Bespreek elke dag hoe het met de paddenstoelen gaat en houdt dit bij op de poster. Elke dag verzorgen de leerlingen het kweekpakket. Bespreek elke dag, bijvoorbeeld s ochtends in de kring, met de leerlingen de volgende punten: 1 Hoeveel dagen staat de doos nu in de klas? Dag 1 is de dag waarop de doos opengemaakt en klaargemaakt is. Vul het nummer van de dag in op de poster (vul op maandag ook voor zaterdag en zondag het nummer in). 2 Wat is er vandaag te zien? Bespreek wat er te zien is in het kweekpakket. 11

12 k e r n a c t i v i t e i t e n Hoe moet het kweekpakket worden verzorgd? Wanneer? Verzorging Bijlage 4 Dag 1 De dag waarop de doos is klaargemaakt. Dag 2 en 3 Er hoeft niets te gebeuren. De doos blijft dicht. Wij kweken paddenstoelen 1 Elke dag, vanaf dag 4 tot de paddenstoelen zo groot als erwten zijn Elke dag, tot de paddenstoelen groot genoeg zijn om te oogsten Geef elke dag een klein beetje water, ongeveer 50 ml. Let op dat het hele oppervlak bevochtigd wordt. Zet daarna de deksel gekruist op de doos. Zet de doos nu op een plek waar het ongeveer 18 C is. De champignons mogen nu meer water krijgen. Geef elke dag zoveel water, dat de aarde vochtig is. Geef vandaag geen water. Oogst de grote Wij kweken paddenstoelen 2 Wij kweken paddenstoelen 3 De dag om te na oogsten het oogsten kan de aarde weer vochtig gesproeid worden. Sproei net zo lang tot de aarde goed vochtig is. Geef daarna elke dag water, tot er een nieuwe champignons. oogst komt. Deze paddenstoelen kunnen de leerlingen weer oogsten. De dag daarna kan er opnieuw water gegeven worden, enzovoort. Er komen steeds minder champignons per oogst, er hoeft dus ook minder water gegeven te worden. Na 3 tot 4 oogsten is de teelt meestal uitgeput, maar het kan ook voorkomen dat er 6 keer geoogst kan worden. Hoe groeien onze paddenstoelen? De eerste twee weken moet het kweekpakket wel verzorgd worden, maar zal er nog niets te zien zijn. U kunt er ook voor kiezen om de leerlingen pas vanaf het moment dat er iets te zien is, elke dag of om de dag te laten tekenen hoe het met de paddenstoelen gaat. 12

13 k e r n a c t i v i t e i t e n Paddenstoelen kweken: zo doe je dat! Deze activiteit is het vervolg op de les Introductie van het kweekpakket. Doelgroep Groep 3 t/m 8 Groepsvorm Klassikaal 5 minuten per dag, gedurende 4 weken Kweekpakket Litermaat Plantenspuit Werkblad 2 Paddenstoelen kweken: zo doe je dat! Werkblad 3 Hoe groeien onze paddenstoelen? Hoe groeien onze paddenstoelen? Laat de leerlingen regelmatig even kijken hoe het met de paddenstoelen gaat, bijvoorbeeld elke dag, of om de dag. Op werkblad 3 tekenen ze wat ze zien. Ook vullen ze op dit werkblad in wat er vandaag aan verzorging is gedaan. De eerste twee weken moet het kweekpakket wel verzorgd worden, maar zal er nog niets te zien zijn. U kunt er ook voor kiezen om de leerlingen pas vanaf het moment dat er iets te zien is, elke dag of om de dag te laten tekenen hoe het met de paddenstoelen gaat. Doel De leerlingen ontdekken wat schimmels en paddenstoelen nodig hebben om te kunnen groeien: vocht, warmte, zuurstof, licht en voedingsbodem (aarde). De leerlingen kunnen beschrijven hoe paddenstoelen groeien. Voorbereiding Zorg voor een plantenspuit en litermaat. Kopieer werkblad 2 en hang het op in de klas, in de buurt van het kweekpakket. Kopieer voor elke leerling werkblad 3 Hoe groeien onze paddenstoelen? Lesverloop Elke dag verzorgen 2 leerlingen het kweekpakket. Ze gebruiken hiervoor werkblad 2. Elke leerling houdt op werkblad 3 bij wat ze zien, en hoe het kweekpakket verzorgd is. Elke dag tekenen ze wat ze zien (in het begin niets) en schrijven of tekenen ze wat er aan verzorging is gebeurd. Ook vullen ze het nummer van de dag in. Dag 1 is de dag waarop het kweekpakket klaargemaakt is. De dagen in het weekend tellen ook mee. Verzorging van het kweekpakket De leerlingen kunnen zelf het kweekpakket verzorgen. Maak een rooster voor de verzorging, waarop staat wie op welke dag de verzorging doet. De twee leerlingen die aan de beurt zijn kijken op het werkblad 2 wat er moet gebeuren. Houd zelf ook in de gaten of het kweekpakket goed verzorgd wordt. Bekijk hiervoor het verzorgingsschema op pagina

14 k e r n a c t i v i t e i t e n Herfstwandeling: Op zoek naar de herfst! ens deze wandeling ontmoeten de leerlingen de wilde paddenstoelen en ontdekken ze waar de paddenstoelen groeien. Doelgroep Groep 1, 2 en 3 Groepsvorm Kleine groepjes van 3 à 4 leerlingen Locatie 90 minuten Bos of stadspark nabij de school Voor iedere begeleider een kopie van bijlage 6: Tips voor het begeleiden van de herfstwandeling en bijlage 7: veelgestelde vragen Bakjes Zakjes Vergrootglas Spiegeltje (om onder de hoed te kunnen kijken) Ga op zoek naar paddenstoelen. Als de leerlingen een paddenstoel vinden, laat ze er dan (met een vergrootglas en spiegel) goed naar kijken. Maar er valt nog meer te ontdekken: waar ruikt hij naar? Welke kleur heeft hij? en welke vorm heeft hij? Eventueel kan met behulp van een zoekkaart samen de naam van de paddenstoel opgezocht worden. Zeker namen als eekhoorntjesbrood, elfenbankje, vliegenzwam of inktzwam vinden kinderen vaak interessant om te horen. Ga samen rondom een paddenstoel zitten om deze na te tekenen. Verzamel met de leerlingen ook materiaal die met de herfst te maken hebben (dennenappels, bladeren, kastanjes, beukennootjes). Voeg deze herfstschatten toe aan de herfsttafel. Eventueel: Fototoestel Zoekkaart Tekenblaadjes Kleurpotloden (van kleuren die paddenstoelen kunnen hebben) Doel De leerlingen bestuderen paddenstoelen in de natuurlijke omgeving. De leerlingen verzamelen verschillende natuurproducten die met de herfst te maken hebben. Voorbereiding Vraag begeleiders om een fototoestel mee te nemen. Verdeel de klas in groepjes van 3 à 4 leerlingen. Het is handig als elk groepje een volwassen begeleider heeft, maar dit is niet absoluut noodzakelijk. Kopieer voor de begeleiders bijlage 6. Neem deze waar nodig met de begeleiders door. Zoek vooraf uit waar in de schoolomgeving paddenstoelen en andere herfstverschijnselen te zien zijn en kies een veilige route naar deze locatie. Lesverloop Vertel de leerlingen dat ze de paddenstoelen van dichtbij mogen bekijken, maar er wel af moeten blijven. Vier goede redenen om de paddenstoelen te laten staan in het bos: 1 Paddenstoelen zijn mooi om naar te kijken. Wanneer we ze laten staan kan iedereen ervan genieten. 2 Als je een paddenstoel laat staan, kan hij ervoor zorgen dat zijn sporen rijp worden. Zo kunnen er volgend jaar weer nieuwe paddenstoelen groeien. 3 Veel paddenstoelen zijn giftig. 4 Paddenstoelen zijn belangrijke opruimers in de natuur. 14

15 k e r n a c t i v i t e i t e n Kijken, voelen, ruiken en proeven In deze activiteit gebruiken de leerlingen verschillende zintuigen om paddenstoelen te onderzoeken. Doelgroep Groep 1, 2 en 3 Groepsvorm Klassikaal 30 minuten Champignons van verschillende grootte, voor iedere leerlingen één (waar mogelijk de verschillende maten uit het kweekpakket). Oesterzwammen (supermarkt, het liefst een aantal aan elkaar) Een aantal messen Potlood Kleurpotloden Tekenpapier Voer bovenstaande nogmaals uit, maar dan met de oesterzwammen. Vergelijk ze met elkaar. Kijk goed naar de hoeden van de oesterzwam en de champignons. Wat zijn de verschillen? Kijk onder de hoeden van beide paddenstoelen. Wat zien de leerlingen? Ruiken de paddenstoelen hetzelfde? Voelen ze hetzelfde aan? Heeft de oesterzwam een even lange steel als de champignon? Snijd alle oesterzwammen los en tel samen met de leerlingen hoeveel paddenstoelen het zijn. Proef een stukje van beide soorten paddenstoelen. Is er verschil in smaak? Laat de leerlingen de paddenstoelen natekenen op het tekenpapier. Voorbereiding Bekijk vooraf of er genoeg champignons van verschillende grootte in de kweekset aanwezig zijn. Vul dit eventueel aan met een aantal gekochte exemplaren. Wanneer er gewerkt wordt met kleine groepjes, zorg er dan voor dat voor ieder groepje de verschillende paddenstoelen aanwezig zijn. Verloop Neem de kweekbak erbij en pluk (door voorzichtig onderaan de steel te draaien, dichtbij de aarde) verschillende maten champignons. Deel de champignons uit en zorg dat elke leerling er één heeft. Zorg dat er ook voldoende andere eetbare paddenstoelen zijn, waarmee de leerlingen de waarnemingen kunnen doen. Daarna stelt u de volgende vragen: Zien (Wijs de onderdelen aan) Weet je een naam hiervoor? Hoed, steel, rokje. Wat zie je onderaan de hoed? Dat noemen we plaatjes. Hoe ziet de paddenstoel er vanbinnen uit? Snijd de champignon in de lengte door. Ruiken Hoe ruikt de champignon? Voelen Hoe voelt de champignon? Ruw, glad, droog, nat, hard, zacht? Voelen kleine champignons anders dan grote? Kleine knopjes zijn harder dan grotere, de rijpe paddenstoel is het zachtst. Kun je ze van hard naar zacht op een rij leggen? Proeven Hoe smaakt de champignon? Proef maar. 15

16 k e r n a c t i v i t e i t e n Paddenstoelen groeien, net als wij! Bij deze activiteit vergelijken de leerlingen de ontwikkeling van de paddenstoel met de ontwikkeling van de mens. Doelgroep Groep 1 en 2 Groepsvorm Klassikale instructie, vervolgens individueel 15 minuten Werkblad 4 Paddenstoelen groeien, net als wij! (A) en (B) voor iedere leerling. Schaar Lijm Kleurpotloden Voorbereiding Zorg ervoor dat de leerlingen de groei van de paddenstoel ook al in de kweekset hebben gezien, zodat u hier naar kunt verwijzen. Lesverloop Begin de les met een kringgesprek: Wat zie je nu in de bak? Wat is er de afgelopen tijd allemaal gebeurd? Er is iets veranderd aan die witte dingetjes in de bak met aarde. Veranderen wij ook? Hoe noem je dat? Deel vervolgens de werkbladen uit. Op werkblad 4A is de ontwikkeling van een mens te zien, in 4 stadia: baby, kruipende peuter, kleuter, volwassene. Daaronder de ontwikkeling van de champignon in 4 stadia. Werkblad 4B is een matrix voor de leerlingen om de 8 plaatjes in te plakken. Laat de leerlingen de plaatjes inkleuren, en in de juiste volgorde leggen en opplakken. Vertel vooraf waar ze de plaatjes op kunnen plakken. Uiteindelijk zien de leerlingen op hun werkblad de groeiontwikkeling van mens én champignon onder elkaar. Een sporenkijkdoos maken Met behulp van een sporenkijkdoos kun je de sporen uit de hoed zien vallen. Doelgroep Groep 1 t/m 6 Groepsvorm Individueel 30 minuten Schoenendoos Schaar Kwast, zwarte verf Sterke lamp De hoed van een rijpe paddenstoel Computer met internet en/of smart bord waarop filmpje kan worden getoond. Werkblad 5 Een sporenkijk doos maken Voorbereiding Besluit of u elke leerling een kijkdoos laat maken of dat u een groepje leerlingen er één voor de hele klas laat maken. Zorg dat het filmpje Sporendoos van Schooltv Beeldbank klaarstaat. Verloop Vertel de leerlingen dat ze een sporoscoop gaan maken. Laat hen het filmpje Sporendoos van Schooltv Beeldbank zien. Bespreek samen met de leerlingen de stappen die ze moeten uitvoeren. Schrijf deze stappen eventueel op het bord of deel werkblad 5 uit. Vraag nadat alle leerlingen de sporendoos hebben bekeken, wat de leerlingen gezien hebben. Kunnen ze vertellen wat sporen zijn? En weten ze wat er met de sporen gebeurt wanneer ze in de aarde terecht komen? Leg de relatie met de kweekset. Vertel de leerlingen dat ze bij het klaarmaken van de kweekset de sporen door de aarde hebben gemengd. Praat over de overeenkomsten, verschillen en groeisnelheid (champignons rijzen als paddenstoelen uit de grond ; bij een mens duurt het een heel leven, wel 80 jaar of nog meer). 16

17 k e r n a c t i v i t e i t e n De groeicirkel: Van klein naar groot Deze groeicirkel biedt leerlingen de gelegenheid hun opgedane kennis over het groeiproces te laten zien. Doelgroep Groep 1 t/m 6 Groepsvorm Individueel 15 minuten Werkblad 6 Van klein naar groot (A) Werkblad 6 Van klein naar groot (B) Kleurpotloden Schaar Lijm A3 vel Voorbereiding Wacht met deze opdracht totdat de paddenstoelen in de kweekset zijn uitgekomen. Deze les heeft het grootste effect wanneer de leerlingen deze kunnen koppelen aan wat ze al in de kweekset gezien hebben. Voor de leerlingen van groep 1 en 2 is deze les een goede vervolgactiviteit op de activiteit Paddenstoelen groeien, net als wij! Knip voor de kleuters vooraf een voorbeeldexemplaar uit, zodat je de puzzel eerst klassikaal kan maken. Verloop Groep 1 t/m 4 Bespreek samen met de leerlingen wat ze in de kweekdoos gezien hebben. Stel de vraag hoe het komt dat de paddenstoelen zomaar naar boven kwamen. Wat zou er onder de grond zijn? Laat vervolgens het werkblad zien. De plaatjes op werkblad 6 (A) vormen samen een cirkel die de levenscyclus van een paddenstoel voorstelt. Laat de leerlingen verwoorden wat ze op de plaatjes zien. Introduceer in het gesprek de begrippen sporen, schimmeldraden, steel, hoed, etc. Leg bij het proces steeds de relatie met de activiteiten die de leerlingen al hebben uitgevoerd. Wat zat er ook alweer onder de hoed van de paddenstoel? Maak met de kleuters de puzzel eerst samen. Groep 5 en 6 Laat de leerlingen de plaatjes in de juiste volgorde leggen en opplakken. Ook worden de zinnen over het groeiproces van de paddenstoel uitgeknipt en onder het goede plaatje geplakt of geschreven. Deze zinnen staan op het werkblad 6 (B). Lees de zinnen waar nodig samen door. Onderzoek of de leerlingen het verband zien tussen dat wat ze zelf waargenomen hebben en de groeicirkel op papier. Het eerste deel van het groeiproces (het vallen van de sporen en de vorming van het mycelium) hebben ze namelijk niet kunnen zien. Maak de koppeling met de activiteiten Een sporenkijkdoos maken en Een sporenafdruk maken, waar de leerlingen de sporen wel gezien hebben. Herfstwandeling: op paddenstoelenjacht! Er zijn veel plaatjes van paddenstoelen in boeken en op het internet te vinden. Dit is alleen lang niet zo echt en spannend als zelf op paddenstoelenjacht te gaan. In deze les lopen de leerlingen als ware speurhonden door het bos of park om wilde paddenstoelen op te sporen! Doelgroep Groep 4 t/m 8 Groepsvorm Groepjes van 3 à 4 leerlingen 90 minuten Locatie Bos of stadspark nabij de school Potlood (geen pen want die schrijft niet bij nat weer) Iets om op te schrijven. Spiegeltje (om onder de hoed te kunnen kijken) Werkblad 7 Paddenstoelen bekijken Voor iedere begeleider een kopie van bijlage 6: Tips voor het begeleiden van de herfstwandeling en bijlage 7: veelgestelde vragen Zoekkaart paddenstoelen Eventueel een fototoestel Eventueel een vergrootglas Doel De leerlingen kunnen verschillende uiterlijke kenmerken van paddenstoelen benoemen. De leerlingen onderzoeken waar de verschillende paddenstoelen groeien. De leerlingen herkennen en/of classificeren verschillende soorten wilde paddenstoelen (eventueel met behulp van een zoekkaart). Voorbereiding Vraag begeleiders om een fototoestel mee te nemen. Verdeel de klas in groepjes van 3 à 4 leerlingen. Het is handig als elk groepje een volwassen begeleider heeft, maar dit is niet absoluut noodzakelijk. Kopieer voor de begeleiders bijlage 6. Neem deze waar nodig met de begeleiders door. Zoek vooraf uit waar in de schoolomgeving paddenstoelen en andere herfstverschijnselen te zien zijn en kies een veilige route naar deze locatie. Werken de leerlingen voor het eerst met de zoekkaart? Leg ze deze dan vooraf in de klas uit door aan de hand van een plaatje van een paddenstoel samen te zoeken wat de naam van de paddenstoel is. 17

18 k e r n a c t i v i t e i t e n Lesverloop Vertel de leerlingen dat ze de paddenstoelen van dichtbij mogen bekijken, maar er wel af moeten blijven. Vier goede redenen om de paddenstoelen te laten staan in het bos: 1 Paddenstoelen zijn mooi om naar te kijken. Wanneer we ze laten staan kan iedereen ervan genieten. 2 Als je een paddenstoel laat staan, kan hij ervoor zorgen dat zijn sporen rijp worden. Zo kunnen er volgend jaar weer nieuwe paddenstoelen groeien. 3 Veel paddenstoelen zijn giftig 4 Paddenstoelen zijn belangrijke opruimers in de natuur. Laat de leerlingen kleine groepjes op zoek gaan naar paddenstoelen. Wanneer ze een paddenstoel gevonden hebben, pakken ze het werkblad erbij. Samen zoeken ze (met behulp van de zoekkaart) de namen van de gevonden paddenstoelen op en houden het aantal bij op het werkblad. De leerlingen zoeken één paddenstoel uit die ze uitgebreider gaan onderzoeken en maken hier een tekening van. Bespreek na afloop de bevindingen en ervaringen met de leerlingen: Welke paddenstoel komt het meeste voor op die plek? Welke paddenstoel vind je het mooist? Welke soorten paddenstoelen hebben jullie gezien? Waar denken jullie dat de sporen zitten bij een bolvorige paddenstoel? Waarom denken jullie dat het elfenbankje zo wordt genoemd? En eekhoorntjesbrood? Welke plaatjeszwammen, buisjeszwammen en bolvormige paddenstoelen hebben jullie gezien? Leg waar nodig de verschillende tussen deze paddenstoelen uit. Waarom denken jullie dat paddenstoelen plaatjes hebben? Deze laatste vraag kan voor de leerlingen uit de hogere klassen duidelijk gemaakt worden door middel van de korte instructieles oppervlaktevergroting die beschreven staat bij de extra activiteiten. Paddenstoelen tekenen en onderzoeken Aan een paddenstoel valt heel wat te ontdekken. Door de paddenstoelen vast te pakken, eraan te ruiken, open te snijden en proefjes mee te doen, komen de leerlingen steeds meer over de paddenstoelen te weten. Doelgroep Groep 4 t/m 8 Groepsvorm Kleine groepjes of individueel 30 minuten Voor elke leerling een champignon (supermarkt of de zelfgekweekte champignons). Potlood Mesje Kleurpotloden Werkblad 8 Teken een paddenstoel en werkblad 9 Onderzoek een paddenstoel (voor groep 4 en 5) Werkblad 10 Hoe ziet mijn paddenstoel eruit? en werkblad 11 Mijn eigen paddenstoelenonderzoek (voor groep 6, 7 en 8) Teiltje met water Overige waarmee kinderen een proefje kunnen doen. Specifiek voor groep 6, 7 en 8: Bolletje touw Meetlat Voorbereiding Zorg ervoor dat er genoeg zijn waar leerlingen proefjes mee kunnen doen. Bepaal welke werkbladen voor uw leerlingen geschikt zijn. U kunt er ook voor kiezen binnen de klas te differentiëren. Lesverloop Groep 4 en 5 Vertel de leerlingen dat ze in deze les als echte onderzoekers hun paddenstoelen gaan onderzoeken, zodat ze er straks nog meer over kunnen vertellen. Laat de leerlingen met behulp van werkblad 8 de champignon uitvoerig bekijken en deze zowel van buiten als de binnenkant tekenen. Deel vervolgens werkblad 9 uit waarbij de leerlingen gaan onderzoeken wat er gebeurt als je de champignon in het water en op de verwarming legt. Vraag de leerlingen van tevoren wat ze verwachten dat er gaat gebeuren. Dit kan klassikaal besproken worden. Stimuleer ze om uit te leggen waarom ze denken dat dit zal gebeuren. 18

19 k e r n a c t i v i t e i t e n Bespreek na afloop de uitkomsten van de proefjes. Had iedereen hetzelfde resultaat? Welke verklaringen kunnen de leerlingen geven? En komen de uitkomsten overeen met de verwachtingen (hypotheses) die ze vooraf hadden opgegeven? Groep 6, 7 en 8 Vertel de leerlingen dat ze in deze les dat ze in deze les als echte onderzoekers hun paddenstoelen gaan onderzoeken, zodat ze er straks nog meer over kunnen vertellen. Laat de leerlingen allereerst werkblad 10 maken. In dit werkblad wordt onder andere gevraagd naar de omtrek van de steel en de hoed van de paddenstoel. Vraag aan de leerlingen of ze weten wat hiermee bedoeld wordt en hoe ze dit kunnen meten. Leg het begrip omtrek uit door het bovenaanzicht van de paddenstoel te tekenen. Snijd de paddenstoel door om het verschil tussen de omtrek en de doorsnede zichtbaar te maken. Laat zien dat je de omtrek kan meten door er een touwtje omheen te wikkelen en deze vervolgens op een meetlat te leggen. Vraag na het maken van werkblad 10 wat de leerlingen nog meer over een paddenstoel willen weten. Wie weet of een paddenstoel blijft drijven of zinken? Laat de leerlingen, met behulp van werkblad 11, zelf een proefje verzinnen dat gemakkelijk in de klas kan worden uitgevoerd. Bespreek, voordat de leerlingen de proefjes uit gaan voeren, hoe ze dit van plan zijn te onderzoeken en wat denken ze dat er zal gebeuren. Mogelijke onderzoeksvragen zijn: Blijft een champignon drijven? Wat gebeurt er als je een champignon op de verwarming legt? Stuitert een champignon? Groeit een champignon uit een bakje van de supermarkt verder als je deze terug in de aarde zet? Wordt een champignon groter als je deze in een bak met water legt? Wordt een champignon opgegeten door vogels, honden of konijnen? Sporenafdruk maken Door een sporenafdruk te maken kunnen de leerlingen de sporen goed zien en de structuur van de plaatjes bekijken. Doelgroep Groep 5 t/m 8 Groepsvorm Klassikaal of individueel 30 minuten (Grote) open champignon of andere paddenstoel met een hoed Mesje A5 papier, lichtblauw, (hier zie je alle kleuren sporen op) Glas dat over de champignon past Bus haarlak Werkblad 12 Sporenafdruk maken. Voorbereiding Kies of u de proefje klassikaal uitvoert of individueel met behulp van het werkblad. Verloop Snijd voorzichtig de steel van de champignon. Laat de leerlingen de onderkant van de champignon goed bekijken. Wijs ze op de plaatjes (lamellen). Snijd eventueel de onderkant van de hoed een beetje open zodat de plaatjes goed zichtbaar zijn. Leg de hoed op het vel papier en zet het glas er overheen om te voorkomen dat de sporen wegwaaien. Laat alles een paar dagen staan. Haal dan het glas weg en til de hoed voorzichtig op. Op het papier zie je nu poeder in een bepaald patroon liggen. (Spuit er van 20 cm afstand haarlak overheen. Zo blijft het sporenpatroon intact). Leg uit: Dit zijn de sporen van de champignon. Uit deze sporen kan, als ze op de grond vallen, weer nieuw mycelium groeien, dat weer nieuwe champignons voortbrengt. Tip: Geef de leerlingen die meer begeleiding nodig hebben werkblad 9 Onderzoek een paddenstoel. Bespreek na afloop de resultaten van de proefjes. Hadden de leerlingen met hetzelfde onderzoek ook hetzelfde resultaat? En hadden ze het resultaat ook van tevoren verwacht? Voer bij onduidelijkheid of onenigheid over het resultaat een aantal proefjes klassikaal uit. 19

20 k e r n a c t i v i t e i t e n Woordweb Door het maken van een woordweb, maken de leerlingen inzichtelijk wat ze al over het onderwerp paddenstoelen hebben geleerd en zoeken ze op wat ze er nog over willen weten. Doelgroep Groep 4 t/m 8 Groepsvorm Klassikaal of individueel 15 minuten Werkblad 13 Woordweb Potlood Bijlage 7 Veelgestelde vragen Informatieboeken over paddenstoelen en schimmels Computers met internet Stripverhaal De Paddenstoel te vinden achterin deze handleiding 5 Hang de door de leerlingen gemaakte woordwebben op in de klas. Tip: Deze activiteit is ook geschikt voor de groepen 1, 2 en 3. Maak hiervoor gebruik van plaatjes, tekeningen of 3D materiaal. Variatie Deze opdracht kan ook bij de start van het seizoenspakket uitgevoerd worden. Op deze manier krijgt u een aardig beeld van wat de leerlingen al van het onderwerp weten. Doel De leerlingen beschrijven wat ze al hebben geleerd over paddenstoelen. De leerlingen zoeken informatie op over paddenstoelen en schimmels. Voorbereiding Kies vooraf welke werkvorm u voor deze opdracht wilt gebruiken. Laat u de opdracht zelfstandig, in tweetallen of individueel uitvoeren? Zorg voor voldoende achtergrondinformatie.verwijs ook naar de websites Nieuws uit de Natuur en Het Klokhuis en de filmpjes op Beeldbank. Verloop 1 Laat de leerlingen zoveel mogelijk woorden opschrijven die met paddenstoelen te maken hebben. U kunt dit ook klassikaal bespreken en op het bord opschrijven. Bundel zo nodig de informatie; soorten paddenstoelen, kenmerken, groeiproces, rol in de natuur, verzorging en kweekproces. 2 Stel verschillende vragen, zodat de leerlingen er achter komen dat ze nog niet alles weten. Vraag de leerlingen voor zichzelf een vraag te formuleren. 3 Laat de leerlingen vervolgens extra informatie over paddenstoelen verzamelen zodat ze hun vragen kunnen beantwoorden. Bied hiervoor verschillende media aan. Met de gevonden informatie kunnen de leerlingen hun woordweb aanvullen of een nieuw woordweb maken. 4 Sluit deze activiteit af door klassikaal alle gevonden informatie te bundelen in het woordweb. Ook kunt u de leerlingen elkaars woordwebben laten bekijken. Spreek uw verbazing uit over hoeveel de leerlingen samen als klas te weten zijn gekomen. 20

21 k e r n a c t i v i t e i t e n Er zit schimmel op! Bah! Er zit schimmel op! In deze les gaan de leerlingen zelf schimmels kweken en bekijken ze hoe deze eruit zien. Ook leren ze hoe ze kunnen voorkomen dat er schimmel op het eten komt. Doelgroep Groep 3, 4 en 5 Groepsvorm Klassikaal of in groepjes speriode van 2 weken Start: 20 minuten Tussendoor: iedere dag 5 minuten Afsluiting: 20 minuten Werkblad 14 Er zit schimmel op! Beschimmelde boterham Brood Appel Bakjes met doorzichtige deksels Plastic zakjes Water Voorbereiding Zorg voor een beschimmelde boterham in een broodtrommel (1 week van tevoren regelen). Lees vooraf de achtergrondinformatie over schimmels te vinden in blijage 8. 3 Laat de leerlingen elke dag opschrijven wat ze zien. Na een paar dagen groeien op het brood en de appel de draden van een schimmel. Uiteindelijk zal de schimmel het brood en de appel helemaal opeten. Vertel de leerlingen dat je met een loepje er heel kleine knopjes of penseeltjes op kan zien zitten: de vruchtlichamen, waar de nieuwe sporen van de schimmel worden gevormd. 4 Bespreek na afronding wat de leerlingen hebben ontdekt. Wat is er uit hun onderzoek gekomen? Hadden ze dit ook verwacht? Variatie Vraag of je ook kunt zorgen dat er geen schimmel op het eten komt. Ook dit kunnen ze onderzoeken. Doe dezelfde proef ook op een lichte plek, een koude plek en met droog brood. Groeit de schimmel net zo snel? Is er meer of minder schimmel? Zijn er andere onderzoeksresultaten? Zo ja, hoe komt dat? Belangrijk: Het groene poeder dat na een poosje verschijnt, bestaat uit de sporen van de schimmel. Laat de deksels op de bakjes zitten en gooi na de lessen de bakjes met inhoud afgesloten weg, Anders verspreiden de sporen zich door de hele klas. Verloop Tover op een gepast moment in uw dagprogramma een beschimmelde boterham uit uw boterhamtrommel, onder het uitroepen van: Ach, kijk nou eens, wat denken jullie, kan ik mijn boterham nog opeten? Naar aanleiding van deze opmerking ontstaat er een klassengesprek. Zorg ervoor dat het onderwerp schimmels aan de orde blijft. Stel eventueel vragen: Hoe ziet schimmel eruit? Heeft schimmel altijd dezelfde kleur? Vertel dat ze de komende weken zelf schimmels kweken, zodat ze kunnen zien hoe deze eruit zien. Met het werkblad gaan de leerlingen vervolgens zelfstandig aan de slag. Voor de lagere klassen kan de instructie klassikaal gegeven worden. 1 Geef elk groepje een bakje, brood, een paar stukjes appel en het werkblad. De leerlingen maken het brood en de stukjes appel een heel klein beetje vochtig. Ze stoppen het brood en de appel in het bakje en sluiten dit goed af. Ze zetten het bakje op een donkere, warme plek. De komende week kijken ze elke dag hoe het brood en de appel eruitzien. 2 Vraag de leerlingen vooraf wat ze verwachten dat er zal gebeuren. Waar komt het eerste schimmel op? Het brood of de appel? 21

22 k e r n a c t i v i t e i t e n Het Schimmelonderzoek In deze les bedenken de leerlingen zelf een schimmel onderzoek. Samen ontdekken ze de kenmerken en groeifactoren van schimmels: voedingsbodem, temperatuur, zuurstof, licht en vocht. Doelgroep Groep 6, 7 en 8 Groepsvorm In groepjes speriode van 3 weken Start: 45 minuten Tussendoor: af en toe 10 minuten Afsluiting: 45 minuten Beschimmeld brood Werkblad 15 Schimmelonderzoek Werkblad 16 Verslaglegging schimmel onderzoek Vergrootglas Overige onderzoeks, afhankelijk van het onderzoek dat de leerlingen willen uitvoeren Boeken over schimmels Computer met internet Voorbereiding Zorg voor een beschimmelde boterham in een broodtrommel (1 week van tevoren regelen). Lees vooraf de achtergrondinformatie over schimmels. Lesverloop Tover op een gepast moment in uw dagprogramma een beschimmelde boterham uit uw boterhamtrommel, onder het uitroepen van: Ach, kijk nou eens, wat denken jullie, kan ik mijn boterham nog opeten? Naar aanleiding van deze opmerking ontstaat er een klassengesprek. Zorg ervoor dat het onderwerp schimmels aan de orde blijft. Maak van de opmerkingen een woordweb op het bord. Inventariseer welke kennis over schimmels bij de leerlingen aanwezig is. Stel eventueel vragen: Zijn schimmels altijd groen? Waar komen schimmels vandaan? Wie heeft er ook wel eens schimmels ontdekt? Hoe zagen die schimmels eruit? Waar zaten de schimmels op? Wanneer gaat iets schimmelen? Wat eten schimmels? Hoe worden het er meer? Welk eten schimmelt snel? Schimmelt alleen eten? Wat doen schimmels? Wat weet je nog meer over schimmels? Probeer met kleurtjes orde in het web aan te brengen. Maak in elk geval een groep met de groeifactoren (temperatuur, vochtigheid, zuurstof, voedingsbodem en licht) en (als dit naar voren is gekomen) een groep met de groeiwijze (zwamvlok of schimmeldraden of mycelium, duivelsei, vlies breekt open, sporen vallen uit de paddenstoel). Stel tot slot de vraag: hoe komen jullie achter de antwoorden op de (openstaande) vragen? Deze vraag moet leiden tot het spontane idee van de leerlingen dat je door onderzoek, in een laboratorium, de antwoorden kunt vinden. Wat heb je nodig om een laboratorium in te richten? Noteer alles op het bord. Laat de leerlingen zoveel mogelijk zelf meenemen thermometer, etenswaren, plastic zakjes, potjes, boterkuipjes etc.). Wat wil je precies te weten komen? Hoe snel schimmelt... (macaroni, appelmoes, brood, mandarijn, kaas, vla, yoghurt etc.) Schimmelt... in het donker of het licht/ in de kou of in de warmte/met of zonder zuurstof/vocht of droogte? Hoe ziet de schimmel van... eruit? Schimmelt een... eerder in een plastic zakje of zonder plastic zakje? Bespreek werkblad 15. Hiermee doorlopen de leerlingen de stappen om zelf een onderzoek op te zetten. Werk eventueel één onderzoeksvraag samen uit. Voor een succeservaring is het belangrijk dat de proefjes slagen. De proefjes slagen als er per proef één factor verandert: een witte boterham in een plastic zakje, leg je naast een witte boterham (van hetzelfde brood) zonder plastic zakje. De omstandigheden zijn verder identiek: licht, lucht, warmte. Of: leg een mandarijn op een bordje in de kou in het donker (koelkast) en leg er één in de warmte in het donker. Bespreek na 3 weken de resultaten van de proefjes. Laat de leerlingen om beurten hun bevindingen presenteren. Wat hebben de leerlingen ontdekt? Hadden ze dit ook verwacht? Besteed ook aandacht aan de manier waarop ze het onderzoek hebben uitgevoerd. Zorg ervoor dat er gedurende 3 weken af en toe naar de proefjes gekeken wordt. Laat de leerlingen hun bevindingen opschrijven op werkblad 16. Tip: Bij deze activiteiten ligt de nadruk op schimmels die het voedsel bederven. Bespreek dat er juist ook schimmels zijn die we eten, zoals champignons en de schimmel op Franse kazen. 22

23 k e r n a c t i v i t e i t e n Schimmels van héél dichtbij Voor leerlingen is het interessant om de wereld met andere ogen te bekijken. Met een vergrootglas en microscoop zien ze materie die met het blote oog niet zijn waar te nemen. Doelgroep Groep 5 t/m 8 Groepsvorm Individueel 15 minuten Vergrootglas Stereomicroscoop Kleurpotloden Petrischaaltje Beschimmelde voorwerpen Werkblad 17 Schimmels van heel dichtbij Plaatje van schimmel vanuit een microscoop Doel De leerlingen observeren schimmels met behulp van instrumenten als vergrootglazen en microscoop. De leerlingen realiseren dat er dingen bestaan die niet direct met het blote oog zijn waar te nemen. Voorbereiding Deze activiteit kan goed op een ontdektafel worden uitgestald. Zorg vooraf voor verschillende beschimmelde voorwerpen. Gebruik waar mogelijk de voorwerpen die de leerlingen ook voor hun schimmelonderzoek hebben gebruikt. Open een plaatje van een schimmel vanuit een microscoop (zoek op schimmel en microscoop). Verloop Laat het plaatje zien van een schimmel vanuit een microscoop. Laat de leerlingen raden wat het is. Vertel dat sommige dingen, zoals een spore van een paddenstoel niet met het blote zijn waar te nemen. Met een vergrootglas en microscoop is veel meer zichtbaar te maken. Laat ze vervolgens met behulp van een microscoop en vergrootglas de verschillende schimmels bekijken. Ze kunnen hierbij gebruik maken van het werkblad. Leg waar nodig uit hoe met de microscoop gewerkt moet worden. Tip: leg ook de gefixeerde sporenafdruk van de champignonhoed onder de microscoop. 23

Paddenstoelen in de klas alle groepen

Paddenstoelen in de klas alle groepen Paddenstoelen in de klas alle groepen werkbladen Uitgave: ANMEC Paddenstoelen in de klas Werkbladen Redactie Paula Wanner Lay-out Jolanda van der Heijden Met dank aan: De Hortus, Centrum voor Natuur en

Nadere informatie

Paddenstoelen kweek je zo alle groepen

Paddenstoelen kweek je zo alle groepen Paddenstoelen kweek je zo alle groepen docentenhandleiding Inhoud Inleiding van het lesmateriaal 5 Aanlsuiting bij lesmethoden 6 Materiaal en verzorging / Organisatie 7 Schematisch overzicht van de lessen

Nadere informatie

m a t e r i a a l z e n d i n g

m a t e r i a a l z e n d i n g m a t e r i a a l z e n d i n g Paddenstoelen ordenen 1 Kleurpotloden Schaar Lijm Kleur de paddenstoelen en knip ze uit. Plak ze op van klein naar groot. Stippen tellen 2 Kleurpotloden Kleur de paddenstoelen

Nadere informatie

Paddenstoelen in de klas. werkbladen

Paddenstoelen in de klas. werkbladen Paddenstoelen in de klas werkbladen Paddenstoelen bekijken 1 spiegeltje paddenstoelenzoekkaart iets om op te schrijven/tekenen (kleur)potloden Ga buiten op zoek naar paddenstoelen. Je vindt paddenstoelen

Nadere informatie

Paddenstoelen kweken in de klas

Paddenstoelen kweken in de klas Paddenstoelen kweken in de klas Werkbladen 1. Woordweb 2. Hoe groeien onze paddenstoelen? Werkbladen groep 5 t/m 8 3. Hoe ziet mijn paddenstoel eruit? Versie: groep 5/6 en versie: groep 7/8 4. Recept:

Nadere informatie

Materiaalzending Paddenstoelen

Materiaalzending Paddenstoelen Materiaalzending Paddenstoelen WERKBLADEN Colofon Deze werkbladen horen bij de materiaalzending paddenstoelen. Samenstelling: De Hortus, Centrum voor Natuur en Milieu, Harderwijk Milieu Educatie Centrum

Nadere informatie

Paddenstoelen kweken in de klas

Paddenstoelen kweken in de klas Paddenstoelen kweken in de klas Lesbrief groep 5 t/m 8 Inhoud Inleiding... 1 Introductie thema paddenstoelen... 3 Het kweken van paddenstoelen in de klas... 4 Afsluiting en evaluatie... 6 Aanvullende activiteiten...

Nadere informatie

Dit boekje is van: Paddenstoelenpracticum

Dit boekje is van: Paddenstoelenpracticum Dit boekje is van: Paddenstoelenpracticum Doorsnede van een paddenstoel 2 3 Tafel 1. Champignons bekijken en tekenen 1. De steel van de champignon is ---------------------- cm lang 2. De steel is ------------------

Nadere informatie

Bron afbeelding: [1] Voorbeeldles Onderzoekend leren Natuur rondom de school. Groep 1 & 2. Lerarenhandleiding

Bron afbeelding: [1] Voorbeeldles Onderzoekend leren Natuur rondom de school. Groep 1 & 2. Lerarenhandleiding Bron afbeelding: [1] Voorbeeldles Onderzoekend leren Natuur rondom de school Groep 1 & 2 Lerarenhandleiding Algemene disclaimer Dit document is bedoeld ter algemene informatie, en dient als voorbeeld voor

Nadere informatie

Zaden en Kiemplanten

Zaden en Kiemplanten Zaden en Kiemplanten Lesbrief groep 5 t/m 7 Inhoud Inleiding... 1 Les 1: zaden en kiemplanten... 2 Les 2: Lekker... 4 Werkblad 1 Onderzoek: het zaad... 6 Werkblad 2 Proefje: kiemplanten... 7 Milieu Educatie

Nadere informatie

Paddenstoelen De herfst is echt paddenstoelentijd. Vooral als het buiten lekker vochtig is schieten de paddenstoelen als paddenstoelen uit de grond!

Paddenstoelen De herfst is echt paddenstoelentijd. Vooral als het buiten lekker vochtig is schieten de paddenstoelen als paddenstoelen uit de grond! Paddenstoelen De herfst is echt paddenstoelentijd. Vooral als het buiten lekker vochtig is schieten de paddenstoelen als paddenstoelen uit de grond! Raadseltje: Een stoel in een bakje zie ik in de koelkast

Nadere informatie

Doe- pad Watertorenweg. Achtergrond informatie voor de begeleider. Groep 5-6

Doe- pad Watertorenweg. Achtergrond informatie voor de begeleider. Groep 5-6 Doe- pad Watertorenweg Achtergrond informatie voor de begeleider. Groep 5-6 Colofon Deze lesbrief in opgesteld door De Hortus, Centrum voor Natuur en Mileu, in opdracht van de Gemeente Harderwijk. Wij

Nadere informatie

LESBRIEF LES 1 DE VOEDSELKETENLES SAMENVATTING LES 1 VOORBEREIDING BENODIGDHEDEN DUUR LESDOELEN LINK ZAAKVAKKENINHOUD. Wat is voedselverspilling?

LESBRIEF LES 1 DE VOEDSELKETENLES SAMENVATTING LES 1 VOORBEREIDING BENODIGDHEDEN DUUR LESDOELEN LINK ZAAKVAKKENINHOUD. Wat is voedselverspilling? SAMENVATTING In deze les wordt het begrip voedselverspilling geïntroduceerd. De leerlingen maken kennis met een voedselketen en ontdekken welke partijen daarbij betrokken zijn (de schakels in de voedselketen:

Nadere informatie

Koolwitjes in de klas! (Groep 7 & 8)

Koolwitjes in de klas! (Groep 7 & 8) Koolwitjes in de klas! (Groep 7 & 8) Via internet kunnen van maart tot en met september bij De Vlinderstichting levende eitjes, rupsen en poppen van het groot koolwitje besteld worden. Dit lespakket hoort

Nadere informatie

Gebruiksaanwijzing leerdagboek

Gebruiksaanwijzing leerdagboek Gebruiksaanwijzing leerdagboek Exempel Sporen van schimmels Afdrukken pagina 2-21 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Aanwijzingen Schrijf- en tekenruimte

Nadere informatie

Paddenstoelen in de klas

Paddenstoelen in de klas Paddenstoelen in de klas alle groepen docentenhandleiding Uitgave: Amsterdams NME Centrum Paddenstoelen in de klas Docentenhandleiding Redactie Lay-out Elena Francissen Martijn Weesing Rik Kuiper Agnes

Nadere informatie

Paddenstoelen-kweek-pakket. Instructie voor de leerkracht

Paddenstoelen-kweek-pakket. Instructie voor de leerkracht Paddenstoelen-kweek-pakket Instructie voor de leerkracht Gebruiksaanwijzing Paddenstoelen pakket. Werk altijd met schone handen!! In de doos vind u een wit zakje met dekaarde en een grote transparante

Nadere informatie

Ontdekdoos Zaden. groep 5 en 6. docentenhandleiding

Ontdekdoos Zaden. groep 5 en 6. docentenhandleiding Ontdekdoos Zaden groep 5 en 6 docentenhandleiding Uitgave: Amsterdams NME Centrum Ontdekdoos Zaden Docentenhandleiding De ontdekdoos Zaden is voor groep 5 en 6 Het lesmateriaal mag vrij gekopieerd worden

Nadere informatie

DOCENT. Thema: natuur BOMEN BIJ MIJN SCHOOL. groep 3 en 4. Stadshagen

DOCENT. Thema: natuur BOMEN BIJ MIJN SCHOOL. groep 3 en 4. Stadshagen In groep 1 en 2 hebben de leerlingen binnen dit thema geleerd dat er in de natuur verschillende kleuren, vormen en texturen te vinden zijn. De leerlingen in groep 3 en 4 richten zich in dit thema op bomen.

Nadere informatie

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Groep 8 Les 1. Boeven in beeld Les 1. Boeven in beeld Nationaal Gevangenismuseum Groep 8 120 minuten Samenvatting van de les De les begint met een klassikaal

Nadere informatie

2. Maak met de 4 buizen een vierkant op de grond. Dit is het zoekraam.

2. Maak met de 4 buizen een vierkant op de grond. Dit is het zoekraam. Opdracht 1. Gebruik je ogen goed. In het bos kun je van alles ontdekken! Komen er onder de bomen verschillende soorten insecten en of bodemdiertjes voor? Het beste bos 1. Materiaal tas 1: zoekraam, 1 schepje,

Nadere informatie

ONTDEK HET ZELF...EN LAAT JE NIETS WIJSMAKEN!

ONTDEK HET ZELF...EN LAAT JE NIETS WIJSMAKEN! GOED GROEIEN ONTDEK HET ZELF...EN LAAT JE NIETS WIJSMAKEN! LESBRIEF VOOR DE LEERKRACHT 1&2 Ontdek het zelf UITDAGING ONDERZOEK WAT EEN PLANT NODIG HEEFT OM NOG BETER TE GROEIEN. INLEIDING Een van de leukste

Nadere informatie

Handleiding Leskist bomen groep 7

Handleiding Leskist bomen groep 7 Handleiding Leskist bomen groep 7 Inhoud pagina Inleiding 3 1. Doelgroep 4 2. Doelstelling 4 3. Relatie met kerndoelen en natuurmethoden 4 3.1. Kerndoelen 4 3.2. Natuurmethoden 4 4. Het aanbieden van de

Nadere informatie

blaadjes THEMA 9 Docentenhandleiding Groep 1/2/3/4/5/6

blaadjes THEMA 9 Docentenhandleiding Groep 1/2/3/4/5/6 Docentenhandleiding Groep 1/2/3/4/5/6 THEMA 9 blaadjes Dit materiaal is ontwikkeld in opdracht van IVN, in het kader van Gezonde Schoolpleinen. Tekst: Dieuwertje Smolenaars, NME Amsterdam-Noord. Vormgeving

Nadere informatie

Koolwitjes in de klas!

Koolwitjes in de klas! Via internet kunnen van maart tot en met september bij De Vlinderstichting levende eitjes, rupsen en poppen van het groot koolwitje besteld worden. Dit lespakket hoort bij zo n pakket eitjes, rupsen en

Nadere informatie

Doe- pad Watertorenweg

Doe- pad Watertorenweg Doe- pad Watertorenweg Achtergrond informatie voor de begeleider. Groep 1-2 Colofon Deze lesbrief in opgesteld door De Hortus, Centrum voor Natuur en Milieu in opdracht van gemeente Harderwijk. Wij hebben

Nadere informatie

Koolwitjes in de klas!

Koolwitjes in de klas! Via internet kunnen van maart tot en met september bij De Vlinderstichting levende eitjes, rupsen en poppen van het groot koolwitje besteld worden. Dit lespakket hoort bij zo n pakket eitjes, rupsen en

Nadere informatie

Lesideeën groep 1 en 2

Lesideeën groep 1 en 2 2 Doelstellingen Na het project kunnen de kinderen vertellen hoe een tandarts en een tandheelkundige praktijk eruitzien. Ook kunnen de kinderen vertellen hoe, wanneer en hoe vaak ze tandenpoetsen. Werkwijze

Nadere informatie

Nu ben jij aan de beurt!!!!!!!

Nu ben jij aan de beurt!!!!!!! TAAL KAART 1 Maak een woordenspin van de herfst! Als je voor deze kaart kiest ga je een woordenweb maken over de herfst. Nu ben jij aan de beurt!!!!!!! -Neem een kladblad. -Schrijf je woord in het midden.

Nadere informatie

Themawandeling Herfst

Themawandeling Herfst Themawandeling Herfst Leerdoelen: De leerlingen tonen respect voor de natuur De leerlingen kunnen enkele typische herfstverschijnselen uit het bos verklaren De leerlingen kunnen op een aangepaste manier

Nadere informatie

4 Vind me dan. Achtergrondinfo Planten en dieren hebben allerlei manieren om niet op te vallen. Deze kunnen onderverdeeld worden in:

4 Vind me dan. Achtergrondinfo Planten en dieren hebben allerlei manieren om niet op te vallen. Deze kunnen onderverdeeld worden in: 4 Vind me dan Er is altijd wel een verjaardag of een ander feestje om te vieren. En bij een feestje horen cadeautjes. Maar voor het zover is, wil je het cadeautje natuurlijk zo goed mogelijk verstoppen.

Nadere informatie

Doe- pad Watertorenweg

Doe- pad Watertorenweg Doe- pad Watertorenweg Achtergrond informatie voor de begeleider. Groep 7-8 Colofon Deze lesbrief in opgesteld door De Hortus, Centrum voor Natuur en Mileu, in opdracht van de Gemeente Harderwijk. Wij

Nadere informatie

DOCENT. Thema: Water BEESTJES IN DE SLOOT. groep 1 en 2. Stadshagen

DOCENT. Thema: Water BEESTJES IN DE SLOOT. groep 1 en 2. Stadshagen In en rondom is veel water te vinden, zoals slootjes, weteringen maar ook het Zwarte Water en de Millingerplas. In het thema water gaan de kleuters onderzoeken welke dieren er in en rondom het water bij

Nadere informatie

Paddenstoelen in de klas (2) Natuur & Milieu. educatie. Groep 6 Paddenstoelen in de klas (2) Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna

Paddenstoelen in de klas (2) Natuur & Milieu. educatie. Groep 6 Paddenstoelen in de klas (2) Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna Paddenstoelen in de klas (2) Natuur & Milieu educatie Groep 6 Paddenstoelen in de klas (2) Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Leerdoelen, doelgroep, samenvatting

Nadere informatie

Opdrachten thema. Veluwe

Opdrachten thema. Veluwe en thema Schema groepjes en opdrachten bij vorm 2: elke opdracht vaste begeleider Groepje 1: spechten Groepje 2: muizen Groepje 3: vossen Groepje 4: eekhoorns Groepje 5: egels Kleine beestjes + voedselketens

Nadere informatie

Schimmels. http://www.soortenbank.nl/soorten.php?menuentry=quiz&soortengroep=paddenstoelen

Schimmels. http://www.soortenbank.nl/soorten.php?menuentry=quiz&soortengroep=paddenstoelen Schimmels Waar zouden we zijn zonder de schimmel. Geen brood, bier, brie, champignons of penicilline. Ook ruimen ze planten- en dierenresten op (detritivoren). Jammer dat ze al aan planten en dieren beginnen

Nadere informatie

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij?

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij? Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

Lesideeën groep 3 en 4

Lesideeën groep 3 en 4 Lesideeën groep 3 en 4 Doelstellingen Na het project kunnen de kinderen vertellen hoe een tandheelkundige praktijk eruitziet en wie er werken. Ook kunnen de kinderen vertellen hoe hun gebit eruitziet,

Nadere informatie

De planeten Reis door het zonnestelsel

De planeten Reis door het zonnestelsel De planeten Reis door het zonnestelsel Cgroep 1-2 01 tijdsduur 40 minuten kerndoelen 1, 46 en 54 lesdoelen De leerling: (her)kent de namen van de acht planeten weet dat de planeten om de zon draaien kan

Nadere informatie

Paddestoelen plukken

Paddestoelen plukken Centrum Basiseducatie Brusselleer Oefenmap lezen en schrijven p. 1 Herfst Paddestoelen plukken De herfst komt eraan. Nu is het de tijd van de paddestoelen. Eigenlijk kan je ze het hele jaar door vinden.

Nadere informatie

Het konijnenpad van Lars en Lineke. docentenhandleiding

Het konijnenpad van Lars en Lineke. docentenhandleiding Het konijnenpad van Lars en Lineke docentenhandleiding Inhoudsopgave Omschrijving het konijnenpad van Lars en Lineke blz. 2 Lessuggesties bij het konijnenpad van Lars en Lineke blz. 4 Handleiding voor

Nadere informatie

Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij?

Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij? Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

2 > Kerndoelen 11. 4 > Aan de slag 15. 5 > Introductie van de manier van werken 22. 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27

2 > Kerndoelen 11. 4 > Aan de slag 15. 5 > Introductie van de manier van werken 22. 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27 Inhoud 1 > Uitgangspunten 9 2 > Kerndoelen 11 3 > Materialen 12 4 > Aan de slag 15 5 > Introductie van de manier van werken 22 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27 7 > Waarom samenwerkend

Nadere informatie

Gebruiken en begrijpen van de formele breuknotatie.

Gebruiken en begrijpen van de formele breuknotatie. Titel Vruchtentaart Groep / niveau Groep 5/6 Leerstofaspecten Benodigdheden Organisatie Bedoeling Voorwaardelijke vaardigheden Lesactiviteit Gebruiken en begrijpen van de formele breuknotatie. Leerkracht:

Nadere informatie

Kruidentuin in de klas

Kruidentuin in de klas Kruidentuin in de klas Werkbladen Leerlingenwerkboek Groep 5 t/m 8 Zaden... 2 Kieming, een nieuw begin... 3 Testen kiemfactoren... 4 Kruidenkaart maken... 5 De bouw van een plant... 6 Herbarium maken...

Nadere informatie

Handleiding Leskist bomen groep 7/8

Handleiding Leskist bomen groep 7/8 Handleiding Leskist bomen groep 7/8 Inhoud pagina Inleiding 3 1. Doelgroep 4 2. Doelstelling 4 3. Relatie met kerndoelen en natuurmethoden 4 3.1. Kerndoelen 4 3.2. Natuurmethoden 4 4. Het aanbieden van

Nadere informatie

GROENTE & FRUIT LESPAKKET

GROENTE & FRUIT LESPAKKET MAAK KENNIS MET HET LESPAKKET LESPAKKET: MAAK KENNIS MET MAAK KENNIS MET HET LESPAKKET INLEESBLAD Beste leerkracht, Maak kennis met het Groente en Fruit lespakket van de Louis Bonduelle Foundation. Het

Nadere informatie

Champignons in de klas

Champignons in de klas Champignons in de klas Een project van: NME Samenwerking Lessuggesties en werkbladen Voor groep 1 t/m 6 van het basisonderwijs Colofon Lessuggesties en werkbladen bij champignons in de klas Gemaakt in

Nadere informatie

Natuur, Buiten Activiteit:

Natuur, Buiten Activiteit: Natuur, Buiten Activiteit: Doelgroep: middenbouw (groep 4, 5 en 6) Doel van de activiteit: - De kinderen worden bewust van de herfst en zijn veranderingen. - De kinderen leren over de onderdelen van bladeren

Nadere informatie

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 4 De opdracht...

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 4 De opdracht... Drents Museum Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 4 De opdracht... Les 4 De opdracht... Drents Museum Groep 3 Duur: naar eigen inzicht (evt. te verdelen over meerdere lessen) Lesvoorbereiding

Nadere informatie

Nieuwsbegrip Schrijven 2012 week 2 Hoog water in Nederland

Nieuwsbegrip Schrijven 2012 week 2 Hoog water in Nederland week 2 9 januari 2012 Handleiding Schrijven niveau A Nieuwsbegrip Schrijven 2012 week 2 Hoog water in Nederland Inhoud Eenmalig afdrukken: Handleiding les 1 en 2 Hardopdenk-tekst Voor de leerlingen: Leerlingblad

Nadere informatie

Werkblad. LES 7: Hygiëne. www.gavoorgezond.nl GROEP 5-6. Namen groepje: ... ... ... ... ...

Werkblad. LES 7: Hygiëne. www.gavoorgezond.nl GROEP 5-6. Namen groepje: ... ... ... ... ... LES 7: Hygiëne Namen groepje: Eerst voorbereiden: Zorg ervoor dat je met je groepje 1 petrischaaltje klaar hebt staan. Het schaaltje is verdeeld in 3 verschillende vakken. In ieder vakje gaan jullie een

Nadere informatie

seizoenskleuren Kijk eens naar buiten! Hoe kun je zien welk seizoen het is? Aan de bomen, aan de

seizoenskleuren Kijk eens naar buiten! Hoe kun je zien welk seizoen het is? Aan de bomen, aan de Marlies Huijzer seizoenskleuren elk seizoen zijn kleur Kijk eens naar buiten! Hoe kun je zien welk seizoen het is? Aan de bomen, aan de bloemen, aan het weer, aan de kleren van de kinderen, én aan de kleuren

Nadere informatie

LESBRIEF LES 2 DE THT-LES SAMENVATTING LES 2 BENODIGDHEDEN DUUR LESDOELEN WERKVORMEN LINK ZAAKVAKKENINHOUD VOORBEREIDING

LESBRIEF LES 2 DE THT-LES SAMENVATTING LES 2 BENODIGDHEDEN DUUR LESDOELEN WERKVORMEN LINK ZAAKVAKKENINHOUD VOORBEREIDING SAMENVATTING In deze les wordt het onderwerp uitgediept en komen de leerlingen meer te weten over de verschillende redenen van verspilling. Eén reden van wordt uitgediept, namelijk de manier waarop de

Nadere informatie

Verklaren hoe planten groeien

Verklaren hoe planten groeien Verklaren hoe planten groeien De Nieuwsbegrip schrijflessen werken met één handleiding voor A en B. Aanwijzingen voor verschillen tussen A en B en voor werken met zwakke en sterke leerlingen vindt u in

Nadere informatie

Bloemen en hun bezoekers geneeskrachtige planten en smaakmakers

Bloemen en hun bezoekers geneeskrachtige planten en smaakmakers Bloemen en hun bezoekers geneeskrachtige planten en smaakmakers veldwerk - bovenbouw Inhoudsopgave Korte omschrijving... 1 Organisatie... 3 Het leerlingenwerkboekje... 3 Lessuggesties ter voorbereiding

Nadere informatie

KOOL ONDERBOUW GROEP 1/2/3

KOOL ONDERBOUW GROEP 1/2/3 KOOL ONDERBOUW GROEP 1/2/3 LESOPZET Samenvatting In een plastic draagzak of een doos met een gat is een witte kool, een stuk broccoli, spruitjes of boerenkool verstopt. De leerlingen voelen en mogen na

Nadere informatie

Archeologen logboek Namen:....

Archeologen logboek Namen:.... Archeologen logboek Namen:... Bladzijde 1 De antwoorden op deze vragen kun je vinden bij de internetsites die bij opdracht 1 op de WebQuest staan. Vul de antwoorden in de piramide in. De letters in de

Nadere informatie

Voordoen (modelen, hardop denken)

Voordoen (modelen, hardop denken) week 11-12 maart 2012 - hardop-denktekst schrijven B Voordoen (modelen, hardop denken) Waarom voordoen? Net zoals bij lezen, leren leerlingen heel veel over schrijven als ze zien hoe een expert dit (voor)doet.

Nadere informatie

Doe- pad Watertorenweg

Doe- pad Watertorenweg Doe- pad Watertorenweg Achtergrond informatie voor de begeleider. Groep 3-4 Colofon Deze lesbrief in opgesteld door De Hortus, Centrum voor Natuur en Mileu, in opdracht van de Gemeente Harderwijk. Wij

Nadere informatie

Waar groeit mijn eten? handleiding afsluitende les

Waar groeit mijn eten? handleiding afsluitende les Waar groeit mijn eten? handleiding afsluitende les Uitgave: Amsterdams NME Centrum Waar groeit mijn eten? handleiding - afsluitende les Ontwikkeld in opdracht van Vereniging Boerenstadswens www.boerenstadswens.nl

Nadere informatie

Paddenstoelen. activiteitenboekje

Paddenstoelen. activiteitenboekje Paddenstoelen activiteitenboekje Inhoud Seizoenspakket Paddenstoelen Materialen in het pakket 5 Materialen lenen bij de NatuurMEdiatheek 5 In het kort 6 Voorbereiding 6 Betrek ouders 6 Een praatje 6 Suggesties

Nadere informatie

Lesbrief Uitvinders. Inleiding

Lesbrief Uitvinders. Inleiding Lesbrief Uitvinders Inleiding Ruben laat Sara zien dat hij een satéprikker door een ballon kan prikken zonder dat de ballon knapt! Ook kan hij een regenboog maken met een glas water. Sara vindt het erg

Nadere informatie

LESSENSERIE GROEI VAN TUINKERS GROEP 1/2

LESSENSERIE GROEI VAN TUINKERS GROEP 1/2 LESSENSERIE GROEI VAN TUINKERS GROEP 1/2 1 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 2 De lessenserie in het kort 3 Doelstellingen 3 Benodigdheden 3 Trefwoorden en kernbegrippen 3 Overzicht lesinhouden 4 Aandachtspunten

Nadere informatie

Het houden van een spreekbeurt

Het houden van een spreekbeurt Het houden van een spreekbeurt In deze handleiding staan tips over hoe je een spreekbeurt kunt houden. Waar moet je op letten? Wat moet je wel doen? En wat moet je juist niet doen? We hopen dat je wat

Nadere informatie

Leerpad Natuurbeleving kleuters Lesduur: ca 60 minuten Bestemd voor groep 1/2/3 Sluit aan bij kerndoel: 39, 40a

Leerpad Natuurbeleving kleuters Lesduur: ca 60 minuten Bestemd voor groep 1/2/3 Sluit aan bij kerndoel: 39, 40a Leerpad Natuurbeleving kleuters Lesduur: ca 60 minuten Bestemd voor groep 1/2/3 Sluit aan bij kerndoel: 39, 40a Inleiding Korte omschrijving van de les: In groepjes van 4 kinderen lopen ze begeleid de

Nadere informatie

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron!

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Energie 5 en 6 3 Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Filmpjes werkblad Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: weten dat fossiele brandstoffen hele oude resten van planten zijn. kunnen een

Nadere informatie

Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de kerstperiode

Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de kerstperiode Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de kerstperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

Inleiding Doelgroep Relatieschema Opzet van de lescyclus Opbouw van de lescyclus Doelstellingen...

Inleiding Doelgroep Relatieschema Opzet van de lescyclus Opbouw van de lescyclus Doelstellingen... 1 Inhoudsopgave Inleiding... 3 1. Doelgroep... 4 2. Relatieschema... 4 3. Opzet van de lescyclus... 5 3.1. Opbouw van de lescyclus... 5 3.2. Doelstellingen... 5 4. Relatie met de kerndoelen & natuurmethoden...

Nadere informatie

Lespakket HERFST. Lessuggesties groep 5-8. Gemeente Rotterdam, Sport & Cultuur Natuur- & milieueducatie E-mail: sc_groenmo@rotterdam.

Lespakket HERFST. Lessuggesties groep 5-8. Gemeente Rotterdam, Sport & Cultuur Natuur- & milieueducatie E-mail: sc_groenmo@rotterdam. Lespakket HERFST Lessuggesties groep 5-8 Gemeente Rotterdam, Sport & Cultuur Natuur- & milieueducatie E-mail: sc_groenmo@rotterdam.nl Inhoud pakket Achtergrondinformatie vindt u op: www.rotterdam.nl/downloadslesmateriaal

Nadere informatie

Leerlingen maakten reeds kennis met het toepassingsgebied biochemie. De leerlingen hebben al analyserend en onderzoekend gewerkt.

Leerlingen maakten reeds kennis met het toepassingsgebied biochemie. De leerlingen hebben al analyserend en onderzoekend gewerkt. Doelgroep Leerlingen maakten reeds kennis met het toepassingsgebied biochemie. De leerlingen hebben al analyserend en onderzoekend gewerkt. Lesdoelen De leerlingen kunnen omschrijven wat een schimmel is

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inhoud van de leskist

Inhoudsopgave. Inhoud van de leskist Inhoudsopgave Inhoud van de leskist... Inleiding... Leerdoelen... Opbouw van de les 1. Voorbereiding voor de leerkracht... 2. Introductie Brief van de jutter... 3. Veldwerk in de schoolomgeving Afval jutten...

Nadere informatie

NEDERLAND VIERT 100 JAAR DE STIJL DESTIJLUTRECHTAMERSFOORT.NL ONTDEK HET IN UTRECHT & AMERSFOORT! LESSUGGESTIES 100 JAAR DE STIJL GROEP 1 T/M 4

NEDERLAND VIERT 100 JAAR DE STIJL DESTIJLUTRECHTAMERSFOORT.NL ONTDEK HET IN UTRECHT & AMERSFOORT! LESSUGGESTIES 100 JAAR DE STIJL GROEP 1 T/M 4 NEDERLAND VIERT 100 JAAR DE STIJL ONTDEK HET IN UTRECHT & AMERSFOORT! LESSUGGESTIES 100 JAAR DE STIJL GROEP 1 T/M 4 1 HANDLEIDING LESSUGGESTIES MONDRIAAN TOT DUTCH KLEURENPALET De leerlingen kunnen de

Nadere informatie

Kabouterpad herfst. www.jufanke.nl. - www.jufanke.nl -

Kabouterpad herfst. www.jufanke.nl. - www.jufanke.nl - Kabouterpad herfst www.jufanke.nl Uitleg van het kabouterpad Dit kabouterpad is gemaakt voor een herfstwandeling door het bos. De wandeling kan met kleine groepjes of de hele klas tegelijk gelopen worden.

Nadere informatie

lezen veilig leren Kinderboekenweek 2010 Tips voor regio zuid Zinnen maken met woorden én beeldtaal zijn Les 1

lezen veilig leren Kinderboekenweek 2010 Tips voor regio zuid Zinnen maken met woorden én beeldtaal zijn Les 1 veilig leren lezen Kinderboekenweek 2010 Tips voor regio zuid Auteur: Josée Warnaar Zinnen maken met woorden én beeldtaal Regio noord en midden hebben kern 2 behandeld als de Kinderboekenweek begint. Regio

Nadere informatie

Paddenstoelen groeien zo. activiteitenboekje

Paddenstoelen groeien zo. activiteitenboekje Paddenstoelen groeien zo activiteitenboekje ANMEC Paddenstoelen groeien zo Activiteitenboekje tekst: layout: Marijntje van Gisbergen, Mirella Vierveijzer en Veldwerk Nederland Jolanda van der Heijden Telefoon

Nadere informatie

Doe-opdrachten Aan de slag met afval. Groep 1-2-3

Doe-opdrachten Aan de slag met afval. Groep 1-2-3 Doe-opdrachten Aan de slag met afval Groep 1-2-3 > Inleiding Onderdeel van de lesmodule Aan de slag met afval zijn drie doe-opdrachten die erop zijn gericht om de thema s zwerfafval en afval scheiden,

Nadere informatie

lesbrieven water verzamelen avonturenpakket de uitvinders en de verdronken rivier leerlingen werkblad Lesbrief 1:

lesbrieven water verzamelen avonturenpakket de uitvinders en de verdronken rivier leerlingen werkblad Lesbrief 1: lesbrieven leerlingen werkblad Lesbrief 1: water verzamelen Verhaal: De Uitvinders en De Verdronken Rivier Opdracht 1: Opdracht 2: Opdracht 3: Opdracht 4: Brainstorm over water Bouw een water-takel-kraan

Nadere informatie

Op avontuur in de natuur (najaar) veldwerk groep 4,5,6

Op avontuur in de natuur (najaar) veldwerk groep 4,5,6 Op avontuur in de natuur (najaar) veldwerk groep 4,5,6 Inhoud: omschrijving blz. 2 achtergrondinformatie blz. 3 lessuggesties blz. 4 1.1 regenwormhotel blz. 4 1.2 regenwormonderzoek blz. 4 werkblad regenworm

Nadere informatie

Het bonenexperiment. Lesbrief groep 5, 6 7. Inhoud

Het bonenexperiment. Lesbrief groep 5, 6 7. Inhoud Het bonenexperiment Lesbrief groep 5, 6 7 Inhoud Inleiding... 1 Les 1 De boon: van zaad tot plant tot bloem tot zaad... 2 Les 2 Evaluatie bonenexperiment... 4 Instructieblad: het bonenexperiment... 5 Werkblad

Nadere informatie

Lessenserie De hellingbaan

Lessenserie De hellingbaan - Bovenbouw - Lessenserie De hellingbaan Een lessenserie over het experimenteren met de hellingbaan en de strategie controleren van variabelen. Met dank aan leerkrachten en leerlingen van basisschool De

Nadere informatie

Lesbrief Kikker in de kou

Lesbrief Kikker in de kou Lesbrief Kikker in de kou Groep 1 t/m 4 basisonderwijs Deze lesbrief is gemaakt ter gelegenheid van Warme Truiendag 2009 door De Groene Poolster te Den- Helder en geactualiseerd en bijgewerkt door MEC

Nadere informatie

LESBRIEF LES 2 DE THT-LES SAMENVATTING VOORBEREIDING BENODIGDHEDEN DUUR LESDOELEN LEGENDA. Het waarom van voedselverspilling

LESBRIEF LES 2 DE THT-LES SAMENVATTING VOORBEREIDING BENODIGDHEDEN DUUR LESDOELEN LEGENDA. Het waarom van voedselverspilling Het waarom van voedselverspilling SAMENVATTING In deze les wordt het onderwerp voedselverspilling uitgediept en komen de leerlingen meer te weten over de verschillende redenen van verspilling. Eén reden

Nadere informatie

en zelfbeeld Lichamelijke ontwikkeling Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht

en zelfbeeld Lichamelijke ontwikkeling Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht I Lichamelijke ontwikkeling en zelfbeeld Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht Lesdoelen: Kinderen worden zich meer bewust van eigen talenten en eigenschappen en ontwikkelen een positief zelfbeeld. Kinderen kunnen

Nadere informatie

Koolwitjes in de klas! (Groep 5 & 6)

Koolwitjes in de klas! (Groep 5 & 6) Koolwitjes in de klas! (Groep 5 & 6) Via internet kunnen van maart tot en met september bij De Vlinderstichting levende eitjes, rupsen en poppen van het groot koolwitje besteld worden. Dit lespakket hoort

Nadere informatie

DOCENT. Thema: architectuur WONEN: TERUG IN DE TIJD! groep 5 en 6. Tip. Stadshagen

DOCENT. Thema: architectuur WONEN: TERUG IN DE TIJD! groep 5 en 6. Tip. Stadshagen DOCENT In het thema architectuur gaan op onderzoek uit naar de oude huizen die vroeger in en rondom het gebied stonden dat nu is. Ze vergelijken de bouwstijl van verschillende oude huizen met hun eigen

Nadere informatie

Ontdekdoos Kleuren groep 3 en 4. handleiding

Ontdekdoos Kleuren groep 3 en 4. handleiding Ontdekdoos Kleuren groep 3 en 4 handleiding Uitgave: Amsterdams NME Centrum Ontdekdoos Kleuren Docentenhandleiding Het lesmateriaal mag vrij gekopieerd worden voor gebruik op school en is gratis te downloaden

Nadere informatie

Wijchense Molen. Lesbrief

Wijchense Molen. Lesbrief Wijchense Molen Lesbrief Lesbrief de Wijchense Molen Inleiding In het kader van het bezoek aan Wijchense Molen is deze lessenserie ontwikkeld. Tijdens het project maken de leerlingen kennis met de molen

Nadere informatie

Arie Aardvarken. Lesbrief

Arie Aardvarken. Lesbrief Arie Aardvarken Lesbrief Arie Aardvarken Lesbrief In Naturalis ontmoet u met uw groep Arie Aardvarken. Hij laat uw leerlingen ontdekken dat dieren heel handig in elkaar zitten. Het museumbezoek bestaat

Nadere informatie

Arie Aardvarken. Lesbrief. Tips

Arie Aardvarken. Lesbrief. Tips Lesbrief Arie Aardvarken In Naturalis ontmoet u met uw groep Arie Aardvarken. Hij laat uw leerlingen ontdekken dat dieren heel handig in elkaar zitten. Het museumbezoek bestaat uit een interactieve rondleiding

Nadere informatie

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS LESBRIEVEN LEERLINGENBESTAND LESBRIEF 1: WATER VERZAMELEN Verhaal: De Uitvinders en De Verdronken Rivier Opdracht 1: Opdracht 2: Opdracht 3: Opdracht 4: Brainstorm over water Bouw een water-takel-kraan

Nadere informatie

Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit

Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit Energie 5 en 6 2 Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit Doelen Begrippen Materialen De leerlingen: begrijpen hoe elektriciteit en stroom ontstaan, als een brandstof wordt

Nadere informatie

( DATUM) WAARNEMERS : SCHOOL:

( DATUM) WAARNEMERS : SCHOOL: ( DATUM) WAARNEMERS : SCHOOL: GROEP:.. BOOM IN DE HERFST waarneemvel 1 WAT IS DE NAAM VAN JULLIE BOOM?.. 1. KRUIS AAN WAT JE ZIET AAN JULLIE TAK Nog groene bladeren Gekleurde bladeren Kale takken Vruchten

Nadere informatie

Vormen van een raket Raketten

Vormen van een raket Raketten Vormen van een raket Raketten Vgroep 1-2 17 tijdsduur 65 minuten kerndoelen 1, 23, 32, 44, 45 en 54 lesdoelen De leerling: herkent een aantal wiskundige vormen: een cirkel, een driehoek, een rechthoek

Nadere informatie

De meeste jonge kinderen zijn dol op dieren en willen heel graag een eigen huisdier

De meeste jonge kinderen zijn dol op dieren en willen heel graag een eigen huisdier Marlies Huijzer verzorging wat wil jouw dier? De meeste jonge kinderen zijn dol op dieren en willen heel graag een eigen huisdier om te vertroetelen. Ze denken niet zo na over wat een dier zelf leuk vindt

Nadere informatie

De Veluwe Opdrachten en Overzichten voor begeleiders

De Veluwe Opdrachten en Overzichten voor begeleiders De Opdrachten en Overzichten voor begeleiders Inhoud van de map ALGEMEEN Over Woordvoerders van de natuur Over de opdrachten en voorbereiding Praktisch: 2 vormen van begeleiden Overzicht opdrachten per

Nadere informatie

Week 1 twee weken voorafgaand aan het Voorleesontbijt. Bijeenkomst 1. Materiaal

Week 1 twee weken voorafgaand aan het Voorleesontbijt. Bijeenkomst 1. Materiaal Introductie Deze lesmodule is geschreven voor een project van 5 bijeenkomsten van elk 60 minuten, waarvan de laatste bijeenkomst het werkelijke Voorleesontbijt is. Het aantal, de duur en inhoud van de

Nadere informatie

1. Geheimen. 2. Zwammen

1. Geheimen. 2. Zwammen 1. Geheimen 'Geen plant en geen dier' Een paddestoel is zeker geen dier, maar een plant is het ook niet. Ze hebben geen groene bladeren om zonlicht op te vangen. Bovendien groeien paddestoelen in het donker.

Nadere informatie

Ter voorbereiding. Lente 2 De Groene Kracht januari 2017

Ter voorbereiding. Lente 2 De Groene Kracht januari 2017 1 Ter voorbereiding 1. de POWERPOINT behandelt: - vragen om over na te denken - begrip windbestuiving - begrip zaden en kiemen - instructie hoe de leerlingen in de natuurtuin gaan werken 2. ZADEN en KIEMEN

Nadere informatie

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën:

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: > Categorieën De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: 1 > Poten, vleugels, vinnen 2 > Leren en werken 3 > Aarde, water,

Nadere informatie