Dialoogbijeenkomst Overstappen naar een circulaire economie? The Challenge

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Dialoogbijeenkomst Overstappen naar een circulaire economie? The Challenge"

Transcriptie

1 Dialoogbijeenkomst Overstappen naar een circulaire economie? The Challenge Verbindingen zoeken en leggen essentieel Een lineaire economie put de aarde uit. En op is straks op. Het moet dus anders, en wel circulair. Een circulaire economie brengt alle grondstoffen en materialen na gebruik weer terug in het systeem. De opgave om de overstap te maken naar een circulaire economie ligt zeker niet alleen op het bord van de overheid en ook niet alleen op dat van ondernemers. Het is een uitdaging voor de samenleving als geheel. De diamanten vijfhoek ondernemers, onderwijs, onderzoek, overheid en (maatschappelijke) organisaties (de 5 O s) zocht op 7 november tijdens een dialoogbijeenkomst gezamenlijk naar een antwoord op die uitdaging. Als we naar een circulair economisch systeem willen, dan moeten er dingen fundamenteel veranderen, zegt Theo van Bruggen programmamanager LvDO-NME van Agentschap NL, het programma dat het initiatief nam voor de dialoogbijeenkomst. Er is een nieuwe inrichting nodig van het economisch systeem en oude belemmerende zaken moeten verdwijnen. Maar wat is die circulaire economie eigenlijk? Douwe Jan Joustra (OPAi), een van de plenaire sprekers: In het huidige systeem winnen we grondstoffen, zetten deze om in producten die we een tijdje gebruiken. Vervolgens gooien we die producten weg. Foto: Baldwin Henderson Wezenlijk anders gaat het in een circulaire economie, waarin we overigens ook gewoon geld willen verdienen: alles wat we gebruiken brengen we uiteindelijk na gebruik weer terug in het systeem. In feite is dat niets nieuws: de natuur doet het 3,5 miljard jaar. Het kan dus. Energie toevoegen en waarde voor elkaar creëren De vraag is dan natuurlijk wel hoe je voorkomt dat grondstoffen en materialen tijdens het doorlopen van kringlopen aan kwaliteit verliezen. Joustra: Kwaliteit moet juist behouden blijven. In de thermodynamica kennen we het begrip entropie: we weten dat alles uiteindelijk tot stof vergaat. Maar... dat kun je voorkomen door energie en arbeid (ook een vorm van energie) toe te voegen. Energie en arbeid zijn dus binnen een circulaire economie cruciale elementen om kwaliteit te behouden en entropie tegen te gaan. En idealiter is de energie die je toevoegt zonne-energie; daar draait de aarde al miljarden jaren op. Een andere pijler onder de circulaire economie staat in de ecologie te boek als symbiose. We moeten om ons heen kijken en de vraag stellen: wat hebben we aan elkaar, hoe kunnen we ons aan elkaar verbinden en voor elkaar waarde creëren. Misschien vervangt symbiose daarmee wel het klassieke begrip concurrentie uit de lineaire economie. Ten slotte, maakt Joustra duidelijk, kunnen we ook heel veel leren van de natuur. De natuur laat ongelooflijk veel voorbeelden zien van (technische) oplossingen die we eigenlijk gewoon kunnen kopiëren. Een voorbeeld is een datacentrum waar het energiebeheer is gebaseerd op de energiehuishouding van een bijenvolk in een bijenkorf. Je hoeft vaak alleen maar om je heen te kijken.

2 Turntoo: van eigendom naar gebruik van producten Foto: Baldwin Henderson Ben je er op het moment dat je een materialenkringloop voor de productieketens hebt bedacht? Nee, want je zult die materialenkringloop moeten koppelen aan de gebruikscyclus, zegt Sabine Oberhuber van Turntoo, een initiatief dat een circulair economisch bedrijfsmodel ontwikkelde. Als de gebruiker de spullen na gebruik weggooit, dan gooit hij grondstoffen weg en is er van een kringloop geen sprake. Dat kun je veranderen door de producent eigenaar te laten blijven van de producten. De consument betaalt voor het gebruik. Als je dat doet, dan betekent het dat we het product een tijdje gebruiken, we doen er iets mee, we laten het nog een keer bijwerken, maar uiteindelijk neemt de producent het weer terug in zijn productiesysteem en gaat het weer de cyclus in. In feite wordt de hele economie daarmee een diensteneconomie. In elk ketenonderdeel oog voor gehele levenscyclus Omdernemer Guido Braam maakt zich onder meer binnen het platform The Circle Economy sterk voor het van de grond krijgen van de circulaire economie. The Circle Economy is een internationaal, onafhankelijk non-profit platform dat zich ten doel stelt de transitie naar een circulaire economie te versnellen. The Circle Economy ondersteunt individuen, organisaties, en bedrijven met het uitvoeren van circulaire projecten. Braam: Samen met kledingrecyclingbedrijf KICI zijn we bijvoorbeeld een circulair project gestart in de kledingbranche. Daarin willen we de gehele keten meenemen: van ontwerpers van kleding, producenten van garens en verven en stoffen, tot winkelketens en kledinginzamelaars. De cirkel rond maken Wanneer elk ketenonderdeel zijn proces en activiteiten inricht met oog voor de gehele levenscyclus van een product en de grondstoffen die daarin verwerkt zijn, kun je de kringloop sluiten, vervolgt Braam. Dat geldt bijvoorbeeld voor een producent van garens die wellicht biobased alternatieven kan gebruiken voor zijn product in plaats van fossiele grondstoffen. Maar het geldt ook voor winkelketens als C&A en Miss Etam. Zij kunnen een rol spelen in de omschakeling van het denken van de consument in termen van eigendom naar het denken in termen van gebruik. Het is Foto: Baldwin Henderson voor een circulaire economie essentieel dat alle stukjes van de keten over de eigen grenzen heenkijken. Het gaat om verbinden: een cirkel is pas rond wanneer je de stukjes van de keten met elkaar verbindt.

3 Samen waarde creëren Uit de gesprekken die de 5 O s op zoek naar verbinding met elkaar tijdens twee dialoogrondes voeren komt onder meer naar voren dat de manier waarop ze samenwerken moet veranderen. In een lineaire economie doen de 5 O s dat lineair, maar een circulaire economie vraagt om het ontstaan van veel meer vormen van samenwerking. Zoeken naar verbinding moet centraal staan. Een overheid moet daarbij niet in de weg gaan staan, maar juist voorwaardenscheppend handelen om verbindingen tussen maatschappelijke actoren mogelijk te maken. Vertrouwen is een sleutelwoord bij het aangaan van de uitdagende overstap naar een circulaire economie. Vertrouwen, omdat het gaat om de omschakeling van competitieve concurrentie naar samenwerking. Het gaat erom samen waarde te creëren. Dat geldt voor ondernemers, onderwijs, overheid, wetenschap; allemaal bij elkaar. Samen ontwikkel je waarde en dat kan alleen wanneer je elkaar vertrouwt. Verbinden, samenwerken, inter-connectiviteit; dat betekent voor de overheid dat zij het thema circulaire economie interdepartementaal moet oppakken. Het hoort niet thuis bij slechts één departement. Het gaat over economie, over nieuwe vormen van financiering, over innovaties, over grondstoffen. Het gaat over onderwijs. Interdepartementale verbinding is daarom noodzakelijk. Foto: Baldwin Henderson

4 Overheid nodig als coach Een ander thema rond governance is dat de overheid soms de neiging heeft dergelijke nieuwe ontwikkelingen en initiatieven die (met name) door bedrijven in gang gezet worden te benaderen vanuit een zwart wit -redenering: we doen wel iets, of we doen niets. Door allerlei omstandigheden de economische crisis niet in de laatste plaats lijkt er momenteel een we doen maar niets -houding te bestaan. Maar bij het ontwikkelen van een circulaire economie is een coach nodig. Het is de coach die maakt dat het team de gelegenheid krijgt te leren. Misschien kan de overheid meer die coachende rol spelen. Overheid De overheid kan dossiers vullen met circulaire gedachten en vragen. De overheid kan op de verschillende schaalniveaus kennis bijeenbrengen De overheid kan Internationaal helpen om contacten bij elkaar te brengen en ketens te sluiten De overheid kan de verschillende soorten kennis (verschillende schaalgroottes en inhouden) bij elkaar brengen De overheid kan wetenschap en onderwijs bij elkaar brengen De overheid kan als keten regisseur fungeren De overheid kan samenwerking stimuleren met het onderwijs/onderzoek (Groene brein) om Circulaire economie in curricula te krijgen Ondersteuning van andere O s Elke O kan de vraagstukken in brengen bij lokale/regionale en landelijke politiek met de toevoeging niet alleen vrager maar ook partner te willen zijn Het bedrijfsleven kan de vraag voorleggen dat aanbesteding vanuit prestatie dient te gebeuren

5 Experimenteerruimte en best practices cruciaal Best practices die tot stand komen in een vrije experimenteerruimte zijn cruciaal voor de overstap van lineair naar circulair: ze vormen een essentiële inspiratiebron en vormen een houvast op de zoektocht. Experimenteren, daarvan leren en vervolgens implementeren of (verder) innoveren. Dat moet goede voorbeelden opleveren. Als die er niet zijn, dan is het heel moeilijk om greep te krijgen op de vraag wat gaan we nu anders doen. Praktijkvoorbeelden maken ook heel goed duidelijk hoe moeilijk het is, om de overstap te maken naar de circulaire economie. Dat levert lessen op die noodzakelijk zijn om de overstap te kunnen maken. Bijvoorbeeld als het gaat om de omschakeling naar het bedrijfsmodel waarbij een producent eigenaar blijft van zijn product en de consument betaalt voor het gebruik. Hoe stel je daar een contract voor op? Hoe stel je de waarde van het gebruik van producten vast? Ondernemers Maak leiderschap van de ondernemers zichtbaarder: Afval is NIET normaal. Bezit is NIET nodig. Kopen kan maar lenen, huren, leasen van de dienst is comfortabeler. Ontwerp andere businessmodellen met focus op waardecreatie en vanuit een volledige levenscyclus (LCA). Met standaard opgenomen terugname van producten. Juiste materiaal keuze, services in plaats van producten en het goede ontwerp en productieproces begint bij inkoop én bij verkoop (Organiseer de keten, horizontaal én vertikaal). Durf samen te werken vanuit vertrouwen ipv angst / concurrentie Ondersteuning van andere O s Het onderzoek kan de ondernemers helpen door nieuwe monitoringsmethodieken te introduceren De overheid kan de ondernemers steunen door het aanbestedingsbeleid aan te passen. De overheid kan de ondernemers steunen door het aanbestedingsbeleid aan te passen. Bijvoorbeeld: Aanbesteden vanuit performance Het onderwijs kan bewustwording van circulaire economie versterken en bewustwording stimuleren. Het leren denken in systemen is daarbij van groot belang. Vanuit de maatschappij/onderwijs de opgave om jonge mensen te betrekken, te binden, te steunen en te betrekken.

6 Hoever zijn we? NGO s zijn zeer hard nodig zijn op weg naar de circulaire economie. Tegelijkertijd moeten zij zich realiseren dat de overstap naar die circulaire economie een andere thematiek betreft dan de klassieke duurzaamheids- of milieudiscussie waar veel NGO s uit voortkomen: het gaat er niet om vanuit een moreel beroep op mensen te zeggen gij zult dit, of gij zult anders. Het gaat erom ondernemers aan de gang te krijgen om aan de slag te gaan met die circulaire economie. Dan gaat het lopen. Hoever zijn we? Er lijkt zich vooral een happy few met het thema bezig te houden. Aan de andere kant: het begrip circulaire economie staat nu in het regeerakkoord. Anderhalf jaar geleden was er nog niemand in politiek Den Haag met dit thema bezig. Er was weliswaar een grondstoffenrotonde bedacht, maar goed beschouwd is dat ook een oplossing uit de lineaire economie. Maatschappelijke organisaties Investeer in de organisatiecultuur: meer aandacht voor creatief vermogen en voor de noodzaak om de kracht en de gemeenschapszin van de samenleving te benutten Geef in denken en doen gevolg aan het beginsel dat de burger ook consument is Bij inzet voor kinderen, de ontwikkeling van het kind centraal stellen, het kind laten beleven en meenemen op ontdekkingstocht Organisaties moeten meer expertise verzamelen over verandercondities van burgers en consumenten; bij toepassing focus op mensen die het meest open staan voor verandering Meer activisme en meer concurrentie met andere maatschappelijke organisaties Meer doen aan opschalen en mainstreamen, met een stip op de horizon Investeren in ondernemerschap Ondersteuning vanuit de andere O s Onderzoek kan organisaties helpen met analyseren van kansen, risico s en belemmeringen Ondernemers kunnen helpen met visieontwikkeling door een dialoog aan te gaan met organisaties over paradigmaverandering Het onderwijs kan ondersteunen door de educatieve trajecten van organisaties te helpen professionaliseren Vanuit overheid is er de mogelijkheid tot projectfinanciering circulaire economie en ook om meer gezamenlijk stil te staan bij het fenomeen van de energieke samenleving en de betekenis daarvan voor beleid.

7 Bottom based In beleidstaal wordt vaak gesproken over top down en bottom up. Maar bottom up is aan het verdwijnen. Bottom based komt ervoor in de plaats: er gebeurt momenteel in de basis ongelooflijk veel. De basis neemt het heft in eigen handen, bijvoorbeeld op het gebied van decentrale energieproductie. Aan de basis wordt enorm veel ondernomen; dat werkt door: het staat al op de politieke agenda. En juist omdat die basis zo belangrijk is, is het van belang te investeren in mensen: educatie dus! Onderwijs Neem de circulaire economie als uitgangspunt in lesmethoden, projecten, de eigen organisatie Meer aandacht hebben voor waarden rondom duurzame ontwikkeling Systeemdenken en interdisciplinair werken centraal stellen Stem visie op het opleiden (bv Pabo) af op principes circulaire economie Stimuleer het verlangen naar een circulaire economie Bevorder op bestuursniveau het urgentiegevoel Integreer kennisgebieden als biologie, aardrijkskunde, natuurkunde en economie Ontwikkel opleidingen Circulaire Economie, Industriële Ecologie Ga partnerschappen aan met bedrijven Ondersteuning vanuit de andere O s Overheid kan als opdrachtgever fungeren in het onderwijs Ondernemers en bedrijven willen als inspiratiebron dienen door voor de groep te gaan staan Onderzoek kan In offertefase aandacht vragen voor principes circulaire economie en ze kan toegang verlenen tot onderzoekswebsites Bedrijven kunnen reflecteren op onderwijscurricula Organisaties kunnen op onderwijs afstappen en aandacht vragen voor de circulaire economie Rust nemen en nadenken Vertraag!, is een andere boodschap. We kunnen heel veel leren van de natuur. Maar we zijn in onze snelheid zo ver doorgedraafd dat we niet eens meer de rust nemen om echt om ons heen te kijken en ergens over na te denken. Want we hadden vandaag al weer een aantal dingen kunnen verkopen. Rust nemen, nadenken. Daar moeten we de tijd voor nemen, zodat er ook andere innovaties kunnen ontstaan. En: bij de overstap naar een circulaire economie kunnen we feminiene waarden goed gebruiken. We zijn aan het zoeken, we zijn aan het ontwikkelen. Een open houding is daarbij een vereiste: verbinden in plaats van powerplay.

8 We zijn aan het zoeken en we moeten onderzoeken. Kunnen we de onderzoekers niet veel meer koppelen aan wat we dagelijks doen? We hebben behoefte aan participerend onderzoek dat ons helpt nieuwe bedrijfsmodellen te ontwikkelen, nieuwe kansen naar de markt te zoeken. Er is zoveel kennis in Nederland. Als we die weten te gebruiken, dan komen we echt een heel stuk verder! Onderzoek Het onderzoek is georganiseerd rondom vakgebieden in verticale structuren. Het denken en doen in hokjes is Niet de gewenste koers om tot een circulaire economie te geraken Hierdoor is onderzoek te statisch, vaak georganiseerd vanuit het werkveld zelf en minder vanuit de praktijk, de maatschappelijke opgave, of het vraagstuk dat voorligt. Ondersteuning vanuit de andere O s Vraag aan het onderzoek vanuit samenleving: Welke onderzoeksdisciplines moeten samenwerken om het vraagstuk van de circulaire economie beter in te richten? Ondersteuning hierin kan komen van het bedrijfsleven. Zij kunnen businesscases bij het onderzoek aandragen die vanuit verschillende sectoren waarde kan brengen (cross-value). De valorisatie en codificatie van kennis dient vanuit de praktijk te komen. De houding vanuit onderzoek is kritisch onderzoekend. De vraag is of deze grondhouding de juiste houding is om tot een bijdrage te komen aan vraagstukken die meerdere dimensies bevatten en die wellicht ook een eigen andere grondhouding van het onderzoek vragen. De discussie rondom circulaire economie is ook een discussie over schaalgrootte. Op welk schaalgrootte (lokaal, regionaal mondiaal) kan je vanuit het onderzoek aan de circulaire economie werken? En welke thema s zijn op de schaal van Nederland wel/niet goed in te richten. Stel dat een circulaire economie ook betekent dat de regio s meer autonoom, zelfstandiger kunnen functioneren minder afhankelijk van import willen zijn en het regionaal zoveel mogelijk willen oplossen. Moet onderzoek producten steunen die niet gericht zijn op de regionale opgave? Ondersteuning vanuit de andere O s opdrachtgevers (ondernemers,overheid etc) kunnen meer (systeem) vragen aan het onderzoek stellen. Vraag het onderzoek om meer naar materiaalstromen en minder naar geldstromen. Nodig het onderzoek uit in opdracht om aan zelfreflectie te doen wat vraag de praktijk wat onderzoek nog (niet) bediend kan bedienen (bijvoorbeeld omdat data er niet is). Wat voor consequenties heeft dat mogelijk (voorzorgbeginsel)

9 Kleurrijke uitspraken: Circulaire economie? You can t tell me that it can t be done. De natuur doet het al 3,5 miljard jaar. Wij hebben nu 200 jaar een lineaire economie. Dus waarom zouden we niet over kunnen stappen. Eigendom of gebruik? Een Ferrari is voor sommige mensen het optimale statussymbool. Maar weet u hoeveel procent van de Ferrari s in Nederland eigendom is van diegene die in die auto rijdt? Nog geen 10%. Toch zeggen ze allemaal dat het hun auto is. Foto: Baldwin Henderson Ik ben ervan overtuigd dat ondernemers de sleutel in handen hebben om de stap naar de circulaire economie te zetten. Alleen: het is een systeemverandering. Het mag beginnen bij ondernemers. Maar elk maatschappelijk speelveld overheid, onderwijs, onderzoek, banken, consumenten moet uiteindelijk in die verandering meegaan. Er is heel veel kennis in onze samenleving aanwezig. Die hebben we op weg naar een circulaire economie nodig en die moeten we benutten. Maar niemand weet nog precies hoe die nieuwe economie eruit ziet. Dus laten we het met elkaar ontdekken. Met elkaar een noemenswaardig verschil maken. Gemiddeld genomen gaan onze grondstoffen gewoon de afvalberg op. Of erger: de afvalverbranding in. En nog erger is dat we dan zeggen dat we daarmee groene stroom produceren. Het zijn goede grondstoffen die we daar verbranden. Dat zou afgelopen moeten zijn. Het gaat erom dat we die grondstoffen weer kunnen gebruiken als voedingsstoffen voor de volgende ronde van een product. De circulaire economie is vandaag niet veel in mijn gezichtsveld geweest. De lineaire wel: ik heb er weer flink wat liters diesel doorheen gejaagd. Het gevoel daarbij? Best prettig eigenlijk.. Tegelijkertijd knaagt er wel iets. Je weet dat het zo niet langer door kan gaan. Ik probeer mijn vriendin altijd uit te leggen dat als iedereen ieder jaar een vloerbedekking van de IKEA koopt, dat er dan aan het eind van het jaar een berg van zeven miljard vloerbedekkinkjes ligt. Wat moeten we daarmee? Foto: Baldwin Henderson De opgave om uit te komen bij die circulaire economie ligt natuurlijk niet alleen op het bord van de overheid en ook niet alleen bij de ondernemers. We zitten nu allemaal in een lineaire economie. We hebben ook allemaal de uitdaging om uit te komen bij die circulaire economie. Vandaar ook dat we in zo n gemixte samenstelling zitten. De hele samenleving zit hier bij elkaar.

10 Voor mij betekent de circulaire economie het op een meer respectvolle manier omgaan met de bronnen, hulpstoffen, grondstoffen, materialen. Ik wil daar aan bijdragen omdat ik het belangrijk vind dat mijn / onze kinderen straks op een aarde leven waar we de zaken goed voor elkaar hebben. Beter dan nu. Op een circulaire manier. Wilt u nou werkelijk eigenaar zijn van al die spullen? Wilt u eigenaar zijn van die televisie, of wilt u het nieuws zien? Wilt u eigenaar zijn van een auto, of wilt u kilometers kunnen maken? Ik wil kilometers kunnen maken. Ik wordt geprikkeld door de kansen die er zijn. Het is een economie en daar liggen heel veel kansen voor ondernemers. De systeemverandering maakt dat het boven onszelf uitstijgt. Dat betekent dat we niet langer met oogkleppen op moeten kijken naar onze eigen activiteiten. We moeten dingen met elkaar verbinden. Barrières liggen niet op technologisch vlak. Die zitten hem steeds vaker in het beschermen van verdienmodellen. Heb je een goed model, dan wil je dat voor jezelf houden in plaats van delen. Het zit hem ook in ego : ik heb het bedacht, dus blijf er af. Het zit hem in de verdienmodellen van de status quo. Bovenal heeft het te maken met mindset; we moeten meer durven kijken met de ogen van een kind naar wat de waarde is van spullen. Foto: Baldwin Henderson

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Utrecht, 21 oktober 2015 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 RACE programma 6 Sectoranalyse

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Klimaatsystemen. Circle Scans. augustus 2016

Klimaatsystemen. Circle Scans. augustus 2016 Klimaatsystemen Circle Scans augustus 2016 Pilot projecten Klimaat voor Verandering Klimaat voor Verandering is één van de sector-transitieprogramma s die eind 2015 zijn gestart als onderdeel van het progamma

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Veranderen is vandaag doen wat je gisteren nog gek vond. workshop

Veranderen is vandaag doen wat je gisteren nog gek vond. workshop Veranderen is vandaag doen wat je gisteren nog gek vond. workshop 2-6-2015 1 Idee vooraf Top Management Middle Management Bottom.. Management? (Mintzberg) Het venijn zit in de start (maak daar de juiste

Nadere informatie

Van Afval Naar Grondstof

Van Afval Naar Grondstof Van Afval Naar Grondstof Toelichting onderdelen VANG-programma NVRD themadag 27 november Marc Pruijn Directie Duurzaamheid Van regeerakkoord naar ketens Rutte 2: groene groei, circulaire economie Circulaire

Nadere informatie

Zoektocht naar Succesvolle Netwerk- en Bedrijfsmodellen voor Biomassa Valorisatie in de (glas)tuinbouw

Zoektocht naar Succesvolle Netwerk- en Bedrijfsmodellen voor Biomassa Valorisatie in de (glas)tuinbouw Agriculture Meerjarig onderzoek Biobased Business Modelling: Zoektocht naar Succesvolle Netwerk- en Bedrijfsmodellen voor Biomassa Valorisatie in de (glas)tuinbouw Alex van der Zwart, Hogeschool Inholland

Nadere informatie

Wie is de eigenaar van een succesvolle invoering van de Omgevingswet binnen onze organisatie? Op welke manier willen we de Omgevingswet benutten?

Wie is de eigenaar van een succesvolle invoering van de Omgevingswet binnen onze organisatie? Op welke manier willen we de Omgevingswet benutten? 2019 2019 Visie op de Wet Op welke manier willen we de Omgevingswet benutten? Visie op de Wet Wie is de eigenaar van een succesvolle invoering van de Omgevingswet binnen onze organisatie? 2019 2019 Visie

Nadere informatie

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid?

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Een onderzoek onder werkgevers in de topsectoren en de overheid. Onderzoeksrapport Samenvatting 1-11-2013 1 7 Facts & figures.

Nadere informatie

Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken

Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken DutchSpirit vervaardigt duurzame maatpakken en richt zich op de doorontwikkeling van circulaire stoffen voor werkkleding. Met een vernieuwend businessconcept

Nadere informatie

stimuleert, creëert en verbindt in de transitie naar een circulaire, regionale economie NME in transitie! GDO tweedaagse I 1 september 2016

stimuleert, creëert en verbindt in de transitie naar een circulaire, regionale economie NME in transitie! GDO tweedaagse I 1 september 2016 stimuleert, creëert en verbindt in de transitie naar een circulaire, regionale economie NME in transitie! GDO tweedaagse I 1 september 2016 Al inzicht? Als NME/bestuurder weet ik niet hoe kwetsbaar mijn

Nadere informatie

Platform Bèta Techniek. Connect 05 2015. Chemiedag 2015. Hoe kunnen onderwijs en bedrijfsleven succesvol samenwerken?

Platform Bèta Techniek. Connect 05 2015. Chemiedag 2015. Hoe kunnen onderwijs en bedrijfsleven succesvol samenwerken? Platform Bèta Techniek Connect 05 2015 Chemiedag 2015 Hoe kunnen onderwijs en bedrijfsleven succesvol samenwerken? Succesvolle samenwerking tussen onderwijs en bedrijfsleven is de basis voor groei van

Nadere informatie

Crises en kansen: van klimaatverandering tot circulaire economie

Crises en kansen: van klimaatverandering tot circulaire economie Crises en kansen: van klimaatverandering tot circulaire economie Inhoud Inleiding Uit de interviews / circulaire economie Afronding Overzicht jaren met hoogst gemeten temperatuur Wereldgemiddelde oppervlaktetemperatuursverandering

Nadere informatie

TRAINING POSITIEVER DENKEN, LEVEN, WERKEN

TRAINING POSITIEVER DENKEN, LEVEN, WERKEN TRAINING POSITIEVER DENKEN, LEVEN, WERKEN INHOUD De training is gebaseerd op 7 hoofdonderwerpen. De 7 sleutels tot positieve verandering: 1. Bevorder je positieve emoties 2. Denk positiever 3. Waardeer

Nadere informatie

Van een lineaire naar een circulaire economie: Kansen en Bedreigingen Prof. dr. Jacqueline Cramer, directeur

Van een lineaire naar een circulaire economie: Kansen en Bedreigingen Prof. dr. Jacqueline Cramer, directeur Van een lineaire naar een circulaire economie: Kansen en Bedreigingen Prof. dr. Jacqueline Cramer, directeur Aanpak van het USI Vraaggericht expertise mobiliseren om kennis te valoriseren ( integrating

Nadere informatie

Business Model Innovation Guide

Business Model Innovation Guide Business Model Innovation Guide Over waarom business model innovatie cruciaal is en hoe je dat aanpakt Uitgave: April 2016 Auteur: Eefje Jonker-van Dun Strategy Designer & Managing Director Business Models

Nadere informatie

Een project van Jeelo gaat zo

Een project van Jeelo gaat zo Handleiding groep 3-8 Een project van Jeelo gaat zo Wijzers Jeelo heeft gele wijzers om samen met leerlingen te verkennen hoe een project van Jeelo in elkaar zit. Voor groep 3-4 wijzer 2007 Zo gaat een

Nadere informatie

Congres biobased meets circular economy

Congres biobased meets circular economy Congres biobased meets circular economy Holistisch kijken naar organisaties en het aansturen op een balans tussen het creëren van meervoudige waardecreatie in ketens en de draagkracht van het (natuurlijk)

Nadere informatie

Energie van ons allemaal

Energie van ons allemaal VNO-NCW Themabijeenkomst Energietransitie Michael Fraats Trianel Energie B.V. 28 November 2011 1 Energie van ons allemaal 30-11-2011 2 Energie van ons allemaal is de essentie van Trianel Energie: Gericht

Nadere informatie

Kringloop. Introductie

Kringloop. Introductie Kringloop Introductie Onderwerpen Wat is er gedaan Wat is het belang Hoe ziet het project eruit? Wat is het doel Het vervolg Goed gescheiden Wat is er gedaan Om inzicht te krijgen in de (on)mogelijkheden

Nadere informatie

Boeren hebben. oplossing! een. Meerjarenplan 2020 van ZLTO

Boeren hebben. oplossing! een. Meerjarenplan 2020 van ZLTO Boeren hebben een oplossing! Meerjarenplan 2020 van ZLTO Boerenkracht & financiering KLIMAAT VOEDSELZEKERHEID & GEZONDHEID VITAAL PLATTELAND Innovatie, data & kennis ZLTO (Zuidelijke Land- en Tuinbouw

Nadere informatie

Gas geven voor duurzame energie

Gas geven voor duurzame energie Gas geven voor duurzame energie Programma Programma Thema Thema Workshops Workshops Lokatie Lokatie Gelders Gelders netwerk netwerk voor voor duurzame duurzame energie energie Uitnodiging Netwerkbijeenkomst

Nadere informatie

Innovatieagenda Melkveehouderij

Innovatieagenda Melkveehouderij Innovatieagenda Melkveehouderij stappen naar een nieuwe melkweg samen met ketenpartijen in de melkveehouderij INLEIDING NL 20 Waarom een innovatieagenda? Innovatie is een belangrijke voorwaarde voor de

Nadere informatie

Diensteninnovatie: wat is dat?

Diensteninnovatie: wat is dat? Over de AWT De Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid (AWT) adviseert regering en parlement over beleid voor wetenschap, technologie en innovatie De AWT adviseert gevraagd en ongevraagd.

Nadere informatie

G4 steden zetten in op een circulaire economie: Steden zijn de motor van de transitie. Uitdaging. Nederland circulaire hotspot.

G4 steden zetten in op een circulaire economie: Steden zijn de motor van de transitie. Uitdaging. Nederland circulaire hotspot. G4 steden zetten in op een circulaire economie: Steden zijn de motor van de transitie. Uitdaging Grondstoffen dreigen schaars te worden door een groeiende bevolking en toenemende welvaart in de wereld.

Nadere informatie

Duurzaamheidk. Delen als manier om samen te verduurzamen Duurzaamheidkompas meting #11 December 2013

Duurzaamheidk. Delen als manier om samen te verduurzamen Duurzaamheidkompas meting #11 December 2013 Duurzaamheidk mpas Delen als manier om samen te verduurzamen Duurzaamheidkompas meting #11 December 2013 Inleiding Het Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van milieu-, klimaat-,

Nadere informatie

Verandering van tijdperk: transitie van vakantieparken Harderwijk, 18 februari twitter.com/janrotmans

Verandering van tijdperk: transitie van vakantieparken Harderwijk, 18 februari twitter.com/janrotmans Verandering van tijdperk: transitie van vakantieparken Harderwijk, 18 februari 2015 twitter.com/janrotmans We leven niet in tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperken Oude Samenleving

Nadere informatie

Bedrijven in transitie. Dr. Derk Loorbach 13-06-2013

Bedrijven in transitie. Dr. Derk Loorbach 13-06-2013 Bedrijven in transitie Dr. Derk Loorbach 13-06-2013 Kernboodschappen 1. De wereld is in transitie en dat vraagt om radicale koerswijziging 2. Bedrijven zijn in toenemende mate leidend in transities 3.

Nadere informatie

Vragen survey 29-6-2015. Energie storage hoe verder Resultaten survey: presentatie& discussie. Arnhem 29 juni 2015

Vragen survey 29-6-2015. Energie storage hoe verder Resultaten survey: presentatie& discussie. Arnhem 29 juni 2015 Energie storage hoe verder Resultaten survey: presentatie& discussie Arnhem 29 juni 2015 1 SAFER, SMARTER, GREENER Vragen survey Welke resultaten moet een gemeenschappelijke activiteit opleveren? Op welke

Nadere informatie

Van Afval Af. transitie-agenda naar een circulaire economie. Roel van Raak(DRIFT) vanraak@drift.eur.nl

Van Afval Af. transitie-agenda naar een circulaire economie. Roel van Raak(DRIFT) vanraak@drift.eur.nl Van Afval Af transitie-agenda naar een circulaire economie NVRD themadag Roel van Raak(DRIFT) vanraak@drift.eur.nl Aanleiding en doel van Van Afval Af Verpakkingenakkoord Circulaire Economie Schuivende

Nadere informatie

Samen Ondernemen met de Natuur

Samen Ondernemen met de Natuur Samen Ondernemen met de Natuur Henk Gerbers Kleinschalig maakt gelukzalig, of is bulk beter? Naar een Voedselbeleid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) Verhaal over Ondernemen

Nadere informatie

TNO draagt bij aan de oplossing van verschillende complexe maatschappelijke vraagstukken op terreinen als energievoorziening, watermanagement,

TNO draagt bij aan de oplossing van verschillende complexe maatschappelijke vraagstukken op terreinen als energievoorziening, watermanagement, TNO draagt bij aan de oplossing van verschillende complexe maatschappelijke vraagstukken op terreinen als energievoorziening, watermanagement, landbouw, gezondheidszorg, mobiliteit, veiligheid en bouw.

Nadere informatie

voor de kennisdeelsessie circulaire economie voor accountants en financials

voor de kennisdeelsessie circulaire economie voor accountants en financials Welkom bij de NBA voor de kennisdeelsessie circulaire economie voor accountants en financials als onderdeel van de Week van de Circulaire Economie i.s.m. RVO 17 januari 2017 Wat we vandaag willen doen:

Nadere informatie

Koers naar De Bedoeling met Haarlemmermeer. Tekst: Martine van Dijk, A+O fonds Gemeenten/ Fotografie: Kees Winkelman

Koers naar De Bedoeling met Haarlemmermeer. Tekst: Martine van Dijk, A+O fonds Gemeenten/ Fotografie: Kees Winkelman Koers naar De Bedoeling met Haarlemmermeer Tekst: Martine van Dijk, A+O fonds Gemeenten/ Fotografie: Kees Winkelman De gemeente Haarlemmermeer is gestart met een nieuwe koers. Een koers waarbij klantgerichtheid

Nadere informatie

KRINGLOOPSPEL Afval=Grondstof

KRINGLOOPSPEL Afval=Grondstof KRINGLOOPSPEL Afval=Grondstof Colofon: Het Kringloopspel is ontwikkeld in opdracht van MARN, ARN, Dar, Gemeente Ede en ACV jan 2014 Het Kringloopspel is ontwikkeld door MEC Nijmegen en Het Dijkmagazijn

Nadere informatie

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe-

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- Vallei & Eem Veluwe Oost Veluwe Noord WELL DRA Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- februari 2015 concept De aanpak handelingsperspectieven Ontwikkelingen maatschappij

Nadere informatie

moedigen. We streven immers naar een beleid dat de grenzen van de verschillende organisaties binnen de Vlaamse overheid overstijgt.

moedigen. We streven immers naar een beleid dat de grenzen van de verschillende organisaties binnen de Vlaamse overheid overstijgt. SPEECH SG OP DENKDAG GROENE ECONOMIE Welkom op deze eerste bijeenkomst die het departement Leefmilieu, Natuur en Energie organiseert onder de noemer groene economie. Groene economie is een kans om in te

Nadere informatie

Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw

Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw Prof.dr. Jacqueline Cramer Universiteit Utrecht Opzet lezing Wat zijn de grote opgaven in de bouw op het gebied van duurzaamheid? Hoe kunnen deze opgaven worden

Nadere informatie

Stilstaan bij vooruitgang

Stilstaan bij vooruitgang Stilstaan bij vooruitgang Thuis in duurzaam organiseren Duurzaam rendement is geld verdienen... en meer... Onze visie op duurzaamheid Duurzaamheid is een modewoord geworden. Om mee te gaan met de trend

Nadere informatie

GREEN DEAL Circulair Inkopen: meer waarde voor de hele keten

GREEN DEAL Circulair Inkopen: meer waarde voor de hele keten GREEN DEAL Circulair Inkopen: meer waarde voor de hele keten Partijen: De Minister van Economische Zaken, de heer H.G.J. Kamp, de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, mevrouw W.J. Mansveld en

Nadere informatie

Doel. Lange termijn: >5% inkoopbudget. Korte termijn: Hergebruik onderzoeken en doen. - Meerwaarde geld + esthetisch + milieu. - Expertise vergroten

Doel. Lange termijn: >5% inkoopbudget. Korte termijn: Hergebruik onderzoeken en doen. - Meerwaarde geld + esthetisch + milieu. - Expertise vergroten Doel Lange termijn: >5% inkoopbudget Korte termijn: Hergebruik onderzoeken en doen - Meerwaarde geld + esthetisch + milieu - Expertise vergroten Doel Repurpose: A adviseert bij sloop, renovatie en nieuwbouw

Nadere informatie

Beter Benutten en VRI s: Global meets local

Beter Benutten en VRI s: Global meets local Beter Benutten en VRI s: Global meets local Door Caspar de Jonge, programmamanager Intelligente Transport Services & Smart Mobility Beter Benutten 17/2/16 1 2 Smart Mobility Ten minste 4 clusters van activiteiten:

Nadere informatie

Het werkveld. Kennis en vaardigheden

Het werkveld. Kennis en vaardigheden Eindkwalificatie propedeuse opleiding Communicatie Vanuit de visie van Biesta dient uitgebalanceerd onderwijs te leunen op drie pijlers, namelijk persoonlijke ontwikkeling, socialisatie en kwalificatie.

Nadere informatie

Stichting GO! Groen Ondernemersnetwerk s-hertogenbosch e.o. Bevindingen inspiratiebijeenkomst Lokale Duurzame Energie Brabant (LDEB)

Stichting GO! Groen Ondernemersnetwerk s-hertogenbosch e.o. Bevindingen inspiratiebijeenkomst Lokale Duurzame Energie Brabant (LDEB) Bevindingen inspiratiebijeenkomst Lokale Duurzame Energie Brabant (LDEB) Datum : Donderdag 20 oktober 2011 Locatie Aan Van : Kloosterhotel ZIN, Vught : Deelnemers van de inspiratiebijeenkomst : Lili Mostard,

Nadere informatie

Outplacement: voor de werknemer

Outplacement: voor de werknemer Outplacement: voor de werknemer Ontslag: een keerpunt voor werkgever en werknemer De aanleiding tot outplacement is een toekomstig ontslag. Dat kan zijn door een reorganisatie of omdat werknemer en werkgever,

Nadere informatie

Ontwikkeling van wetenschap en technologie in de pabo

Ontwikkeling van wetenschap en technologie in de pabo Ontwikkeling van wetenschap en technologie in de pabo Plenaire terugkoppeling MASTERCLASSES WETENSCHAP EN TECHNOLOGIE ALS GRONDHOUDING EN VAKOVERSTIJGENDE BENADERING Lou Slangen 12-11-2014 WETENSCHAP EN

Nadere informatie

Leergang Transformatief Leiderschap

Leergang Transformatief Leiderschap feedback geven living labs advie processen/bijeenkomsten transformatief leiderschap coach perso Leergang Transformatief Leiderschap Anderen bewegen begint bij jezelf Succesvol mensen en organisaties in

Nadere informatie

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING 1 INNOVATION BY MAKING, LEARNING BY DOING Bij alles wat we doen, hanteren we deze twee principes. Innovation happens by making. The only way to learn innovation is

Nadere informatie

Wat betekenen de trends tot 2020 voor shared services en bedrijfsvoering van gemeenten?

Wat betekenen de trends tot 2020 voor shared services en bedrijfsvoering van gemeenten? Wat betekenen de trends tot 2020 voor shared services en bedrijfsvoering van gemeenten? 14 oktober 2015 Arne Geensen, director EY Advisory Eric Ossel, directeur Servicepunt71 Ideeën over de toekomst van

Nadere informatie

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Kinderopvang in transitie Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Conclusies Ingrijpende maatschappelijke verandering vraagt aanpassing Transities leiden tot onzekerheid, spanning en afbraak Omgaan met transities

Nadere informatie

WELKOM. Biobased Business Event Emmen. Over natuurlijke oplossingen gesproken

WELKOM. Biobased Business Event Emmen. Over natuurlijke oplossingen gesproken WELKOM Biobased Business Event Emmen Over natuurlijke oplossingen gesproken Natural Plastics Ontwikkelen, produceren en op de markt brengen van groene producten welke geen schade opleveren voor de natuur

Nadere informatie

Een kader voor circulair inkopen

Een kader voor circulair inkopen Een kader voor circulair inkopen versie 20 april 2015 Auteurs: Take Padding, Godard Croon, Debbie van Haastrecht, Rene Dijkstra Dit factsheet biedt een kader voor het begrip circulair inkopen. In dit factsheet

Nadere informatie

Anders kijken, anders leren, anders doen

Anders kijken, anders leren, anders doen Anders kijken, anders leren, anders doen Grensoverstijgend leren en opleiden in zorg en welzijn in het digitale tijdperk HOOFDLIJN 8 Hoofdlijn 8. Onderzoek, onderwijs, praktijk en beleid verbinden Kernboodschap

Nadere informatie

Hoofdlijn advies. Wat vind jij? Laat het ons weten op: Persoonlijke ontwikkeling. Basiskennis en -vaardigheden. Vakoverstijgend leren

Hoofdlijn advies. Wat vind jij? Laat het ons weten op: Persoonlijke ontwikkeling. Basiskennis en -vaardigheden. Vakoverstijgend leren Hoofdlijn advies Taalvaardig Rekenvaardig Digitaal vaardig Sociaal vaardig Persoonlijke ontwikkeling Basisvaardigheden Basiskennis en -vaardigheden Natuur & technologie Mens & maatschappij Taal & cultuur

Nadere informatie

Duurzaamheidk. Denken en doen over groente Duurzaamheidkompas meting #12 Mei 2014

Duurzaamheidk. Denken en doen over groente Duurzaamheidkompas meting #12 Mei 2014 Duurzaamheidk mpas Denken en doen over groente Duurzaamheidkompas meting #12 Mei 2014 Inleiding Het Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van milieu-, klimaat-, voedsel- en economische

Nadere informatie

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner Memo Aan deelnemers diner-debat Eye Kopie aan Contactpersoon Rik van Terwisga Datum 8 januari 2015 Onderwerp Vervolg Debat-diner "Watersysteem van de Toekomst" Watersysteem van de Toekomst: vervolg

Nadere informatie

Visie. Volharding. De diepte in De bestaande situatie ontregelen gebeurt niet door een oppervlakkige HAAL MEER RESULTAAT UIT JEZELF EN ANDEREN

Visie. Volharding. De diepte in De bestaande situatie ontregelen gebeurt niet door een oppervlakkige HAAL MEER RESULTAAT UIT JEZELF EN ANDEREN HAAL MEER RESULTAAT UIT JEZELF EN ANDEREN The privilege of a lifetime is to become who you truly are. - Carl Jung Visie Als authentiek leider ben je een kapitein aan het roer van een schip. Handen aan

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

RSM S LITTLE BIG BOOK

RSM S LITTLE BIG BOOK RSM S LITTLE BIG BOOK THE POWER OF BEING UNDERSTOOD THE POWER OF BEING UNDERSTOOD AUDIT TAX CONSULTING WIJ LUISTEREN Onze belofte We luisteren naar uw wensen. We nemen de tijd om uw business echt te begrijpen.

Nadere informatie

Handleiding Cultuur Canvas

Handleiding Cultuur Canvas Handleiding Cultuur Canvas Je hebt een idee voor Tilburg, voor cultuur in het publieke domein en je weet waarschijnlijk ook wat je het wilt realiseren. Weet je ook of je plan kansrijk is? En wat je kunt

Nadere informatie

UITKOMSTEN WORKSHOP BORGING LEAN CVISION / LSSN 01-11-2012

UITKOMSTEN WORKSHOP BORGING LEAN CVISION / LSSN 01-11-2012 UITKOMSTEN WORKSHOP BORGING LEAN CVISION / LSSN 01-11-2012 KLEUR KIEZEN / GEEL Borgen kan alleen als er een mindset is bij iedereen. Bij ons lukt de startup van Lean nog niet. Dus moeten we een cultuurverandering

Nadere informatie

In een notendop. 1 De Visie van het Netwerk Stadslandbouw Antwerpen. Het Netwerk stadslandbouw Antwerpen is

In een notendop. 1 De Visie van het Netwerk Stadslandbouw Antwerpen. Het Netwerk stadslandbouw Antwerpen is 1 De Visie van het Netwerk Stadslandbouw Antwerpen In een notendop Het Netwerk stadslandbouw Antwerpen is Een netwerk van lokale boeren en andere betrokken partners Een aanspreekpunt voor Stadslandbouw

Nadere informatie

Meer succes met je website

Meer succes met je website Meer succes met je website Hoeveel geld heb jij geïnvesteerd in je website? Misschien wel honderden of duizenden euro s in de hoop nieuwe klanten te krijgen. Toch levert je website (bijna) niets op Herkenbaar?

Nadere informatie

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 Ontwikkeling en groei van binnenuit We leven niet in een tijdperk van veranderingen, maar in een verandering van

Nadere informatie

Ruimte voor Talent in Gelderland Professionaliseringstrajecten Excellentie, Wetenschap en Techniek

Ruimte voor Talent in Gelderland Professionaliseringstrajecten Excellentie, Wetenschap en Techniek Ruimte voor Talent in Gelderland Professionaliseringstrajecten Excellentie, Wetenschap en Techniek - Staat talentherkenning en ontwikkeling bij u op school de komende jaren op de agenda? - Wilt u een rijke

Nadere informatie

Design-a-Thon: Tijdreismachine en het Zonnestelsel

Design-a-Thon: Tijdreismachine en het Zonnestelsel SCHOOL Design-a-Thon: Tijdreismachine en het Zonnestelsel INHOUD: Programma & uitleg Leerdoelen / kerndoelen en 21e eeuwse vaardigheden Informatie over de Tijdreizen Thema Voorbeelden van tijdreismachines

Nadere informatie

KRINGLOOPSPEL Afval=Grondstof

KRINGLOOPSPEL Afval=Grondstof KRINGLOOPSPEL Afval=Grondstof Colofon: Het Kringloopspel is ontwikkeld in opdracht van MARN, ARN, DAR, Gemeente Ede en ACV. Mei 2013-05-20 Het Kringloopspel is ontwikkeld door Het Dijkmagazijn Beuningen

Nadere informatie

Meer en Betere Recycling

Meer en Betere Recycling Meer en Betere Recycling als onderdeel van VANG Uw sprekers: Max de Vries Marco Kraakman Jacobine Meijer Emile Bruls Geert Cuperus Inhoud deelsessie Meer en Beter Recycling Inleiding Pitches projecten

Nadere informatie

Sterker, Slimmer, Schoner

Sterker, Slimmer, Schoner Sterker, Slimmer, Schoner D66 visie op duurzaamheid en groei C100 01-11-2014 Stientje van Veldhoven Groene genen Van Mierlo Terlouw Club van Rome Richtingwijzer: streef naar een duurzame en harmonieuze

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

Zelfsturing en vakmanschap. HR in de zorg, 2 december 2014

Zelfsturing en vakmanschap. HR in de zorg, 2 december 2014 Zelfsturing en vakmanschap HR in de zorg, 2 december 2014 Even voorstellen Tanja Hoornweg Eva van Gils Het Nieuwe Leidinggeven: vanuit een gezamenlijke visie de motivatie en het vakmanschap van medewerkers

Nadere informatie

De praktijk van vergroenen van belastingen. Milieunetwerk GroenLinks, 16 september

De praktijk van vergroenen van belastingen. Milieunetwerk GroenLinks, 16 september De praktijk van vergroenen van belastingen Milieunetwerk GroenLinks, 16 september CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige

Nadere informatie

Hele fijne feestdagen en een gezond en vrolijk 2017! Raymond Gruijs. BM Groep ARBO West Baanzinnig

Hele fijne feestdagen en een gezond en vrolijk 2017! Raymond Gruijs. BM Groep ARBO West Baanzinnig De tijd vliegt voorbij en voor je weet zijn we al weer een jaar verder. Ik zeg wel eens: mensen overschatten wat je in een jaar kunt doen, maar onderschatten wat je in 3 jaar kan realiseren. Laten we naar

Nadere informatie

Hele fijne feestdagen en een gezond en vrolijk 2017! Raymond Gruijs. BM Groep ARBO West Baanzinnig

Hele fijne feestdagen en een gezond en vrolijk 2017! Raymond Gruijs. BM Groep ARBO West Baanzinnig De tijd vliegt voorbij en voor je weet zijn we al weer een jaar verder. Ik zeg wel eens: mensen overschatten wat je in een jaar kunt doen, maar onderschatten wat je in 3 jaar kan realiseren. Laten we naar

Nadere informatie

CommTalks. 40 Thought leaders over het communicatievak van morgen. Concept & samenstelling. Betteke van Ruler

CommTalks. 40 Thought leaders over het communicatievak van morgen. Concept & samenstelling. Betteke van Ruler CommTalks 40 Thought leaders over het communicatievak van morgen Concept & samenstelling Betteke van Ruler Spreek de taal van de bestuurskamer Piet Hein Coebergh 148 De communicatieprofessionals van vandaag

Nadere informatie

Essentieel leiderschap; moeiteloos manifesteren Een leergang over balans tussen jouw waarden en jij als leider in het medisch speelveld

Essentieel leiderschap; moeiteloos manifesteren Een leergang over balans tussen jouw waarden en jij als leider in het medisch speelveld Essentieel leiderschap; moeiteloos manifesteren Een leergang over balans tussen jouw waarden en jij als leider in het medisch speelveld wat zien wij? De ontwikkelingen in de zorg gaan razend snel. De complexiteit

Nadere informatie

Outplacement: voor de werknemer

Outplacement: voor de werknemer Outplacement: voor de werknemer Ontslag: een keerpunt voor werkgever en werknemer De aanleiding tot outplacement is een ontslag. Dat kan zijn door een reorganisatie of omdat werknemer en werkgever, om

Nadere informatie

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien een datagedreven wereld vol kansen Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien succesvolle organisaties groeien door big data 50% van de meest succesvolle organisaties Volg ons op twitter:

Nadere informatie

Effecten van sharing economy op de samenleving en op wonen

Effecten van sharing economy op de samenleving en op wonen Effecten van sharing economy op de samenleving en op wonen Onderzoeksopzet Definitie deeleconomie Trends en ontwikkelingen Deelnemers Maatschappelijke effecten Deeleconomie-platforms Woonvormen met delen

Nadere informatie

Circulair Inkopen Utrecht op weg naar duurzame markttransformatie

Circulair Inkopen Utrecht op weg naar duurzame markttransformatie Circulair Inkopen Utrecht op weg naar duurzame markttransformatie Opdrachtgevers: - Provincie Utrecht - Gemeente Utrecht - Gemeente Amersfoort Middag/avond over biobased aanbesteden Centre of Expertise

Nadere informatie

In dialoog met elkaar

In dialoog met elkaar In dialoog met elkaar Grondhouding van Zozijn Bestaansrecht van Zozijn In dialoog Zozijn ziet het als opdracht om mensen tot bloei te laten komen. Wij zorgen voor een positief klimaat, waarin liefdevolle

Nadere informatie

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Green Deal 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Inhoud presentatie Overheidsbeleid Green Deal Green Deal Aanpak Voorbeelden van Green Deals Green Deal initiatief

Nadere informatie

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten 1. Met andere ogen Wetenschap en levensbeschouwing De wereld achter de feiten Dit boek gaat over economie. Dat is de wetenschap die mensen bestudeert in hun streven naar welvaart. Het lijkt wel of economie

Nadere informatie

Winst met Waarde. In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten

Winst met Waarde. In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten Winst met Waarde In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten Erwin Meijboom Je hebt de stap genomen om deze e-paper te downloaden! Ben je startend ondernemer, wil je je startup gaan ontwikkelen,

Nadere informatie

Burgerinitiatieven rond recycling, afval en grondstoffen

Burgerinitiatieven rond recycling, afval en grondstoffen Burgerinitiatieven rond recycling, afval en grondstoffen AT Osborne, Kracht in NL, Groene Brein en Kennislab voor Urbanisme Utrecht, 9 december 2016 INHOUD Context maatschappelijk initiatief Introductie

Nadere informatie

Masterclass Afval en Grondstof. Het Nederlandse Afvalbeleid in vogelvlucht, gemeenten in de circulaire economie

Masterclass Afval en Grondstof. Het Nederlandse Afvalbeleid in vogelvlucht, gemeenten in de circulaire economie Masterclass Afval en Grondstof Het Nederlandse Afvalbeleid in vogelvlucht, gemeenten in de circulaire economie Gemeentelijk Afvalcongres, 19 maart 2015 AGENDA 1. 2. 3. 4. 5. Afvalmanagement Ladder van

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

Nudge Finance Leadership Challenge

Nudge Finance Leadership Challenge Nudge Finance Leadership Challenge Extra informatie Wat is de Nudge Finance Leadership Challenge? De Nudge Finance Leadership Challenge is een ontwikkeltraject met een competitie voor de jonge leiders

Nadere informatie

Opdrachtgeverschap en samenwerking in een gekanteld sociaal domein

Opdrachtgeverschap en samenwerking in een gekanteld sociaal domein Opdrachtgeverschap en samenwerking in een gekanteld sociaal domein Noortje Gerritsen en Alinda van Bruggen 25 maart 2014 Casus Gedoe in raad over veronderstelde willekeur bij toekenning voorzieningen en

Nadere informatie

Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang. Sandra Terwolbeck, Amstelveen 8 oktober 2008

Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang. Sandra Terwolbeck, Amstelveen 8 oktober 2008 Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang Sandra Terwolbeck, Amstelveen 8 oktober 2008 Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang Huidige uitdagingen voor organisaties Veranderd werknemersperspectief

Nadere informatie

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Wat dienstverlenende organisaties kunnen leren van de manier waarop Toyota zijn auto s maakt. Wees bereid anders te denken Wij nodigen u uit om eens

Nadere informatie

Persoonlijk leiderschap: hoe blijf je in tijd van vertrouwenscrisis trouw aan je ambities?

Persoonlijk leiderschap: hoe blijf je in tijd van vertrouwenscrisis trouw aan je ambities? Persoonlijk leiderschap: hoe blijf je in tijd van vertrouwenscrisis trouw aan je ambities? Onder het oppervlak van de kredietcrisis ligt een veel ingrijpender crisis, namelijk het wereldwijde gebrek aan

Nadere informatie

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals Rendement van talent Porties VAN GOED NAAR Ludens Talentontwikkeling is een jong trainingsbureau met veel ervaring. Wij zijn gespecialiseerd in

Nadere informatie

Maak van je Passie je Bedrijf

Maak van je Passie je Bedrijf - Stappenplan - Sheila van den Bosch www.maakvanjepassiejebedrijf.nl Inleiding Ondernemen geeft je de vrijheid om zelf te bepalen wat je doet, hoe je dat doet, waar je dat doet en voor welke klanten je

Nadere informatie

PIANOo INKOOP- EN AANBESTEDINGSKENNIS DELEN BIJ DE OVERHEID

PIANOo INKOOP- EN AANBESTEDINGSKENNIS DELEN BIJ DE OVERHEID PIANOo INKOOP- EN AANBESTEDINGSKENNIS DELEN BIJ DE OVERHEID PIANOo, Expertisecentrum Aanbesteden heeft als taak het inkopen en aanbesteden bij alle overheden te professionaliseren. Met oog voor rechtmatigheid

Nadere informatie

Leren reflecteren. Jan Jacobs www.coachjan.be 27-1-2009

Leren reflecteren. Jan Jacobs www.coachjan.be 27-1-2009 2009 Leren reflecteren Jan Jacobs 27-1-2009 Leren Reflecteren Geef me de moed om te veranderen wat ik veranderen moet en kan. Geef me het geduld om te accepteren wat ik niet veranderen kan. Geef me de

Nadere informatie

Gemeentelijke aanpak van de circulaire stad. Bron: Week van de Stad

Gemeentelijke aanpak van de circulaire stad. Bron: Week van de Stad Gemeentelijke aanpak van de circulaire stad Bron: Week van de Stad Prof. dr. Jacqueline Cramer, Utrecht Sustainability Institute, 9 mei 2014 Wat betekent een circulaire stad? Uitgangspunt van een circulaire

Nadere informatie

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING:

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership Weet jij wat jouw hart sneller doet kloppen? Collega s die precies doen wat jij

Nadere informatie

Ouderavond Bataafs Lyceum 4H/V. Executieve vaardigheden. Welkom! Nancy Lussing

Ouderavond Bataafs Lyceum 4H/V. Executieve vaardigheden. Welkom! Nancy Lussing Ouderavond Bataafs Lyceum 4H/V Executieve vaardigheden Welkom! Nancy Lussing Even voorstellen 25 jaar voor de klas (speciaal en regulier) 10 jaar achterin de klas Ondersteuning algemeen Coördinator masterclass

Nadere informatie

TOEKOMST WEGTRANSPORT

TOEKOMST WEGTRANSPORT TOEKOMST WEGTRANSPORT.. WEG VAN DE (SNEL) WEG..? Dr. D.A. (Dick) van Damme Lector Mainport Logistiek Hogeschool van Amsterdam Tilburg 4 februari 2016 1 AGENDA 1. Ontwikkelingen logistiek 2. Innovaties

Nadere informatie