Bijlage bij Statenbrief - zaaknummer

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bijlage bij Statenbrief - zaaknummer"

Transcriptie

1 Bijlage bij Statenbrief - zaaknummer Regulering groei melkveehouderij: nieuw rijksbeleid in relatie tot het Gelders omgevingsbeleid 1 Inleiding en leeswijzer De melkveehouderij in Nederland is perspectiefvol. Uit diverse studies blijkt dat na het einde van de Europese melkquotering ( 1 april 2015) de melkproductie naar verwachting met 15 tot 30% en de veestapel met 10 á 20% zal kunnen groeien. Afgelopen jaren hebben melkveehouders hier al op voorgesorteerd. Ook melkverwerkers hebben hun capaciteit vergroot. Tweede Kamer, belangenorganisaties en partijen in de zuivelketen achten het echter ongewenst dat elk bedrijf onbeperkt kan uitbreiden, ook al wordt alle extra mest verwerkt en buiten de Nederlandse landbouw afgezet. Zij hebben het kabinet gevraagd om de grondgebondenheid wettelijk te regelen. De groei van een melkveebedrijf dient (deels) gepaard te gaan met extra cultuurgrond bij het bedrijf. De AMvB die dit regelt is door de Eerste en Tweede Kamer geaccepteerd. Op uitdrukkelijk verzoek van de Eerste Kamer gaat het Kabinet echter de AMvB regels voor grondgebondenheid in de wet zelf opnemen. Indien het lukt om de wetswijziging nog dit kalenderjaar af te ronden dan kan de AmvB ook direct vervallen. Indien dit niet lukt dan gaan de regels voor de grondgebondenheid per in werking treden op grond van de AMvB. De wet neemt het beleid dan op een later moment over. De Tweede Kamer heeft in het debat eveneens gevraagd om extra inzet die ervoor moet zorgen dat meer koeien weidegang krijgen. In ons Gelders omgevingsbeleid is opgenomen dat melkveebedrijven mogen groeien maar wel op een duurzame manier. Melkveehouders mogen meer koeien houden maar moeten wel grondgebonden blijven. In de omgevingsverordening wordt van gemeenten gevraagd dat zij in het bestemmingsplan regelen dat zij toetsen op die grondgebondenheid. Bedrijven moeten minimaal 50% van het benodigde ruwvoer telen op de cultuurgrond waar het bedrijf over kan beschikken. In deze notitie gaan we nader in op onderstaande vragen: 1. Hoe verhoudt zich het komende rijksbeleid met ons beleid in de omgevingsvisie, ofwel welke toegevoegde waarde heeft ons ruimtelijk beleid nog op het moment dat de grondgebondenheid wettelijk is geregeld? 2. Op welke wijze kunnen we als provincie bijdragen aan de gewenste toename van de weidegang?

2 Hieronder gaan we achtereenvolgens kort in op: De ontwikkelingsperspectieven van de melkveesector (par 2) De sector die(mede)verantwoordelijkheid neemt (3) De inhoud van het (voorgenomen) rijksbeleid en het mogelijke effect op de structuur van de Gelderse melkveehouderij (4) Het Gelders beleid zoals opgenomen in de omgevingsvisie en verordening (5) De stimulering van de weidegang en de bijdrage die de provincie daaraan zou kunnen leveren (6) Beantwoording van de twee bovenstaande vragen en een voorstel voor aanpassing van het Gelders omgevingsbeleid (7) 2 De ontwikkelingsperspectieven voor de melkveesector Met het oog op de beëindiging van de Brusselse melkquotering per zijn diverse studies uitgevoerd. Uit al deze verkenningen is één gemeenschappelijke het einde van de quotering vanuit marktperspectieven kunnen Sterke factoren zijn: optimale klimatologische omstandigheden, goed vakmanschap, een goede bedrijfsstructuur, een sterke keten van melkverwerkers die melk hoogwaardig kunnen vermarkten en de centrale ligging binnen de Europese markt. Uit de studies wordt een groei verwacht van de melkproductie tussen de 15 tot 30%. Met een stijging van de melkproductie per koe betekent dit dat de nationale (melk)rundveestapel zal groeien met 10 á 20%. De melkveehouders en verwerkende industrie hebben met nieuwe investeringen in de afgelopen jaren al voorgesorteerd op deze kansen in de markt. De zuivelsector is sterk exporterend en draagt in belangrijke mate bij aan de nationale economie. De markt biedt groeikansen en de wens is groot om deze ruimte ook te bieden. Dit kan echter niet onbeperkt. De sector zal ook schoner en duurzamer moeten produceren. Op het vlak van mest en bodembeheer (meer naar gesloten kringlopen), klimaat (minder emissie broeikasgassen en energiebesparing), en ammoniakuitstoot zullen de komende jaren nog stappen gezet moeten worden. Een goede basis voorwaarde om deze doelen te kunnen bereiken is dat de sector in belangrijke mate grondgebonden blijft. Grondgebondenheid en voldoende grond gelegen bij de bedrijfsgebouwen vormt ook de basis om weidegang te behouden. 3 De sector neemt (mede)verantwoordelijkheid 2

3 Het kabinet heeft in 2013 het bedrijfsleven gevraagd om zelf met plannen te komen die een verdere verduurzaming van de veehouderij op milieugebied kunnen waarborgen (brief van van staatssecretaris Dijksma aan de ting 2020: voortvarend in primaire producenten en ketenbedrijven die kans opgepakt en de vraag beantwoord: Nederland ontwikkelruimte en bedrijfsrendement binnen de huidige en toekomstige milieueisen in het bijzonder en met inachtneming van eisen van Op het vlak van de Nederlandse zuivel hebben in 2008 de Nederlandse Zuivel Organisatie en LTO Nederland reeds de krachten gebundeld in de Duurzame Zuivelketen. Een initiatief waarbij de zuivelindustrie en melkveehouders ketenbreed streven naar het wereldwijde koploperschap van de Nederlandse zuivelsector op het gebied van duurzaamheid. Binnen de Duurzame Zuivelketen wordt resultaatgericht gewerkt aan een integrale benadering van verduurzaming diergezondheid en dierenwelzijn, weidegang alsmede biodiversiteit en milieu (zie: Jaarlijks wordt de voortgang op de doelen gemonitord door Wageningen UR en worden de resultaten gepubliceerd in een sectorrapport. In dit plan van het bedrijfsleven wordt als uitgangspunt genomen dat de Nederlandse zuivelketen kan ontwikkelen richting 2020 binnen de milieurandvoorwaarden met een waarschijnlijke toename in melkvolume tot +20% ten opzichte van Beheersing van het Nederlandse mestvolume evenals een gestuurde mestaanwending op cultuurgrond is met het oog op de uitvoering van de Nitraatrichtlijn en Kaderrichtlijn water noodzakelijk zolang er nog sprake is van normoverschrijdingen. De Europese Commissie heeft aan Nederland de ruimte geboden om onder voorwaarden een ruimere norm voor de toepassing van stikstof uit dierlijke mest te hanteren dan rechtstreeks volgt uit de nitraatrichtlijn. Gekoppeld aan deze derogatie moet de ontwikkeling van het stikstofgehalte in het bovenste grondwater strikt worden gemonitord en geldt de verplichting dat de jaarlijkse mestproductie (uitgedrukt in kilogrammen stikstof en fosfaat) de omvang van de mestproductie in 2002 niet zal overschrijden. Het behoud van de derogatie is voor Nederland van zeer groot belang. Belangenorganisatie LTO en zuivel verwerkende bedrijven zijn vanuit bovenstaande doelen dan ook voorstander van een gereguleerde groei in de melkveehouderij. Overschrijding van het fosfaatplafond 2002 (nationale 3

4 productie fosfaat in alle dierlijke mest van 179 miljoen kilo) en daarmee het risico lopen om de derogatie te verliezen, moet worden voorkomen. Het wanneer dit toch mocht gebeuren. Het bedrijfsleven wenst zeker geen dierrechten. Het Brussels melkquotum inruilen voor een nationaal dse zuivelsector zeer negatief uit. Conclusie: alle partijen zijn het over de koers eens: binnen de Brusselse (milieu)kaders moet de groeiruimte voor de melkveehouderij behouden blijven. De Wet verantwoorde groei melkveehouderij, inclusief de eis om de groei (deels) aan extra cultuurgrond te koppelen (grondgebonden groei), moet hiervoor een sturingsinstrument bieden. Wanneer dit echter onvoldoende blijkt te zijn zullen andere sturingsinstrumenten worden ingezet. Het kabinet heeft aan de Tweede Kamer toegezegd hierover op korte termijn een kamerbrief toe te sturen. 4 Het (voorgenomen) rijksbeleid en het mogelijke effect op de Gelderse melkveehouderij Het Kabinet heeft 1 juli 2014 de Wet verantwoorde groei melkveehouderij aan de Tweede Kamer aangeboden. In het wetsvoorstel kunnen melkveebedrijven onbeperkt groeien onder de voorwaarde dat ze de extra mestproductie volledig laten verwerken (mineralen worden buiten de Nederlandse landbouw afgezet) Het bedrijfsleven (zie onder 2) en een meerderheid in de Eerste en Tweede Kamer wijzen echter deze mogelijkheid voor intensivering van de melkveehouderij door grondloze groei af. Op 6 november 2014 komt een Nota van wijziging. In de wet komt een toevoeging die het mogelijk maakt om bij Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) beperkingen te stellen aan de uitbreiding van bedrijven met melkvee door het toepassen van mestverwerking. Onder de toezegging dat de AMvB vóór 1 maart zal worden ingevuld wordt de wet verantwoorde groei melkveehouderij door beide kamers aanvaard en is de wet op van kracht geworden. Op 29 maart 2015 wordt de AMvB grondgebonden groei melkveehouderij aan beide kamers aangeboden in een voorhangprocedure. Inhoud van de eis van grondgebondenheid De eis van de grondgebondenheid staat nu in de AMvB die door beide Kamers is geaccepteerd. Op verzoek van de Eerste Kamer loopt er een procedure om dit beleid (ongewijzigd) in de wet zelf op te nemen. De AMvB maakt het voor intensieve melkveebedrijven (overschot is groter dan 20 kilogram fosfaat per 4

5 hectare cultuurgrond) niet meer mogelijk om grondloos te groeien. Een deel van De beleidsregels grondgebondenheid melkveehouderij worden op van kracht op grond van de AMvB dan wel in de wet zelf wanneer het lukt om de procedure van wetswijziging nog dit jaar af te ronden. De beleidsregels grondgebondenheid: De grondgebondenheid van de melkveehouderij wordt ingevoerd volgens een gestaffeld systeem Uitgangspunt van het systeem is dat melkveehouders die willen groeien hiervoor afhankelijk van de intensiteit van hun bedrijf extra grond moeten regelen. Bedrijven met een fosfaatoverschot tot 20 kilo per hectare hoeven bij groei geen extra grond bij het bedrijf te voegen. Bedrijven met een overschot tussen de 20 en 50 kilo moeten bij groei zorgen voor extra grond voor 25% van de extra fosfaatproductie. Bedrijven met een overschot groter dan 50 kilo moeten ervoor zorgen dat bij groei 50% t extra grond De grond die (extra) bij het bedrijf hoort moet jaarlijks worden verantwoord via de Gecombineerde Opgave (mei telling) Melkveehouders moeten vanaf 2016 na afloop van ieder kalenderjaar aantonen dat de fosfaat productie op het bedrijf verantwoord is. Als een bedrijf vanaf 2016 meer fosfaat produceert dan in 2014, moet de veehouder aantonen dat hij over voldoende extra grond beschikt Bovenstaande regels krijgen brede steun. Bedrijven behouden ontwikkelruimte en naarmate een bedrijf intensiever is, worden hogere grond-eisen gesteld. Op dit moment spelen nog de nodige vragen over de concrete invulling. Welke grond kun je bij je bedrijf meerekenen, welke afspraken tussen veehoudersakkerbouwers tellen mee en welke bedrijven kunnen een beroep doen op een knelgevallenregeling (zijn financiële verplichtingen aangegaan vóór 7 november 2014, de datum waarop het kabinet aankondigde met eisen op vlak van grondgebondenheid te zullen komen), dergelijke vragen zullen de komende maanden nog helder beantwoord moeten worden. Zonder dat alle details bekend zijn, is wel een eerste inschatting te maken van het effect van dit beleid op de structuur van de melkveehouderij in Gelderland. I. Het LEI heeft in opdracht van de Staatssecretaris van Economische Zaken verkenningen uitgevoerd. Op basis van de cijfers blijkt in 2014 de melkveehouderijsector in Nederland nog voor 91% grondgebonden. Dit wil zeggen dat van de totale fosfaatproductie in de melkveehouderij 91% binnen de geldende fosfaatgebruiksnormen, geplaatst kon worden op cultuurgrond die in gebruik was bij de melkveehouderijbedrijven. Wanneer 5

6 II. III. IV. gekeken wordt naar de situatie per bedrijf dan blijkt 75% van de Gelderse melkveebedrijven in 2013 geen of slechts een beperkt (minder dan 20 kilogram fosfaat per hectare) mestoverschot te kennen. Van de in totaal 3984 bedrijven heeft 15% een overschot tussen de 20 en 50 kilogram en moet 10% van de bedrijven meer dan 50 kilogram fosfaat per hectare afvoeren. Deze Gelderse percentages wijken niet veel af van de landelijke gemiddelden. De Gelderse melkveebedrijven hebben zowel qua oppervlakte cultuurgrond als wat betreft de omvang van de veestapel een relatief kleine omvang. Deze bedrijven hebben door de recente aanpassing van het Europees landbouwbeleid (de directe inkomenssteun wordt omgezet in een vast hectarebedrag) te maken met inkomensverlies. De liberale zuivelmarkt zal verder leiden tot sterk fluctuerende opbrengstprijzen. De eis van grondgebondenheid zal betekenen dat er meer vraag naar grond komt. Het LEI heeft voor de komende groei berekend dat landelijk de melkveehouderij 4560 hectare extra grond nodig heeft om aan de wettelijke eisen te kunnen voldoen. In Gelderland is de gronddruk al groot en is sprake van hoge grondprijzen. Op basis van deze punten mag verwacht worden dat Gelderland achter blijft bij de groei die nationaal verwacht wordt. Ook mag verwacht worden dat het aantal (vooral kleinere) melkveebedrijven in Gelderland relatief sneller zal dalen. Er zijn maar weinig bedrijven die extensief zijn en nog fors kunnen groeien zonder met de eis van grondgebondenheid te maken te krijgen. Nagenoeg alle Gelderse bedrijven zullen bij groei extra grond aan hun bedrijf moeten toevoegen. Grond kopen zal financieel niet altijd mogelijk zijn en de mogelijkheid om grond te pachten dient zich maar weinig aan. Weidegang Naast deze regels voor grondgebondenheid wenst het kabinet de ambitie voor weidegang te verhogen. In 2012 hebben diverse partijen het convenant weidegang getekend met als inzet het aantal bedrijven met weidegang niet verder te laten dalen. In de aanbiedingsbrief AMvB van 29 maart 2015 stelt staatssecretaris Dijksma dat zij met de convenantspartijen in overleg gaat om de weidegang van 70% (volgens CBS in 2013) te verhogen naar 80% in In de brief geeft ze ook aan geld beschikbaar te stellen (1 miljoen om deskundigheid te vergroten op welke wijze weidegang in de bedrijfsvoering inpasbaar is. Ten derde wenst ze in overleg met provincies te bezien welke rol zij kunnen spelen bij de verhoogde ambitie voor weidegang. 6

7 5 Gelders beleid zoals opgenomen in de omgevingsvisie en verordening In de omgevingsvisie en verordening zoals deze op 9 juli en 24 september 2014 door uw Staten zijn vastgesteld is opgenomen dat Gelderland geen grens stelt aan de bedrijfsomvang van een grondgebonden bedrijf. Bedrijven mogen groeien op voorwaarde dat de productie grondgebonden blijft. (citaat uit omgevingsvisie) Een voorwaarde voor de groei van grondgebonden veehouderijbedrijven is dat de productie grondgebonden blijft. Dat wil zeggen dat het bedrijf beschikt over cultuurgrond om de dieren op het bedrijf voor meer dan 50% in de ruwvoerbehoefte te kunnen voorzien. Dat biedt de basis voor meer gesloten groene kringlopen. Wanneer het overgrote deel van het (ruw)voer van elders wordt aangevoerd en (rest)producten weer worden afgevoerd, is er geen sprake van een locatie- of grondgebonden bedrijf. Om de grondgebondenheid van een ondernemer te beoordelen, vereisen gemeenten van ondernemers dat zij bij hun aanvraag een grondgebruiksplan toevoegen. In dit plan geeft de ondernemer aan over welke gronden het bedrijf kan beschikken - zowel pacht als eigendom - en voor welke teelten de percelen worden gebruikt. Afhankelijk van de definitie die de gemeente in haar bestemmingsplan opneemt, zal het grondgebruiksplan die informatie moeten bevatten om de grondgebondenheid van het bedrijf te kunnen beoordelen. Gemeenten worden gevraagd in hun bestemmingsplannen een definitie van een grondgebonden veehouderijbedrijf op te nemen. In de definitie is vastgelegd dat de opbrengst van de agrarische cultuurgrond waarover het bedrijf in de omgeving van de bedrijfsgebouwen beschikt, grotendeels kan voorzien in de ruwvoerbehoefte. Op die manier kan een gemeente 'footloose' melkveebedrijven weren. Op grond van onze verordening wordt van gemeenten gevraagd dat zij binnen twee jaar het bestemmingsplan aanpassen en daarin opnemen dat (melk)rundveehouderijbedrijven kunnen groeien maar wel via een grondgebruiksplan moeten aantonen dat het bedrijf over voldoende grond beschikt om de (toekomstige) veestapel voor minimaal 50% met het ruwvoer te kunnen voorzien. Hoe verhoudt zich dit Gelderse ruimtelijke beleid met de wettelijke grondgebondenheid die gebaseerd is op de fosfaatproductie per hectare cultuurgrond. De Gelderse melkveehouderij krijgt met een wettelijke regeling te maken die op grond van eerste berekeningen strenger uitpakt dat het Gelderse beleid. Hoe het beleid uitpakt is per bedrijf verschillend (hoe intensief / extensief) maar kan ook pas in een concreet geval worden doorgerekend 7

8 wanneer de exacte uitwerking van het beleid helder is. Die helderheid is er nu nog niet. Globaal kan gesteld worden dat: a. De categorie bedrijven die ook qua mestafzet grondgebonden zijn of een klein overschot kennen, krijgen in het rijksbeleid niet met de wet te maken. Zolang zij onder het overschot van 20 kilogram fosfaat per hectare grond blijven mogen zij groeien. Deze bedrijven ondervinden ook van het provinciale beleid geen beperking. Zij hebben voldoende grond om de dieren voor ruim meer dan 50% te voorzien in eigen ruwvoer. b. De categorie bedrijven met een beperkt overschot (categorie 20 tot 50 kilogram overschot per hectare) krijgen direct met de wet te maken. Zij zullen bij groei ook moeten zorgen voor extra grond bij het bedrijf. Binnen het Gelderse beleid zouden veel bedrijven in deze categorie nog grondloos kunnen groeien. Deze categorie krijgt dus te maken met landelijk beleid dat meer beperkingen oplegt dan het voorgenomen provinciaal beleid. c. Voor de categorie zeer intensieve bedrijven (meer dan 50 overschot) geldt dat zij bij groei de zware wettelijke voorwaarde krijgt dat alle groei voor 50% grondgebonden moet zijn. Dit beleid is vergelijkbaar met de provinciale voorwaarde. Binnen deze categorie is er een zeer klein aantal bedrijven dat extreem intensief is (minder dan 50% eigen ruwvoer) waarvoor het provinciaal beleid stringenter is dan het rijksbeleid. Immers, binnen het provinciale beleid is er onder de 50% eigen ruwvoer geen enkele groeiruimte meer terwijl in het rijksbeleid deze categorie verder kan blijven groeien op voorwaarde dat 50% met grond is De AMvB van het rijk richt zich enkel op de melkveehouderij terwijl het provinciale beleid betrekking had op de (melk)rundveehouderij ofwel dit beleid geldt ook voor overige rundveehouderijbedrijven zoals stierenmesterij (roodvlees), zoogkoeien, jongvee opfok of vetweiderij. Bij deze categorieën overige rundvee gaat het om kleine aantallen bedrijven die sterk grondgebonden zijn. De winstgevendheid van deze sectoren is beperkt en de grondprijzen zijn hoog. In veel gevallen maakt men gebruik van gronden met een natuurbestemming. Met de groei van de melkveehouderij mag ook in de komende jaren weinig groei in deze rundveesectoren worden verwacht. 8

9 Samenvattend kan geconstateerd worden dat het rijksbeleid t.a.v. de melkveebedrijven een stringentere invulling van het begrip grondgebondenheid geeft in vergelijking van de provinciale eis van 50% eigen ruwvoer. Dit betekent dat er geen aanvullende werking uitgaat van het Gelderse ruimtelijke ordeningsbeleid. Alleen voor het kleine aantal zeer intensieve bedrijven zou er van het provinciale beleid een bepekt (aanvullend) effect kunnen uitgaan. Deze bedrijven krijgen wel te maken met de wettelijke eis om extra grond aan het bedrijf toe te voegen. Dit zal in veel gevallen moeilijk realiseerbaar zijn waardoor de groei achterwege zal blijven. Ook voor de overige rundveehouderijbedrijven is de verwachting dat groei en zeker grondloze groei zeer beperkt zal blijven. Het rijksbeleid komt nagenoeg volledig tegemoet aan onze provinciale wens om de rundveehouderij grondgebonden te houden. Voor veel bedrijven zal het komend rijksbeleid zelfs stringenter uitpakken. Dit betekent dat het provinciale beleid zoals verwoord in de omgevingsvisie en omgevingsverordening geen toegevoegde waarde meer heeft. Bij een eerstvolgende actualisatie van het veehouderijbeleid zal een voorstel voor beleidswijziging worden gedaan. De doelen en ambities blijven in de visie staan maar via de verordening zullen gemeenten niet langer gevraagd worden om hun bestemmingsplan aan te passen en uitbreidingen te toetsen op het aspect grondgebondenheid 6 Stimulering weidegang; bijdrage provincie De Staatsecretaris schrijft in haar brief dat ze een apart gesprek wenst met de provincies om te bezien welke rol zij kunnen spelen bij het invullen van een verhoogde ambitie voor weidegang. De ambitie van het kabinet om het percentage weidegang van 70% (in 2013) weer omhoog te krijgen naar 80% vergt een forse inzet zeker wanneer in de komende jaren de gemiddelde bedrijfsomvang fors zal toenemen. Uit cijfers blijkt dat bij minder dan 90 dieren het overgrote deel beweiding toepast terwijl koppels van meer dan 200 koeien nog maar sporadisch buiten komen. Sommige politieke partijen wensen zelfs een wettelijke plicht tot weidegang. Volgens de staatssecretaris is dit echter niet mogelijk daar een aantal bedrijven niet beschikt over voldoende grond bij de stal. De ambitie vergt dus een actieve inzet van alle partijen. Met alle partijen(65 partijen) die het convenant weidegang in 2012 hebben ondertekend zal de staatssecretaris moeten overleggen of zij deze de hogere ambitie willen onderschrijven en welke bijdrage zij kunnen leveren om de ambitie waar te maken. Alleen door de inzet van alle partijen elk op hun passende manier is 9

10 er een kans om de huidige daling te keren. Vooral ketenpartijen zullen zich moeten inzetten om de extra kosten voor beweiding in de ket krijgen. De consument zal bereid moeten zijn om de weidepremie voor de boeren ook aan de kassa in de supermarkt af te rekenen. De provincie kan maar een beperkte bijdrage leveren. Gelderland ondersteunt verbeteringen in de verkavelingssituatie. Door ervoor te zorgen dat er meer grond bij de bedrijfsgebouwen ligt (grotere huiskavel) wordt de ondernemer de mogelijkheid geboden om het vee te weiden. Vanuit onze provincie wordt het ondersteund, gericht op optimaal mest- en bodemmanagement. Bezien zou kunnen worden om binnen dit project een voorbeeldgroep beweiding (al / niet in combi met melkrobot) op te richten. Verder zal in IPO verband bezien worden welke andere mogelijkheden provincies hebben om weidegang te stimuleren. Daarbij kan mogelijk gebruik voor projecten die weidegang stimuleren. Staatssecretaris Dijksma wenst een breed overleg met de convenantspartijen PO kan in dat overleg één van de partijen zijn. De provincies zijn weliswaar geen ondertekenaar van het convenant weidegang maar zijn wel partij in de UDV (Uitvoeringsagenda Duurzame Veehouderij). Alle markt- en ketenpartijen zullen samen met overheden (rijk en provincies) de ambitie voor meer weidegang moeten onderschrijven en een actieprogramma moeten vaststellen. Alleen dan is er een kans dat het aantal koeien buiten zal toenemen. 7.Beantwoording van beide vragen en een voorstel voor aanpassing van het Gelders omgevingsbeleid Vraag1: Hoe verhoudt zich het komende rijksbeleid met ons beleid in de omgevingsvisie, ofwel welke toegevoegde waarde heeft ons ruimtelijk beleid nog op het moment dat de grondgebondenheid wettelijk is geregeld? Antwoord: De toegevoegde waarde van ons Gelders ruimtelijke ordenings beleid is bij de melkveehouderij en ook bij de overige rundveebedrijven gering. Het beleid zoals dat nu is opgenomen in onze omgevingsvisie en rijksbeleid. Bij de actualisatie van het beleid voor de niet-grondgebonden veehouderij (gepland voorjaar 2016) wordt het beleid voor de grondgebonden (melk)rundveehouderij ook aangepast, met dien verstande dat: 10

11 De tekst in de visie (duurzaam, groene kringlopen, goede verkaveling, duurzaam water en bodem beheer etc.) ongewijzigd kan blijven. Ook de wens om grondgebonden te blijven kan blijven staan. Er kan daarbij verwezen worden naar het rijksbeleid De tekst in de verordening waarin gemeenten wordt gevraagd om in bestemmingsplannen een definitie van grondgebondenheid op te nemen en via het eisen van een grondgebruiksplan ook te toetsen of de uitbreiding grondgebonden is, kan volledig vervallen. Vraag 2: Op welke wijze kunnen we als provincie bijdragen aan de gewenste toename van de weidegang? Antwoord: In IPO kader gaan we op uitnodiging en onder voorzitterschap van ministerie van Economische Zaken - samen met de andere zuivelpartijen aan ken. Als provincie kunnen we een beperkte bijdrage leveren aan de weidegang. Via het stimuleren van een betere verkaveling bieden we ondernemers een betere mogelijkheid om het vee te weiden. In IPO verband kunnen we bezien of er nog andere stimuleringsmaatregelen door de provincies genomen kunnen worden. 8. Slot Wij hebben u met voorliggende statenbrief, incl. bijlage geïnformeerd over het nieuwe rijksbeleid voor de melkveehouderij. Ons college constateert dat provinciale doelen voor een duurzame ontwikkeling van de melkveehouderij het behouden van een grondgebonden melkveehouderij - in belangrijke mate door wettelijk rijksbeleid wordt ingevuld. Aanvullend provinciaal beleid om de grondgebondenheid te garanderen, is niet meer nodig. Op 9 juli 2014 hebben uw Staten amendement A8 aanvaard en ons college opgedragen een nieuw beoordelingssysteem te ontwikkelen voor de nietgrondgebonden veehouderij. - uitgewerkt. Wij zullen u daar via een separate statenbrief op korte termijn nader over informeren. Dit nieuwe Gelderse plussen systeem zal een verankering moeten krijgen in het omgevingsbeleid. Wij stellen u voor om tegelijk met deze wijziging van het omgevingsbeleid ook het beleid voor de melkveehouderij te actualiseren. Wij wensen over de inhoud van deze brief met U te overleggen en vernemen graag welke meningen in uw Staten hierover leven. 11

AMvB Grondgebonden groei melkveehouderij. 21 April 2015 Harry Kager LTO Nederland

AMvB Grondgebonden groei melkveehouderij. 21 April 2015 Harry Kager LTO Nederland AMvB Grondgebonden groei melkveehouderij 21 April 2015 Harry Kager LTO Nederland Terminologie Onderwerpen Achtergronden mestverwerkingsplicht Achtergronden Melkveewet AMvB Grondgebonden groei melkveehouderij

Nadere informatie

OVEREENKOMST. Verbeteren mineralenefficiëntie van melkveebedrijven via KringloopWijzer

OVEREENKOMST. Verbeteren mineralenefficiëntie van melkveebedrijven via KringloopWijzer OVEREENKOMST Verbeteren mineralenefficiëntie van melkveebedrijven via KringloopWijzer Van 1 januari 2014 tot 1 januari 2016 zijn de volgende afspraken van kracht tussen: - De Nederlandse Zuivelorganisatie,

Nadere informatie

Varianten binnen de wet Verantwoorde Groei Melkveehouderij

Varianten binnen de wet Verantwoorde Groei Melkveehouderij Varianten binnen de wet Verantwoorde Groei Melkveehouderij Carin Rougoor en Frits van der Schans CLM Onderzoek en Advies Achtergrond Begin juli 2014 heeft staatssecretaris Dijksma het voorstel voor de

Nadere informatie

Groeimogelijkheden verkend bij AMvB grondgebonden melkveehouderij

Groeimogelijkheden verkend bij AMvB grondgebonden melkveehouderij Groeimogelijkheden verkend bij AMvB grondgebonden melkveehouderij Eventuele Aart Evers Michel de Haan subtitel Op 29 maart heeft staatsecretaris Sharon Dijksma voorstellen voor de Algemene Maatregel van

Nadere informatie

Grondgebonden melkveehouderij

Grondgebonden melkveehouderij Duurzame landbouw Gezond voedsel - Vitaal platteland Grondgebonden melkveehouderij Frits van der Schans Eric Hees Carin Rougoor Nadere informatie: 06 5380 5381 / fvanderschans@clm.nl Vragen mbt grondgebondenheid

Nadere informatie

Esdonk 8, Gemert. Onderbouwing grondgebonden karakter. Rundveehouderij Meulepas V.O.F. Bedrijfsopzet Esdonk 8, Gemert

Esdonk 8, Gemert. Onderbouwing grondgebonden karakter. Rundveehouderij Meulepas V.O.F. Bedrijfsopzet Esdonk 8, Gemert Onderbouwing grondgebonden karakter Rundveehouderij Meulepas V.O.F. Onderbouwing grondgebonden karakter rundveehouderij Esdonk 8 - Gemert 1 INHOUD 1 Inleiding 3 2 Locatie 4 3 Beschrijving van de inrichting

Nadere informatie

Mest, mestverwerking en mestwetgeving

Mest, mestverwerking en mestwetgeving Mest, mestverwerking en mestwetgeving Frits Vink Ketenmanager grondgebonden veehouderij Ministerie van Economische Zaken Inhoud Feiten en cijfers (3 sheets) Huidig mestbeleid (2 sheets) Mestbeleid: koers

Nadere informatie

Rekenmodel grondgebondenheid behorende bij de AMvB Verantwoorde groei melkveehouderij

Rekenmodel grondgebondenheid behorende bij de AMvB Verantwoorde groei melkveehouderij Rekenmodel grondgebondenheid behorende bij de AMvB Verantwoorde groei melkveehouderij 1. Inleiding Met de Wet verantwoorde groei melkveehouderij (in werking getreden op 1 januari 2015) is het begrip melkveefosfaatoverschot

Nadere informatie

Kansen voor de zuivelketen na 2015. Verantwoord blijven ontwikkelen binnen maatschappelijke randvoorwaarden

Kansen voor de zuivelketen na 2015. Verantwoord blijven ontwikkelen binnen maatschappelijke randvoorwaarden Kansen voor de zuivelketen na 2015 Verantwoord blijven ontwikkelen binnen maatschappelijke randvoorwaarden Plan van aanpak voor de zuivelsector d.d. 1 juli 2013 1 Voorwoord Voor u ligt het plan van aanpak

Nadere informatie

Gedetailleerde doelen Duurzame Zuivelketen

Gedetailleerde doelen Duurzame Zuivelketen Gedetailleerde doelen Duurzame Zuivelketen Inleiding Via de Duurzame Zuivelketen streven zuivelondernemingen (NZO) en melkveehouders (LTO) gezamenlijk naar een toekomstbestendige en verantwoorde zuivelsector.

Nadere informatie

Antwoord. van Gedeputeerde Staten op vragen van A.H.K. van Viegen (PvdD) (d.d. 20 juli 2015) Nummer 3060

Antwoord. van Gedeputeerde Staten op vragen van A.H.K. van Viegen (PvdD) (d.d. 20 juli 2015) Nummer 3060 van Gedeputeerde Staten op vragen van A.H.K. van Viegen (PvdD) (d.d. 20 juli 2015) Nummer 3060 Onderwerp Vervolgvragen afschaffen melkquotum Aan de leden van Provinciale Staten Toelichting vragensteller

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT NR. 9.5. Doetinchem, 17 april 2013. MER bestemmingsplan Buitengebied - 2012

Aan de raad AGENDAPUNT NR. 9.5. Doetinchem, 17 april 2013. MER bestemmingsplan Buitengebied - 2012 Aan de raad AGENDAPUNT NR. 9.5 MER bestemmingsplan Buitengebied - 2012 Voorstel: 1. In het bestemmingsplan Buitengebied - 2012 aan de wijzigingsbevoegdheid voor het veranderen van de vorm of het vergroten

Nadere informatie

Ontwikkelingsruimte melkveebedrijven West-Nederland. C. Rougoor, F. van der Schans (CLM)

Ontwikkelingsruimte melkveebedrijven West-Nederland. C. Rougoor, F. van der Schans (CLM) 882 Ontwikkelingsruimte melkveebedrijven West-Nederland C. Rougoor, F. van der Schans (CLM) Ontwikkelingsruimte melkveebedrijven West-Nederland Auteurs: Publicatienummer: Carin Rougoor, Frits van der Schans

Nadere informatie

FOSFAATRECHTEN VOOR MELKVEE

FOSFAATRECHTEN VOOR MELKVEE FOSFAATRECHTEN VOOR MELKVEE Een quickscan naar hun effecten op de leefomgeving en de sector PBL-publicatienummer 1882 Carin Rougoor, Hans van Grinsven en Jan van Dam 30 september 2015 Colofon FOSFAATRECHTEN

Nadere informatie

Introductie Optimus advies door middel van Melkveewet en GLB 2015

Introductie Optimus advies door middel van Melkveewet en GLB 2015 Introductie Optimus advies door middel van Melkveewet en GLB 2015 Bijeenkomst 26 januari P.G. Kusters land- en tuinbouwbenodigdheden B.V, Dreumel Optimus advies Gestart in 2014 als samenwerkingsverband

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 33 037 Mestbeleid Nr. 80 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag,

Nadere informatie

Visie Netwerk GRONDig

Visie Netwerk GRONDig Visie Netwerk GRONDig Binnen de melkveehouderij zijn twee bedrijfstypen te onderscheiden: grondgebonden (extensieve) bedrijven met een fosfaatreferentie van 0 en niet-grondgebonden (intensieve) bedrijven

Nadere informatie

Lessen en Uitdagingen uit Duurzaam Bodembeheer Utrecht West.

Lessen en Uitdagingen uit Duurzaam Bodembeheer Utrecht West. Lessen en Uitdagingen uit Duurzaam Bodembeheer Utrecht West. Wim Honkoop Begeleiding 35 individuele melkveehouders. Al ruim 3 jaar actief in het opstellen en optimaliseren van Kringloopwijzer resultaten.

Nadere informatie

Verder verduurzamen melkveehouderij; Pro-actieve aanpak Route2020

Verder verduurzamen melkveehouderij; Pro-actieve aanpak Route2020 Verder verduurzamen melkveehouderij; Pro-actieve aanpak Route2020 0 Experts verwachten een volumegroei van ~20% tot 2020 door het afschaffen van de quota... Nederlandse melkproductie (mln kg/jaar) 14,000

Nadere informatie

Waarden van fosfaatrechten - achtergrondnotitie Natuur & Milieu 1 februari 2016

Waarden van fosfaatrechten - achtergrondnotitie Natuur & Milieu 1 februari 2016 Waarden van fosfaatrechten - achtergrondnotitie Natuur & Milieu 1 februari 2016 1 Aanleiding en samenvatting In 2015 heeft toenmalig staatssecretaris Dijksma van EZ fosfaatrechten voor de melkveehouderij

Nadere informatie

van wedloop naar kringloop

van wedloop naar kringloop Trajecten Mineralen: van wedloop naar kringloop Uitwerking stelsel verantwoorde mestafzet en verplichte mestverwerking & Invulling 5 e AP Nitraatrichtlijn LTO April 2012 Mark Heijmans Concept Opzet Aftrap

Nadere informatie

VAN DER MEER. Health check ten aanzien van melkquotum. Oosterwolde, 3 december 2008

VAN DER MEER. Health check ten aanzien van melkquotum. Oosterwolde, 3 december 2008 Health check ten aanzien van melkquotum Oosterwolde, 3 december 2008 In het akkoord, dat op 20 november 2008 is gesloten door de Landbouw- en Visserijraad in het kader van de Health check zijn diverse

Nadere informatie

QUICK SCAN GEVOLGEN VAN AFSCHAFFING MELKQUOTUM

QUICK SCAN GEVOLGEN VAN AFSCHAFFING MELKQUOTUM QUICK SCAN GEVOLGEN VAN AFSCHAFFING MELKQUOTUM Achtergronddocument bij nieuwsbericht 1 april 2015 Hans van Grinsven 1 april 2015 Inhoud 1 Achtergrond 4 2 Gevolgen voor economie 4 3 Gevolgen voor mestproblematiek

Nadere informatie

Herijking doelen Duurzame Zuivelketen, aanpassingen naar aanleiding van opmerkingen adviesraad 17 december 2014

Herijking doelen Duurzame Zuivelketen, aanpassingen naar aanleiding van opmerkingen adviesraad 17 december 2014 Herijking doelen Duurzame Zuivelketen, aanpassingen naar aanleiding van opmerkingen adviesraad 17 december 2014 Aan: Nadere informatie: Adviesraad Duurzame Zuivelketen Op heeft de adviesraad Duurzame Zuivelketen

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Agrarische schouw 2015. Kringloopwijzer in 2016 verplicht voor alle melkveebedrijven. Van der Woude Adviesbureau.

Nieuwsbrief. Agrarische schouw 2015. Kringloopwijzer in 2016 verplicht voor alle melkveebedrijven. Van der Woude Adviesbureau. Pagina 2 ALGEMEEN vervolg Oktober 2015 Jaargang 16, nummer 5 Dashboard Agroboekhouden ALGEMEEN Agrarische schouw 2015 Ook wij hebben de 4 e donderdag van september met Van der Woude Adviesbureau op de

Nadere informatie

Veehouders positief over oplossen mestoverschot

Veehouders positief over oplossen mestoverschot ///PERSBERICHT/// Veehouders positief over oplossen mestoverschot Alfa Accountants en Adviseurs houdt onderzoek over het nieuwe mestbeleid onder 750 boeren WAGENINGEN, 8 mei 2012 Veehouders vertrouwen

Nadere informatie

Duurzame landbouw Gezond voedsel - Vitaal platteland. Studiedag NVTL. Frits van der Schans. 11 maart 2014

Duurzame landbouw Gezond voedsel - Vitaal platteland. Studiedag NVTL. Frits van der Schans. 11 maart 2014 Duurzame landbouw Gezond voedsel - Vitaal platteland Studiedag NVTL Weidegang Frits van der Schans 11 maart 2014 Uitnodiging - Wat is weidegang precies? - Hoe belangrijk is het en hoe belangrijk vinden

Nadere informatie

Samenvatting duurzaamheidscans bedrijven Amelisweerd

Samenvatting duurzaamheidscans bedrijven Amelisweerd Samenvatting duurzaamheidscans bedrijven Amelisweerd De gemeente Utrecht verpacht gronden aan drie agrarische bedrijven op het landgoed Amelisweerd. Dit betreft de gangbare melkveebedrijven van Van Dijk

Nadere informatie

Ex ante evaluatie wetsvoorstel Verantwoorde groei melkveehouderij

Ex ante evaluatie wetsvoorstel Verantwoorde groei melkveehouderij Ex ante evaluatie wetsvoorstel Verantwoorde groei melkveehouderij Tanja de Koeijer, Pieter Willem Blokland, John Helming en Harry Luesink Ex ante evaluatie wetsvoorstel Verantwoorde groei melkveehouderij

Nadere informatie

Mestbeleid. Verplichte mestverwerking

Mestbeleid. Verplichte mestverwerking Mestbeleid Verplichte mestverwerking Eind december 2013 zijn de details van de verplichte mestverwerking bekend geworden. Dit betekent onder andere dat de verwerkingspercentages en de definitie van verwerken

Nadere informatie

Opties voor een grondgebonden melkveehouderij. Carin Rougoor Frits van der Schans

Opties voor een grondgebonden melkveehouderij. Carin Rougoor Frits van der Schans Opties voor een grondgebonden melkveehouderij Carin Rougoor Frits van der Schans Opties voor een grondgebonden melkveehouderij Abstract: Dit rapport beschrijft negen opties voor een grondgebonden melkveehouderij.

Nadere informatie

2014 en 2015 bepalend voor 2016

2014 en 2015 bepalend voor 2016 Editie oktober 2015 Beste ondernemer, Vooral in de melkveehouderij is er momenteel veel onrust over de gevolgen van de grondgebondenheid en de invoering van de fosfaatrechten. Naast de melkveehouderij

Nadere informatie

Kringloopdenken. centraal. op elk melkveebedrijf! ir. Frank Verhoeven

Kringloopdenken. centraal. op elk melkveebedrijf! ir. Frank Verhoeven Kringloopdenken centraal op elk melkveebedrijf! ir. Frank Verhoeven Inhoud - Introductie - Duurzame melk en de kringloopwijzer - Wetgeving geeft weinig andere opties - Van kringloopwijzer naar kringloopboer!

Nadere informatie

Mest, mestverwerking en wetgeving

Mest, mestverwerking en wetgeving Mest, mestverwerking en wetgeving Harm Smit Beleidsmedewerker Economische Zaken, DG AGRO Inhoud Feiten en cijfers. Huidig instrumentarium. Visie op mestverwerking en hoogwaardige meststoffen Toekomstig

Nadere informatie

Opvallend in deze figuur is het grote aantal bedrijven met een vergunning voor exact 340 stuks melkvee (200 melkkoeien en 140 stuks jongvee).

Opvallend in deze figuur is het grote aantal bedrijven met een vergunning voor exact 340 stuks melkvee (200 melkkoeien en 140 stuks jongvee). Ontwikkeling melkveebedrijven in Utrecht, Gelderland en Brabant Analyse van mogelijke groei van melkveebedrijven op basis van gegevens van CBS en provincies Het CBS inventariseert jaarlijks de feitelijk

Nadere informatie

Nieuw Gemeenschappelijk Landbouwbeleid

Nieuw Gemeenschappelijk Landbouwbeleid Nieuw Gemeenschappelijk Landbouwbeleid Wat betekent GLB voor U? Gemeenschappelijk Landbouwbeleid! Nieuwe betalingsrechten! Huur verhuur in 2014 en 2015 Historisch wordt regionaal Directe betalingen per

Nadere informatie

Besluit. Nr. 26. Provinciale staten van Noord-Holland; gelezen de voordracht van gedeputeerde staten van 18 januari 2011

Besluit. Nr. 26. Provinciale staten van Noord-Holland; gelezen de voordracht van gedeputeerde staten van 18 januari 2011 Besluit Nr. 26 Provinciale staten van Noord-Holland; gelezen de voordracht van gedeputeerde staten van 18 januari 2011 gelet op: de Partiële Herziening Structuurvisie de Nota van Beantwoording Partiële

Nadere informatie

Op weg naar een zorgvuldige veehouderij in 2020 Ruimte voor initiatieven? Die moet je verdienen!

Op weg naar een zorgvuldige veehouderij in 2020 Ruimte voor initiatieven? Die moet je verdienen! Op weg naar een zorgvuldige veehouderij in 2020 Ruimte voor initiatieven? Die moet je verdienen! De samenleving stelt steeds hogere eisen aan de productie van vlees. Smaak en prijs zijn niet meer maatgevend.

Nadere informatie

Petra Berkhout. Onderzoeker, Onderzoeksinstituut LEI Wageningen UR GRONDONTWIKKELINGEN IN PERSPECTIEF

Petra Berkhout. Onderzoeker, Onderzoeksinstituut LEI Wageningen UR GRONDONTWIKKELINGEN IN PERSPECTIEF Petra Berkhout Onderzoeker, Onderzoeksinstituut LEI Wageningen UR GRONDONTWIKKELINGEN IN PERSPECTIEF Grondontwikkelingen in perspectief Grondgebonden Ondernemen, 17 november 2015 Petra Berkhout Structuur

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Grond voorwaarde bij groei melkveestapel. Prijsontwikkelingen blijven onzeker. Van der Woude Adviesbureau WET EN REGELGEVING ALGEMEEN

Nieuwsbrief. Grond voorwaarde bij groei melkveestapel. Prijsontwikkelingen blijven onzeker. Van der Woude Adviesbureau WET EN REGELGEVING ALGEMEEN Pagina 2 WET EN REGELGEVING Juni 2015 Jaargang 16, nummer 3 ALGEMEEN Prijsontwikkelingen blijven onzeker Alweer verlaagd Friesland Campina de melkprijs met 1,50 per 100 kg melk, waarbij de melkprijs in

Nadere informatie

RESULTATEN 2014: MELKVEEHOUDERIJ MIDDEN IN DE MAATSCHAPPIJ

RESULTATEN 2014: MELKVEEHOUDERIJ MIDDEN IN DE MAATSCHAPPIJ RESULTATEN 2014: MELKVEEHOUDERIJ MIDDEN IN DE MAATSCHAPPIJ Innovatie en duurzaamheid op de agenda, de melkveehouderij is flexibel en creatief LTO Nederland werkt aan de ontwikkeling van een duurzame melkveehouderij

Nadere informatie

Voorsprong met mineralen

Voorsprong met mineralen Voorsprong met mineralen Samen staan de sectoren sterker Deze bijeenkomst werd mogelijk gemaakt door LTO Gelderland, Overijssel en de Rabobank. Circulaire Economie Nieuwe toverwoord of kansrijke uitdaging

Nadere informatie

Kringloopmanagement KRINGLOOPMANAGEMENT. Waarom Kringloopmanagement Ontwikkelingsperspectief melkveehouders

Kringloopmanagement KRINGLOOPMANAGEMENT. Waarom Kringloopmanagement Ontwikkelingsperspectief melkveehouders Kringloopmanagement Waarom! KRINGLOOPMANAGEMENT VAB-expeditie: Aan de slag met de 16 oktober 2014 Jaap Gielen Management informatie - Benchmark Rekenmodel Balansen Achtergronden Kabinetsreactie op toekomstig

Nadere informatie

Meer zicht op de cijfers

Meer zicht op de cijfers Meer zicht op de cijfers Analyse technische en economische resultaten K&K bedrijven in vergelijking met andere praktijkbedrijven November 2001 Rapport 8 Koeien & Kansen; Pioniers duurzame melkveehouderij

Nadere informatie

Melkveehouderij na de quotering

Melkveehouderij na de quotering Melkveehouderij na de quotering grondgebonden en industriële bedrijven F.C. van der Schans D.D.J. Keuper Melkveehouderij na de quotering grondgebonden en industriële bedrijven F.C. van der Schans D.D.J.

Nadere informatie

Meerjarenvisie Onderzoek & Innovatie in de melkveehouderij 2015-2018

Meerjarenvisie Onderzoek & Innovatie in de melkveehouderij 2015-2018 Meerjarenvisie Onderzoek & Innovatie in de melkveehouderij 2015-2018 Deze meerjarenvisie is op 8 vastgesteld door de themagroep Onderzoek & Innovatie van ZuivelNL. Inleiding De Nederlandse melkveehouderij

Nadere informatie

April 2015. (Update) Natuurbeschermingswet Nog steeds zijn we niet uitgepraat over de Natuurbeschermingswet,

April 2015. (Update) Natuurbeschermingswet Nog steeds zijn we niet uitgepraat over de Natuurbeschermingswet, In 2015 zullen een aantal belangrijke wetswijzigingen voor de veehouderij worden doorgevoerd, maar hoe pakt dit uit? Gaan we nu allemaal de kringloopwijzer gebruiken? 2015 is ook het jaar waarin het melkquotum

Nadere informatie

*PDOC01/277025* PDOC01/277025. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

*PDOC01/277025* PDOC01/277025. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG www.rijksoverheid.nl/eleni T 070 378 6868

Nadere informatie

Een definitie voor grondgebonden melkveehouderij

Een definitie voor grondgebonden melkveehouderij Een definitie voor grondgebonden melkveehouderij 1 Een definitie voor grondgebonden melkveehouderij Kees-Jaap Hin Frits van der Schans Frans Padt CLM Onderzoek en Advies BV Utrecht, juli 2004 CLM - 2004

Nadere informatie

Agrarische grondmarkt eerste kwartaal 2013

Agrarische grondmarkt eerste kwartaal 2013 Agrarische grondmarkt eerste kwartaal 213 Mei 213 Jan Luijt en Martien Voskuilen Landelijk overzicht De lichte stijging van de agrarische grondprijs in 212 lijkt zich in het 1 e kwartaal van 213 te stabiliseren

Nadere informatie

Milieu. Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen

Milieu. Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen Naam: Milieu Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen Slootrandenbeheer Baggeren Krabbescheer bevorderen

Nadere informatie

De dagelijkse taken in de melkveehouderij worden uitgeoefend door de drie leden van de VOF (beide ouders en zoon).

De dagelijkse taken in de melkveehouderij worden uitgeoefend door de drie leden van de VOF (beide ouders en zoon). Motivatie tweede bedrijfswoning Momenteel behoort bij het bedrijf een totale oppervlakte landbouwgrond van 103 ha., Het gemiddelde bouwplan is als volgt verdeeld: 70 ha. grasland 23 ha. maïsland en 7 ha.

Nadere informatie

20-4-2012. Afwegingskader Opstallen - Weiden. Stichting Weidegang (missie) Programma

20-4-2012. Afwegingskader Opstallen - Weiden. Stichting Weidegang (missie) Programma Afwegingskader Opstallen - Weiden Symposium Lekker Buiten: Outdoor Animal Husbandry De kracht en uitdagingen van het buiten houden van vee 19 april Wageningen Ir. Q.G.W. (René) van den Oord sr. adviseur

Nadere informatie

Duurzame vooruitgang. verslag 2011

Duurzame vooruitgang. verslag 2011 Duurzame vooruitgang verslag 2011 Inleiding Duurzame vooruitgang Melkveehouders en zuivelondernemingen hebben in 2011 een flinke stap gezet in de verduurzaming van de zuivelketen. De Nederlandse Zuivel

Nadere informatie

Mestsituatie en de verwerkingsplicht Gelderse Vallei en Utrechts zandgebied

Mestsituatie en de verwerkingsplicht Gelderse Vallei en Utrechts zandgebied Mestsituatie en de verwerkingsplicht Gelderse Vallei en Utrechts zandgebied Jaap Uenk DOFCO Beheer BV, Ruurlo, 27 februari 2014, Barneveld j.uenk@dofco.nl INHOUD Introductie Mest- en mineralensituatie

Nadere informatie

Anders melken Seminar over de toekomst van de Nederlandse Melkveehouderij.

Anders melken Seminar over de toekomst van de Nederlandse Melkveehouderij. Anders melken Seminar over de toekomst van de Nederlandse Melkveehouderij. Programma Opening Wim Thus Visie van de Rabobank op de mondiale melkveehouderij Hans Huijbers Visie van de ZLTO op de Nederlandse

Nadere informatie

Melkveehouderij: Midden in de maatschappij

Melkveehouderij: Midden in de maatschappij MELKVEEHOUDERIJ MIDDEN IN DE MAATSCHAPPIJ Melkveehouderij: Midden in de maatschappij Voorwoord De melkveehouderij is volop in beweging. De afgelopen tien jaar is de afhankelijkheid van het EU-zuivelbeleid

Nadere informatie

14-1-2014. Welkom. Voorlichting Verplichte mestverwerking. Hans Verkerk secretaris meststoffendistributie

14-1-2014. Welkom. Voorlichting Verplichte mestverwerking. Hans Verkerk secretaris meststoffendistributie Welkom Voorlichting Verplichte mestverwerking Hans Verkerk secretaris meststoffendistributie 1 Inhoud Bibob toetsing op registratie intermediair Verwerkingsplicht: basis uitzonderingen overeenkomsten praktijksituaties

Nadere informatie

HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH

HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Gedeputeerde Staten STATENNOTITIE Aan de leden van Provinciale Staten HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Biologische landbouw HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH

Nadere informatie

Grenzen aan intensivering van de Nederlandse veehouderij

Grenzen aan intensivering van de Nederlandse veehouderij Grenzen aan intensivering van de Nederlandse veehouderij Wageningen, 7 februari 2013 Wouter van der Weijden Stichting Centrum voor Landbouw en Milieu www.clm.nl Dijkhuizen-these 1. Hoge productie per ha

Nadere informatie

Meten van voerefficiëntie voor betere benutting eigen ruwvoer. Meten van voerefficiëntie voor betere benutting eigen ruwvoer

Meten van voerefficiëntie voor betere benutting eigen ruwvoer. Meten van voerefficiëntie voor betere benutting eigen ruwvoer Meten van voerefficiëntie voor betere benutting eigen ruwvoer Januari 2013 Meten van voerefficiëntie voor betere benutting eigen ruwvoer Herman van Schooten (WUR-LR) Hans Dirksen (DMS) Januari 2013 Inleiding

Nadere informatie

BIJLAGE 7: EX ANTE EVALUATIE MESTBELEID 2013 UITBREIDING VAN MELKRUNDVEESTALLEN EN UITBREIDINGSRUIMTE VEEHOUDERIJ PER PROVINCIE

BIJLAGE 7: EX ANTE EVALUATIE MESTBELEID 2013 UITBREIDING VAN MELKRUNDVEESTALLEN EN UITBREIDINGSRUIMTE VEEHOUDERIJ PER PROVINCIE BIJLAGE 7: EX ANTE EVALUATIE MESTBELEID 2013 UITBREIDING VAN MELKRUNDVEESTALLEN EN UITBREIDINGSRUIMTE VEEHOUDERIJ PER PROVINCIE OPDRACHTGEVER: PBL 16 juli 2013 077310536:0.2 C03001.000033.0100 Inhoud 1

Nadere informatie

Grondgebonden melkveehouderij: beleidsopties en hun gevolgen. Carin Rougoor Frits van der Schans

Grondgebonden melkveehouderij: beleidsopties en hun gevolgen. Carin Rougoor Frits van der Schans Grondgebonden melkveehouderij: beleidsopties en hun gevolgen Carin Rougoor Frits van der Schans Grondgebonden melkveehouderij: beleidsopties en hun gevolgen Abstract: Dit rapport beschrijft de milieutechnische

Nadere informatie

Beschrijving bedrijfsgegevens Mestbank tot en met 2006

Beschrijving bedrijfsgegevens Mestbank tot en met 2006 Beschrijving bedrijfsgegevens Mestbank tot en met 2006 Aantal geregistreerde bedrijven Aantal bedrijven (koepels) Aantal bedrijven (relaties) Aantal exploitaties Aantal entiteiten Aantal verminderde relaties

Nadere informatie

Raadsvoorstel. Status: Besluitvormend. Agendapunt: 13. Datum: 12 augustus 2014. Decosnummer: 226. E. m.borkent@dalfsen.nl T.

Raadsvoorstel. Status: Besluitvormend. Agendapunt: 13. Datum: 12 augustus 2014. Decosnummer: 226. E. m.borkent@dalfsen.nl T. Raadsvoorstel Status: Besluitvormend Agendapunt: 13 Onderwerp: Geurverordening Datum: 12 augustus 2014 Portefeuillehouder: dhr. N.L. Agricola Decosnummer: 226 Informant: Marco Borkent E. m.borkent@dalfsen.nl

Nadere informatie

Groeikansen melkveehouderij Noord-Nederland. Binnen milieukaders

Groeikansen melkveehouderij Noord-Nederland. Binnen milieukaders AGRO BEDRIJFSADVIES B.V. KVK NUMMER 09114589 SIXMASTRAAT 4 POSTBUS 2330 8901 JH LEEUWARDEN TEL. 058-28 87 887 FAX 058-28 90 595 INTERNET: WWW.ACCONAVM.NL Groeikansen melkveehouderij Noord-Nederland Binnen

Nadere informatie

Weidegang in Nederland anno 2011. Dirk Keuper Erik van Well Frits van der Schans

Weidegang in Nederland anno 2011. Dirk Keuper Erik van Well Frits van der Schans Weidegang in Nederland anno 2011 Dirk Keuper Erik van Well Frits van der Schans Weidegang in Nederland anno 2011 Ontwikkelingen en verwachtingen Weidegang in Nederland anno 2011 Ontwikkelingen en verwachtingen

Nadere informatie

De noodzaak van de focus op Melkkwaliteit bij ontwikkelingen in de primaire sector ir Margreet Hovenkamp

De noodzaak van de focus op Melkkwaliteit bij ontwikkelingen in de primaire sector ir Margreet Hovenkamp De noodzaak van de focus op Melkkwaliteit bij ontwikkelingen in de primaire sector ir Margreet Hovenkamp 10 maart 2015, NVTL-studiedag Inhoud Nederlandse Zuivelindustrie Duurzame zuivelketen Uitgangspunten

Nadere informatie

Resultaten landbouwenquête. September 2013

Resultaten landbouwenquête. September 2013 Resultaten landbouwenquête September 2013 1 Landbouwenquête 2013 Inleiding In juni 2013 hebben de noordelijke Natuur en Milieufederaties en LTO Noord in samenwerking met het Dagblad van het Noorden en

Nadere informatie

Versnellingsagenda COLOFON

Versnellingsagenda COLOFON De Versnellingsagenda is een initiatief van: FrieslandCampina LTO Noord BoerenNatuur Natuur- en Milieufederaties Drenthe, Groningen, Friesland Provincies Fryslan, Groningen, Drenthe Contactadres: Agroagenda

Nadere informatie

Slimme mestverwerking voor rundveehouderij. Al dan niet met mestlevering

Slimme mestverwerking voor rundveehouderij. Al dan niet met mestlevering Slimme mestverwerking voor rundveehouderij Al dan niet met mestlevering Even Mestac voorstellen Mestac, een mestproducenten coöperatie Mestafzet in boerenhanden Structureren van mestmarkt (300.000 ton)

Nadere informatie

MELK WEER GOED VOOR ELK OPLOSSINGEN NA DE MISLUKTE MELKLIBERALISERING

MELK WEER GOED VOOR ELK OPLOSSINGEN NA DE MISLUKTE MELKLIBERALISERING MELK WEER GOED VOOR ELK OPLOSSINGEN NA DE MISLUKTE MELKLIBERALISERING SP Tweede Kamer Eric Smaling & Henk van Gerven november 2015 MELK WEER GOED VOOR ELK OPLOSSINGEN NA DE MISLUKTE MELKLIBERALISERING

Nadere informatie

30-11-2015 PROGRAMMA VOERWINST VERGELIJKING ZEUGEN ONTWIKKELINGEN EN TRENDS. 2015 is prognose bedragen exclusief btw

30-11-2015 PROGRAMMA VOERWINST VERGELIJKING ZEUGEN ONTWIKKELINGEN EN TRENDS. 2015 is prognose bedragen exclusief btw PROGRAMMA DE ROL VAN DE ADVISEUR Woensdag 2 december 2015 Ontwikkelingen en trends Uitbreiden zin of onzin? Toekomst bedrijven Risicomanagement / prijsfluctuaties De succesvolle melkveehouders De rol van

Nadere informatie

Initiatiefnota Koe in de wei

Initiatiefnota Koe in de wei Initiatiefnota Koe in de wei Henk van Gerven (SP), Rik Grashoff (GroenLinks), Fatma Koser Kaya (D66) September 2015, Tweede Kamer Inleiding Steeds meer koeien verdwijnen permanent op stal. In 2001 liep

Nadere informatie

Samen verduurzamen loont

Samen verduurzamen loont Samen verduurzamen loont Verslag Duurzame Zuivelketen 2012 Samen verduurzamen loont De zuivelsector heeft in 2012 belangrijke stappen gezet op het gebied van duurzaamheid. De Nederlandse Zuivel Organisatie

Nadere informatie

Paarden 6 mnd., 250 450 kg 11 11,6 127,6 36,6 402,6 17,5 192,5 Paarden 6 mnd., > 450 kg 4 15,0 60,0 47,6 190,4 22,0 88,0 Totaal 204 645 303

Paarden 6 mnd., 250 450 kg 11 11,6 127,6 36,6 402,6 17,5 192,5 Paarden 6 mnd., > 450 kg 4 15,0 60,0 47,6 190,4 22,0 88,0 Totaal 204 645 303 Paardenhouderij in het nieuwe mestbeleid Oosterwolde, 13 januari 2006 Vanaf 1 januari 2006 vallen paarden en pony s onder de Meststoffenwet. Dit levert veel (nieuwe) problemen op. In dit bericht worden

Nadere informatie

Historie van melkvee en mineralen. aart.vandenham@wur.nl

Historie van melkvee en mineralen. aart.vandenham@wur.nl Historie van melkvee en mineralen Aart van den Ham aart.vandenham@wur.nl Duurzame ontwikkelingsstrategieën Nederland in Europees mineralenperspectief Nederland in Europees mineralenperspectief Nederland

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 34 313 Initiatiefnota van de leden Van Gerven, Grashoff en Koşer Kaya over wei voor de koe Nr. 2 INITIATIEFNOTA Inleiding Steeds meer koeien verdwijnen

Nadere informatie

Oplossing mestafzet voor de veehouderij in De Liemers

Oplossing mestafzet voor de veehouderij in De Liemers Oplossing mestafzet voor de veehouderij in De Liemers Presentatie Ing. Jaap Uenk MAB LTO Noord afdeling De Liemers, 3 november 2010 Inhoud presentatie Ontwikkeling mestsituatie in Nederland Ontwikkeling

Nadere informatie

Rabobank Food & Agri. Sectorupdate: Nederlandse zuivelkolom in internationaal perspectief

Rabobank Food & Agri. Sectorupdate: Nederlandse zuivelkolom in internationaal perspectief Sectorupdate: Nederlandse zuivelkolom in internationaal perspectief De zuivelmarkt verandert in rap tempo. Het afschaffen van het melkquotum in Europa is slechts één van de ingrijpende mondiale ontwikkelingen.

Nadere informatie

Bouwplan voor het realiseren van een werktuigenberging

Bouwplan voor het realiseren van een werktuigenberging Ruimtelijke Onderbouwing Bouwplan voor het realiseren van een werktuigenberging Gemeente Tynaarlo September 2012 NL.IMRO.1730.ABYdermade3depunt-0301 Inhoudsopgave 2.1 Beschrijving van het projectgebied,

Nadere informatie

Vergroting agrarisch bouwperceel Akkermansweg 2 te Gaanderen

Vergroting agrarisch bouwperceel Akkermansweg 2 te Gaanderen Vergroting agrarisch bouwperceel Akkermansweg 2 te Gaanderen Het gaat hier om het vergroten van het bouwvlak met de bestemming Agrarisch. Gebleken is dat een uitbreiding van de melkrundveehouderij bedrijfseconomisch

Nadere informatie

G. Akkerman-Wielinga Ruimtelijke Ontwikkeling en Economische Zaken

G. Akkerman-Wielinga Ruimtelijke Ontwikkeling en Economische Zaken Gemeente Südwest-Fryslan Raadsvoorstel gemeente Südwest-Fryslan Ons nummer: R14.000175 llllllllilllllilllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllll Onderwerp Bestemmingsplan Kilewierwei 1 in Tirns Raadsvergadering

Nadere informatie

Vijf nieuwe innovatietrajecten voor weidegang

Vijf nieuwe innovatietrajecten voor weidegang 1 Vijf nieuwe innovatietrajecten voor weidegang Het project Amazing Grazing, dat vorig jaar van start ging, wil de huidige opstaltrend van melkvee keren. Daarvoor zijn dan wel amazing ideas nodig! Deze

Nadere informatie

Be- en verwerken van mest: een zegen voor water en milieu?

Be- en verwerken van mest: een zegen voor water en milieu? Kennisdag emissies, vergroening en verduurzaming in de landbouw Be- en verwerken van mest: een zegen voor water en milieu? Mark Heijmans 2 december 2014 Het speelveld: schaken op meerdere borden Opzet

Nadere informatie

MESTVERWERKING KOMT OP STOOM

MESTVERWERKING KOMT OP STOOM ondernemen MESTVERWERKING KOMT OP STOOM Plannen genoeg, regie en tijd ontbreken 8 Verwachte verwerkings-capaciteit van dierlijke mest is voldoende om het te verwerken fosfaatoverschot van 29 miljoen kilo

Nadere informatie

Jelle Zijlstra en Michel de Haan, Animal Sciences Group van Wageningen UR. 1. Inleiding

Jelle Zijlstra en Michel de Haan, Animal Sciences Group van Wageningen UR. 1. Inleiding De Nieuwe Realiteit volgens experts uit Nederlandse melkveehouderij Prioritaire thema s en bedrijfsaanpassingen op melkveebedrijven in de komende 10 jaar Jelle Zijlstra en Michel de Haan, Animal Sciences

Nadere informatie

INITIATIEFNOTA WEI VOOR DE KOE

INITIATIEFNOTA WEI VOOR DE KOE INITIATIEFNOTA WEI VOOR DE KOE Henk van Gerven (SP), Rik Grashoff (GroenLinks), Fatma Koser Kaya (D66) Oktober 2015, Tweede Kamer INITIATIEFNOTA WEI VOOR DE KOE foto cover FreeImages.com / Bart Driessen

Nadere informatie

DUURZAAM A-WARE DUURZAAM: WAARDEREN VAN VAKMANSCHAP DUURZAAM ONDERNEMEN VOLGENS A-WARE MVO-BELEID A-WARE FOOD GROUP MELKVEEHOUDERS OVER DUURZAAMHEID

DUURZAAM A-WARE DUURZAAM: WAARDEREN VAN VAKMANSCHAP DUURZAAM ONDERNEMEN VOLGENS A-WARE MVO-BELEID A-WARE FOOD GROUP MELKVEEHOUDERS OVER DUURZAAMHEID DUURZAAM MAGAZINE MAGAZINE Oktober 2014 04 06 14 DUURZAAM ONDERNEMEN VOLGENS A-WARE MVO-BELEID A-WARE FOOD GROUP MELKVEEHOUDERS OVER DUURZAAMHEID Korte versie A-WARE DUURZAAM: WAARDEREN VAN VAKMANSCHAP

Nadere informatie

Uw doel bereiken met MelkNavigator

Uw doel bereiken met MelkNavigator Uw doel bereiken met MelkNavigator Uw doel bereiken met MelkNavigator Als melkveehouder wilt u er uit halen, wat er in zit. Kies gericht voor meer melk, betere gehalten of meer grammen eiwit en/of vet.

Nadere informatie

Verder op weg naar een duurzame zuivelketen. verslag 2009

Verder op weg naar een duurzame zuivelketen. verslag 2009 Verder op weg naar een duurzame zuivelketen verslag 2009 Verder op weg naar een duurzame zuivelketen Melkveehouders, zuivelondernemingen, NZO en LTO zijn al vele jaren bezig met een duurzame bedrijfsvoering.

Nadere informatie

WINTER WORKSHOPS BODEM BEHEER RUWVOER KWALITEIT EIGEN LAND JONGVEE OPFOK VOER EFFICIENTIE LICENTIE

WINTER WORKSHOPS BODEM BEHEER RUWVOER KWALITEIT EIGEN LAND JONGVEE OPFOK VOER EFFICIENTIE LICENTIE WINTER WORKSHOPS FOSFAAT 1 2 3 4 JONGVEE OPFOK VOER VAN EIGEN LAND VOER EFFICIENTIE BODEM BEHEER WEB 2.0 RUWVOER KWALITEIT SPUIT- LICENTIE 5 6 7 8 Eindsprint Duurzaam Boer Blijven Melk moet niet alleen

Nadere informatie

Convenant Weidegang. Weesp, 18 juni 2012

Convenant Weidegang. Weesp, 18 juni 2012 Convenant Weidegang Convenant Weidegang Weesp, 18 juni 2012 Weidende koeien kenmerken het Nederlandse landschap. Zij maken de melkveehouderij zichtbaar en bepalen mede het beeld dat de maatschappij van

Nadere informatie

Innovatieagenda Melkveehouderij

Innovatieagenda Melkveehouderij Innovatieagenda Melkveehouderij stappen naar een nieuwe melkweg samen met ketenpartijen in de melkveehouderij INLEIDING NL 20 Waarom een innovatieagenda? Innovatie is een belangrijke voorwaarde voor de

Nadere informatie

Op weg naar een kringloopcertificaat

Op weg naar een kringloopcertificaat Op weg naar een kringloopcertificaat Extra impuls voor duurzame melkveehouderij in Midden-Delfland Er is een kringloopcertificaat in de maak voor duurzame melkveehouderij. Deze proeve van duurzaamheid

Nadere informatie

Hierbij ontvangt u mijn antwoorden op de vragen van het lid Thieme (PvdD) over het verbod op het aanbinden van koeien.

Hierbij ontvangt u mijn antwoorden op de vragen van het lid Thieme (PvdD) over het verbod op het aanbinden van koeien. > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Agro Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den

Nadere informatie

Vragenlijst Landbouw effect rapportage Buizenzone Eemsdelta

Vragenlijst Landbouw effect rapportage Buizenzone Eemsdelta Vragenlijst Landbouw effect rapportage Buizenzone Eemsdelta Het doel van de Landbouw effect rapportage (LER) is de belangen van de agrarische sector binnen het besluitvormingsproces van de tracékeuze op

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends. Verder ontwikkelen met blik op de toekomst. Visiebericht Melken in balans

Rabobank Cijfers & Trends. Verder ontwikkelen met blik op de toekomst. Visiebericht Melken in balans Rabobank Cijfers & Trends Verder ontwikkelen met blik op de toekomst Nu het melkquotum de Nederlandse melkveehouderij niet langer beperkt, zorgen andere factoren voor nieuwe begrenzingen. Daarbinnen zoeken

Nadere informatie

AgroFinancieel Melkvee

AgroFinancieel Melkvee AgroFinancieel Melkvee Mts. Veehouder Koestraat 8 9999 AA Darp Bedrijfsgegevens Klantnummer: Telefoon: Adviseur: BTW boekhouding Periode: 123456 0570 664111 Dhr A.D. Viseur Alle financiële cijfers zijn

Nadere informatie

EERSTE KAMER DER STATEN-GENERAAL I

EERSTE KAMER DER STATEN-GENERAAL I EERSTE KAMER DER STATEN-GENERAAL I Vergaderjaar 2014-2015 33 979 Regels ten behoeve van een verantwoorde groei van de melkveehouderij (Wet verantwoorde groei melkveehouderij) C VERSLAG VAN DE VASTE COMMISSIE

Nadere informatie