Faculteit der Technologische Wetenschappen Oriëntatie: Milieutechnologie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Faculteit der Technologische Wetenschappen Oriëntatie: Milieutechnologie"

Transcriptie

1 ANTON DE KOM UNIVERSITEIT VAN SURINAME Faculteit der Technologische Wetenschappen Oriëntatie: Milieutechnologie Het monitoren en evalueren van Suriname Conservation Foundation projecten in het Noordwesten van Suriname ter identificatie van vervolg project ideeën Een afstudeerverslag ingediend ter afronding van de studie van Bachelor of Science ( BSc ) in Milieuwetenschappen Door: Sandhia S. Punwasi 3 September 2012 Paramaribo, Suriname i

2 Voorwoord Ter afronding van de studie Milieuwetenschappen, oriëntatie Milieutechnologie aan de Anton De Kom Universiteit van Suriname, is het vereist een afstudeerproject te doen. De student wordt dan in de gelegenheid gesteld ervaring op te doen in de praktijk van de gekozen studierichting. Er werd gekozen om dit afstudeerproject uit te voeren bij de Suriname Conservation Foundation (SCF) aan de Dr. J.F. Nassylaan # 17. Het afstudeerproject werd uitgevoerd in de periode maart - mei 2011 met als onderwerp: Het monitoren en evalueren van Suriname Conservation Foundation - projecten in het Noordwesten van Suriname ter identificatie van vervolgproject ideeën. Deze ervaring heeft mij erg bewust gemaakt van en hoe de natuurlijke biodiversiteit te beschermen, behouden en duurzaam te benutten en inzicht tegeven in het monitoren en evalueren van projecten die reeds voltooid of nog in uitvoering zijn, alsook het identificeren van vervolgprojecten voor SCF. Ik spreek dan hiervoor mijn waardering en dank uit aan het Secretariaat van SCF, met name: executive director, Mr. Ir. L.C. Johanns, program monitoring specialist / praktijkbegeleider, Mr. Stan Malone B.Sc en operations manager / externe begeleider Mw. Ir. C. de Rooij alsook de richtingscoördinator van de studierichting Milieuwetenschappen/faculteitsbegeleider, Mw. S. Carilho MSc. voor de ondersteuning, medewerking en begeleiding. Sandhia S. Punwasi ii

3 Samenvatting De Suriname Conservation Foundation (SCF) heeft zeven projecten uitgevoerd in het noordwesten van Suriname waarvan één nog in uitvoering is. Het uitvoeringsgebied omvat de zwampgebieden Bigi Pan en Coroniezwamp en het woongebied Coronie die tussen deze twee zwampen ligt. Het hoofddoel van dit onderzoek is het identificeren van vervolgprojectideeën voor dit uitvoeringsgebied. De probleemstelling is het nagaan of de uitgevoerde projecten passen in het kader van de doelstellingen van drie Rio-Conventies: UNFCCC (Het verdrag inzake Klimaatverandering), UNCBD (Het verdrag inzake Biodiversiteit) en UNCCD (Het verdrag inzake de Bestrijding van Landdegradatie en Woestijnvorming). Omdat het RAMSAR verdrag specifieke bestemd is voor watergebieden is die ook meegenomen in de toetsing. Ter onderbouwing van het doel van dit onderzoek is nagegaan als er werkbare criteria en indicatoren zijn om het onderzoeksgebied te monitoren. Voor het project dat in uitvoering is, is nagegaan als die volgens schema verloopt en wat de eventuele knelpunten zijn. Om de projecten te toetsen aan de hoofddoelstellingen van de Rio conventies en RAMSAR is er gebruik gemaakt van een matrix systeem, waarbij de outputs, outcomes en goals van al de zeven projecten zijn geëvalueerd. Vervolgens zijn de hoofddoelstellingen die niet terug te vinden zijn in de projectdoelen als kader gebruikt om projectideeën te identificeren. Verder zijn er observaties gepleegd in het gebied en zijn interviews afgenomen van stakeholders om een beeld te krijgen hun kennis over de projecten die zijn uitgevoerd alsook hun visie over het beheer van de zwampgebieden. Uit het onderzoek is gebleken dat de outputs, outcomes en goals van de SCF-projecten passen binnen het kader van de doelstellingen van de 3 Rio-Conventies en de RAMSAR conventie. Er is echter minder aandacht besteed aan de volgende conventiedoelen: -UNFCCC: Het verzamelen/delen informatie over broeikasgassen, nationaal beleid en best practices en het lanceren van nationale strategieën voor broeikasgas emissies. Omdat deze doelstellingen nationaal moeten worden aangepakt kunnen voor wat betreft dit onderzoeksgebied de activiteiten in partnerschap met overheidsorganisaties uitgevoerd worden. -UNCBD: Het bevorderen van de toegang tot de biologische hulpbronnen; (NB:De stakeholders van het onderzoeksgebied zijn bereid hieraan mee te werken). -UNCCD: Het bestrijden/mitigeren van de negatieve effecten van droogte; -RAMSAR: Internationale samenwerking voor behoud van wetlands. Ook dit vereist een nationale aanpak waarvoor partnerschappen nodig zijn. In het kader van vorengenoemde tekortkomingen zijn een aantal projectideeën geïdentificeerd waarbij de aanbevelingen uit de projectdossiers en de meningen van de stakeholders in het gebied in overweging zijn genomen. Verder is uit dit onderzoek aangetoond dat er voldoende criteria en indicatoren zijn die gebruikt kunnen worden om de zwampen te monitoren. Uit de observaties bleek tevens dat het project in uitvoering, met name, Enhancing Resilience of the Coastline through removing stress, rehabilitation and mangrove planting stagnatie heeft ondervonden vanwege problemen in de sfeer van toelevering van materialen, financiën en infrastructuur. Het is aan te bevelen de Universiteitsgemeenschap nauwer te betrekken in de opstelling en uitvoering ter ondersteuning van de duurzaamheid van de projecten. iii

4 Table of Contents Voorwoord... ii Samenvatting... iii Lijst van Figuren... vi Lijst van Tabellen... vi Lijst van Afkortingen... vii Inleiding... 1 Hoofdstuk 1. Watergebieden (Wetlands) Wetlands, typen en belangen De Ramsar conventie inzake watergebieden (wetlands)... 5 Hoofdstuk 2. Beschrijving van het onderzoeksgebied Bigi Pan de Coronie zwamp Het woongebied van het district Coronie... 9 Hoofdstuk 3. Methode en technieken Het toetsen van de hoofddoelen van de projecten aan de doelstellingen van de Rio Conventies Globale indicatoren en criteria voor wetland monitoring Identificatie van vervolg project ideeën Verloop activiteiten van het nog in uitvoering zijnde project Hoofdstuk 4 Specifieke informatie over SCF - projecten Biodiversity and Economic Assesment of the Bigi Pan Area Expedition to the Coronie swamp 1 en Enhancing resilience of the coastline through removing stress, rehabilitation and mangrove planting The Assembly of the Waters: Ecosystem Restoration and Sustainable Livelihoods in Coronie Stress factors and Ecological Conditions of Mangrove Ecosystems along the Coast of Suriname, with special emphasis on the district of Coronie jaar Coronie Construction of a slipway at the Jamaer canal (Bigi Pan MUMA) Hoofdstuk 5 Rio conventies Het Raamverdrag inzake Klimaatsverandering van de Verenigde Naties (UNFCCC) Doelstelling UNFCCC iv

5 5.2.2 Conference of the Parties De Conventie en het Kyoto Protocol Verplichtingen in het kader van UNFCCC Implementatie in Suriname Het biodiversiteits verdrag (UNCBD) Doelstellingen UNCBD Verplichtingen in het kader van UNCBD Implementatie in Suriname Het verdrag inzake de bestrijding van woestijnvorming (UNCCD) Doelstellingen UNCCD Verplichtingen in het kader van UNCCD Implementatie in Suriname Synergies Hoofdstuk 6. Toetsing projecten aan Rio conventies en RAMSAR Hoofdstuk 7. Globale indicatoren en criteria voor wetland monitoring Hoofdstuk 8. Obervaties en interviews in het veld Observaties Interviews stakeholders en uitvoerders van de projecten De interviews met de stakeholders in \nickerie en \coronie Samenvatting interviews Prof. Sieuwnath Naipal en Remie Amat: Samenvatting interview betreffende wet- en regelgeving met betrekking tot effectief beheer en bescherming van de natuurgebieden Hoofdstuk 9. Identificatie vervolg project ideeën Hoofdstuk 10 Conclusies en Aanbevelingen Hoofdstuk 11 Literatuur Bijlage: Interview stakeholders in Nickerie... I v

6 Lijst van Figuren Figuur 1: Overzicht van het Bigi Pan gebied. (bron: SCF )... 6 Figuur 2: Kaart met overzicht Coroniezwamp (bron planatlas, 1992)... 8 Figuur 3: Een deel van de Coronie zwamp... 9 Figuur 4: Airboat van Staatsolie... 9 Figuur 5: Algemene opzet en logica van een project (IUCN, 2000) Figuur 6: Objective and Results Hierarchy (IUCN, 2000) Figuur 7: Opzet matrix voor project evaluatie (IUCN, 2000) Figuur 8: Raamwerk Rio Conventies Figuur 9: Reeds bestaande White Mangrove voor de kust van Coronie Figuur 10: Reeds bestaande Red Mangrove voor de kust van Coronie Figuur 11: Reeds bestaande Black Mangrove voor de kust van Coronie Figuur 12: Assistent Samor geeft aan dat de Mangrove plantjes goed groeien Figuur 13: Goedgroeiende geplante mangrove voor de kust van Coronie waarbij de stokjes nog te zien zijn Figuur 14: Goedgroeiende geplante mangrove voor de kust van Coronie Lijst van Tabellen Tabel 1: Definitie van terminologie die van toepassing is op projectenbeheer (IUCN) Tabel 2: Matrix 1: project resultaten in termen van input, activiteiten, output - outcome en goals (project hierarchie) voor project Biodiversity and Economic Assesment of the Bigi Pan Area in the district of Nickerie-Fase 1, 2, 3, 4 Tabel 3: Matrix 2: project resultaten in termen van input, activiteiten, output - outcome en goals (project hierarchie) voor project Expedition to the Coronie swamp 1 en 2 Tabel 4: Matrix 3: project resultaten in termen van input, activiteiten, output - outcome en goals (project hierarchie) voor project Enhancing resilience of the coastline through removing stress, rehabilitation and mangrove planting Tabel 5: Matrix 4: project resultaten in termen van input, activiteiten, output - outcome en goals (project hierarchie) voor project The Assembly of the Waters: Ecosystem Restoration and Sustainable Livelihoods in Coronie Tabel 6: Matrix 5: project resultaten in termen van input, activiteiten, output - outcome en goals (project hierarchie) voor project Stress factors and Ecological Conditions of Mangrove Ecosystems along the Coast of Suriname, with special emphasis on the district of Coronie Tabel 7: Matrix 6: project resultaten in termen van input, activiteiten, output - outcome en goals (project hierarchie) voor project 200 jaar Coronie Tabel 8: Matrix 7: project resultaten in termen van input, activiteiten, output - outcome en goals (project hierarchie) voor project Construction of a slipway at the Jamaer canal (Bigi Pan MUMA) Tabel 9: Matrix 2-1. Toetsing van de outputs, outcomes en goals van de projecten van de zwampgebieden van het Noordwesten aan de hoofddoelstellingen van de UNFCCC Tabel 10: Matrix 2-2 Toetsing van de outputs, outcomes en goals van de projecten van de zwampgebieden van het Noordwesten aan de hoofddoelstellingen van de UNCBD vi

7 Tabel 11: Matrix 2-3 Toetsing van de outputs, outcomes en goals van de projecten van de zwampgebieden van het Noordwesten aan de hoofddoelstellingen van de UNCCD Tabel 12: Matrix 2-4 Toetsing van de outputs, outcomes en goals van de projecten van de zwampgebieden van het Noordwesten aan de hoofddoelstellingen van de RAMSAR Lijst van Afkortingen CITES = The Convention on International Trade in Endangered Species of Fauna and Flora COP= Conference of the Parties CSNR= Centraal Suriname Natuurreservaat EPA= United States Environmental Protection Agency GIS= Geografische Infromatie Systemen IUCN= International Union for Conservation of Nature LBB= s Lands Bos Beheer MCP= Multipurpose Corantijn Project MER= Milieu Effecten Rapportage Min van ATM= Ministerie van Arbeid Technologische Ontwikkeling en Milieu Min van PLOS= Ministerie van Planning en Ontwikkeling Samenwerking Min van ROGB= Ministerie van Ruimtelijke Ordening Grond- en Bosbeheer MUMA= Multiple Use Management Area NB= Natuur Beheer NBSAP = Nationaal Biodiversiteit Strategisch Actie Plan PCA= Participatory Community Appraisal SA= Stakeholder Analyses SCF= Suriname Conservation Foundation SE= Scenario Exercise SNR= Sipaliwini Natuurreservaat SOLOM= Stichting Ontwikkeling Longmay en Omgeving ToR= Terms of Reference UNCBD= United Nations Convention on Biological Diversity UNCCD= United Nations Convention to Combat Desertification UNEP= United Nations Environment Programme UNFCCC= United Nations Framework Convention on Climate Change VN= Verenigde Naties WHSRN= Western Hemisphere Shorebird Reserve Network vii

8 Inleiding De Suriname Conservation Foundation (SCF) is een financieringsinstituut dat zich volledig inzet voor het beheer, behoud en duurzaam gebruik van de biodiversiteit maar in het bijzonder de beschermde gebieden van Suriname. De activiteiten die gefinancieerd of financieel ondersteund worden door de SCF zijn op het gebied van: - Beheer van beschermde gebieden en bufferzones; - Natuurbehoud buiten beschermde gebieden; - Onderwijs en voorlichting, training en wetenschappelijk onderzoek over natuurbehoud en milieu, en het genereren van inkomen waarbij de duurzame benutting en het behoud van biodiversiteit wordt ondersteund. Suriname heeft een rijke biodiversiteit waarvan het belang op nationaal niveau is erkend doordat Suriname zich heeft gecommiteerd aan biodiversiteit gerelateerde internationale verdragen zoals de Conventie betreffende Biologische Diversiteit (UNCBD), de Ramsar Convention on Wetlands en The Convention on International Trade in Endangered Species of Fauna and Flora (CITES). Daarnaast zijn er nog twee belangrijke verdragen die een sterk verband hebben met deze conventies, te weten: de verdragen inzake klimaatsveranderingverdrag en Landdegradatieverdrag die eveneens geratificeerd zijn door Suriname. De verdragen UNCBD (biodiversiteit), UNFCCC (klimaatsverandering) en UNCCD (landdegradatie) staan bekend als de Rio Conventies. Inleiding onderzoek De SCF heeft in totaal zes projecten uitgevoerd en één die nog in uitvoering is in de zwampgebieden, in het Noord-Westen van Suriname. De uitgevoerde projecten zijn: 1. Bigi Pan Biodiversity and Economics Assessment of the Wetlands, project duur: 3 jaar 2. Expedition to the Coronie Swamp 1 en 2 ( ), 3. Stress factors and Ecological Conditions of Mangrove Ecosystems along the Coast of Suriname, with special emphasis on the district of Coronie, 4. The Assembly of the Waters: Ecosystem Restoration and Sustainable Livelihoods in Coronie, jaar Coronie, 6. Construction of a slipway at the Jamaer canal (Bigi Pan MUMA). Het project Enhancing Resilience of the Coastline through removing stress, rehabilitation and mangrove planting is thans in uitvoering en wordt derhalve gemonitoord. Probleemstelling Het is van belang om de al voltooide projecten te evalueren, zodat er nieuwe projekten die betrekking hebben op onder andere het BigiPangebied, de Coroniezwamp en het Vergaderen der wateren geidentificeerd kunnen worden. 1

9 De probleemstelling is daarom: Welke tekortkomingen zijn er in de uitgevoerde projecten in de Noord-West zwampen in het kader van de Rioconventies? Om deze vraag te beantwoorden zijn de volgende onderzoeksvragen opgesteld: 1. Passen de hoofddoelen van de projecten in het kader van het bereiken van de doelstellingen van de 3 Rio-Conventies: UNFCCC (Climate Change), UNCBD (Biodiversity) en UNCCD (Desertification)? 2. Welke criteria en indicatoren zijn van belang om wetlands (zwampgebieden) te monitoren? 3. Welke vervolgprojecten kunnen geidentificeerd worden voor de zwampgebieden Bigipan en de Coroniezwamp in Noord-West Suriname? 4. Indien de projecten nog in uitvoering zijn, functioneren de projectactiviteiten volgens schema? Doelstelling Het hoofddoel van dit afstudeeronderzoek is het identificeren van vervolgproject ideeën voor de zwampgebieden Bigi Pan en Coroniezwamp in Noord-West Suriname. Het subdoel van dit afstudeeronderzoek is het evalueren van de reeds voltooide, en het monitoren van het thans in uitvoering zijnde project. Afbakening Het onderzoek zal zich richten op de zeven projecten van SCF in het Noordwesten van Suriname. De toetsing zal geschieden aan de hand van de doelstellingen van de 3 Rio- Conventies, te weten, klimaatsverandering, biodiversiteitverlies en landdegradatie. De identificatie van vervolgproject ideeën is eveneens van toepassing op Noord-West Suriname. Plan van Aanpak Het onderzoek is middels het raadplegen van literatuur, het plegen van observaties en het afnemen van interviews verricht. Ter identificatie van vervolgproject ideeën voor de zwampgebieden in Noord-West Suriname, met name het Bigipan gebied en de Coroniezwamp is er gebruik gemaakt van een matrix systeem, waarbij is nagegaan als de doelen van de projecten wel of niet voldoen aan de doelstellingen van de Rio Conventies. Vervolgens zijn projectideeen geïdentificeerd. 2

10 Opbouw verslag Het overzicht van het onderzoek is als volgt: hoofdstuk 1 gaat over wetlands. Hoofdstuk 2 geeft een beschrijving van het onderzoeksgebied, terwijl in hoofdstuk 3 de methode en technieken aan de orde komen. in hoofdstuk 4 volgt een overzicht over specifieke informatie van de SCF-projecten in het Noordwesten van Suriname. In hoofdstuk 5 waarbij er gefocust is op project beschrijving, activiteiten en doelen, wordt de toetsing van de projectdoelen aan de doelstellingen van de Rio Conventies uitgebreid behandeld. In hoofdstuk 5 wordt de onderzoeksmethodiek beschreven, terwijl in hoofdstuk 6 de resultaten van het onderzoek staan. Tot slot worden er in hoofdstuk 7 de conclusies getrokken en de nodige aanbevelingen gedaan. 3

11 Hoofdstuk 1. Watergebieden (Wetlands) De SCF heeft in totaal zes voltooide projecten uitgevoerd en één die nog lopend is in het Noordwesten van Suriname. Het Noordwest gebied bestaat voornamelijk uit wetlands. De projecten handelen daarom voornamelijk over de wetlands en in dat kader worden deze in de hiervolgende paragraven aan een nadere beschouwing onderworpen. Vervolgens wordt ter afsluiting ingegaan op de Ramsar conventie betreffende watergebieden (wetlands) vanwege de relatie van deze conventie met de UNCBD Wetlands, typen en belangen Wetlands zijn waterrijke gebieden, moerassen, vennen, veen- of plasgebieden, natuurlijk of kunstmatig, blijvend of tijdelijk, met stilstaand of stromend water, zoet, brak of zout, met inbegrip van zeewater, waarvan de diepte bij eb niet meer is dan zes meter 1. Volgens de EPA is niet elke wetland hetzelfde; wetlands verschillen door variaties in bodems, landschap, klimaat, waterdebiet en chemische eigenschappen, vegetatie en menselijke verstoring. De volgende hoofdtypen wetlands kunnen worden onderscheiden 2 : Marshes (moerassen)zijn tijdelijk verzadigd, overstroomd, of afgedamd met water en worden gekenmerkt door kruidachtige (niet-houtachtige) vegetatie aangepast aan de vochtige bodem condities. Swamps (zwampen/moerasland) worden primair gevoed door oppervlakte water toevoer en worden gedomineerd door bomen en struiken. Zwampen komen voor in of zoetwaterof zoutwater vloedvlakten. Ze worden gekenmerkt door heel vochtige bodems gedurende het groei-seizoen en stilstaand water gedurende bepaalde tijden per jaar. Bogs (veenmoerassen) zijn zoetwater wetlands die worden gekenmerkt door sponsachtige pegasse afzettingen, groei van groenblijvende bomen en struiken, en bodems van dik veenmos. Fen (moerasland) ofwel pegassevomende wetlands, worden gevoedt door grondwater en zijn bedekt met grassen, zeggemoeras, rietsoorten en wilde bloemen. In Suriname worden moerassen, zwampen genoemd. Suriname kent gras-, openpan- en brakwaterzwampen. Bigi Pan, Noord Coronie, Noord Saramacca en Noord Commewijne zijn zwampgebieden in Suriname, die bekend staan om hun brakwaterzwampen, open lagunes (uitgestrekte gebieden van stilstaand water tot een meter diepte), geschikte habitats voor de voortplanting van vissen en vogels alsook een variatie aan vegetatie typen 3. Volgens de Wetland Action for Sustainable livelihood and resource systems zijn wetlands van groot belang voor het reguleren van ecosystemen, voor levensonderhoud en cultuur. 1 Ramsar Convention article 1.1, Ramsar wetland definition 2 Types of wetlands, United States Environmental Protection Agency EPA 843-F b, september Freshwater ecosystems of Suriname, Pieter Teunissen 4

12 De regulerende ecosysteem diensten zijn 4 : Opslag van het water, recharge en discharge van het grondwater, beheer van de overstromingen & rivier regulatie, waterzuivering en behoud van het sediment De diensten van levensonderhoud zijn: Watervoorziening - huishoudelijk & dieren, landbouw, visserij, ambacht geneeskrachtige planten De diensten van cultuur zijn: Biodiversiteit en culturele gebieden Omdat wetlands deel zijn van een breder hydrologisch systeem, kunnen de diensten en voordelen die ze leveren een belangrijke rol spelen in het ondersteunen van het levensonderhoud van gemeenschappen en het instand houden van het wild en de biodiversiteit De Ramsar conventie inzake watergebieden (wetlands) De conventie betreffende watergebieden die van internationale betekenis is, in het bijzonder als woongebied voor watervogels is beter bekend als de 'Ramsar-Conventie, genoemd naar het Iraanse stadje waar de overeenkomst in 1971 werd opgesteld. Deze conventie beoogt het wereldwijd behoud en duurzaam beheer van waterrijke gebieden (wetlands) en werd van kracht in Het is een multilateraal verdrag dat het kader voor nationale actie en internationale samenwerking voor het behoud en het wijze gebruik van wetlands en hun middelen verstrekt. De Ramsar Conventie is het enige globale milieuverdrag dat een specifiek ecosysteem, met name watergebieden, behandelt. De lidstaten van de Conventie bevinden zich in alle geografische gebieden op aarde. De Conventie gebruikt een algemene definitie van de typen watergebieden, met inbegrip van meren en rivieren, zwampen en moerassen, natte weiden en peatlands, oasen, estuaria, delta's en getijdevlakten, dichtbijgelegen-kust mariene gebieden, mangroven en koraalertsaders, en door de mensgemaakte plaatsen zoals vissenvijvers, rijstpadie, reservoirs, en zoute pannen 6. De missie van de Ramsar Conventie is: het behoud en wijs gebruik van alle wetlands door lokale en nationale acties en internationale samenwerking, als bijdrage voor het bereiken van duurzame ontwikkeling over de hele wereld. Het wise use concept staat centraal in de Ramsar filosofie. Het wijze gebruik van wetlands wordt gedefinieerd als de handhaving (behoud) van hun ecologisch karakter, wat bereikt wordt door de implementatie van de ecosysteembenaderingen, binnen de context van duurzame ontwikkeling. Het wise use betreft daarom het behoud en duurzaam gebruik van wetlands, ten voordele van de mensheid. De Ramsar conventie werd bekrachtigd door Suriname op 22 november Suriname heeft thans de Coppename monding (Saramacca) aangesteld als Wetland van Internationale betekenis. De oppervlakte is ha en het staat geregistreerd als de Western Hemisphere Shorebird Reserve, Ramsar site no.304. Het is een wetland complex in de jonge kustvlakte en 4 Wetland Action for Sustainable livelihood and resource systems, Wetland Action Aquo informatiedesk standaarden water 6 The Ramsar Convention on Wetlands 5

13 met bodems van zand en schelp ritsen afwisselend met zwampen, gedomineerd door moddervlaktes met mangrove bossen op de hogere gebieden. Landinwaarts, zijn er zout- en brakke lagunes onstaan met zout tolerante vegetatie. Het is internationaal een belangrijk gebied voor broedende vogels met ongeveer 3000 paar reigers, zilverreigers en winter watervogels. In dit gebied verzamelen indrukwekkende aantallen van Eudocimus ruber en Calidris pusilla. Het ecotoerisme in het reservaat is beperkt. Hoofdstuk 2. Beschrijving van het onderzoeksgebied Tot het onderzoeksgebied van de projecten in het Noord-Westen van Suriname behoren Bigi Pan en de Coroniezwamp. Bij de beschrijving wordt het woongebied van het distrikt Coronie meegenomen omdat het ligt tussen deze twee zwampen. Paragraaf 2.1 en Paragraaf 2.2 verschaffen historische en geografische informatie over achtereenvolgens het Bigi Pan gebied en de Coronie zwamp en Paragraaf 2.3 handelt over het woongebied Coronie. 2.1 Bigi Pan Het Bigi Pan gebied beslaat een oppervlakte van ha in het Noordwesten van Suriname. Dit gebied loopt zowat evenwijdig aan de Oost- Westverbinding tot aan de Nickerie rivier en gaat verder naar de Corantijn rivier in het Westen, terwijl het tot aan de 6 meter diepte lijn in zee loopt in het noorden 7. Het gebied staat onder invloed van de getijdenwerking, regenval en zoetwaterafvoer vanuit het aangrenzend land. Daardoor wordt het gehele gebied beïnvloed door zout water, wat zichtbaar is aan de mangrove vergetatie zowel brak als zoet waterzwampen. Figuur 1: Overzicht van het Bigi Pan gebied. (bron: SCF ) 7 Folder Bigi Pan beheersgebied SCF 6

14 Veldonderzoek vond sinds het eind van de jaren veertig plaats op Bigi Pan. Een aantal van deze studies heeft het internationale belang van het gebied voor een groot aantal vogelsoorten, waaronder vooral kustvogels, aangetoond. In 1973 werd al voorgesteld het gebied te beschermen. Verder diende in 1976 de Dienst s Lands Bosbeheer een voorstel in om het gehele kustgebied van Suriname, inclusief het onderhevige Gebied, wettelijk te beschermen in de vorm van een bijzonder beheersgebied. In 1981 werd het voorstel van 1976 herhaald. Uiteindelijk kreeg het Bigi Pan gebied in 1987 de beschermingsstatus bijzonder beheersgebied, door middel van een Ministeriele Beschikking. In 1989 werd het Gebied officieel ingebracht in het Western Hemisphere Shorebird Reserve Network (WHSRN), als tweeling-reservaat, met het Minas Basin in Nova Scotia en Sheody Bay, in New Brunswick, Canada. Het Bigi Pan Beheersgebied heeft belangrijke ecologische functies en speelt een belangrijke rol in het sociale, economische en culturele leven van de locale bevolking vanwege de volgende waardevolle kenmerken: 8 Hoge productie van organisch materiaal Kraamkamer functie voor de fauna (vissen, crustaceeën, vogels, en andere dieren); Voedsel voorziening ten behoeve van het aangrenzende zeegebied; Buffercapaciteit; Natuurlijke bescherming van de kust; Hydrologische functie; Habitat voor migrerende vogels. Het Bigi Pan Beheersgebied is voornamelijk begroeid met mangrove, die een ideale broed- en groeiplaats vormt voor aquatische organismen. Zeevisserij kan eveneens profiteren van dit gebied dat ervoor zorgt dat volwassen en uitgegroeide vissen teruggaan naar zee. Qua ecologische functies is het gebied zeer belangrijk te noemen, terwijl de economische en sociaal maatschappelijke waarden eveneens niet te onderschatten zijn. Het gebied heeft grote potentie voor de visserij-, landbouw- en de toerismesector. Er worden dagelijks sociale- en economische activiteiten ontplooid in het Bigi Pan gebied, zoals: commerciële visserij, veeteelt, landbouw, zandwinning, jacht, bijenteelt en toerisme. Het Bigi Pan gebied heeft een enorme rijkdom aan vogelsoorten; in 1982 werden waargenomen. Het is een broedplaats voor de welbekende Rode Ibis. Er zijn minstens 16 vogels van internationale betekenis die er voorkomen. Er zijn verder 28 zoetwatervissen geïdentificeerd en 3 zeevissoorten. 8 Mac Cormick, K Bigi Pan Beheersgebied Beheersplan. Environment Canada (Canadian Wildlife Service) en Ministerie van Natuurlijke Hulpbronnen (Dienst 's Lands Bosbeheer, Suriname) in samenwerking met de Ministeries van: Landbouw, Veeteelt en Visserij, Regionale Ontwikkeling, Openbare Ontwikkeling en Stichting Planbureau Suriname. Paramaribo-Suriname. 7

15 2.2 de Coronie zwamp Deze maagdelijke regenbekken is de grootste zoetwaterzwamp in Suriname, 20x zo groot als Paramaribo.Coronie bestaat dus voor 93,5 % uit zwamp (moeras). Het strekt zich uit van de Oost-West weg tot en met de Wayambo rivier. Wanneer extreem droge perioden zich voortdoen, kan het water niveau dalen tot de pegasselaag, welke brandgevaar met zich kan meebrengen. In de Coronie zoetwater zwamp worden zowel jonge als oude zwampen gevonden Een vooronderzoek dat in 1978 werd uitgevoerd, onder bescherming van de Waterloopkundige afdeling van het Ministerie van Openbare Werken, concludeerde dat de jonge en oude kustvlakte deel zijn van de Coronie zoetwater zwamp. Het zuidelijk gedeelte bestaat hoofdzakelijk uit dikke veenlaag, ook wel bekend als de Peruvi zwamp. 9 Observaties van de uitstroom van water langs de Oost West verbinding geeft aan dat een significante hoeveelheid water wordt afgevoerd naar het Noorden. In de droge tijden, droogt de zwamp uit. Het branden in droge tijden vergemakkelijkt de water stroom naar de kanalen, en duikers in het Noorden. Het uiterst noordelijk gedeelte, grenzend aan de Oost West verbinding, is omgezet voor landbouw alsook voor verblijf. Thans vinden boringsactiviteiten voor aardolie plaats in het gebied. Figuur 2: Kaart met overzicht Coroniezwamp (bron planatlas, 1992) 9 SCF : Expedition to the Coronie swamp SCF : Expedition to the Coronie swamp uitbreiding 8

16 In de Coroniezwamp zijn diverse vegetatietypen te onderscheiden zoals watrabebe bos, kofimama, gras en varenzwampen maurisibos en gras en pruimenbos. De vogelsoorten zijn identiek aan die van Bigi Pan. In totaal zijn er 39 vissoorten waargenomen. Figuur 3: Een deel van de Coronie zwamp Figuur 4: Airboat van Staatsolie 2.3 Het woongebied van het district Coronie Het district Coronie telt ongeveer 3000 inwoners en ligt aan de Noord-Oost kust van Suriname. Het grootste deel van het woongebied van Coronie ligt aan de Oost-West verbinding en enkele noord-zuid lopende zijwegen. De oostwest verbinding ligt tussen Bigipan en de Coroniezwamp. De middelen van bestaan zijn: landbouw, visvangst en bijenteelt. Het district Coronie is een 4000 km 2 wetland, dat bestaat uit een estuarine (Bigi Pan) en een inland wetland (Coroniezwamp). Sinds de jaren 80 wordt dit district geconfronteerd met serieuze afbraak van het mangrove bos en dat leidt tot kust erosie, biodiversiteitsverlies en periodieke overstromingen van de landbouwgebieden nabij bij de kust. De destructie van het mangrovebos wordt veroorzaakt door verstoring in de hydrologie van het district, als gevolg van infrastructurele werken, die de onafgebroken stroming van helder zoetwater van de zwamp naar de zee heeft belemmerd. De stroming van het zoetwater is altijd essentieel geweest voor de balans in de kustzone en is vooral belangrijk voor de instandhouding van de mangrove bossen, die belangrijk zijn voor de kustbescherming en de aanwinst van land. Deze stroming is ook de basis voor landbouw op kleine schaal en vee activiteiten in Coronie. Hoofdstuk 3. Methode en technieken De gehanteerde methodiek om het onderzoek te verrichten is gebaseerd op: 1. Literatuur onderzoek 2. Observaties (veldbezoeken) 3. Interviews Het onderzoek is uitgevoerd in de periode 20 april 2011 tot en met 26 mei

17 Hieronder worden de bovenstaande topics geinventariseerd: 1. Literatuuronderzoek: Literatuuronderzoek werd gedurende de onderzoeksperiode uitgevoerd om de informatie ten behoeve van het onderzoek te verzamelen. De informatie bestond in grote lijnen uit: De rapporten van SCF projecten die in het noordwesten zijn uitgevoerd De waarde van watergebieden en bijbehorende conventie De Rio conventies, de doelstellingen en de verplichtingen waaraan Suriname heeft voldaan Indicatoren ten behoeve van wetland monitoring Evaluatie methoden voor projecten 2. De observaties/veldbezoeken: Veldbezoek gebracht aan de Mangrovekust in het distrikt Coronie en observaties verricht. 3. Interviews: De interviews zijn afgelegd op 20 en 21 April 2011 met de stakeholders van de districten Nickerie en Coronie. Tot de stakeholders behoren: DR, RR leden en Jeugdparlementariërs NGO s en uitvoerders van de projecten Er zijn intotaal vier interviews afgelegd in het district Nickerie en acht in Coronie. De vier interviews die werden afgelegd in het district Nickerie waren met: SOLOM en MCP, ondervoorzitter DR leden en woordvoerder DR leden. De acht interviews die werden afgelegd in het district Coronie waren met: voorzitter RR leden Totness), ondervoorzitter RR leden Totness, secretaris RR leden Totness, Huidige jeugdparlementarier Coronie, ondervoorzitter DR leden, woordvoerder DR leden, waarnemend directeur van de Tata Colinschool en voormalig tevens huidig DR lid. Tot de uitvoerders van de projecten horen Prof. Sieuwnath Naipal en Remie Amat. De gesprekken zijn gevoerd met de mensen, om na te gaan als de reeds voltooide projecten in het Noord-Westen van Suriname wel bekend zijn onder hen en wat er gedaan wordt in de districten Nickerie en Coronie aan bewustwording en educatie over wetlands ecosystemen en garantie duurzaam gebruik van de hulpbronnen. Deze informatie draagt ook bij aan de identificatie van vervolg project ideeën. In de volgende paragraven wordt de werkwijze beschreven ter beantwoording van de onderzoeksvragen 1 t/m 4. 10

18 3.1 Het toetsen van de hoofddoelen van de projecten aan de doelstellingen van de Rio Conventies Om te komen tot een toetsing werden de volgende activiteiten verricht: 1. Aan de hand van de rapportages werd de informatie van de zes projecten geinventariseerd en de essentiele zaken eruit gelicht. Het betrof de algemene omschrijving of scope van het project, hoofd en subdoelstellingen, outputs en activiteiten alsook conclusies en aanbevelingen. 2. de doelstellingen van de Rio Conventies: UNFCCC, UNCBD, UNCCD alsook die van de RAMSAR zijn geinventariseerd middels literatuurstudie. Ook is nagegaan in hoeverre Suriname voldaan heeft aan de verplichtingen van deze conventies. Uit de literatuurstudie bleek dat er strategien en actieplannen met projectvoorstellen zijn opgesteld die kunnen bijdragen aan de identificatie van projecten (zie verder in 3.3). Die informatie werd verder aangevuld door de autoriteiten van het ministerie van ATM. 3. Er is nagegaan welke methode het meest geschikt is om de projecten te evalueren. Evaluatie betekent beoordelen of waarderen. Er is rekening gehouden met het feit dat het een zestal projecten betreft van uiteenlopende aard. a. Project 1 is complex en heeft meervoudige geïntegreerde doelen en een bijbehorende aanpak die onder de noemers economisch, ecologisch en sociaal vallen. b. Project 2 betreft een expeditie waarbij het fysiek milieu van de Coroniezwamp globaal is geinventariseerd. c. Project 3 is een experimenteel project waarbij de resultaten model kunnen dienen voor de bescherming van de kuststrook. d. Project 4 betreft een ontwerp van een estuarie rehabilitatie en duurzame ontwikkelingsplan, dat moet dienen voor ecosysteem restoratie en duurzaam levensonderhoud in Coronie. e. Project 5 is wetenschappelijk en experimenteel waarbij de mogelijke stressfactoren zijn geïdentificeerd en oplossingsmodellen aangekaart om deze stressfactoren op te heffen. Ook de ontkieming van Avicennia gerimans is ter hand genomen. f. Project 6 betreft een constructie van de sleephelling bij de Jamaer kanaal dat moet dienen als instrument voor duurzame ontwikkeling van het Bigi Pan gebied en regulering van de menging van zoet- en zoutwater. Daarnaast bleek dat de projecten reeds zijn uitgevoerd en dat het dus bij deze een ex-post evaluatie zou moeten worden. Ex-post evaluatie is een beoordeling van het belang, de werkzaamheid en de impact van een programma of project die bepaalde tijd na haar voltooiing uitgevoerd is. Het kan direct- of lang na voltooiing ondernomen worden. De eigenlijke bedoeling is de factoren van succes of falen te identificeren, het nagaan van de duurzaamheid van resultaten en impacts, en het trekken van conclusies die andere projecten en programmas kunnen inspireren. Het laatste is vooral belangrijk omdat het trekken van conclusies bijdraagt aan het identificeren van projecten. 4. Als evaluatie systeem is gekozen voor een methode dat is afgeleid van de IUCN: Planning Monitoring & Evaluation (PM&E) uit het rapport Introduction to PM&E Concepts, Approach and Terms. Het project dat nog in uitvoering is, is gemonitoord, 11

19 maar de te verwachten outputs zijn ook onderdeel van de toetsing aan de doelstellingen van de global conventies. 5. Vervolgens is er een toetsingssysteem opgesteld waarbij de hoofddoelen van de projecten, maar ook de hoofdresutaten getoetst zijn aan de doelstellingen van de Rio Conventies, die dan in een matrix zijn weergegeven. Uitwerking van het kader van de evaluatie De methode van Planning Monitoring & Evaluation (PM&E), die toegepast wordt door de IUCN, is gebruikt als kader van evaluatie van de projecten. Om de algemene logica van de projecten te begrijpen (zie figuur hieronder), is als eerst de goal, purpose, results, activities en inputs van de projecten gelist (project plan) 10. Figuur 5: Algemene opzet en logica van een project (IUCN, 2000) Tot de werkelijke resultaten behoren: output en outcome. Vanwege de mogelijke verwarring van de termen output en outcome heeft de IUCN besloten te praten over key-results en subresults binnen de Objective Hierarchy. De relatie tussen deze twee termen is in onderstaand figuur geillustreerd. 10 Woodhill J. Introduction to Key Concepts, Approaches and Terms Working draft Version 1-March 2000 IUCN 12

20 Figuur 6: Objective and Results Hierarchy (IUCN, 2000) Dus je evaluatie is resultaat gericht. Je hebt outputs, outcomes en impacts nodig. Die correspontie tussen de termen is goed te zien in deze figuur. Dus outcome is analoog aan purpose; maar ook aan key results etc. Volgens figuur 7 behoren input en activiteiten tot de operationele resultaten en behoren tot het programma/project management. De output, outcomes en impacts zijn de resultaten van de projecten, die aan de expost evaluatie onderhevig zijn. De evaluatie is beperkt tot de toetsing met de doelstellingen van de Rio conventies. Operational results Development results Figuur 7: Opzet matrix voor project evaluatie (IUCN, 2000) 13

Aanbeveling 5: Investeer in effectieve gebiedsbescherming

Aanbeveling 5: Investeer in effectieve gebiedsbescherming Aanbeveling 5: Investeer in effectieve gebiedsbescherming De Taskforce Biodiversiteit & Natuurlijke Hulpbronnen adviseert: Het verleden leert dat gebiedsbescherming een succesvolle strategie kan zijn,

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Duurzaam werken op zee

Duurzaam werken op zee Sarah Smith Tropen & Tropisch Belangrijke mariene ecosystemen Mangroven Zeegras Koraal Kwetsbaarheid Tropen: de gebieden rondom de evenaar tussen de keerkringen. www. commons.wikimedia.org Tropisch klimaat:

Nadere informatie

ASN Bank Issuepaper. Staatsobligaties

ASN Bank Issuepaper. Staatsobligaties ASN Bank Issuepaper Staatsobligaties ASN Bank Issuepaper Staatsobligaties november 2012 2 A Samenvatting In deze ASN Bank Issuepaper Staatsobligaties komen aan bod: A Samenvatting B Inleiding C Selectiecriteria

Nadere informatie

Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers

Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers Myriam Dumortier Natuurrapport www.natuurindicatoren.be www.nara.be www.inbo.be Haalt Vlaanderen de 2010-doelstelling? Biodiversiteit Verstoringen/bedreigingen

Nadere informatie

b. de Onderdirecteur Domaniale Zaken; c. het Hooftl van de Dienst Lands Bosbeheer;

b. de Onderdirecteur Domaniale Zaken; c. het Hooftl van de Dienst Lands Bosbeheer; 2005 No. 16 STAATSBLAD VAN DE REPUBLTEK SURINAME BESCHIKKING van de Minister van Natuurlijke Ilulpbronnen d.d. fs februari 2005 no. 180/0036, houdende vaststelling van richflijnen m.b.t. de uitgifte en

Nadere informatie

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Programma 15.15 uur: Inleiding duurzaam toerisme door Dr. Anja de Groene 15.35 uur: Cradle to Cradle

Nadere informatie

Samenvatting 203 Klimaatverandering leidt volgens de voorspellingen tot een toename van de mondiale temperatuur en tot veranderingen in de mondiale waterkringloop. Deze veranderingen in de waterkringloop

Nadere informatie

Het VCA-Register. Transparantie en Afrekenbaarheid in Duurzaam Landgebruik en Natuurlijk Kapitaal. Werkconferentie Natuurlijk Kapitaal

Het VCA-Register. Transparantie en Afrekenbaarheid in Duurzaam Landgebruik en Natuurlijk Kapitaal. Werkconferentie Natuurlijk Kapitaal Het VCA-Register Transparantie en Afrekenbaarheid in Duurzaam Landgebruik en Natuurlijk Kapitaal Werkconferentie Natuurlijk Kapitaal Utrecht, 15 december 2015 Zorgen voor onze planeet Overal staat biodiversiteit

Nadere informatie

BASELINE ASSESSMENT VAN JAGUARS EN KAAIMANNEN TE BIGI PAN MUMA, NOORD CORONIE MUMA EN NOORD SARAMACCA MUMA

BASELINE ASSESSMENT VAN JAGUARS EN KAAIMANNEN TE BIGI PAN MUMA, NOORD CORONIE MUMA EN NOORD SARAMACCA MUMA 2013 National Zoological Collection of Suriname Dr. P.E. Ouboter G.U. Satnarain MSc. BASELINE ASSESSMENT VAN JAGUARS EN KAAIMANNEN TE BIGI PAN MUMA, NOORD CORONIE MUMA EN NOORD SARAMACCA MUMA -- This project

Nadere informatie

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Millenniumdoelstelling 7: Een duurzaam leefmilieu 1 Inhoud Voorwoord... 3 Waterproblemen in Namibië... 4 Acties ter plaatse... 7 Waterschaarste... 8 Voeg de afbeelding

Nadere informatie

Ecosysteemdiensten t in kaart brengen en waarderen

Ecosysteemdiensten t in kaart brengen en waarderen Ecosysteemdiensten t in kaart brengen en waarderen Els Martens, Agentschap voor Natuur en Bos «Stakeholders dialoog biodiversiteit», 13 juni 2013, KBIN Ecosysteemdiensten in kaart brengen en waarderen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 22 112 Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven van de lidstaten van de Europese Unie Nr. 2113 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN

Nadere informatie

Moving into new directions with REDD+

Moving into new directions with REDD+ Moving into new directions with REDD+ Bossen overleg 5 juni 2013 Amsterdam Jan Willem den Besten Achtergrond 1.1 Miljard ton koolstof Drivers Locaal: scala aan actoren Internationaal: private sector Structureel:

Nadere informatie

Het Minamata Verdrag:

Het Minamata Verdrag: Het Minamata Verdrag: Internationale ontwikkelingen voor het minimaliseren en voorkomen van kwikgebruik Farzia Hausil, NIMOS Datum: 14 maart 2013 Inhoud Key findings van het rapport UNEP Global Mercury

Nadere informatie

Adviescomité SEA. Is er al dan niet een strategische milieubeoordeling (SEA) vereist voor het ontwerp beleidsplannen mariene beschermde gebieden?

Adviescomité SEA. Is er al dan niet een strategische milieubeoordeling (SEA) vereist voor het ontwerp beleidsplannen mariene beschermde gebieden? Directoraat-generaal Leefmilieu EUROSTATION Blok II 2 e verdieping Victor Hortaplein 40, bus 10 B 1060 BRUSSEL www.environment.fgov.be Secretariaat van het Adviescomité SEA: Sabine WALLENS t: + 32 2 524

Nadere informatie

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH is een Europees project, gericht (op het verbeteren van) de milieuprestaties van Europese Grafimediabedrijven binnen de productlevenscyclus van hun grafimedia

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Lupatini, Manoeli Title: Microbial communities in Pampa soils : impact of land-use

Nadere informatie

14-daagse Avontuurlijk Suriname

14-daagse Avontuurlijk Suriname REIZEN - VOYAGES Tel.32-3-238.11.03 Fax.32-3-238.71.58 Bresstraat, 14 IATA : 08210381 2018 Antwerpen licentie : A 1275 BELGIUM www.coconuttravel.be/suriname/ info@coconuttravel.be www.coconuttravel.be

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

Land use planning en GIS

Land use planning en GIS Land use planning en GIS Een stedelijke cases ter illustratie van het belang van ruimtelijke data Sigrid Heirman Plangebied Fysiek -ruimtelijke condities in het plangebied en omgeving Regels, wetten en

Nadere informatie

Stappenplan Social Return on Investment. Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth

Stappenplan Social Return on Investment. Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth Stappenplan Social Return on Investment Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth 1 1. Inleiding Het succesvol implementeren van ehealth is complex en vraagt investeringen van verschillende

Nadere informatie

Belgisch Biodiversiteits Platforum

Belgisch Biodiversiteits Platforum Belgisch Biodiversiteits Platforum Sonia Vanderhoeven Etienne Branquart [HET HARMONIA INFORMATIESYSTEEM EN HET ISEIA PROTOCOL] Verklarend document voor het Life + Project AlterIAS Oktober 2010 Algemene

Nadere informatie

PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU

PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU Commissie sociale zaken en milieu 19 september 2003 APP 3590/1-16 AMENDEMENTEN 1-16 Ontwerpverslag (APP 3590) Joaquim Miranda en Gado Boureïma (Niger) over duurzaam

Nadere informatie

NATIONALE WETGEVING NATUURBEHEER

NATIONALE WETGEVING NATUURBEHEER ANNEX 1 NATIONALE WETGEVING NATUURBEHEER SCHEMATISCH OVERZICHT WETTEN PER DOMEIN Nr. Domein Wet Relatie tot natuurbeheer 1 ALGEMEEN 1.1 De Republiek Suriname is een democratische Staat gebaseerd op de

Nadere informatie

Kennisdeling in lerende netwerken

Kennisdeling in lerende netwerken Kennisdeling in lerende netwerken Managementsamenvatting Dit rapport presenteert een onderzoek naar kennisdeling. Kennis neemt in de samenleving een steeds belangrijker plaats in. Individuen en/of groepen

Nadere informatie

PVH Symposium 2011. Dieren houden en behouden. Samenwerken aan behoud, het moet! van Agenderen naar Doen!! Ferdinand van Merriënboer

PVH Symposium 2011. Dieren houden en behouden. Samenwerken aan behoud, het moet! van Agenderen naar Doen!! Ferdinand van Merriënboer PVH Symposium 2011 Dieren houden en behouden. Samenwerken aan behoud, het moet! van Agenderen naar Doen!! Ferdinand van Merriënboer Inleiding Dieren houden en behouden Samenwerken aan behoud, het moet!

Nadere informatie

INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN

INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN INHOUDSOPGAVE Paragrafen Inleiding... 1-4 Reikwijdte en doelstellingen van de interne audit... 5 Verhouding

Nadere informatie

HET AFVALWATERBEHEER IN SURINAME

HET AFVALWATERBEHEER IN SURINAME HET AFVALWATERBEHEER IN SURINAME De hidig huidige sitati situatie PARAMARIBO, NOVEMBER 2009 IR. A. K. SINGH-TJON A LOI AUDREY SINGH-TJON A LOI VERBONDEN AAN DE RICHTING MILIEUWETENSCHAPPEN VAN ADEKUS 1

Nadere informatie

Workshop over ecologische verbindingszones in het. Guyanaschild met als doel de steunacties voor de verwezenlijking van de Aichi

Workshop over ecologische verbindingszones in het. Guyanaschild met als doel de steunacties voor de verwezenlijking van de Aichi Workshop over ecologische verbindingszones in het Guyanaschild met als doel de steunacties voor de verwezenlijking van de Aichi Biodiversiteitsdoelstellingen te stroomlijnen ONTWERP ACTIEPLAN Voorwoord:

Nadere informatie

Merian Gold Project. Milieu- en Sociale Effectenstudie Publieke bijeenkomsten - Augustus 2011

Merian Gold Project. Milieu- en Sociale Effectenstudie Publieke bijeenkomsten - Augustus 2011 Merian Gold Project Milieu- en Sociale Effectenstudie Publieke bijeenkomsten - Augustus 2011 Welkom & introductie Doel van deze publieke bijeenkomst: Geïnteresseerden informeren over het Project Het Merian

Nadere informatie

... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit?

... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit? ... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit? Samen voor een gezonde zee!... Stichting De Noordzee is de onafhankelijke natuur- en milieuorganisatie die zich inzet voor een duurzaam gebruik van de Noordzee en

Nadere informatie

BIODIVERSITEIT, NATUUR EN BODEM

BIODIVERSITEIT, NATUUR EN BODEM BIODIVERSITEIT, NATUUR EN BODEM De Conferentie van de Verenigde Naties over milieu en ontwikkeling van 1992 was een grote stap voorwaarts voor het behoud van biodiversiteit en natuurbescherming, dankzij

Nadere informatie

Vervolgstappen voor CI Suriname

Vervolgstappen voor CI Suriname Vervolgstappen voor CI Suriname CI Suriname wil Green Growth Models s

Nadere informatie

Suriname Conservation Foundation

Suriname Conservation Foundation Suriname Conservation Foundation Dr. J. F.Nassylaan 17 Paramaribo-Suriname Telefoon: 470155 ; Fax: 470156 Email: surcons@scf.sr.org Website: www.scf.sr.org 1 De Suriname Conservation Foundation (SCF) is

Nadere informatie

Quickscan natuuronderzoek bouwblok Kolenbranderweg Haaksbergen

Quickscan natuuronderzoek bouwblok Kolenbranderweg Haaksbergen Quickscan natuuronderzoek bouwblok Kolenbranderweg Haaksbergen Een inventarisatie van beschermde flora en fauna Haaksbergen 21 Mei 2014 Rapportnummer 031 Projectnummer 012 opdrachtgever Fam. Ten Dam Kolenbranderweg

Nadere informatie

Kwaliteitsecotoerisme in het binnenland? Annette Tjon Sie Fat CI-Suriname oktober 2009

Kwaliteitsecotoerisme in het binnenland? Annette Tjon Sie Fat CI-Suriname oktober 2009 Kwaliteitsecotoerisme in het binnenland? Annette Tjon Sie Fat CI-Suriname oktober 2009 Inhoud Toerisme-ontwikkeling op basis van: Projectvoorbereiding 1998-2000 Raleighvallen 2001 2008 Kwamalasamutu 2001

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in?

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in? Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting In de 21 ste eeuw is de invloed van ruimtevaartactiviteiten op de wereldgemeenschap, economie, cultuur, milieu, etcetera steeds groter geworden. Ieder land dient

Nadere informatie

FACTSHEET. Hoe denken Nederlanders over natuur van het boerenland, in de stad en natuurgebieden?

FACTSHEET. Hoe denken Nederlanders over natuur van het boerenland, in de stad en natuurgebieden? Onderzoeksresultaten Motivaction: FACTSHEET Hoe denken Nederlanders over natuur van het boerenland, in de stad en natuurgebieden? september 2015 Onderzoeksinstituut Motivaction heeft in opdracht van Vogelbescherming

Nadere informatie

Remote sensing in perspectief. Van kenniscyclus naar beleidscyclus. Roeland Allewijn. Rijksinstituut voor Kust en Zee

Remote sensing in perspectief. Van kenniscyclus naar beleidscyclus. Roeland Allewijn. Rijksinstituut voor Kust en Zee Remote sensing in perspectief Van kenniscyclus naar beleidscyclus Roeland Allewijn Rijksinstituut voor Kust en Zee Van jonge onderzoeker naar iets oudere manager De informatie- en kenniscyclus Van RS data

Nadere informatie

bron : Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB C381 van 16/12/97

bron : Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB C381 van 16/12/97 bron : Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB C381 van 16/12/97 Uitnodiging tot het indienen van voorstellen voor OTO-werkzaamheden (geavanceerde opleidingscursussen) in het kader van het specifieke

Nadere informatie

Groene Suriname Strategie

Groene Suriname Strategie Groene Suriname Strategie Economische ontwikkeling die de natuurlijke rijkdommen benut, met behoud van Suriname s status als het groenste land ter wereld Er is een vreemde paradox in de internationale

Nadere informatie

Logical Framework Planning, Methode voor doelgericht plannen

Logical Framework Planning, Methode voor doelgericht plannen Logical Framework Planning, Methode voor doelgericht plannen Groen voor maatschappelijk effect Geel voor hoofddoelstelling Rood voor resultaten Wit voor activiteiten Blauw voor externe factoren 1. Inleiding

Nadere informatie

Het wettelijke statuut van de meeuw. Michiel Vandegehuchte

Het wettelijke statuut van de meeuw. Michiel Vandegehuchte Het wettelijke statuut van de meeuw Michiel Vandegehuchte Internationale wetgeving AEWA (Overeenkomst over Afrikaans- Euraziatische trekkende watervogels) Intergouvernementeel verdrag (76 verdragspartijen)

Nadere informatie

Referentienummer Datum Kenmerk GM-0055696 16 februari 2012 313182

Referentienummer Datum Kenmerk GM-0055696 16 februari 2012 313182 Notitie Referentienummer Datum Kenmerk GM-0055696 16 februari 2012 313182 Betreft Actualisatie locatieonderzoek natuurwaarden 1 Aanleiding In 2007 is door Grontmij het Locatieonderzoek natuurwaarden Projectlocatiegebied

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

Compensatieverordening gemeente Midden-Drenthe

Compensatieverordening gemeente Midden-Drenthe Compensatieverordening gemeente Midden-Drenthe Verordening vastgesteld: 26-06-2003 In werking getreden: 15-09-2003 COMPENSATIEVERPLICHTING Artikel 1 Voor de toepassing van deze verordening wordt verstaan

Nadere informatie

Workshop 2 Duurzame landbouw en infrastructuur 5 juni 2015

Workshop 2 Duurzame landbouw en infrastructuur 5 juni 2015 Workshop 2 Duurzame landbouw en infrastructuur 5 juni 2015 Organisatie : Stichting Duurzame Ontwikkeling Nederland Suriname Inleider : Trusty Green, Loes Trustfull, directeur Trusty Green Begeleider :

Nadere informatie

Bos en klimaatverandering

Bos en klimaatverandering Bos en klimaatverandering 19/08/2009 De mondiale trend van klimaatverandering brengt vele klimaateffecten met zich mee. Temperatuurstijging, de verandering van regenvalpatronen, hiervan kunnen we in Suriname

Nadere informatie

Concrete begrenzing EHS en GHS in het plangebied Voorste Stroom te Tilburg

Concrete begrenzing EHS en GHS in het plangebied Voorste Stroom te Tilburg Concrete begrenzing EHS en GHS in het plangebied Voorste Stroom te Tilburg Opdrachtgever: gemeente Tilburg Maart 2009 Antonie van Diemenstraat 20 5018 CW Tilburg 013-5802237 Eac@home.nl Pagina 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

OPENINGSTOESPAAK VAN DE MINISTER VAN HANDEL EN INDUSTRIE Z.E. DHR. DRS C. P

OPENINGSTOESPAAK VAN DE MINISTER VAN HANDEL EN INDUSTRIE Z.E. DHR. DRS C. P OPENINGSTOESPAAK VAN DE MINISTER VAN HANDEL EN INDUSTRIE Z.E. DHR. DRS C. P. MARICA BIJ DE OPENING VAN HET CONGRES DUURZAME ONTWIKKELING OP DONDERDAG 29 MEI 2008 Collega ministers, overige hoogwaardigheidsbekleders,

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Studiedag De modernisering van het begroten in België. Brussel, 11 mei 2004

Studiedag De modernisering van het begroten in België. Brussel, 11 mei 2004 Studiedag De modernisering van het begroten in België Brussel, 11 mei 2004 Internationale trends in overheidsbegroten Prof. dr. Geert Bouckaert A. Internationale trends Inhoud 1. Gebruik van prestatiegegevens

Nadere informatie

Quickscan. Een. Projectnummer 018. Opdrachtgever. Opdrachtnemer. Scholtenhagenweg 10

Quickscan. Een. Projectnummer 018. Opdrachtgever. Opdrachtnemer. Scholtenhagenweg 10 Quickscan natuuronderzoek ivm bestemmingsplan en ontwikkelingen Bellersweg 13 Hengelo Een inventarisatie van beschermde flora en fauna Haaksbergen 9 juli 2013 Rapportnummer 0128 Projectnummer 018 Opdrachtgever

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

Quickscan natuuronderzoek en aanvullende rapportage verbouwing monumentaalpand Lammerinkweg 102 Enschede

Quickscan natuuronderzoek en aanvullende rapportage verbouwing monumentaalpand Lammerinkweg 102 Enschede Quickscan natuuronderzoek en aanvullende rapportage verbouwing monumentaalpand Lammerinkweg 102 Enschede Een inventarisatie van beschermde flora en fauna Enschede 2 December 2010 Rapportnummer 0123 Projectnummer

Nadere informatie

Biodiversiteit: kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Seminar 5 september 2012

Biodiversiteit: kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Seminar 5 september 2012 Biodiversiteit: kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven Seminar 5 september 2012 Introductie Doel Inzichtelijk maken (financieel) economische waarde van ecosysteemdiensten en biodiversiteit voor individuele

Nadere informatie

ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000 Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 11 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER...

Nadere informatie

04 Support staff training

04 Support staff training Het introduceren van referentiekaders voor kwaliteitsborging op het gebied van beroepsonderwijs en training (VET) is de afgelopen jaren tot een prioriteit uitgegroeid. Tijdens de vroege stadia van de ontwikkeling

Nadere informatie

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

De implementatie van het Montreal Protocol in Suriname

De implementatie van het Montreal Protocol in Suriname De implementatie van het Montreal Protocol in Suriname In het vorige artikel hebben wij het gehad over het ontstaan van het Montreal Protocol en de ozonlaag. Wij zijn ingegaan op onder andere de functie

Nadere informatie

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014 Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Doelstelling Nurses on the Move Bijdragen aan verbetering kwaliteit van zorg in verpleeg- en

Nadere informatie

Aanbeveling 6: Stimuleer behoud en herstel biodiversiteit in eigen land

Aanbeveling 6: Stimuleer behoud en herstel biodiversiteit in eigen land Aanbeveling 6: Stimuleer behoud en herstel biodiversiteit in eigen land De Taskforce Biodiversiteit & Natuurlijke Hulpbronnen adviseert: Stimuleer in eigen land reeds gestelde doelen voor het behoud en

Nadere informatie

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN Onderzoek naar cultuurhistorische structuren, landschappen en panden Aansluitend op Belvedere- (Behoud door ontwikkeling) en het MoMo-beleid (Modernisering

Nadere informatie

Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut.

Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut. Samenvatting Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut. De Jeugdmonitor Zeeland De Jeugdmonitor Zeeland is een plek waar allerlei informatie bij

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Meetlat Projectplanning, monitoring & evaluatie

Meetlat Projectplanning, monitoring & evaluatie Meetlat Projectplanning, monitoring & evaluatie Managementsamenvatting/advies: Meetlat met toetscriteria Toetscriterium 1. Kansen en bedreigingen, behoefte- en omgevingsanalyse Door een analyse te maken

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

Fish Based Assessment Method for the Ecological Status of European Rivers (FAME)

Fish Based Assessment Method for the Ecological Status of European Rivers (FAME) Fish Based Assessment Method for the Ecological Status of European Rivers (FAME) Overleg i.v.m. verdere verfijning en validatie van de nieuw ontwikkelde visindex op Europese schaal (EFI = the European

Nadere informatie

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen Eindtermen educatief project Korstmossen, snuffelpalen van ons milieu 2 de en 3 de graad SO Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen I. Gemeenschappelijke

Nadere informatie

Gelijkwaardigheid van niet-geaccrediteerde laboratoria (conform NEN-EN ISO/IEC 17025)

Gelijkwaardigheid van niet-geaccrediteerde laboratoria (conform NEN-EN ISO/IEC 17025) Gelijkwaardigheid van niet-geaccrediteerde laboratoria (conform NEN-EN ISO/IEC 17025) NEa, 20-07-2012, versie 1.0 INTRODUCTIE In artikel 34 van de Monitoring en Rapportage Verordening (MRV) is beschreven

Nadere informatie

Omgevingscheck De Del te Rozendaal. categorie 5 nesten: koolmees, pimpelmees, grauwe vliegenvanger, boomklever, boomkruiper en grote bonte specht

Omgevingscheck De Del te Rozendaal. categorie 5 nesten: koolmees, pimpelmees, grauwe vliegenvanger, boomklever, boomkruiper en grote bonte specht Omgevingscheck De Del te Rozendaal categorie 5 nesten: koolmees, pimpelmees, grauwe vliegenvanger, boomklever, boomkruiper en grote bonte specht Omgevingscheck De Del te Rozendaal categorie 5 nesten: koolmees,

Nadere informatie

SCHURMAN ADVOCATEN NATIONAL ENVIRONMENTAL LEGISLATION. LEGAL FRAMEWORK for NATURE MANAGEMENT

SCHURMAN ADVOCATEN NATIONAL ENVIRONMENTAL LEGISLATION. LEGAL FRAMEWORK for NATURE MANAGEMENT SCHURMAN ADVOCATEN NATIONAL ENVIRONMENTAL LEGISLATION LEGAL FRAMEWORK for NATURE MANAGEMENT WETTELIJK KADER, BELEIDSKADER, INSTITUTIONEEL KADER Schurman Advocaten Watermolenstraat 32 E-mail: hums@sr.net

Nadere informatie

Milieu- en Sociale Effectenstudie (ESIA) voor Suralco s bauxietmijn projecten Lelydorp I & Para Noord / Kankantrie Noord.

Milieu- en Sociale Effectenstudie (ESIA) voor Suralco s bauxietmijn projecten Lelydorp I & Para Noord / Kankantrie Noord. Milieu- en Sociale Effectenstudie (ESIA) voor Suralco s bauxietmijn projecten Lelydorp I & Para Noord / Kankantrie Noord Paranam, Suriname 1 Doel van deze presentatie ERM introduceren: de consultant die

Nadere informatie

Juist Klimaatverandering en kustlandschappen

Juist Klimaatverandering en kustlandschappen Juist Klimaatverandering en kustlandschappen ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR SEPTEMBER 2014 klimaatverandering en kustlandschappen De aardkundige geschiedenis leert dat klimaat verandering altijd gepaard gaat

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 1. Inleiding Klimaatverandering is een urgent probleem waarmee de samenleving vrijwel dagelijks wordt geconfronteerd. De Conventie voor Klimaatverandering van de Verenigde Naties

Nadere informatie

Kosteneffectief werken met natuur: Ecologische versus technologische oplossingen. Rolinde Demeyer 5 december 2013

Kosteneffectief werken met natuur: Ecologische versus technologische oplossingen. Rolinde Demeyer 5 december 2013 Kosteneffectief werken met natuur: Ecologische versus technologische oplossingen Rolinde Demeyer 5 december 2013 Kosteneffectief werken met natuur In welke gevallen kan een groene oplossing (= natuur die

Nadere informatie

De vragenlijst van de openbare raadpleging

De vragenlijst van de openbare raadpleging SAMENVATTING De vragenlijst van de openbare raadpleging Tussen april en juli 2015 heeft de Europese Commissie een openbare raadpleging gehouden over de vogel- en de habitatrichtlijn. Deze raadpleging maakte

Nadere informatie

Met de natuur in Nationaal Park De Alde Feanen: wat biedt ons dit en hoe benutten we dit?

Met de natuur in Nationaal Park De Alde Feanen: wat biedt ons dit en hoe benutten we dit? Met de natuur in Nationaal Park De Alde Feanen: wat biedt ons dit en hoe benutten we dit? Presentatie voor de CoP Ecosysteemdiensten Catrinus Nouta -26 april 2016 Een onderzoek naar de ecosysteemdiensten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

EFQM model theoretisch kader

EFQM model theoretisch kader EFQM model theoretisch kader Versie 1.0 2000-2009, Biloxi Business Professionals BV 1. EFQM model EFQM staat voor European Foundation for Quality Management. Deze instelling is in 1988 door een aantal

Nadere informatie

Sustainable development goals

Sustainable development goals Sustainable development goals The road to dignity by 2030 Ending Poverty, Transforming all Lives and Protecting the Planet = De weg naar waardigheid, Armoede beëindigen, alle levens veranderen en de aarde

Nadere informatie

Gewijzigde doelstellingen in de leidraad interne controle/ organisatiebeheersing VLAAMSE OVERHEID. (inwerkingtreding: 1 januari 2015)

Gewijzigde doelstellingen in de leidraad interne controle/ organisatiebeheersing VLAAMSE OVERHEID. (inwerkingtreding: 1 januari 2015) Gewijzigde doelstellingen in de leidraad interne controle/ organisatiebeheersing VLAAMSE OVERHEID (inwerkingtreding: 1 januari 2015) 2 1. Doelstellingen, proces- & risicomanagement Subthema kwaliteitsbeleid

Nadere informatie

Afstudeeronderzoek van E. van Bunningen BSc (Het volledige Engelstalige onderzoeksrapport kunt downloaden via deze link)

Afstudeeronderzoek van E. van Bunningen BSc (Het volledige Engelstalige onderzoeksrapport kunt downloaden via deze link) CONCENTRATIE VAN MAATSCHAPPELIJKE DIENSTEN IN GEMEENTELIJK VASTGOED NAAR AANLEIDING VAN DEMOGRAFISCHE TRANSITIE Een casestudie in landelijke gemeenten in Noord-Brabant, Nederland Afstudeeronderzoek van

Nadere informatie

ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE

ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE COÖRDINATIE KWALITEIT EN PATIËNTVEILIGHEID TWEEDE MEERJARENPLAN 2013-2017 Contract 2013 ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE Sp-ziekenhuizen 1 1. Inleiding Hierna volgt

Nadere informatie

Rapportage Lineage. Introductie. Methode. J. Stuiver

Rapportage Lineage. Introductie. Methode. J. Stuiver Rapportage Lineage Rapportage Lineage J. Stuiver Introductie In elk project is het essentieel om informatie over het project en haar activiteiten voor alle partijen beschikbaar te stellen. Deze informatie

Nadere informatie

Key success actors. De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen. Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management

Key success actors. De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen. Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management Key success actors De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management 1 Key success actors De rol van middenmanagement bij strategische

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie

De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte.

De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte. De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte. NATUURBEHEER & LANDBOUW www.hydrorock.com Natuurbeheer en watermanagement Droogte, hittegolven, hevige regenval en overstromingen. Ze komen

Nadere informatie

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Doel Voorbereiden en opzetten van en bijbehorende projectorganisatie, alsmede leiding geven aan de uitvoering hiervan, binnen randvoorwaarden van kosten,

Nadere informatie

Factsheet Penetratietest Informatievoorziening

Factsheet Penetratietest Informatievoorziening Factsheet Penetratietest Informatievoorziening Since the proof of the pudding is in the eating DUIJNBORGH - FORTIVISION Stadionstraat 1a 4815NC Breda +31 (0) 88 16 1780 www.db-fortivision.nl info@db-fortivision.nl

Nadere informatie

OTA BESLUIT VAN DE RAAD houdende vaststelling van het standpunt van de Gemeenschap in de Commissie voor de tonijnvisserij in de Indische Oceaan

OTA BESLUIT VAN DE RAAD houdende vaststelling van het standpunt van de Gemeenschap in de Commissie voor de tonijnvisserij in de Indische Oceaan Conseil UE RAAD VA DE EUROPESE U IE Brussel, 13 maart 2009 (17.03) (OR. en) PUBLIC 7537/09 LIMITE PECHE 62 OTA Betreft: BESLUIT VAN DE RAAD houdende vaststelling van het standpunt van de Gemeenschap in

Nadere informatie

Samenvatting. ENERQI Gids (Rapport nummer D3.2) 20 februari 2012

Samenvatting. ENERQI Gids (Rapport nummer D3.2) 20 februari 2012 Samenvatting ENERQI Gids (Rapport nummer D3.2) 20 februari 2012 Coordinator: DTV Consultants, Mr. Willem Buijs, PO Box 3559, 4800 DN, Breda Tel: +31 76 513 66 00 ENERQI@dtvconsultants.nl Start van het

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Niewsbrief nr. 3 / November 2014 Januari 2015

Niewsbrief nr. 3 / November 2014 Januari 2015 Niewsbrief nr. 3 / November 2014 Januari 2015 1. Inleiding De laatste maanden is er hard gewerkt aan enkele SEFIRA werkpakketten. Onder de leiding van de universiteit van Urbino werd een theoretisch en

Nadere informatie

BIJLAGE 3 MINISTERIE VAN SOCIALE ZAKEN EN VOLKSHUISVESTING EVALUATIE OVERZICHT 2005 2010

BIJLAGE 3 MINISTERIE VAN SOCIALE ZAKEN EN VOLKSHUISVESTING EVALUATIE OVERZICHT 2005 2010 DIENST WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK EN PLANNING BIJLAGE 3 MINISTERIE VAN SOCIALE ZAKEN EN VOLKSHUISVESTING EVALUATIE OVERZICHT 2005 2010 1.Opstellen ontwerpwet Opvanginstellingen en standaarden kinder-/

Nadere informatie

d rm Neder wa e landopg

d rm Neder wa e landopg Opgewarmd Nederland deel Natuur, water en landbouw: aanpassen Ecosystemen en klimaat Water, mens en landschap: eeuwenlang een gevaarlijk samenspel Polders, sloten en plassen: binnenwateren in beweging

Nadere informatie

Op weg naar duurzame ontwikkeling van stedelijk toerisme. Ko Koens Academy for Hotel and Facility Management Vakantiebeurs Utrecht - 14-01-2015

Op weg naar duurzame ontwikkeling van stedelijk toerisme. Ko Koens Academy for Hotel and Facility Management Vakantiebeurs Utrecht - 14-01-2015 Op weg naar duurzame ontwikkeling van stedelijk toerisme Ko Koens Academy for Hotel and Facility Management Vakantiebeurs Utrecht - 14-01-2015 Irritante toeristen Stedelijk toerisme Stedelijk toerisme

Nadere informatie