ETHIEK EN BORSTVOEDING IN EEN GLOBALE WERELD:

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ETHIEK EN BORSTVOEDING IN EEN GLOBALE WERELD:"

Transcriptie

1 ETHIEK EN BORSTVOEDING IN EEN GLOBALE WERELD: STOF TOT NADENKEN Sofie Vercoutere Verpleegkundige - Ethicus INLEIDING Het bestuderen van borstvoeding behoort tot heel wat disciplines, waaronder biologie, politiek, fysiologie, maar ook de ethiek. We zouden menselijke melk moeten beschouwen als een waardevolle energiebron en dat door de nutritionele waarde, de contraceptieve invloed en de economische betekenis ervan in onze globale wereld. Borstvoeding is de meest adequate voeding voor zuigelingen en zorgt voor weinig extra kost om het te produceren. In de filosofische en ethische literatuur is er weinig interesse in de rol van borstvoeding in gezondheidspromotie, het spreiden van geboortes, voedselveiligheid en voedselvoorziening voor iedereen. In de ethische en filosofische vakliteratuur zochten we in Google Scholar, Medline, Elin, Pubmed, Web of Science en Philosopher s Index aan de hand van volgende zoektermen: breastfeeding, human milk, human lactation, lactation, infant feeding, al dan niet gecombineerd met ethics, infant food industry, philosophy, ethical theory. Globaal kunnen we de resultaten indelen in drie groepen: de ontwikkeling van de WHOcode, de ontwikkeling van de deontologische code voor lactatiekundigen IBCLC en de ontwikkeling in het omgaan met HIV. Daarnaast zijn er ook nog een aantal artikelen die specifiek rond een onderwerp in de ruimere ethische context handelen zoals moedermelkbanken, cross-nursing, borstvoeding en mensenrechten en dergelijke. In dit artikel bespreken we een aantal ethische problemen die geassocieerd zijn met borstvoeding in een globale context. Door de breedte van de problematiek kan dat niet in één artikel en moet dit artikel beschouwd worden als het eerste deel. 1. Is borstvoeding een morele kwestie? Het oudste artikel dat we kunnen traceren rond borstvoeding en ethiek, dateert uit 1984, waarin een discussie besproken wordt rond de vraag of borstvoeding een moreel probleem kan zijn. Het gaat om een discussie tussen een internationale natuurlijke familieplanning groep en een katholieke priester. De cruciale vraag was of borstvoeding moest worden gestopt na 3-6 maanden. Door het spenen op die leeftijd kon een vrouw sneller zwanger worden dan wanneer de vrouw nog langer doorgaat met borstvoeding. Conservatieve katholieken vonden elke vorm van familieplanning ongeoorloofd, dus ook het langdurig borstvoeden. Kippley adviseerde in haar artikels om zo lang mogelijk exclusief te borstvoeden, om zo de geboortes natuurlijk te spreiden en de baby zo goed mogelijk te voeden. (Kippley, 1993) Op die manier werd borstvoeding wel degelijk als moreel probleem beschouwd. 2. Is ethische marketing van zuigelingenvoeding mogelijk? In 1981 nam de 34ste World Health Assembly (WHA) resolutie WHA34.22 aan, die de Internationale Code van de marketing van borstvoedingssubstituten omvatte. De Code dekt alle types poedermelk, voeding en drank die geschikt zijn als gedeeltelijke of volledige vervanging voor moedermelk. Het bant de promotie van borstvoedingsvervangende producten. Het was de daling van het geboortecijfer in de ontwikkelingslanden,die de voedingsindustrie ertoe had gebracht om nieuwe afzetmarkten te zoeken in ontwikkelingslanden. Ze 4 BVL Tijdschrift voor Lactatiekundigen 2010 Jg 2 nr 1

2 verdeelden gratis monsters onder de moeders en gebruikten erg onethische marketingtactieken zoals de milk nurses. Dit waren verkoopsters die gekleed waren als verpleegkundigen, waardoor mensen de indruk kregen professioneel advies van gezondheidswerkers te krijgen. Het verspreiden van de gratis monsters had een impact op het geven van borstvoeding en zo ook op de gezondheid van kinderen. Uiteindelijk leidde dit tot de Nestlé boycot in de late jaren 70 en 80 van vorige eeuw. In deze periode probeerde men op internationaal vlak strategieën uit te werken om de hoge kindersterfte te reduceren. (Sikkink, 1986) In 1984 tekende Nestlé een nooit gezien akkoord met de non-gouvernementele organisaties. Nestlé was op dat moment één van de grootste food corporations. Kathryn Sikkink heeft gelijk wanneer ze stelt dat dit één van de weinige succesvolle pogingen was tussen een multinational en zijn/haar nongouvernementele critici. (Sikkink, 1986) In hetzelfde jaar werd het einde van de zeven jaar durende Nestlé boycot afgekondigd. De hele kwestie wordt ook de infant formula controverse genoemd. Volgens James E. Post heeft deze controverse verschillende dingen betekend voor verschillende mensen. Voor veel gezondheidswerkers was het een kruistocht voor het verbeteren van de gezondheid van kinderen en jongeren. Voor sommige activisten betekende het een strijd tegen de multinationals. Voor de kerkelijke leiders en de leden van deze kerken betekende het een geschikt moment om het moreel bewustzijn rond de problemen met honger in de wereld te versterken. Voor de optimisten was het ontstaan van de WHO-code een kans tot samenwerking tussen de industrie en de regeringen ter verbetering van de mensheid. Pessimisten beschouwden de code als gevaarlijk en als een precedent ter internationale regulatie. (Post, 1985). De WHO is er in geslaagd om een internationale marketing code te creëren, maar er is, volgens Post, geen politieke wil/energie meer over om de code te doen naleven. Het is volgens Post een code op papier (Post, 1985). In heel wat landen gebeuren er nog steeds overtredingen op de code en in de meeste landen is er geen wetgeving over. De meeste landen kiezen eerder voor een pro-borstvoeding aanpak dan voor een strikte wetgeving.(baer, 1983) Poedermelk wordt wereldwijd gebruikt en ook beschouwd als een veilig product. Nochtans is dat niet altijd zo. Denken we maar aan de melamine crisis in China in 2008 en de globale impact ervan (Ruijia, Wei, Lishi, Miles, & Xiaofang, 2009), (Xin & Stone, 2008), (Macartney, 2008), maar daarnaast zijn er ook verschillende infecties met Chronobacter (vroeger Enterobacter) Sakasakii in poedermelk in verschillende werelddelen tussen 1958 en 2009 (Muytjens et al., 1983) (Mullane et al., 2007) (Kandhai, Reij, Gorris, Olivier, & Van Schothorst, 2004). 3. Moedermelk en mensenrechten Latham vergelijkt het ademen via een respirator met een natuurlijke ademhaling zoals borstvoeding versus flesvoeding. Voor hem is er geen waardig alternatief voor moedermelk en zouden andere manieren van zuigelingenvoeding eerder uitzonderlijk moeten zijn en voorbehouden voor bijzondere omstandigheden. Omdat moedermelk een levende vloeistof is met bijzonder weldadige eigenschappen, zou volgens hem het recht van moeders om hun kinderen te zogen een mensenrecht moeten zijn. Hij ervaart het als aberrant dat dit recht ter discussie staat. (Latham, 1997) In veel landen, zowel in industrielanden als in ontwikkelingslanden, is het niet altijd makkelijk voor vrouwen om borstvoeding te geven BVL Tijdschrift voor Lactatiekundigen 2010 Jg 2 nr 1 5

3 omwille van hun job, een korte moederschaprust, tekort aan opvang- faciliteiten, Ook de houding van de maatschappij is niet altijd borstvoedingsvriendelijk; voeden in het openbaar wordt niet altijd goedgekeurd, er zijn weinig plaatsen waar men discreet kan voeden, George Kent koppelt het recht op het geven van borstvoeding aan het recht van het kind op de meest adequate voeding en noemt het een recht van het moeder-kind koppel. Volgens hem mag niemand in deze keuze tussenkomen (Kent, 2006). 4. Moedermelk als energiebron/de economische waarde van moedermelk In een zeldzaam onderzoek rond de economische waarde van menselijke melk, stellen Gupta en Rohde in 1993 dat borstvoeding effecten heeft op vlak van gezondheid, voeding en vruchtbaarheid en op die manier een substantiële bijdrage levert aan de economie van de meeste ontwikkelingslanden. Vrouwen kunnen voeding voorzien voor een ander menselijk wezen en dat bijna zonder extra kost of energie. Gupta, Rohde en Mulford berekenden dat een vrouw per kind over twee jaar 346 liter melk produceert. (Gupta & Rohde, 1993) In 2001, schrijven Ball & Bennett een artikel met de titel the economic impact of breastfeeding. Volgens hen brengt het investeren in promotie voor borstvoeding een significante winst op omdat borstvoeding de gezondheid van baby s, moeders en gemeenschappen verbetert. (Ball & Bennett, 2001). Een interessant voorstel bestaat erin om de productie van moedermelk mee te rekenen in het Bruto Nationaal product. Smith & Ingham noemen de berekening van het BNP om die reden biased en onvolledig. Ze vergelijken het verwaarlozen van borstvoeding met het ontkennen van de waarde van onbetaald werk, dat (ook) het vaakst door vrouwen wordt uitgevoerd. Een aantal studies heeft de daling van borstvoeding in ontwikkelingslanden gedurende de jaren zeventig onderzocht, waaronder Berg (1973) en Greiner, Stina Almroth en Latham in Er zijn ook verschillende schattingen gebeurd van de economische waarde van geproduceerde menselijke melk in industrielanden, zoals onder meer voor Noorwegen (Arne Oshaug and Grete Botton) en Australië. (Julie Smith 1999). Anne Hatloy and Arne Oshaug (1997) claimen in hun studie naar de waarde van de productie van menselijke melk dat het niet meerekenen ervan belangrijke consequenties heeft voor de statistieken. Men schat dat de productie van moedermelk 0,5 % is van het Bruto Nationaal Product of 6% van de voedselproductie in industrielanden zoals Australië. (Smith & Ingham, 2005) Er is nog veel onderzoek nodig om de erkenning van de effectieve economische waarde van moedermelk te kunnen berekenen. 5. Borstvoeding en/in noodsituaties In 1978 schreven de artsen Jelliffe and Jelliffe al dat er in noodsituaties meer nood was om moeders van drinkbaar water te voorzien dan het te gebruiken voor kunstvoeding. In noodsituaties is er meer behoefte aan kennis en promotie van borstvoeding door hulporganisaties. Stress en geweld kunnen zorgen voor problemen met de toeschietreflex bij het voeden. Daarom zouden gezondheidswerkers voldoende theoretische achtergrondkennis en praktisch ervaring moeten hebben om met borstvoedingsproblemen om te gaan. Patten wijst er op dat borstvoeding moeders kan helpen om opnieuw controle te krijgen over hun leven en hun kinderen te voeden op een veilige manier. Daarenboven kan de promotie van borstvoeding op elk moment starten. (Patten, 1997) 6 BVL Tijdschrift voor Lactatiekundigen 2010 Jg 2 nr 1

4 Omdat een niet-correct gebruik van poedermelk kan leiden tot een verhoogde morbiditeit en mortaliteit, moet het voeden van zuigelingen speciale aandacht krijgen in noodsituaties (Seal, Taylor, Gostelow, & McGrath, 2001). De eerste interventie voor moeders met kinderen jonger dan zes maanden in noodsituaties zou ondersteuning moeten zijn bij borstvoeding, relactatie en eventueel het invoeren van minnen (hoewel dat niet acceptabel kan zijn in een context met een hoge hiv-prevalentie) (Seal et al., 2001) (Patten, 1997) Volgens Seal e.a(2001) zou de WHO-code moeten worden toegepast in noodsituaties en is er wel degelijk een akkoord over de belangrijkste principes, maar is er vooral nood aan meer coördinatie en de monitoring van de NGO s. De meeste van de documenten die zijn opgesteld dateren van voor de HIV-epidemie. Daarenboven vinden de meeste rampen plaats in gebieden waar ook een hoge prevalentie van HIV is onder moeders en kinderen. Uiteraard moeten de richtlijnen tot doel hebben om zoveel mogelijk kinderen te laten overleven en een zo hoog mogelijke levenskwaliteit te bereiken. (Leyenaar, 2004) Daarom stelt Leyenaar (2004) voor om de middelen in een dergelijke context onmiddellijk te besteden aan retrovirale behandelingen in plaats van poedermelk en benadrukt hij het belang van verder onderzoek hierover. In industrielanden is men ervan overtuigd dat armoede borstvoeding beschermt, maar Morrow(1996) heeft aangetoond dat het een misverstand is aan de hand van het voorbeeld van Vietnam. Vrouwen beginnen er sneller terug te werken na de bevalling, waardoor het moeilijker wordt om verder te voeden. Daarnaast migreren de mannen sneller naar de steden om werk te zoeken, waardoor de vrouwen het economisch moeilijker krijgen en opnieuw sneller hun toevlucht zoeken tot poedermelk. (Morrow, 1996) Adhisivam et al. bestudeerden de situatie post-tsunami en concludeerden dat er drie maal vaker diarree optrad bij kinderen die gevoed werden met poedermelk. Volgens de moeders was het voedingspatroon bij de meeste kinderen hetzelfde voor als na de Tsunami. 72% van de families hebben gratis poedermelk ontvangen, maar die werd het vaakst gebruikt door de volwassenen en dat uit schrik voor diarree. Adhivisam e.a bevestigen de nood aan meer gezondheidsvoorlichting in noodsituaties om borstvoeding te ondersteunen.(adhisivam, Srinivasan, Soudarssanane, Deepak Amalnath, & Nirmal Kumar, 2006) De baseline van de Wereldborstvoedingsweek in 2009 was: In Emergencies, Breastfeeding is a lifeline. Rampen kunnen overal en op elk moment gebeuren en kinderen zijn de eerste slachtoffers bij slechte voedingsomstandigheden. Borstvoeding kan de kansen van het kind om te overleven, versterken. Ook Jakobsen e.a bevestigen het protectieve effect van borstvoeding. Zij onderzochten de post-oorlog situatie in Guinea-Bissau. (Jakobsen et al., 2003) Ook de Academy of Breastfeeding Medicine heeft recent aangeraden om borstvoeding te blijven geven in noodsituaties, ook in gevallen van een pandemie, zoals werd gevreesd met het H1N1 influenza virus. (Academy of Breastfeeding Medicine, 2009). 6. Borstvoeding en bias in onderzoek Net zoals in andere disciplines, is het erg belangrijk om recent onderzoek op te volgen op het vlak van borstvoeding. ElIen McIntyre (2006) wijst erop dat het noodzakelijk is dat we goede praktijkvoorbeelden blijven opvolgen en in contact blijven met onderzoekers en met de beleidsmakers. S. Knaak (2006) wijst ons op een belangrijk probleem op vlak van borstvoeding en onderzoek, met name het overwaarderen van BVL Tijdschrift voor Lactatiekundigen 2010 Jg 2 nr 1 7

5 de positieve effecten van het krijgen van borstvoeding en het onderwaarderen van het niet-krijgen van borstvoeding door de tegenstanders. Daarom is waakzaamheid vereist bij het lezen van wetenschappelijk onderzoek. Ze noemt de literatuur biased en eerder een middel om te overtuigen dan te onderwijzen. Daarenboven is veel literatuur rond de gevolgen van het niet borstgevoedzijn gebaseerd op onderzoek uit ontwikkelingslanden, waar vaak geen volwaardig alternatief voorhanden is. (Knaak, 2006) Sommige auteurs beschouwen borstvoeding als een sleutelaspect bij ouderschap. Avishai (2007) beschouwt zijn artikel als het eerste dat de constructie rond borstvoeding beschouwt als een project van het witte middenklasse moederschap. Een moeder die borstvoedt, is een goede moeder. Het borstvoeden is een maat geworden voor goed moederschap.(avishai, 2007) Recent kwam deze discussie ook in de media in verband met het nieuwe boek van Elisabeth Badinter met als titel Le conflict. La femme et la mére. (Beel, 05/03/10; Renout, 27/02/10) Knaak(2006) bevestigt de druk op moeders op borstvoedingsvlak. Verdergaand op zijn constructie van middenklasse moeders, uit Avishai (2007) ook voorzichtige kritiek op de lactatiekundigen; hij plaatst het beroep van lactatiekundigen tegenover de vrijwillige borstvoedingsondersteuning. Lactatiekundigen werken volgens een klinisch frame, volgen formele training en certificatieprocedures, hebben een beroepsorganisatie, jaarlijkse conferenties en een peer reviewed tijdschrift. (Avishai, 2007) Dat staat ver van het vrijwillig ondersteunen door moeders die vanuit hun ervaring andere moeders helpen en wat past binnen de constructie van het blanke en middenklasse ouderschap. 7. Borstvoeding en HIV De WHO beschouwt een HIV infectie als een situatie waarin het gebruik van BVL borstvoedingsvervangende producten verantwoord is, voor zover dit aanvaardbaar, haalbaar, betaalbaar, duurzaam en veilig is (AFASS). Jammer genoeg is poedermelk voor de meeste HIV-positieve moeders niet betaalbaar en zijn de hygiënische omstandigheden waarin HIV-patiënten leven vaak ondermaats. Daarenboven heerst er een maatschappelijk stigma om al flesvoedend gezien te worden, omdat dat sterk geassocieerd wordt met AIDS. Indien het flesvoeden niet AFASS kan, raadt de WHO aan om exclusief te borstvoeden gedurende 6 maanden. Gemengd borst- en flesvoeden wordt niet aangeraden bij HIV-positieve vrouwen. Sinds de resultaten van de Kesha Bora studie bekend zijn, heeft de WHO zijn voornaamste regels herzien. Door de antiretrovirale behandelingen van de HIVpositieve moeder en het kind dat wordt blootgesteld aan HIV, blijkt de overdracht van HIV door borstvoeding significant te verminderen. Uiteraard is er nog veel ondersteuning en educatie nodig voor gezondheidswerkers. (WHO, 2009) The dilemma is to balance the risk of infants acquiring HIV through breast milk with the higher risk of death from causes other than HIV, in particular malnutrition and serious illnesses such as diarrhoea among non-breastfed infants. (WHO, 2009) Uiteraard is het ook belangrijk voor de gezondheid van de vrouwen om te onderzoeken welke zwangere vrouwen HIV geïnfecteerd zijn en zo goed mogelijk voor hun gezondheid te zorgen en zou er meer aandacht moeten zijn voor nationale aanbevelingen inzake zuigelingenvoeding en HIV. Dat betekent dat moeders borstvoeding dienen te vermijden indien er een goed alternatief aanwezig is en dat moeders ARV interventies ondergaan indien ze borstvoeding geven. Een beslissing moet gebaseerd zijn op de socio-economische en culturele context en uiteraard ook de beschikbaarheid en de kwaliteit van de gezondheidsdiensten, de lokale gezondheidssituatie en HIV-prevalentie 8 BVL Tijdschrift voor Lactatiekundigen 2010 Jg 2 nr 1

6 onder zwangere vrouwen en de belangrijkste oorzaken van overlijden van moeders en kinderen.(who, 2009) De WHO zal samenwerken met landen om snel de richtlijnen inzake ART, PMTCT en voedingsvoorschriften te implementeren en toegang tot ARV s voor alle HIV-geïnfecteerde vrouwen te voorzien. Indien niet onmiddellijk ARVs beschikbaar zijn, moeten de gezondheidsdiensten de vorige adviezen opvolgen. Moeders zouden ook moeten ondersteund worden om te kiezen in alternatieven. Daarnaast blijft de WHO-code ook in deze context belangrijk (WHO, 2009). Moeders die niet geïnfecteerd zijn met HIV of van wie de status niet gekend is, zouden moeten aangeraden worden om exclusief borstvoeding te geven gedurende de eerste zes maanden en daarna geleidelijk aan te starten met bijvoeding, gecombineerd met borstvoeding tot de leeftijd van twee jaar. Moeders die hun status niet kennen, zou HIVtest moeten worden aangeboden en uiteraard moeten mensen die niet geïnfecteerd zijn, advies krijgen over hoe ze HIV-overdracht kunnen voorkomen. (WHO, 2009) Nieuw aan de richtlijnen is, dat moeders beter geleidelijk aan stoppen gedurende één maand. Moeders die ARV profylaxie gebruiken moeten dat ook nog doen gedurende één week nadat ze met volledig met borstvoeding zijn gestopt. Het is niet aan te raden om abrupt met borstvoeding te stoppen, omdat de virale load van borstvoeding zou kunnen pieken bij een snelle stop. Er is geen bewijs voor een verhoogde transmissie, maar biologisch gezien is er kans dat dit schadelijk is voor het kind. Als moeders stoppen met borstvoeden, moet men uiteraard een veilig en adequate vervangvoeding voorzien. Beneden de zes maand: kunstvoeding of gekolfde en verhitte melk. Indien het kind ouder is dan 6 maand adviseert men poedermelk of dierlijke melk (die gekookt moet worden tot de leeftijd van 12 maand). Alle kinderen ouder dan zes maand hebben complementaire voeding nodig. Kolven en hitte-behandeling kan als interim strategie gebruikt worden in gevallen waar antiretrovirale medicatie niet beschikbaar is of om moeders te helpen stoppen met borstvoeding en in situaties waarin moeders hun kind tijdelijk niet kunnen voeden,.. Wanneer het kind al besmet is met HIV, wordt door de WHO aangeraden om exclusief te voeden gedurende de eerste zes maand en tot de leeftijd van 2 jaar borstvoeding te geven. De richtlijnen van de WHO hebben als doel de overdracht van HIV zoveel mogelijk te vermijden en zijn gebaseerd op recent wetenschappelijk onderzoek. Conclusie In dit artikel is geprobeerd om een overzicht te geven van de verschillende ethische problemen die we kunnen terugvinden in de literatuur rond borstvoeding in een globale context. Een belangrijk probleem is de ethische marketing van zuigelingenvoeding en de ontwikkeling/het naleven van de WHOcode. Een andere ethische vraag betreft de vraag naar het recht van een kind op de meest adequate voeding en het recht van moeders om een vrije keuze te maken. De laatste jaren hebben we ook gezien hoe het doneren van poedermelk in noodsituaties rampzalig kan zijn. Een goede praktische en theoretische kennis van het proces van borstvoeden kan bijdragen aan een betere overlevingskans voor kinderen. De overdracht van HIV door moedermelk is heden ten dage nog steeds een ernstig en moeilijk probleem waarbij men werkt aan steeds betere methodes om overdracht te voorkomen zoals de recente Kesha Bora Study en de nieuwe richtlijnen van de WHO. Er zijn nog meer ethische problemen, die in een volgend artikel zullen worden besproken. Deze problemen zijn onder meer de combinatie borstvoedingseksualiteit, voedselveiligheid en moedermelk, BVL Tijdschrift voor Lactatiekundigen 2010 Jg 2 nr 1 9

7 zoals de recent beschreven melaminecrisis in de media. Het recht van moeders om de meest adequate voeding te kiezen voor hun kind zou moeten beschermd worden in zowel industrie- als ontwikkelingslanden. Moedermelk kan bijdragen aan het bereiken van de Millenniumdoelstellingen indien borstvoeding wereldwijd wordt ondersteund. Geen enkele ethische theorie kan ons eensluidende oplossingen geven voor deze complexe ethische problemen. Verder onderzoek is vereist voor elk van deze problemen. Public health ethics kan ons ondersteunen om een framework te ontwikkelen om tot aanvaardbare oplossingen te komen. Bibliography Adhisivam, B., Srinivasan, S., Soudarssanane, M. B., Deepak Amalnath, S., & Nirmal Kumar, A. (2006). Feeding of infants and young children in Tsunami affected villages in Pondicherry. Indian Pediatrics, 43(8), 724. Avishai, O. (2007). Managing The Lactating Body: The Breast-Feeding Project and Privileged Motherhood. Qual Sociol, 30, Baer, E. (1983). An Update on the Infant Formula Controversy. Studies in Family Planning, 14(4), Ball, T. M., & Bennett, D. M. (2001). The evidence of breastfeeding: the economic impact of breastfeeding. Pediatric Clinics of North America, 48(1), Beel, V. (05/03/10). Ploeteren. De Standaard. Gupta, A., & Rohde, J. E. (1993). Economic value of breast-feeding in India. Economic and political weekly, Jakobsen, M., Sodemann, M., Nylen, G., Bale, C., Nielsen, J., Lisse, I., et al. (2003). Breastfeeding status as a predictor of mortality among refugee children in an emergency situation in Guinea- Bissau. Tropical Medicine & International Health, 8(11), 992. Kandhai, M. C., Reij, M. W., Gorris, L. G. M., Olivier, G. G., & Van Schothorst, M. (2004). Occurrence BVL of Enterobacter sakazakii in food production environments and households. Lancet, 363, Kent, G. (2006). Child feeding and human rights. International Breastfeeding Journal, 1(1), 27. Kippley, J. F. (1993). Can breastfeeding be a moral issue? CCL Family Foundations, 20(3), 6. Knaak, S. J. (2006). The problem with breastfeeding discourse. Canadian Journal of Public Health- Revue Canadienne De Sante Publique, 97(5), Latham, M. (1997). Breastfeeding a human rights issue? Int J Children's Rights, 5, Leyenaar, J. A. (2004). Human Immuno-deficiency Virus and Infant Feeding in Complex Humanitarian Emergencies: Priorities and Policy Considerations. Disaster, 28(1), Macartney, J. (2008). China baby milk scandal spreads as sick toll rises to 13,000. Times Online. Sep, 22. Medicine, A. o. B. (2009). Breastfeeding/Swine Flu Recommendations for Physicians from the Academy of Breastfeeding Medicine [Electronic Version]. Retrieved 03/08/09 from Morrow, M. (1996). Breastfeeding in Vietnam: poverty, tradition, and economic transition. Journal of Human Lactation, 12(2), 97. Mullane, N. R., Iversen, C., Healy, B., Walsh, C., Whyte, P., Wall, P. G., et al. (2007). Enterobacter sakazakii: an emerging bacterial pathogen with implications for infant health. Minerva Pediatrica, 59(2), Muytjens, H. L., Zanen, H. C., Sonderkamp, H. J., Kollee, L. A., Wachsmuth, I. K., & Farmer, J. J., 3rd. (1983). Analysis of eight cases of neonatal meningitis and sepsis due to Enterobacter sakazakii. J. Clin. Microbiol., 18(1), Patten, T. (1997). Breastfeeding promotion: a vital emergency intervention disregarded? Africa health, 19, Post, J. E. (1985). Assessing the Nestlà Boycott: Corporate Accountability and Human Rights. California Management Review, 27(2), Renout, F. (27/02/10). De goede moeder, pleidooi tegen de nieuwe moedermoraal. De Standaard. Ruijia, Y., Wei, H., Lishi, Z., Miles, T., & Xiaofang, P. (2009). Milk adulteration with melamine in 10 BVL Tijdschrift voor Lactatiekundigen 2010 Jg 2 nr 1

8 China: crisis and response. Quality Assurance and Safety of Crops & Foods, 1(2), Seal, A., Taylor, A., Gostelow, L., & McGrath, M. (2001). Review of policies and guidelines on infant feeding in emergencies: common ground and gaps. Disasters, 25(2), Sikkink, K. (1986). Codes of Conduct for Transnational Corporations: The Case of the WHO/UNICEF Code. International Organization, 40(4), Smith, J., & Ingham, L. (2005). Mothersâ Milk and Measures of Economic Output. Feminist Economics, 11(1), WHO. (2009). HIV and infant feeding.revised principles and recommendations rapid advice. Geneva: WHO. Xin, H., & Stone, R. (2008). Tainted milk scandal, Chinese Probe Unmasks High-Tech Adulteration With Melamine. Science, 322, Noteer al vast in je agenda: JAARLIJKSE STUDIEDAG BVL Dinsdag 16 november 2010 Brussel BVL Tijdschrift voor Lactatiekundigen 2010 Jg 2 nr 1 11

Moeder(s,)melk en ethiek

Moeder(s,)melk en ethiek Moeder(s,)melk en ethiek Uitgangspunt Moedermelk is een waardevolle energiebron (Jelliffe & Jelliffe,1977) - voedingswaarde - contraceptieve waarde - economische waarde Meest adequate voeding voor zuigelingen

Nadere informatie

KNOV-Visie. Voeding van de pasgeborene. Utrecht 2015

KNOV-Visie. Voeding van de pasgeborene. Utrecht 2015 1 5 KNOV-Visie Voeding van de pasgeborene Utrecht 015 6 1 7 8 9 10 11 1 1 1 15 16 17 18 19 0 1 5 6 7 8 9 0 1 5 6 7 8 9 0 CLIËNTE De cliënte en haar partner maken een geïnformeerde keuze over de voeding

Nadere informatie

ETHIEK EN BORSTVOEDING:

ETHIEK EN BORSTVOEDING: ETHIEK EN BORSTVOEDING: STOF TOT NADENKEN (DEEL 2) Sofie Vercoutere Verpleegkundige - Ethicus INLEIDING Dit artikel is het tweede deel dat borstvoeding en ethiek in een globale context behandelt. In dit

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Registreer op www.healthcareacademy.eu Presentaties, illustraties & video s downloaden Inschrijvingen Baby-vriendelijk ziekenhuis: kwaliteitslabel WHO Marie-France Vandenberghe, project-vroedvrouw, lactatiekundige

Nadere informatie

Borstvoeding binnen MAM's kinderopvang

Borstvoeding binnen MAM's kinderopvang Borstvoeding binnen MAM's kinderopvang Borstvoeding is de beste voeding voor een pasgeboren baby. Maar ook na deze eerste weekjes raad WHO /Unicef het volgende aan: Advies: - Eerste 6 maanden exclusief

Nadere informatie

Veterinaire volksgezondheid en vogelinfluenza

Veterinaire volksgezondheid en vogelinfluenza Veterinaire volksgezondheid en vogelinfluenza NVAG themamiddag d.d. 02-03 2006, Utrecht Prof.dr. Frans van Knapen influenza virus typeringen: H-antigeen N-antigeen Permanente veranderingen in influenza

Nadere informatie

Borstvoeding en een hartafwijking. Conny Mooij

Borstvoeding en een hartafwijking. Conny Mooij 5 Borstvoeding en een hartafwijking Conny Mooij Inhoud presentatie Casus Klaasje Waarom borstvoeding? Kolven Early Feeding Skills Stellingen Werken naar ontslag Casus Klaasje wordt geboren na 41 weken

Nadere informatie

GEZONDHEIDSENQUETE 2013

GEZONDHEIDSENQUETE 2013 GEZONDHEIDSENQUETE 2013 RAPPORT 5: PREVENTIE Stefaan Demarest, Rana Charafeddine (ed.) Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat

Nadere informatie

Uw baby voeden. Speciale dieetvoeding. Borstvoeding

Uw baby voeden. Speciale dieetvoeding. Borstvoeding Uw baby voeden Speciale dieetvoeding Borstvoeding Flesvoeding De eerste paar dagen Beginnen met borstvoeding Beginnen met flesvoeding De dieetvoeding Het bereiden van de flesvoeding Etenstijd Wat moet

Nadere informatie

Preventie van wiegendood bij zuigelingen

Preventie van wiegendood bij zuigelingen Preventie van wiegendood bij zuigelingen Edith Hesse Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat, 14 B - 1050 Brussel 02 / 642 57 71

Nadere informatie

Onderzoek naar de keuze voor borst/kunstvoeding bij jonge moeders

Onderzoek naar de keuze voor borst/kunstvoeding bij jonge moeders Onderzoek naar de keuze voor borst/kunstvoeding bij jonge moeders Inleiding: Ik ben Sascha en ik ben 20 jaar, sinds eind november 2008 ben ik moeder van een flinke zoon die ik volledige borstvoeding op

Nadere informatie

Wist je dat...? In dit nummer: Moedermelk is de gouden standaard NESTLÉ

Wist je dat...? In dit nummer: Moedermelk is de gouden standaard NESTLÉ NESTLÉ innoveert Eiwitten en mijn baby's gezondheid. Zoek In dit nummer: Moedermelk is de gouden standaard De sleutelrol van eiwitten in moedermelk Nestlé innoveert Wist je dat -Quiz Zorg dat jij één van

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Diabetes en Borstvoeding

Patiënteninformatie. Diabetes en Borstvoeding Diabetes en Borstvoeding Patiënteninformatie Diabetes en Borstvoeding Inhoudsopgave 1 Diabetes en borstvoeding 2 Na de bevalling 3 Bijvoeding 4 Kolven in de zwangerschap 5 Glucose regulatie van de moeder

Nadere informatie

Borstvoeding in het TweeSteden ziekenhuis

Borstvoeding in het TweeSteden ziekenhuis Borstvoeding in het TweeSteden ziekenhuis Het TweeSteden ziekenhuis wil kwalitatief goede zorg bieden ten aanzien van de borstvoeding. U kunt rekenen op de juiste begeleiding bij het aanleggen en het kolven.

Nadere informatie

Medicalisering van de partus:

Medicalisering van de partus: Medicalisering van de partus: Gevolgen voor de borstvoeding Rob Hardeman Klinisch verloskundige Ziekenhuis Rivierenland Tiel "Borstvoeding loont" 7-10-2008 Medicaliseren van de partus Actief ingrijpen

Nadere informatie

Het staal en deze vragenlijst zullen volgens afspraak, later bij u thuis opgehaald worden.

Het staal en deze vragenlijst zullen volgens afspraak, later bij u thuis opgehaald worden. Toestemmingsformulier tot deelname aan het onderzoek naar persistente organische stoffen (POPs) in moedermelk gecoördineerd door de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) Studie uitgevoerd in samenwerking

Nadere informatie

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik.

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik. Samenvatting In Nederland gebruikt ongeveer 80% van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd alcoholhoudende drank. Veel vrouwen staken het alcoholgebruik zodra ze zwanger zijn of eerder al, als ze zwanger

Nadere informatie

borst en baan op de volgende pagina s zijn een aantal ontwerpen te bekijken > > >

borst en baan op de volgende pagina s zijn een aantal ontwerpen te bekijken > > > borst en baan Het boekje Borst en Baan is een boekje voor (aanstaande) moeders met informatie over het geven van borstvoeding in combinatie met werken. Het heeft als doel deze moeders te steunen en informeren.

Nadere informatie

recht? Doortje Braeken Septem ber 2008 From choice, a world of possibilities

recht? Doortje Braeken Septem ber 2008 From choice, a world of possibilities Jongeren en Anticonceptie: een verworven recht? Doortje Braeken Ede Septem ber 2008 From choice, a world of possibilities 15 jaar na Cairo: ICPD: de Global Teenager Anticonceptie een verworven recht? Feiten

Nadere informatie

Premature baby s aan de borst

Premature baby s aan de borst Premature baby s aan de borst Kelly Janssens 2015-08-18 Kelly Janssens Page 1/8 1/8 Het vloeibare goud Moedermelk is de meest geschikte voeding voor baby s dankzij haar unieke samenstelling aan eiwitten,

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Onderbouwing Conclusies Vaak is het door keuze van het juiste geneesmiddel mogelijk om borstvoeding veilig te handhaven 11. Niveau 4 Toelichting Indien

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Prof dr JJM van Delden Julius Centrum, UMC Utrecht j.j.m.vandelden@umcutrecht.nl Inleiding Medisch-wetenschappelijk

Nadere informatie

BORSTVOEDING TIJDENS DE KRAAMZORG - EN DAARNA? PRESENTATIE OVER BORSTVOEDINGSBELEID DAG VOOR DE KRAAMZORG - 9 SEPTEMBER 2014 MARTINA SCHIPPERS, IBCLC

BORSTVOEDING TIJDENS DE KRAAMZORG - EN DAARNA? PRESENTATIE OVER BORSTVOEDINGSBELEID DAG VOOR DE KRAAMZORG - 9 SEPTEMBER 2014 MARTINA SCHIPPERS, IBCLC BORSTVOEDING TIJDENS DE KRAAMZORG - EN DAARNA? PRESENTATIE OVER BORSTVOEDINGSBELEID DAG VOOR DE KRAAMZORG - 9 SEPTEMBER 2014 MARTINA SCHIPPERS, IBCLC INHOUD 1. BORSTVOEDINGSBELEID: HOE IS HET ONTSTAAN?

Nadere informatie

Borstvoeding geven aan uw te vroeg geboren baby. Vrouw - Moeder - Kind centrum

Borstvoeding geven aan uw te vroeg geboren baby. Vrouw - Moeder - Kind centrum 00 Borstvoeding geven aan uw te vroeg geboren baby Vrouw - Moeder - Kind centrum Borstvoeding Uit allerlei onderzoeken blijkt dat borstvoeding goed is voor alle baby s. Ook voor premature baby s (prematuur

Nadere informatie

ANTENATAAL KOLVEN 1090

ANTENATAAL KOLVEN 1090 ANTENATAAL KOLVEN 1090 Inleiding Deze folder bevat algemene informatie over het beleid met betrekking tot antenataal kolven. Het doel van antenataal kolven is het verzamelen van colostrum. Het voordeel

Nadere informatie

Erica Post Kinderarts St Antoniusziekenhuis Utrecht/ Nieuwegein

Erica Post Kinderarts St Antoniusziekenhuis Utrecht/ Nieuwegein Erica Post Kinderarts St Antoniusziekenhuis Utrecht/ Nieuwegein Een goed begin.. De zuigelingenperiode is een zeer kritieke en kwetsbare levensfase wat betreft de voeding Een goed begin.. De "Hongerwinterbaby

Nadere informatie

ANTICONCEPTIE: LACTATIE-AMENORROEMETHODE. Versie 1.0

ANTICONCEPTIE: LACTATIE-AMENORROEMETHODE. Versie 1.0 ANTICONCEPTIE: LACTATIE-AMENORROEMETHODE Versie 1.0 Datum Goedkeuring 16-11-2001 Methodiek Consensus based Discipline Monodisciplinair Verantwoording NVOG Inleiding Omdat effectieve anticonceptie vooralsnog

Nadere informatie

AZ Sint-Lucas, een hart voor borstvoeding

AZ Sint-Lucas, een hart voor borstvoeding AZ Sint-Lucas, een hart voor borstvoeding Betrouwbare zorg betekent voor een babyvriendelijk ziekenhuis dat 1. het een beleid heeft over zuigelingenvoeding volgens de internationale borstvoedingsrichtlijnen

Nadere informatie

BORSTVOEDINGSBELEID. Borstvoedingsbeleid Kraamburo ZorgSaam. Versie 2.1

BORSTVOEDINGSBELEID. Borstvoedingsbeleid Kraamburo ZorgSaam. Versie 2.1 BORSTVOEDINGSBELEID Borstvoedingsbeleid Kraamburo ZorgSaam Versie 2.1 Het borstvoedingsbeleid van Kraamburo ZorgSaam is gebaseerd op de 10 vuistregels die de WHO (Wereldgezondheidsorganisatie) en UNICEF

Nadere informatie

Borstvoeding en diabetes

Borstvoeding en diabetes Borstvoeding en diabetes 1 Door middel van deze folder informeert het van Weel Bethesda ziekenhuis u over het geven van borstvoeding bij Diabetes Mellitus. Diabetes en borstvoeding kunnen in de meeste

Nadere informatie

Beleid en WHO-code, Scholing, Zwangerenvoorlichting (indien de organisatie zwangeren bereikt), Ketenzorg

Beleid en WHO-code, Scholing, Zwangerenvoorlichting (indien de organisatie zwangeren bereikt), Ketenzorg Standaard 1 Beleid en WHO-code, Scholing, Zwangerenvoorlichting (indien de organisatie zwangeren bereikt), Ketenzorg B1.1 Hanteert de organisatie een beleid met betrekking tot voeding en voorlichting over

Nadere informatie

Een goed begin.. 12-11-2012. De zuigelingenperiode is een zeer kritieke en kwetsbare levensfase wat betreft de voeding

Een goed begin.. 12-11-2012. De zuigelingenperiode is een zeer kritieke en kwetsbare levensfase wat betreft de voeding Erica Post Kinderarts St Antoniusziekenhuis Utrecht/ Nieuwegein Een goed begin.. De zuigelingenperiode is een zeer kritieke en kwetsbare levensfase wat betreft de voeding Een goed begin.. De "Hongerwinterbaby

Nadere informatie

SER, Internationaal MVO 2 april 2009 Louise Bergenhenegouwen

SER, Internationaal MVO 2 april 2009 Louise Bergenhenegouwen SER, Internationaal MVO 2 april 2009 Louise Bergenhenegouwen Secretaris NEN Nederlandse normcommissie MVO en Expert in de ISO-werkgroep voor Social Responsibility SER-congres Internationaal MVO ISO 26000-

Nadere informatie

Welke voeding gaat u uw baby geven?

Welke voeding gaat u uw baby geven? Welke voeding gaat u uw baby geven? Inleiding Nu u zwanger bent, heeft u veel keuzes te maken. Zo gaat u bijvoorbeeld kiezen welke voeding u aan uw baby gaat geven. De beste voeding voor uw baby is borstvoeding.

Nadere informatie

ANESTHESIE TIJDENS LACTATIE

ANESTHESIE TIJDENS LACTATIE ANESTHESIE TIJDENS LACTATIE Inleiding Borstvoeding is momenteel gouden standaard WHO en AAP bevelen borstvoeding gedurende 6 maanden aan meer en meer moeders die operatie (vb. Sterilisatie-curretage) ondergaan

Nadere informatie

Project: Nursery Care Mwanza District Hospital

Project: Nursery Care Mwanza District Hospital Stichting FO4R Mwanza Malawi Fazantlaan 10 5056 JJ Berkel-Enschot Tel: 0135113449 E-mail: info@fo4rmalawi.nl www.fo4rmalawi.nl Project: Nursery Care Mwanza District Hospital Achtergrondinformatie en probleemanalyse

Nadere informatie

Goed Gevoed 2015-5. Gecertificeerd. Wetenschap

Goed Gevoed 2015-5. Gecertificeerd. Wetenschap In deze laatste Goed Gevoed van het jaar hebben we wat onderzoek over cognitief functioneren in relatie tot borstvoeding bij elkaar gezet en besproken. En natuurlijk zijn er weer organisaties te feliciteren

Nadere informatie

checklist borstvoeding

checklist borstvoeding checklist borstvoeding Inleiding U gaat binnenkort bevallen, of u bent bevallen en verblijft samen met uw kind in het OLVG (op de kraam- of kinderafdeling). U heeft besloten borstvoeding te gaan geven.

Nadere informatie

Het Kinderrechten lespakket

Het Kinderrechten lespakket Het Kinderrechten lespakket want ieder kind kan de wereld in beweging brengen Multiple choice quiz Op www.kidsrights.nl/scholen vindt u quizvragen met multiple choice antwoorden, die uitnodigen tot doorpraten

Nadere informatie

HEEFT HET GEBRUIK VAN HEEFT HET GEBRUIK VAN TEPELHOEDJES 4/16/2013 TEPELHOEDJES INVLOED OP DE MELKPODUCTIE? INVLOED OP DE MELKPRODUCTIE?

HEEFT HET GEBRUIK VAN HEEFT HET GEBRUIK VAN TEPELHOEDJES 4/16/2013 TEPELHOEDJES INVLOED OP DE MELKPODUCTIE? INVLOED OP DE MELKPRODUCTIE? HEEFT HET GEBRUIK VAN TEPELHOEDJES INVLOED OP DE MELKPODUCTIE? Een blik in de literatuur. Ilse Dejaeger HEEFT HET GEBRUIK VAN TEPELHOEDJES INVLOED OP DE MELKPRODUCTIE? Inleiding Zoekstrategie Literatuur

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) Samenvatting (Dutch summary) Deze studie onderzocht seksueel risicogedrag van homoseksuele mannen in vaste relaties, voornamelijk onder mannen die deelnemen aan de Amsterdamse Cohort Studies onder Homoseksuele

Nadere informatie

Borstvoeding en diabetes mellitus

Borstvoeding en diabetes mellitus Borstvoeding en diabetes mellitus Inhoudsopgave Inleiding...4 Waarom borstvoeding...4 Borstvoeding en diabetes mellitus...4 Antenataal kolven...5 Starten met geven van borstvoeding...5 Aandachtspunten

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden Het immuun systeem Het immuun systeem is erg complex en vele celtypes dragen bij aan de bescherming tegen virussen en bacteriën. Voor het begrip van dit proefschrift zijn vooral de T cellen van belang.

Nadere informatie

6e Sustainability Congres 17 maart 2005. Jacqueline Cramer (EUR) Dick Hortensius (NEN) Louise Bergenhenegouwen (NEN)

6e Sustainability Congres 17 maart 2005. Jacqueline Cramer (EUR) Dick Hortensius (NEN) Louise Bergenhenegouwen (NEN) 6e Sustainability Congres 17 maart 2005 Jacqueline Cramer (EUR) Dick Hortensius (NEN) Louise Bergenhenegouwen (NEN) Programma Voorstel voor ISO Guidance on Social Responsibility Resultaten eerste vergadering

Nadere informatie

Afkolven van moedermelk

Afkolven van moedermelk Afkolven van moedermelk Het afkolven van moedermelk Moedermelk wordt gemaakt op basis van vraag en aanbod. Om de melkproductie op gang te brengen en op peil te houden dient u net zo vaak te kolven als

Nadere informatie

Uitdagingen in de relatie tussen kennis en beleid

Uitdagingen in de relatie tussen kennis en beleid Uitdagingen in de relatie tussen kennis en beleid Gezondheidsraad (1902): Advisering regering en parlement over de stand van wetenschap inzake de volksgezondheid. Preventie, zorg, voeding, milieu & arbeid

Nadere informatie

Voeding en gezondheid anno 2016

Voeding en gezondheid anno 2016 Voeding en gezondheid anno 2016 Anke van den Brand, stafmedewerker gezonde voeding, VIGeZ Diabetessymposium Gent, 14 november 2016 1 AANDACHT VOOR GEZONDE VOEDING EN GEZONDHEID NEEMT TOE 2 Aandacht voor

Nadere informatie

DisclosureSlide Disclosureslide

DisclosureSlide Disclosureslide Stichting Trainingen Infectie Preventie DisclosureSlide Disclosureslide (potentiële) belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld

Nadere informatie

Uitbreiding & verbreding

Uitbreiding & verbreding Uitbreiding & verbreding De noodzakelijke aanpassingen van het borstvoedingsbeleid voor het ziekenhuis BABY FRIENDLY NEDERLAND April 1, 2016 Opgesteld door: Caroline Kruger Uitbreiding & verbreding De

Nadere informatie

Borstvoeding is... INFORMATIE VOOR PATIËNTEN

Borstvoeding is... INFORMATIE VOOR PATIËNTEN Borstvoeding is... INFORMATIE VOOR PATIËNTEN 2 INHOUDSTAFEL 1. Beste ouders 4 2. Waarom kiezen voor borstvoeding? 5 3. Prenatale lessen over borstvoeding 5 4. Op het Verloskwartier 6 5. Op de Kraamafdeling

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Het afbouwen van. borstvoeding

PATIËNTEN INFORMATIE. Het afbouwen van. borstvoeding PATIËNTEN INFORMATIE Het afbouwen van borstvoeding Het geven van borstvoeding verdient tijd en aandacht. In het kraambed en in de weken daarna leert u uw baby kennen en gaat het borstvoeding geven u steeds

Nadere informatie

Niet technische samenvatting. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet technische samenvatting. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niettechnische samenvatting 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Respiratoir Syncytieel Virus (RSV) in kalveren 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal 5) Oktober 2015 oktober 2020

Nadere informatie

Goed Gevoed 2016-1. Goed Gevoed 2016-1

Goed Gevoed 2016-1. Goed Gevoed 2016-1 In deze eerste Goed Gevoed van het jaar staan we stil bij de vernieuwing van de Tien Vuistregels en de Zeven Stappen. En natuurlijk zijn er weer organisaties te feliciteren die voor de eerste maal het

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie rechten van de vrouw en gelijke kansen. 7 mei 2001 PE /1-11 AMENDEMENTEN 1-11

EUROPEES PARLEMENT. Commissie rechten van de vrouw en gelijke kansen. 7 mei 2001 PE /1-11 AMENDEMENTEN 1-11 EUROPEES PARLEMENT 1999 2004 Commissie rechten van de vrouw en gelijke kansen 7 mei 2001 PE 298.117/1-11 AMENDEMENTEN 1-11 ONTWERPADVIES - Evans (PE 298.117) Versnelde actie ter bestrijding van de belangrijkste

Nadere informatie

MDG. Eerst en tweede graad. Te lezen zinnen (in willekeurige volgorde!)

MDG. Eerst en tweede graad. Te lezen zinnen (in willekeurige volgorde!) MDG Eerst en tweede graad De leerkracht leest één van de volgende stellingen en de groep bekijkt de acht millenniumdoelstellingen om te achterhalen met welke doelstelling de zin overeenkomt. Ze leggen

Nadere informatie

Deelnemersinformatie en geïnformeerde toestemming voor de HIV-negatieve partner HET PARTNER-ONDERZOEK

Deelnemersinformatie en geïnformeerde toestemming voor de HIV-negatieve partner HET PARTNER-ONDERZOEK Deelnemersinformatie en geïnformeerde voor de HIV-negatieve partner HET PARTNER-ONDERZOEK Het PARTNER-onderzoek is een onderzoek naar stellen, waarbij: (i) de ene partner HIV-positief is en de ander HIV-negatief;

Nadere informatie

Inleiding Soort voeding Starten met de voeding

Inleiding Soort voeding Starten met de voeding FLESVOEDING 1186 Inleiding In deze folder leest u informatie en adviezen over flesvoeding. Borstvoeding is de beste zuigelingenvoeding. Er kunnen echter verschillende redenen zijn waarom ouders kiezen

Nadere informatie

Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017)

Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017) Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017) Hechtingsrelatie Zelfregulatie en interactie tijdens de nacht Onderdeel van de discussie rond sensitief en responsief ouderschap richt zich

Nadere informatie

Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren. Katrien Struyven

Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren. Katrien Struyven Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren Katrien Struyven Ervaringen Wie heeft pogingen ondernomen of reeds een artikel geschreven? Hoe heb je dit ervaren? Wie heeft er reeds deelgenomen

Nadere informatie

Het nagaan van het verloop van borstvoeding bij de pasgeborene

Het nagaan van het verloop van borstvoeding bij de pasgeborene INFANT BREASTFEEDING ASSESSMENT TOOL (IBFAT) Matthews M.K. (1988) Developing an instrument to assess infant breastfeeding behavior in early neonatal period. Midwifery, 4, 154-165. Meetinstrument Afkorting

Nadere informatie

Is er evidentie voor point of care testen voor de diagnose van occulte ernstige bacteriële infecties bij ambulante kinderen met koorts zonder focus?

Is er evidentie voor point of care testen voor de diagnose van occulte ernstige bacteriële infecties bij ambulante kinderen met koorts zonder focus? Is er evidentie voor point of care testen voor de diagnose van occulte ernstige bacteriële infecties bij ambulante kinderen met koorts zonder focus? Critically appraised topic Leuven 10 mei 2011 Dr. Apr.

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

CHRISTELIJKE GEZONDHEIDSORGANISATIE VAN KENIA (Christian Health Association of Kenya) PMTCT PROJECT VOORUITGANGS RAPPORT SEPT.

CHRISTELIJKE GEZONDHEIDSORGANISATIE VAN KENIA (Christian Health Association of Kenya) PMTCT PROJECT VOORUITGANGS RAPPORT SEPT. CHRISTELIJKE GEZONDHEIDSORGANISATIE VAN KENIA (Christian Health Association of Kenya) PMTCT PROJECT VOORUITGANGS RAPPORT SEPT. 2009 JUNI 2010 Voor ICCO en Kerkinactie, NEDERLAND 1 Datum: Juli 2010 PMTCT

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen: Corporate Social Responsibility in a Transnational Perspective

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen: Corporate Social Responsibility in a Transnational Perspective Editors: J.J.A. Hamers CA. Schwarz B.T.M. Steins Bisschop Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen: Corporate Social Responsibility in a Transnational Perspective INTERSENTIA METRO TABLE OF CONTENTS Woord

Nadere informatie

Uittreksel van de nieuwe Baby Friendly Nederland Standaarden voor Verloskundige Praktijken

Uittreksel van de nieuwe Baby Friendly Nederland Standaarden voor Verloskundige Praktijken Uittreksel van de nieuwe Baby Friendly Nederland Standaarden voor Verloskundige Praktijken Indicatoren Standaard 1 - Beleid, scholing, prenatale informatie en ketenzorg De tekst in licht grijs is niet

Nadere informatie

Monitoringrapport 2012

Monitoringrapport 2012 Monitoringrapport 2012 Humaan 12 immuundeficiëntievirus 217 (HIV) infectie in 6Nederland Nederlandse samenvatting Monitoring van HIV in Nederland Elk jaar rond 1 december, Wereld AIDS dag, publiceert de

Nadere informatie

De rol van SHM en HeF bij de ontwikkeling van HIV-zorg op Curaçao

De rol van SHM en HeF bij de ontwikkeling van HIV-zorg op Curaçao De rol van SHM en HeF bij de ontwikkeling van HIV-zorg op Curaçao H.S. Hermanides 18 april 2009 Curaçao Cohort Studie Ontwikkelen van model voor duurzame HIV zorg in een kleine Caribische setting gebaseerd

Nadere informatie

Lactatiekundige. Hulp bij borstvoeding

Lactatiekundige. Hulp bij borstvoeding Lactatiekundige Hulp bij borstvoeding Inleiding Borstvoeding (leren) geven gaat niet altijd zonder problemen. In de meeste gevallen is begeleiding van de kraamvrouw door de verpleging voldoende. Als dit

Nadere informatie

Praktijk Voorbeeld nº 1

Praktijk Voorbeeld nº 1 1. Bedrijfs ID Naam van het bedrijf: Praktijk Voorbeeld nº 1 Van Dorp installaties bv Sector: Technische installaties Core Business / Belangrijkste Brandpreventie, technische ondersteuning, klimaatbeheersing

Nadere informatie

Begeleiding van HIV-patiënten

Begeleiding van HIV-patiënten Symposium Up-to-Date in Infectieziekten Zaterdag 11 februari 2012 Begeleiding van HIV-patiënten Anneleen Lijnen Nurse physician assistant Dienst Infectieziekten 1) Voorstelling Verpleegkundige Ondersteuning

Nadere informatie

HET PARTNER-ONDERZOEK

HET PARTNER-ONDERZOEK Deelnemersinformatie en geïnformeerde voor de HIV-positieve partner HET PARTNER-ONDERZOEK Het PARTNER-onderzoek is een onderzoek naar stellen, waarbij: (i) de ene partner HIV-positief is en de ander HIV-negatief;

Nadere informatie

hart Ouderschap vanuit je Lida van Ruijven-Bank Een natuurlijke visie op ouderschap dragen van je kind

hart Ouderschap vanuit je Lida van Ruijven-Bank Een natuurlijke visie op ouderschap dragen van je kind Ouderschap vanuit je hart ouderschap dragen van je kind Een natuurlijke visie op slapen borst(op)voeding voedselallergie en vele andere onderwerpen Lida van Ruijven-Bank Uitgeverij Akasha Inhoud Voorwoord

Nadere informatie

Borstvoedingsbeleid MC Zuiderzee

Borstvoedingsbeleid MC Zuiderzee Borstvoedingsbeleid MC Zuiderzee Afdeling verloskunde Patiënteninformatie Borstvoedingsbeleid MC Zuiderzee Inhoudsopgave: 1 Inleiding 2 Vuistregels 3 Vragen 4 Nog even op een rijtje 1 Inleiding Deze folder

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Mijn kind heeft diarree

Mijn kind heeft diarree Mijn kind heeft diarree Beste ouders, Uw kind heeft diarree. In deze brochure vindt u een antwoord op de meeste vragen en ook praktische tips, opdat dit tijdelijk ongemak u geen onnodige hoofdbrekens zou

Nadere informatie

Dr. Steven Callens Dienst Algemeen Inwendige Geneeskunde, Infectieziekten en Psychosomatiek Universitair Ziekenhuis Gent

Dr. Steven Callens Dienst Algemeen Inwendige Geneeskunde, Infectieziekten en Psychosomatiek Universitair Ziekenhuis Gent HIV Dr. Steven Callens Dienst Algemeen Inwendige Geneeskunde, Infectieziekten en Psychosomatiek Universitair Ziekenhuis Gent 1 HIV Hepatitis C (&B) - TB HIV TB HCV HBV 2 HIV 3 4 5 Evolutie van HIV epidemie

Nadere informatie

Borstvoeding geven aan een meerling

Borstvoeding geven aan een meerling Borstvoeding geven aan een meerling Afdeling verloskunde Over Alrijne Zorggroep Het Diaconessenhuis Leiden en Rijnland Zorggroep (Rijnland Ziekenhuis en de verpleeghuizen Leythenrode en Oudshoorn) zijn

Nadere informatie

212

212 212 Type 2 diabetes is een chronische aandoening, gekarakteriseerd door verhoogde glucosewaarden (hyperglycemie), die wereldwijd steeds vaker voorkomt (stijgende prevalentie) en geassocieerd is met vele

Nadere informatie

Vroegtijdige interventies in de Belgische context: onderzoek en perspectieven

Vroegtijdige interventies in de Belgische context: onderzoek en perspectieven Vroegtijdige interventies in de Belgische context: onderzoek en perspectieven Herbert Roeyers Onderzoeksgroep Ontwikkelingsstoornissen HGR-CSS Brussel, 20 juni 2014 Vroegtijdige interventie bij kinderen

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Samenvatting 11 Samenvatting Bloedarmoede, vaak aangeduid als anemie, is een veelbesproken onderwerp in de medische literatuur. Clinici en onderzoekers buigen zich al vele jaren over de oorzaken en gevolgen

Nadere informatie

Tewerkstelling. pharma.be vzw asbl

Tewerkstelling. pharma.be vzw asbl Tewerkstelling In 2012e werkten in de sector meer dan 32.500 personen. Dat is 6,7 % van de totale tewerkstelling in de verwerkende industrie en 1,2 % van de totale tewerkstelling in de private sector.

Nadere informatie

Inclusief Onderwijs: wat leren we uit onderzoek? Over de noodzakelijke overbrugging tussen wetenschap en praktijk Geert Van Hove

Inclusief Onderwijs: wat leren we uit onderzoek? Over de noodzakelijke overbrugging tussen wetenschap en praktijk Geert Van Hove Inclusief Onderwijs: wat leren we uit onderzoek? Over de noodzakelijke overbrugging tussen wetenschap en praktijk Geert Van Hove in iedere provincie een bespreking van een ander onderzoeksartikel MEYER,

Nadere informatie

Sectie Infectieziekten

Sectie Infectieziekten Sectie Infectieziekten 1 December 2015 U kunt helpen de HIV / AIDS epidemie te beëindigen You can help to end the HIV / AIDS epidemic Sectie Infectieziekten Weet uw HIV status Know your HIV status by 2020

Nadere informatie

Harddnekkige mythes over abortus. Carine Vrancken (LUNA) Sexpert symposium 08/12

Harddnekkige mythes over abortus. Carine Vrancken (LUNA) Sexpert symposium 08/12 Harddnekkige mythes over abortus Carine Vrancken (LUNA) Sexpert symposium 08/12 Hardnekkige mythes over abortus (1) Mythe 1. Meisjes van 16 worden ongepland zwanger en hebben een abortus. Mythe 2. Als

Nadere informatie

De wens een goede moeder te zijn

De wens een goede moeder te zijn De wens een goede moeder te zijn welke impact hebben de ethische bedenkingen van vrouwen op hun keuzes voor prenatale testen? Dr. E. Garcia 12-12-2013 In search of good motherhood How prenatal screening

Nadere informatie

INFORMATIEAVOND BORSTVOEDING

INFORMATIEAVOND BORSTVOEDING INFORMATIEAVOND BORSTVOEDING Waarom kiezen voor borstvoeding Voordelen voor de baby Voordelen voor de moeder Nadelen?... Basis van borstvoeding Borstvoeding, een kwestie van hormonen: Toeschietreflex oxytocine

Nadere informatie

Openheid en privacy tijdens de puberteit van geadopteerden. drs. Gera ter Meulen en dr. Anneke Vinke

Openheid en privacy tijdens de puberteit van geadopteerden. drs. Gera ter Meulen en dr. Anneke Vinke Openheid en privacy tijdens de puberteit van geadopteerden drs. Gera ter Meulen en dr. Anneke Vinke 1 Puberteit/ adolescentie Periode van grote verandering: na de relatief rustige lagere schooltijd, komt

Nadere informatie

Studiedag De modernisering van het begroten in België. Brussel, 11 mei 2004

Studiedag De modernisering van het begroten in België. Brussel, 11 mei 2004 Studiedag De modernisering van het begroten in België Brussel, 11 mei 2004 Internationale trends in overheidsbegroten Prof. dr. Geert Bouckaert A. Internationale trends Inhoud 1. Gebruik van prestatiegegevens

Nadere informatie

VoorZorg: ondersteuning bij zwangerschap, opvoeden en opgroeien. Klaas Kooijman, Nederlands Jeugdinstituut Congres Jeugdzo!

VoorZorg: ondersteuning bij zwangerschap, opvoeden en opgroeien. Klaas Kooijman, Nederlands Jeugdinstituut Congres Jeugdzo! VoorZorg: ondersteuning bij zwangerschap, opvoeden en opgroeien Klaas Kooijman, Nederlands Jeugdinstituut Congres Jeugdzo!, 7 november 2012 (VoorZorg =)Nurse-Family Partnership Goed onderzocht (3 trials),

Nadere informatie

Patient and Family Centered Care in the NICU. A. Debeer

Patient and Family Centered Care in the NICU. A. Debeer Patient and Family Centered Care in the NICU A. Debeer It must not be forgotten that, ultimately, the care of even very sick newborns is the responsibility of the parents and that medical and nursing staff

Nadere informatie

The RIGHT food is the best medicine

The RIGHT food is the best medicine The RIGHT food is the best medicine Nutritie Support Team : Dr G..Lambrecht, E. Museeuw, N. Baillieul Dienst gastro-enterologie: Dr. G. Deboever Dr. G. Lambrecht Dr. M. Cool Inhoud Ondervoeding Voedingsbeleid

Nadere informatie

Business Continuity en Crisis Management

Business Continuity en Crisis Management Gezond weer thuis! www.klmhealthservices.nl Business Continuity en Crisis Management MANAGING PUBLIC HEALTH CRISES IN DE LUCHTVAART PUBLIC HEALTH CRISES Infectieziekten met ernstig beloop Besmettelijk

Nadere informatie

Het hart van leiderschap

Het hart van leiderschap Het hart van leiderschap 7 praktische aandachtspunten Dr. Ben Tiggelaar CEB - SHL Talent Measurement 9 juni 2015 www.tiggelaar.nl 1. WAT IS LEIDERSCHAP? BERNARD BASS "Leiderschap is het vermogen om anderen

Nadere informatie

Informatie over. borstvoeding & kunstvoeding

Informatie over. borstvoeding & kunstvoeding Informatie over borstvoeding & kunstvoeding Wat voor voeding gaat u uw kindje geven? U wilt kiezen voor iets wat goed is voor uw kind en ook bij u past. Er is veel onderzoek gedaan naar de voor- en nadelen

Nadere informatie

B1.2 Zijn het beleid en aanverwante protocollen in overeenstemming met de meest recente wetenschappelijke inzichten? ja o nee o

B1.2 Zijn het beleid en aanverwante protocollen in overeenstemming met de meest recente wetenschappelijke inzichten? ja o nee o Standaard 1 Beleid en WHO-code, Scholing, Zwangerenvoorlichting, Ketenzorg B1.1 Hanteert de organisatie een beleid met betrekking tot voeding en voorlichting over pijnbestrijding bij de partus waarin alle

Nadere informatie

Charter voor borstvoeding

Charter voor borstvoeding Charter voor borstvoeding Borstvoeding draagt bij aan: de gezondheid van kind en moeder verkleining van sociaal-economische gezondheidsverschillen besparing in de kosten voor de gezondheidszorg Enkele

Nadere informatie

Zwanger worden met de Diethild-Methode

Zwanger worden met de Diethild-Methode Zwanger worden met de Diethild-Methode De Diethild-Methode Deel I Diethild de Vries Natuurlijk zwanger worden Waarom worden anderen zwanger - en wij niet? Nieuwe feiten, praktische adviezen, nuttige tips

Nadere informatie

Wat je moet weten over roken voor, tijdens en na de zwangerschap Longziekten

Wat je moet weten over roken voor, tijdens en na de zwangerschap Longziekten Wat je moet weten over roken voor, tijdens en na de zwangerschap Longziekten Beter voor elkaar 2 Roken als je zwanger probeert te worden Minder vruchtbaar Roken maakt vrouwen en mannen minder vruchtbaar.

Nadere informatie