Lost Found. and. Het Onderzoeksrapport

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Lost Found. and. Het Onderzoeksrapport"

Transcriptie

1 Lost Found and Het Onderzoeksrapport

2 In Petto vzw presenteert: Het onderzoeksrapport Lost and Found November 2012 REDACTIE Dominique Verschuren In Petto - 1 -

3 Colofon Dit onderzoeksrapport is een realisatie van het In Petto- team (Aïda, Ien, Ilse, Lien, Peter, Vera, Didier, Dominique) Uitgever: In Petto, Jeugddienst Informatie en Preventie Diksmuidelaan 50, 2600 Berchem Tel Fax jeugddienst.be jeugddienst.be Onderzoek: In Petto in samenwerking met Naus Analyse en redactie: Dominique Verschuren Layout: Klaas Van de Moortel Input van de onderzoeksgegevens: Aïda Liesenborgs, Ien Verbaenen, Gitta van Goethem, Jori van Goethem, Heleen De Koster en Rani van Dessel. Ondersteuning bij de analyse van de onderzoekgegevens: Hanne Op de Beeck De toegevoegde, spontane opmerkingen in het rapport zijn verzameld tijdens brainstorms met de volgende jongeren (+leeftijd): Dimitri (16, ASO), Silke (16, ASO), Femke (15, TSO), Pauline (16, ASO), Sarah (17, ASO), Brecht (19, ASO), Nicolas (18, TSO), Freya (15, ASO), Naomi (18, TSO), Charlotte (19, TSO), Louise (18, TSO, Annelieke (20, TSO), Shaumi (18, TSO), Lio (19, TSO), Sarah (20, TSO), Yoie (19, TSO), Annelies (18, TSO), Nathalie (19, TSO), Ilona (23, TSO), Charlie (20, TSO), Amber (19, TSO), Javiera (20, TSO), David (15, BSO), Nikki (15, BSO), Elio (15, BSO), Femke (16, BSO), Jana (15, BSO), Louise (14, BSO), Xavanna (15, BSO), Michiel (15, BSO), Silke (14, BSO), Kim (16, BSO), Lee (16, BSO), Wolf (15, BSO), Aline (18, TSO), Priem (18, TSO), Justine (17, TSO), Bram (18, TSO), Lisa (16, TSO), Gitta (16, TSO), Jeffrey (16, TSO), Carolien (16, TSO), Christophe (17, TSO), Larissa (19, TSO), Rhoë (16, TSO), Elvis (18, TSO), Gillian (17, TSO), Kevin (17, TSO), Yens (17, TSO), Hendrik (17, TSO), Jorn (18, TSO), Keanu (18, TSO), Nicky (18, TSO), Seth (17, TSO), Arne (15, BSO), Christophe (15, BSO), Jordi (16, BSO), Delphine (15, BSO), Rico (16, BSO), Stefanie (16, BSO), Morgane (15, BSO), Natasja (15, BSO), Fleur (16, BSO), Nicolas (16, BSO), Katrien (15, BSO), Margot (15, BSO), Lynn (16, BSO), Toon (15, BSO), Kamiel (15, BSO), Shana (18, TSO), Iris (21, TSO), Bianca (19, TSO), Hens (17, TSO), Naomi (17, TSO), Zana (18, TSO), - 2 -

4 Cardene (19, TSO), Bobby (17, TSO), Evi (18, TSO), Lyndsey (18, TSO), Evert (16, TSO), Emma (16, TSO), Sara (17, TSO), Areddine (17, TSO), Joline (17, TSO), Chloë (17, TSO), Margot (16, TSO), Nel (17, TSO), Ardino (17, TSO), Nette (16, TSO), Riccardo (18, TSO), Linus (17, TSO), Kaël (17, TSO), Charlotte (17, TSO), Ella (16, TSO), Dimitri (18, TSO), Shana (16, ASO), Caroline (15, ASO), Anne- Loes (15, ASO), Julie (15, ASO), Jente (16, ASO), Hannelore (15, ASO), Elien (15, ASO), Sekke (15, ASO), Philippe (15, ASO), Jef (15, ASO), Björn (15, ASO), Juan (15, ASO), Naomi (16, ASO), Fran (15, ASO), Toula (15, ASO), Daisy (15, ASO), Luna (15, ASO), Charlotte (16, ASO), Annelies (15, ASO), Sarah (16, ASO), Thomas (16, ASO), Wouter (17, ASO), Brecht (15, ASO), Kevin (18, ASO), Evelyne (16, ASO), Kiefer (17, ASO), Brad (16, ASO), Leen (16, ASO), Angeline (16, ASO), Sasha (17, ASO), Jens (16, ASO), Marvin (16, ASO), Casper (16, ASO), Astrid (16, ASO), Lars (16, ASO), Han (16, ASO), Lies (16, ASO), Silke (16, ASO), Matthijs, Steffy, Melek, Zoë (15), Paulien (15), Aida (15), Niels (22) Met dank aan: Alle jongeren die de moeite hebben genomen om de vragen te beantwoorden op school of online. Alle scholen en organisaties voor de medewerking aan de schriftelijke bevraging: Jeugddienst Lokeren, Wico Campus Mater Dei Overpelt, Onze- Lieve- Vrouw Presentatie Lokeren, Preventiewinkel Sint- Truiden, VTI Deinze, Sint- Jozef Instituut Oostende, Vesaliusinstituut Oostende, Sint Bernarduscollege Oudenaarde, Sint Janscollege Sint Amandsberg, SISA Antwerpen, Shim Merksem, Provinciaal Instituut St. Godelieve Deurne, Sint- Jan Berchmanscollege Antwerpen, Spectrum Deurne- Borgerhout. Stuurgroep met experts: Greet Peeters (IJD), Karina van den Eynde (Docent zedenleer St. Godelieve Deurne), Els van Doren (Chiro), Sien Lagae (Muco Vereniging), Michelle Geudens (Muco- patiënte), Stephane Denijs (psycholoog), Tara van de Craen (suïcidepreventie), Pieter Sergooris (Rondpunt), Els Boogaert (slachtofferhulp), Joke Vandenhoute (Werkgroep Verder), Ben Bruininkx (In Petto), Roselinde Vervloet (In Petto), Ilse Lemahieu (In Petto), Dominique Verschuren (In Petto). Awel voor inspiratie en samenwerking. Verder dank aan: Copymatic voor het drukwerk Depotnummer 2012/9973/8-3 -

5 Inhoud Lost and Found Colofon 2 Inhoud.3 Inhoud tabellenoverzicht 5 Voorwoord...7 Inleiding..8 Onderzoeksmethode..11 Het onderzoeksrapport in het kort.12 Onderzoekspopulatie.16 Gemis Verlies ervaren...22 Nostalgie en geld...30 (On)stabiliteit Suïcide Rouwen Bijlage: de vragenlijst

6 Tabellenoverzicht Tabel 1 Verdeling van de onderzoekspopulatie naar leeftijd...16 Tabel 2 Verdeling van de onderzoekspopulatie naar geslacht...16 Tabel 3 Verdeling van de onderzoekspopulatie naar de perceptie van de omvang van de woonplaats...17 Tabel 4 Verdeling van de onderzoekspopulatie naar studieniveau.17 Tabel 5 Verdeling van de onderzoekspopulatie naar zittenblijvers 17 Tabel 6 Verdeling van de onderzoekspopulatie naar woonsituatie thuis/ouders 18 Tabel 7 Verdeling van de onderzoekspopulatie naar het aantal kinderen per gezin.18 Tabel 8 Verdeling van de onderzoekspopulatie naar het Belg zijn.19 Tabel 9 Verdeling van de onderzoekspopulatie naar de geboortegrond van de ouders 19 Tabel 10 Verdeling van het verdriet om gemis...20 Tabel 11 Verdeling van het verdriet om gemis naar geslacht...20 Tabel 12 Verdeling van het verdriet om gemis naar gezinsituatie...21 Tabel 13 Verdeling van het verdriet om gemis naar studieniveau...21 Tabel 14 Verdeling van associaties bij het woord verlies...22 Tabel 15 Verdeling van associaties bij het woord verlies na een verhuis/migratie bij jongeren van wie de ouders wel en niet in België zijn geboren...24 Tabel 16 Verdeling van associaties bij verlies van eer' bij jongeren van wie de ouders wel en niet in België zijn geboren...25 Tabel 17 Verdeling van het concrete gevoel van verlies...26 Tabel 18 Verdeling van de angst om iets of iemand te verliezen...27 Tabel 19 Verdeling van de angst om iets of iemand te verliezen (in 2007)...27 Tabel 20 Verdeling van de angst om iets of iemand te verliezen naar geslacht...28 Tabel 21 Verdeling van de angst om iets of iemand te verliezen naar studieniveau...28 Tabel 22 Verdeling van de angst om iets of iemand te verliezen naar de thuissituatie...29 Tabel 23 Verdeling van de mening over enkele uitspraken over nostalgie...30 Tabel 24 Verdeling van de mening over enkele uitspraken over nostalgie naar leeftijd...32 Tabel 25 Verdeling van de mening over enkele uitspraken over het belang van geld...33 Tabel 26 Verdeling van de mening over enkele uitspraken over het belang van geld naar geslacht...34 Tabel 27 Verdeling van de mening over enkele uitspraken over het belang van geld naar studieniveau...35 Tabel 28 Verdeling van de mening over enkele uitspraken over verhuis...36 Tabel 29 Verdeling van de mening over enkele uitspraken over verhuis naar de perceptie van de omvang van de woonplaats...37 Tabel 30 Verdeling van het zitten blijven...37 Tabel 31 Verdeling van het rotgevoel door te blijven zitten...37 Tabel 32 Verdeling van de duur van de scheiding van de ouders...38 Tabel 33 Verdeling van de duur van de scheiding van de ouders naar studieniveau...39 Tabel 34 Verdeling van het verliesgevoel na de scheiding van de ouders...40 Tabel 35 Verdeling van het verliesgevoel bij de scheiding van de ouders naar de duur van de scheiding...42 Tabel 36 Verdeling van de frequentie van zelfmoordgedachten...43 Tabel 37 Verdeling van de frequentie van zelfmoordgedachten naar geslacht

7 Tabel 38 Verdeling van de frequentie van zelfmoordgedachten naar studieniveau...44 Tabel 39 Verdeling van de frequentie van communicatie over zelfmoordgedachten...45 Tabel 40 Verdeling van de frequentie van zelfmoordgedachten vroeger en nu...45 Tabel 41 Verdeling van de frequentie van zelfmoordgedachten vroeger en nu naar leeftijd.46 Tabel 42 Verdeling van de frequentie van zelfmoordpogingen...46 Tabel 43 Verdeling van de frequentie van het delen van zelfmoordpogingen...47 Tabel 44 Verdeling van het bewust praten over een suïcidepoging...47 Tabel 45 Verdeling van het verlangen om te praten over een suïcidepoging...47 Tabel 46 Verdeling van uitspraken over een suïcide...48 Tabel 47 Verdeling van vragen over verlieservaringen...49 Tabel 48 Verdeling van vragen over verlieservaringen (in 2007)...49 Tabel 49 Verdeling van vragen over verlieservaringen naar geslacht...49 Tabel 50 Verdeling van vragen over verlieservaringen naar studieniveau...50 Tabel 51 Verdeling van de omgang met verlies...51 Tabel 52 Verdeling van de omgang met verlies (in 2007)...51 Tabel 53 Verdeling van professionele hulp bij verlies (in 2007)...52 Tabel 54 Verdeling van de omgang met verlies naar studieniveau...52 Tabel 55 Verdeling van rouwverwerking...53 Tabel 56 Verdeling van hoe jongeren tegenover rouwen staan...54 Tabel 57 Verdeling van hoe jongeren tegenover rouwen staan naar geslacht

8 Voorwoord Hoe verlies je iets of iemand? Een vreemde vraag? Misschien. Verlies lijkt je toch te overkomen. Maar zelfs dan heb je de keuze om ermee om te gaan zoals jij denkt dat dat voor jou de beste manier is. Met andere woorden: verlies is een moeilijk begrip in onze samenleving. Het lijkt alsof we er niet goed mee overweg kunnen. Waarom? Is het omdat we niet graag met onze diepste gevoelens te koop lopen? Toch zitten we er vaak mee. Voor jongeren is dat niet anders. Een stap om verlieservaringen voor het voetlicht te brengen is dit onderwerp bespreekbaar maken. Daarom zijn we verlieservaring en rouwverwerking gaan meten. Dat klinkt op zich vreemd in de oren, alsof je verlies kunt meten. Toch is het gelukt om een beeld te krijgen van hoe jongeren aankijken tegenover zoiets als verlies en wat ze vinden van rouwen. We hebben verlieservaring zo breed mogelijk geïnterpreteerd. We vertrekken vanuit het algemene gevoel van gemis. Daarna spitsen we ons toe op verschillende vormen van verlies: nostalgie, geld, verhuis, zitten blijven, echtscheiding en suïcide. In het laatste hoofdstuk krijgen we te lezen wat jongeren vinden van rouwen en hoe ze daarmee om gaan. Dit rapport willen we niet presenteren met de pretenties van een zwaar wetenschappelijk onderzoek, onze bedoeling is eerder om een instrument te bieden waarin bepaalde tendensen gekaderd worden. Zo kan het een aanknopingspunt vormen voor aanbevelingen aan het jeugd- en welzijnsbeleid in Vlaanderen. Het onderzoek is tot stand gekomen in samenwerking met Naus. Ook zijn wij Awel veel dank verschuldigd voor hun inspiratie. Maar het meest willen we nog de jongeren bedanken die de moeite hebben genomen om de vragen te beantwoorden. Veel leesplezier! In Petto, Berchem, november

9 Inleiding 1.1. In Petto IN Feite gaat het bij In Petto allemaal over het welzijn van jongeren. Het trio jongereninformatie, jongerenparticipatie en pro- actie is de driepoot waarop de werking van In Petto steunt. Jongereninformatie Afgewogen, volledige en toegankelijke jongereninformatie is voor jongeren belangrijk om hun weg te vinden in een wereld die gevuld is met keuzemogelijkheden. Jongeren krijgen ook meer en meer de vrijheid om zelf keuzes te maken en net daarom is juiste informatie zo belangrijk. Maar In Petto wil niet de volwassene zijn die bepaalt welke thema s aan bod moet komen en wat de inhoud gaat zijn. Neen, er moet in de eerste plaats geluisterd worden naar jongeren. Dat brengt ons bij Jongerenparticipatie Bij de ontwikkeling van informatieproducten moeten jongeren in alle stadia als actieve partners betrokken zijn. Alleen dàn ontstaat er een product dat volledig voldoet aan de noden en eisen van de doelgroep: jongeren. Anderzijds bevordert kwaliteitsvolle informatie ook participatie. Als jongeren goed ingelicht zijn, kunnen ze makkelijker op een volwaardige manier deelnemen aan de maatschappij én kunnen ze zelf hun welzijn in handen nemen. En dat brengt ons bij Pro- actie (of wenselijk preventief jeugdbeleid): Welafgewogen informatie is van cruciaal belang als voorwaarde voor het slagen van wenselijke preventieacties. Als je jongeren wil behoeden voor bepaalde risico s dan moet je hen de juiste informatie geven om zélf doordachte keuzes te maken. Jongerenparticipatie binnen een pro- actie is geen vanzelfsprekende opdracht. Het vraagt immers een betrokkenheid van jongeren in de verschillende fases van het initiatief. Maar jongeren betrekken bij het hele proces verzekert wél de kwaliteit ervan. IN Actie Wat In Petto doet bevordert het welzijn van jongeren. Dat vertaalt zich concreet in de volgende acties: INFORMEREN: het uitgeven van publicaties voor en met jongeren; VORMEN: het organiseren en geven van vorming en het ontwikkelen van vormingspakketten; ONDERZOEKEN: onderzoekswerk, dikwijls ter voorbereiding van een publicatie, van (welzijns)thema s waarbij jongeren centraal staan. Bij al deze acties zijn jongeren en ook omgevingsfiguren betrokken. IN Itiatief Voor alle jongeren tussen 14 en 20 jaar, ofwel tweede en derde graad van het secundair onderwijs. Of nog beter: voor alle jongeren, maar zonder al deze jongeren over één kam te - 8 -

10 scheren want: Elke jongere heeft andere mogelijkheden en competenties. Er zijn verschillende fases in de ontwikkeling van jongeren. Sommige jongeren zijn extra kwetsbaar door bepaalde factoren. Voor omgevingsfiguren: voor alle mensen die rechtstreeks of systematisch met jongeren werken. Op alle niveaus en op alle terreinen: jeugdconsulenten, leerkrachten, opvoeders, medewerkers van het JAC, ouders Meer dan alleen onze doelgroep zijn deze mensen vaak ook partners van In Petto. Omdat zij ons enerzijds inspireren en anderzijds onze realisaties tot bij de jongeren brengen. Voor beleidsbepalers: de personen of structuren die de wetten maken, het beleid opstellen en met hun beslissingen bepalen hoeveel ruimte jongeren krijgen. En net daarom is het ook belangrijk om met hen in dialoog te treden. IN Houd Er zijn een heleboel thema s die het welzijn van jongeren beïnvloeden. De thema s die In Petto behandelt hebben altijd gemeenschappelijk dat ze moeilijk bespreekbaar zijn en dat ze betrekking hebben op de ontwikkeling van waarden, normen, vaardigheden en kennis. Verschillende mensen hebben voor deze thema s vaak verschillende definities, met andere accenten en diverse oplossingen. De persoonlijke ontplooiing van elke jongere staat in elk van de door ons gekozen thema s centraal. In Petto probeert alle thema s vanuit een positieve invalshoek te bekijken. De thema s worden ook altijd op een holistische manier behandeld, zijnde uit meerdere invalshoeken en over de grenzen van verschillende levensterreinen. IN Ter In Petto wil bruggen slaan tussen verschillende terreinen, over de landsgrenzen heen en tussen verschillende culturen. De verschillende terreinen zijn: VRIJE TIJD: met aandacht voor het belang van de leeftijdsgenoten (peer group) voor jongeren. Wij leggen de focus op de vrienden als positieve beïnvloedingsfactoren, waar jongeren heel veel van opsteken: vriendschap, geborgenheid, steun. HET WELZIJNSWERK: de thema s van In Petto zijn sterk gelinkt aan dit terrein. HET ONDERWIJS: tijdens de schooluren wordt er aandacht besteed aan het vormen van waarden, kennis en vaardigheden rond welzijnsthema s Het trio: onderzoeksrapport, jongerenmagazine en vormingspakket In Petto brengt op regelmatige basis een actieprogramma uit rond een bepaald thema. De afgelopen jaren zijn verschenen: de Vrijen Courant, H2O, Special Abnormal, Hip Hip Happy, Vriend Ami en Fake met hun respectievelijke thematieken: relaties & seksualiteit, de relatie tussen jongeren en hun ouders, diversiteit en anders- zijn, geluk, vriendschap, identiteit. Onderzoeksfase en Onderzoeksrapport Een actieprogramma begint altijd met een onderzoeksfase. In eerste instantie wordt bestaand onderzoek, vakliteratuur en ander materiaal rond het thema doorgenomen

11 Daarna voert In Petto zelf een onderzoek uit. Zo krijgen we zicht op hoe jongeren het thema zelf ervaren en krijgen we voeling met hun meningen, belevingen, noden en behoeften. De resultaten van het onderzoek worden gebundeld in een onderzoeksrapport. Dit is vooral bedoeld voor jeugd(welzijn)werkers, leerkrachten en andere intermediairs die werken met jongeren. Met dit rapport willen we hen een beter inzicht geven op het thema in kwestie. Als er recent soortgelijk onderzoek werd gedaan, worden onze resultaten daar ook aan getoetst. Eventuele aanverwante thema s die het gebrek aan welzijn van jongeren nog meer bedreigen worden kort toegelicht. Jongerenmagazine Het onderzoek vormt de basis voor het jongerenmagazine, over een bepaald thema. Wij willen met deze magazines jongeren op een holistische en geïntegreerde manier kwaliteitsvolle informatie over het thema aanbieden, in eenvoudige, verstaanbare taal. Naast droge (juridische) informatie, komen ook ervaringen en meningen van jongeren uitgebreid aan bod. Alle informatie is open en progressief en daagt uit tot discussie en waardevorming. Deze informatie heeft een emancipatorische betekenis voor jongeren. Soms kunnen jongeren een probleem niet alleen oplossen en hebben ze hulp nodig. De stap naar hulpverlening is voor jongeren dikwijls nog groot, omdat er een taboe rondhangt. We willen met onze magazines jongeren de weg naar de hulpverlening wijzen en de drempel verlagen. De magazines kunnen door jongeren individueel gelezen worden, maar ook in klas- of groepsverband. De kostprijs van het magazine wordt zo laag mogelijk gehouden om een zo groot mogelijke groep jongeren te bereiken. Vormingspakket De volgende fase van het actieprogramma is de ontwikkeling van een vormingspakket met werkvormen om het onderwerp bespreekbaar te maken in groep. Met dit pakket willen we jongeren als groep bereiken, informeren en daardoor ook als groep sterker maken. In Petto organiseert ook begeleidingen om jeugd(welzijn)werkers vertrouwd te maken met het pedagogisch pakket. Beleidsaanbevelingen De laatste stap in ons actieprogramma is dus het formuleren van een aantal beleidsaanbevelingen. Want als jongeren minder welzijn genieten heeft dat vaak te maken met de omgeving en hun interactie daarmee. In Petto wil de probleemanalyse en - definiëring en de structurele oplossingsmechanismen van jongeren bekend maken aan de bevoegde instanties. We proberen dit via de media, de publicatie van artikels in vaktijdschriften en de beïnvloeding van het beleid in een door jongeren gewenste richting. Het volledige actieprogramma moet jeugd(welzijn)werkers methodieken aanreiken en ondersteuning bieden om het welzijn van de jongeren waarmee zij werken te bevorderen op vier manieren: 1. Jongeren een instrument aanreiken waarmee ze zelf hun zorgen en/of problemen kunnen analyseren en definiëren. 2. Jongeren, individueel of in groep, informeren over oplossingsmechanismen die geformuleerd werden door hun peer group en hen vertrouwd maken met hulpverleningsinstellingen. 3. Jongeren als groep versterken zodat ze elkaar beter kunnen ondersteunen. 4. Het beleid structurele maatregelen voorstellen over het welzijn van jongeren

12 Onderzoeksmethode Wat willen we meten en weten met dit onderzoek? We willen vooral weten wat de jongeren denken. We willen dus geen feiten meten, maar ons focussen op de perceptie van de jongeren zelf. Hoe ervaart de respondent zijn eigen werkelijkheid? Als onderzoeksmethode werd een gestructureerde vragenlijst (zie bijlage 1) opgesteld, die hoofdzakelijk bestond uit gesloten vragen. De voorlopige vragenlijst is voorgesteld aan een stuurgroep van experts uit het werkveld die er hun kritische blik over lieten gaan. Ook is de lijst getest op de doelgroep zelf. Tientallen jongeren hebben de enquête ingevuld en de onvolmaaktheden zijn gecorrigeerd. Zij kregen de kans om nuances aan te brengen als zij een andere mening hadden dan de opgegeven keuzemogelijkheden. Daarna is de definitieve lijst naar meer dan 2000 jongeren rondgestuurd zijn daarvan weerhouden en verwerkt in dit onderzoek. De vragenlijst werd naar 14 scholen en jeugddiensten verstuurd. Met de directies van deze scholen werden afspraken gemaakt over het afnemen en terugsturen van de ingevulde vragenlijsten. Het veldwerk verliep in de periode maart september Daarnaast hebben we tientallen jongeren gesproken over de thema s uit dit onderzoek. Uit die brainstorms op verschillende scholen in Vlaanderen hebben we citaten en dialogen gebruikt die een bepaalde nuancering of toelichting geven bij de kwantitatieve resultaten. Tot slot nog een losse opmerking. Soms laten resultaten een tendens zien die we al vanuit ons onderbuikgevoel konden zien aankomen en dat bevestigd wordt in een onderzoeksrapport. Soms lijken cijfers volgens dat zelfde onderbuikgevoel een rooskleuriger beeld te schetsen van de werkelijkheid en van hoe jongeren zichzelf zien. Soms is dat ten onrechte. Desalniettemin kan het geen kwaad om beducht te zijn op sociaal wenselijke antwoorden

13 Het onderzoeksrapport in het kort Rouw en verlieservaringen: onderwerpen waarover niet veel mensen spontaan praten. Toch beantwoordden in totaal 2000 jongeren de vragenlijst Lost and Found opgesteld door In Petto. Hier volgen de voornaamste resultaten. Meer meisjes dan jongens vulden de lijst in. Het merendeel van de respondenten woont in een stedelijke omgeving, vaak in een kleine gemeente of aan de rand van een stad. ASO- leerlingen zijn het meest vertegenwoordigd, gevolgd door BSO en TSO. Ruim eenderde is ooit blijven zitten. Meer dan zestig procent ondervraagde jongeren woont bij beide ouders. Gemis De eerste vraag die we stelden was: "Heb je wel eens het gevoel dat je iets/iemand zo erg mist dat het je verdriet doet?" Een kwart van de ondervraagden ervaart dit gevoel meerdere keren per week of zelfs dagelijks. Nog eens tien procent eens per week. Bijna twaalf procent ervaart dit diepe gemis nooit. De meisjes uit de steekproef hebben meer verdriet om hun gemis dan de jongens. Vier op de tien meisjes overkomt dit gevoel minstens één keer per week. Bij jongeren die bij beide ouders wonen komt het minder voor dat ze dagelijks verdriet ervaren om een gemis. Bij jongeren van uiteengevallen gezinnen valt dit cijfer hoger uit. Jongeren die alleen of in een instelling wonen kampen het meeste met dit verdriet. Verlies ervaren Wat associëren jongeren met verlies? Relationele verlieservaringen scoren hoog: een gestorven (groot)ouder of huisdier, een verbroken relatie, een zelfmoord in de omgeving. Maar ook: het verlies van een duur eigendom. Is dit puur materiële uiting van gemis of zit hier meer achter? Bijvoorbeeld een duur cadeau dat iemand heeft gekregen? Een verloren wedstrijd wordt (iets) meer als een verlieservaring gezien dan een ziekte of handicap. Dit kan te maken hebben met het feit meer jongeren aan sport doen dan te maken krijgen met een (ernstige) ziekte of handicap. Niettemin associëren de meeste jongeren de scheiding van hun ouders minder als een verlieservaring dan een verloren wedstrijd. Nostalgie en een aangetaste trots sluiten de rij af. Jongeren uit een andere cultuur ondergaan die aangetaste trots nauwelijks meer dan jongeren met een Vlaamse achtergrond. Na de vrije associatie volgde de eigen realiteit van de jongeren: "Welke verlieservaring heb jij al in je leven meegemaakt?" Ook hier staat het overlijden van personen en dieren die dicht bij staan het hoogst. Opvallend gevolgd door: een verloren wedstrijd. Kennelijk voor jongeren een veelbetekende realiteit. Speelt faalangst hierbij een rol? Ook nostalgie steekt hier ferm de kop op: vier op de tien respondenten. Dit verlies weegt zwaarder door dan de scheiding van de ouders, falen op school of zelfdoding in de omgeving

14 Hoe is het gesteld met de angst om iets of iemand te verliezen? Drie op de tien respondenten leeft vaak tot voortdurend in die angst. Van de respondenten is bijna de helft soms bang. Twintig procent is bijna nooit bang om iets of iemand te verliezen. Meisjes zijn over het algemeen banger daarvoor dan jongens. Of ze zijn zich er bewuster van. Of ze komen er gemakkelijker voor uit. Nostalgie Waarin uit zich die nostalgie? De helft van de tieners zegt af en toe nog wel eens met speelgoed te spelen waar ze eigenlijk te oud voor is. Een kleine minderheid schaamt zich hiervoor (amper tien procent). Meer dan de helft van de jongeren (56 procent) is droevig om het onherroepelijke karakter van de tijd. Toch kijkt ruim driekwart positief terug op zijn of haar kinderjaren. Dat kan betekenen dat de jongeren een heerlijke, zorgeloze kindertijd hebben meegemaakt of dat hun tienerjaren veel zorgen met zich mee brengen. Na hun zeventiende lijkt de ergste verwarring rond hun puberteit bij veel jongeren verdwenen te zijn. Geld Meer dan tweederde van de ondervraagden vindt geld belangrijk. Een kwart van deze jongeren ervaart het als een verlies als ze niet mee kunnen doen met leeftijdgenoten omdat ze niet genoeg geld hebben. Ruim tien procent van de jongeren heeft zich wel eens in de schulden gestoken om aan geld te komen. Tweeënhalf procent heeft wel eens seks gehad terwijl er iets materieels tegenover stond. Minder dan vijf procent heeft aan den lijve ondervonden dat ze niet meer meetelden omdat ze geen geld hadden. Zeven procent ging eronder gebukt om uitgesloten te worden toen ze financieel niet meer mee konden. Jongens hechten net iets meer belang aan geld dan meisjes. (On)stabiliteit Bijna vier op de tien ondervraagden heeft iets of iemand dierbaars moeten achterlaten toen hij of zij verhuisde. De helft van de respondenten heeft het gevoel in twee culturen te leven en voelt zich daar prettig bij. Meer dan vier op de tien jongeren mist nog altijd de plaats waar zij vandaan komt. Dat kan een plaats zijn binnen de gemeente, binnen het land of elders in de wereld. Het gemis is het grootst voor jongeren die vanuit andere landen in België zijn komen wonen. 65 procent van deze respondenten mist iemand of iets dierbaars. Meer dan een kwart van alle ondervraagde jongeren die ooit zijn blijven zitten heeft nooit een vervelend gevoel daaraan overgehouden. Bijna twintig procent blijft er maximaal een maand mee rondlopen. De volgende 25 procent tot een jaar. Zeventien procent tot vijf jaar. Ruim een op de tien wordt meer dan vijf jaar achtervolgd door het stigma van ooit te zijn blijven zitten. Ze hebben vaak spijt van een weggegooid jaar, de reactie van de ouders verveelde hen, of hun zelfbeeld werd erdoor aangetast. Tot slot in de rij van onstabiele factoren: de impact van de echtscheiding van de ouders

15 Van de ondervraagde jongeren is 64 procent van de ouders nog bij elkaar. Van zeventien procent zijn de ouders al meer dan tien jaar uit elkaar. Nog eens tien procent heeft ouders die al meer dan vijf niet meer samen wonen. Dat betekent dat de meeste ouders gescheiden zijn toen de respondenten nog klein waren, vaak jonger dan tien jaar. Vooral de ouders van ASO'ers zijn vaker nog samen. De respondenten gaan vrij goed om met de scheiding van hun ouders. Zo vond meer dan zestig procent dat hun ouders begripvol waren voor hun gevoelens tijdens de scheiding. De meeste jongeren hebben ook geen schuldgevoel overgehouden aan de scheiding (dertien procent). Amper vijftien procent verlangt er nog naar dat de ouders terug samen komen. Ook amper vijftien procent heeft te kampen met slechtere resultaten op school. Niettemin gaat een op de drie ondervraagden de nieuwe partner van een ouder liever uit de weg. De scheiding van de ouders lijkt amper een invloed te hebben op hun eigen toekomstige relaties. Meer dan tachtig procent heeft daar vertrouwen in. Een algemeen patroon is dat zo'n scheiding van de ouders hard aankomt. Is die eenmaal verwerkt dan pikken de meeste jongeren hun leven weer op. Naarmate de scheiding verder in het verleden ligt neemt de hoop dat de ouders stiekem nog bij elkaar komen zienderogen af. Een kwart ziet zijn cijfers op school achteruit gaan als de ouders aan het scheiding zijn, ook dat aantal neemt af als de scheiding langer geleden is. Jongeren beginnen meer te twijfelen aan hun eigen relatie vlak na de scheiding van hun ouders. En ook dat herstelt zich na een tijdje. Evenals het schuldgevoel dat ze hebben vanwege de scheiding. Suïcide Bijna acht op de tien jongeren denkt nooit aan suïcide. Amper vijftien procent meerdere keren per jaar. De rest, ruim zeven procent, meerdere keren per maand tot aan dagelijks. Meisjes denken structureel vaker aan suïcide dan jongens. Er is weinig verschil tussen de studieniveau's: op alle niveau's denken minstens zeven op tien respondenten nooit aan suïcide. Alleen op BUSO- niveau ligt dat anders. De grote vraag is: denken ze echt niet aan zelfdoding? Nemen ze hun eigen gedachten au serieux? Of geven ze niet graag toe dat deze gedachten regelmatig voorkomen? Overdrijft de media de berichtgeving over suïcide? Of past het zo slecht in onze cultuur van maakbaarheid dat zelfdoding een levensgroot taboe is? Van de jongeren die wel eens aan suïcide denken, houdt meer dan de helft dit voor zich. Als ze hun gedachten delen is het vooral aan mensen die ze vertrouwen. Ruim zeven procent van de ondervraagden is minder selectief om hun ideeën over zelfdoding te vertellen. Uitgesmeerd over de tijd blijkt dat ruim zes op de tien respondenten zowel vroeger als nu nooit aan suïcide gedacht hebben. Bijna twintig procent heeft dat vroeger wel gedaan, maar is daar nu kennelijk overheen. Daar staat tegenover dat ongeveer een op de tien nu er veel aan denkt, evenals of zelfs meer dan vroeger

16 Een op de twintig jongeren heeft ooit een suïcidepoging gedaan. Nog eens vijf procent heeft het meerdere keren geprobeerd. Negen op de tien nog nooit. Meer dan vier op de tien respondenten vertelt niemand dat ze ooit een suïcidepoging hebben ondernomen. Een iets groter aantal vertelt dat enkel aan mensen die ze vertrouwen. Ruim zeven procent deelt het aan vrijwel iedereen mee. Het heeft er alle schijn van dat ze op zoek zijn naar aandacht. Die hunkering naar aandacht wordt wel eens negatief bekeken, maar iedereen heeft behoefte aan en recht op aandacht van anderen. Van de jongeren die niet praatten over hun suïcide- ervaringen (56 procent) wilde 78 procent dit ook niet. Het blijkt dus voor vier op de vijf respondenten dat het een vrije keuze was om daar niet over te praten. Negen op de tien jongeren weet dat ze als ze denkt aan suïcide terecht kan bij professionele hulpverleners. Toch is de stap om naar een dokter of een therapeut te gaan voor tweederde van de ondervraagden moeilijk. Bijna de helft van de respondenten kent iemand die ooit uit het leven is gestapt. Bijna zes op de tien jongeren kan begrip voor zo'n beslissing opbrengen. Rouwen 86 procent van de ondervraagden vindt het belangrijk dat ze een overleden persoon blijven herdenken. In een rouwperiode gaat 55 procent gewoon naar school, om structuur in hun leven te behouden. De helft vindt het bestaan van een digitaal graf een goede uitvinding. Maar nog geen vijftien procent van de ondervraagden vindt dat er geen landelijke website hoeft te komen om verlieservaringen te delen. Vier op de tien respondenten verwacht meer initiatief van de leerkracht na een ernstige gebeurtenis in het leven van leerlingen. Eenderde van de ondervraagde jongeren vindt het normaal als hun leeftijdgenoten flink uitgaan na de dood van iemand uit de omgeving. Driekwart van de respondenten vindt dat ze niet te jong is om te rouwen. Bijna de helft (45 procent) vindt zelfs dat er meer aandacht aan besteed zou moeten worden. Maar nog meer, 55 procent, vindt rouwen vervreemdend, alsof mensen zichzelf niet zijn. De helft vindt de rouwverwerking onnodig, het leven gaat immers door. Iets meer dan vier op de tien is bang om in een depressie te vallen als ze gaan rouwen. De algemene tendens is dat meisjes opener staan voor het rouwproces, alhoewel iets meer meisjes dan jongens beducht zijn voor diezelfde depressie

17 Onderzoekspopulatie We hebben vooral jongeren uit het secundair onderwijs ondervraagd. Ze situeren zich allemaal in de ruime leeftijdsgroep tussen 12 en 21 jaar. De grote meerderheid van de jongeren die hebben deelgenomen aan het onderzoek zijn tussen 15 en 18 jaar. Respondenten die voor 1990 of na 1999 zijn geboren werden geweerd uit het onderzoek. Tabel 1 Verdeling van de onderzoekspopulatie naar leeftijd Geboortejaar Frequentie Percentage % % % % % % % % % % TOTAAL N = % In de steekproef beschikken we over meer antwoorden van meisjes (55%) dan van jongens (45%). Tabel 2 Verdeling van de onderzoekspopulatie naar geslacht Geslacht Frequentie Percentage meisje % jongen % TOTAAL N = ,0 Cruciaal voor het onderzoek is de perceptie van de eigen realiteit van de jongeren. Hoe ervaren zij hun omgeving, hoe definiëren zij de omvang van de gemeente waar ze wonen? Hierbij is niet van belang onder welke schaalverdeling hun gemeente werkelijk valt. Als een respondent Mechelen bijvoorbeeld als een grootstad beschouwt, dan is dat zijn waarheid. Vier op de tien respondenten zegt in een kleine gemeente te wonen. De andere soorten woonplaatsen zijn behoorlijk gelijk verdeeld: 17 procent woont aan de rand van een stad, 15 procent op het platteland, tien procent midden in een stad en tien procent aan de rand van een grootstad. Van zeven procent staat het huis midden in de grootstad

18 Tabel 3 Verdeling van de onderzoekspopulatie naar de perceptie van de omvang van de woonplaats Soort woonplaats Percentage Ik woon midden in een grootstad 7.1% Ik woon aan de rand van een grootstad 10.0% Ik woon midden in een stad 10.8% Ik woon aan de rand van een stad 17.0% Ik woon in een kleine gemeente 40.0% Ik woon in een dorp op het platteland 15.1% TOTAAL (N = 1902) 100,0 Verdeeld naar studierichting stellen we vast dat jongeren uit het ASO het best vertegenwoordigd zijn: de helft van alle ondervraagden. Daarop volgen BSO (meer dan een kwart) en TSO (15 procent). Gezien er in Vlaanderen minder jongeren in het KSO, BuSO en Deeltijds onderwijs zitten, is het niet verrassend dat deze richtingen ook in de steekproef minder voorkomen. De globale verhouding van het aantal leerlingen per studieniveau in 2010 was: leerlingen in het ASO, in TSO, in BSO, slechts in KSO. (Zie: Statistisch Jaarboek van het Vlaamse Onderwijs schooljaar , Tabel 4 Verdeling van de onderzoekspopulatie naar studieniveau Studieniveau Percentage ASO 50.0% TSO 15.5% BSO 28.0% KSO 5.4% BuSO 1.0% Deeltijds 0.1% TOTAAL (N = 1923) 100,0 Iets meer dan één op de drie respondenten is al eens blijven zitten tijdens hun schoolcarrière tot nu toe. Hierbij gaat het om relatief net iets meer jongens dan meisjes. Tabel 5 Verdeling van de onderzoekspopulatie naar zittenblijvers Geslacht Jongens Meisjes Percentage (totaal) Ooit blijven zitten Ja 38.0% 34.5% 36.4% Nee 62.0% 65.5% 63.6% TOTAAL (N = 1870) 100% 100% 100%

19 De overgrote meerderheid van de respondenten woont samen met beide ouders: ruim 62 procent. Van ongeveer een derde zijn de ouders gescheiden of is het gezin op een andere manier uit elkaar gevallen. Tabel 6 Verdeling van de onderzoekspopulatie naar woonsituatie thuis/ouders Percentage Bij beide ouders 62.6% Bij één van mijn ouders en zijn/haar nieuwe partner 12.1% Bij één van mijn ouders 11.9% Afwisselend bij één van de 9.2% ouders Bij een ander familielid (oom, tante, grootouders) of voogd 1.4% Alleen 1.0% Samen met vriend(in) 1.0% Instelling/internaat 0.8% TOTAAL (N = 1923) 100,0 De vraag die we gesteld hebben was: hoeveel kinderen zijn er in jouw gezin? Inclusief jijzelf. De ruime meerderheid van de respondenten heeft één broer of zus. Bij bijna een kwart van de jongeren bestaat het gezin naast de respondent uit nog twee andere kinderen. Gezinnen met vijf kinderen of meer komen niet veel voor onder de respondenten. Tabel 7 Verdeling van de onderzoekspopulatie naar het aantal kinderen per gezin Aantal kinderen in het gezin Percentage % % % 4 9.3% 5 3.4% 6 1.9% 7 1.0% 8 0.7% 9 0.1% % >10 0.1% TOTAAL (N = 1864) 100,0 Ruim driekwart van de ondervraagde jongeren hebben Belgische ouders die ook in dit land zijn geboren. Meer dan 13 procent geeft aan dat ze naast de Belgische nationaliteit ook nog een andere nationaliteit hebben. Ruim zes procent draagt alleen een buitenlandse nationaliteit

20 Tabel 8 Verdeling van de onderzoekspopulatie naar het Belg zijn Belg zijn Percentage Ik ben Belg sinds mijn geboorte net zoals mijn ouders 78.1% Ik ben Belg maar heb ook nog een andere nationaliteit 13.4% Ik ben later Belg geworden 2.1% Ik ben geen Belg 6.4% TOTAAL (N = 1931) 100% Van driekwart van de ondervraagden waren de ouders geboren op Belgisch grondgebied. Voor exact tien procent van de ouders was de geboortegrond buiten de landsgrenzen. Ruim 13 procent is een mix daarvan. Tabel 9 Verdeling van de onderzoekspopulatie naar de geboortegrond van de ouders Geboortegrond van de ouders Percentage Mijn beide ouders zijn geboren in België 76.9% Mijn beide ouders zijn geboren in het buitenland 13.1% Eén van mijn ouders is geboren in België, de andere in het 10.0% buitenland TOTAAL (N = 1926) 100%

21 Gemis Gemis is een van de meest hardnekkige oorzaken van diepe emoties. Vaak zijn die emoties negatief geladen. Gemis veroorzaakt pijn en droevenis, spijt en schuldgevoel, leegte en eenzaamheid. Hoe ervaren jongeren dit gemis? Komt dit vaak voor? Om wie en om wat? De eerste vraag die we stelden was: "Heb je wel eens het gevoel dat je iets/iemand zo erg mist dat het je verdriet doet?" Een kwart van de ondervraagden ervaart dit gevoel meerdere keren per week of zelfs dagelijks. Nog eens tien procent eens per week. Bijna twaalf procent ervaart dit diepe gemis nooit. Tabel 10 Verdeling van het verdriet om gemis Verdriet om gemis Percentage Dagelijks 9.7% Meerdere keren per week 14.6% 1 keer per week 10.7% Meerdere keren per maand 21.3% Meerdere keren per jaar 31.8% Nooit 11.9% TOTAAL (N = 1934) 100% De meisjes uit de steekproef hebben meer verdriet om hun gemis dan de jongens. Vier op de tien meisjes overkomt dit gevoel minstens één keer per week. Jongens hebben er iets minder last van. Amper drie op de tien wekelijks. Meer dan een derde van de jongens zegt meerdere keren per jaar dit gevoel te hebben. Bijna drie keer zoveel jongens dan meisjes heeft nooit last van dit verdriet. Tabel 11 Verdeling van het verdriet om gemis naar geslacht Geslacht Jongens Meisjes Verdriet om gemis Dagelijks 6.3% 11.8% Meerdere keren per week 12.1% 16.5% 1 keer per week 8.5% 12.5% Meerdere keren per maand 19.7% 22.9% Meerdere keren per jaar 35.8% 29.6% Nooit 17.6% 6.7% TOTAAL (N = 1923) 100% (N = 829) 100% (N = 1046) Bij jongeren die bij beide ouders wonen komt het minder voor dat ze dagelijks verdriet ervaren om een gemis (ruim zeven procent). Bij jongeren van uiteengevallen gezinnen valt dit cijfer hoger uit (tot aan 18 procent). Jongeren die alleen of in een instelling wonen kampen nog vaker met dit verdriet. Hun verdeling is wisselvalliger, dat kan te maken hebben met het feit dat hun aantal numeriek erg klein is

22 Tabel 12 Verdeling van het verdriet om gemis naar gezinsituatie Bij wie woon je? Bij één van mijn ouders & nieuwe partner Alleen Instelling Bij één van mijn ouders Bij mijn beide ouders Verdriet om gemis Dagelijks 18.2% 21.1% 26.7% 12.2% 7.4% Meerdere keren per 19.1% 5.3% 6.6% 17.6% week 13.2% 1 keer per week 10.2% 5.3% 20.0% 12.6% 10.9% Meerdere keren per 21.8% 5.3% 6.6% 23.0% maand 20.8% Meerdere keren per jaar 24% 47.3% 26.7% 24.2% 34.9% Nooit 6.7% 15.7% 13.4% 10.4% 12.8% TOTAAL (N = 1922) 100% (225) 100% (19) 100% (15) 100% (222) 100% (1171) Bij ASO'ers komt het verdriet om een gemis minder frequent voor. "Meerdere keren per jaar" is de frequentie die over alle studieniveau's het vaakst is aangeduid. Tabel 13 Verdeling van het verdriet om gemis naar studieniveau Schoolniveau: ASO TSO BSO BUSO KSO Verdriet om gemis: Dagelijks 7.0% 10.3% 12.9% 26.3% 8.7% Meerdere keren per week 13.5% 16.2% 15.4% 0% 16.5% 1 keer per week 10.7% 13.8% 9.1% 0% 14.6% Meerdere keren per maand 19.4% 21.8% 24.8% 10.5% 24.3% Meerdere keren per jaar 36.4% 27.9% 27.4% 36.9% 28.1% Nooit 13.0% 10.0% 10.4% 26.3% 7.8% TOTAAL (N = 1922) 100% 100% 100% 100% 100%

23 Verlies ervaren Verlies is een begrip dat op vrijwel alles van toepassing kan zijn. Er kunnen heftige ruzies uitbreken omdat de afstandsbediening zoek is, een klein kind kan de slaap niet vatten omdat de knuffel op een onvindbare plaats ligt. Hoe zit dat bij jongeren? Wat associëren ze met verlies? De respondenten kregen twaalf gevallen van verlies voorgeschoteld. Aan hen om aan te zeggen of ze een verliesgevoel ervaren bij deze respectievelijke keuzes. Dan blijkt dat vooral relationele verlieservaringen hoger scoren: gestorven (groot)ouder en huisdier, een verbroken relatie, een zelfmoord in de omgeving. Daartussen zit opvallend genoeg: het verlies van een duur eigendom. Is dit een puur materieel gemis of zit hier meer achter? Bijvoorbeeld een duur cadeau dat iemand heeft gekregen? Een verloren wedstrijd wordt iets meer als een verlieservaring gezien dan een ziekte of handicap. Dit kan te maken hebben met het feit meer jongeren aan sport doen dan te maken krijgen met een (ernstige) ziekte of handicap. Niettemin associëren de meeste jongeren de scheiding van hun ouders minder als een verlieservaring dan een verloren wedstrijd. Hoewel ook dit door een derde van de respondenten als een verlies wordt gevoeld. Nostalgie en een aangetaste trots sluiten de rij af. Een op de vijf bevraagde jongeren voelen zich gekwetst als ze denken aan vroeger of als hun trots wordt beschadigd. Tabel 14 Verdeling van associaties bij het woord verlies Associatie bij verlies Ja Nee Totaal Gestorven (groot)ouder 86.1% 13.9% N = 1971 Overleden huisdier 64.4% 35.6% N = 1954 Verloren duur eigendom 55.8% 44.2% N = 1943 Verbroken relatie 53.0% 47.0% N = 1951 Iemand die zelfmoord pleegde 52.1% 47.9% N = 1951 Verloren wedstrijd 37.6% 62.4% N= 1947 Ziekte of handicap 36.4% 63.6% N = 1926 Verhuizing / migratie 35.9% 64.1% N = 1942 Scheiding van de ouders 33.3% 66.7% N = 1935 Blijven zitten/mislukt examen 31.8% 68.2% N = 1929 Nostalgie 21.8% 78.2% N = 1933 Aangetaste eer 21.6% 78.4% N =

24 Tijdens verschillende sessies met het jongerenpanel legden we flappen uit op tafel. Het woord 'verlies' in het midden van de flap. Dit waren de meest voorkomende associaties met 'verlies': Meer dan honderd jongeren zijn geïnterviewd over wat zij vinden van de resultaten en van de betreffende onderwerpen. Sommige van hun reacties leest u doorheen dit onderzoeksrapport. Wat zou je niet willen verliezen? Matthijs: "Mijn ballen. Ik denk dat ik zelfmoord zou plegen als dat ooit gebeurt. Later wil ik absoluut kinderen dus als er iets zou gebeuren met mijn ballen of met mijn vruchtbaarheid, zou ik er echt wel kapot van zijn." Steffy: "Wat ik absoluut niet zou willen verliezen, is mijn haar. Ik wil echt niet kaal zijn. De schoonheid van een vrouw wordt volgens mij mee bepaald door het haar." Melek: "Het is misschien een beetje vreemd want ik ben al 19, maar ik zou het niet prettig vinden als ik mijn geboorteknuffel verloor. Het is een aap zonder naam, maar heel het huis weet waarover ik het heb als ik zeg dat ik 'aap' kwijt ben." (Lost and Found Magazine, In Petto, 2012, p. 8-9.)

25 In 2007 deed In Petto onderzoek naar (on)gelukkig zijn. Daarin werd ook gemeten naar de dingen die jongeren in verband brengen met verlies. Spontane suggesties waren: einde van een relatie, ouders die scheiden, verloren sportwedstrijd, einde van vriendschap na het afstuderen, verlies van zelfvertrouwen, verlies van maagdelijkheid... (zie: Hip Hip Happy. Het Onderzoeksrapport, In Petto, Berchem, 2007, p. 56.) We lichten verhuizing/migratie uit tabel 14 op en plaatsen die in het licht van jongeren met een andere nationaliteit. Dan blijkt duidelijk dat bij jongeren die een andere nationaliteit hebben het gemis na een verhuis/migratie hoger is. Tabel 15 Verdeling van associaties bij het woord verlies na een verhuis/migratie bij jongeren van wie de ouders wel en niet in België zijn geboren Associatie bij verlies Ja Nee Totaal Verhuizing / migratie Gemiddeld: 35.9% 64.1% N = 1942 Nationaliteit Ik ben Belg sinds mijn geboorte 37.4% 62.6% N = 1472 net zoals mijn ouders Ik ben Belg maar ik heb ook nog 34.5% 65.5% N = 255 een andere nationaliteit Ik ben later Belg geworden 52.5% 47.5% N = 40 Ik ben geen Belg 43.3% 56.7% N = 120 Is een aangetaste eer in andere culturen werkelijk zo'n groter verlies dan in de Vlaamse? Uit tabel 16 lijkt dat mee te vallen. Het verliesgevoel stijgt weliswaar met tien procent bij jongeren van ouders die in het buitenland zijn geboren. Maar als één van de twee ouders uit het buiteland komt (en de andere uit België) is het cijfer nagenoeg gelijk met het landelijk gemiddelde: ruim een op vijf

26 Tabel 16 Verdeling van associaties bij verlies van eer' bij jongeren van wie de ouders wel en niet in België zijn geboren. Associatie bij verlies Ja Nee Totaal Aangetaste eer Gemiddeld: 21.6% 78.4% N = 1930 Geboortegrond van de ouders Mijn beide ouders zijn geboren in België Mijn beide ouders zijn geboren in het buitenland Eén van mijn ouders is geboren in België, de andere in het buitenland 19.3% 80.7% N = % 68.0% N = % 76.8% N = 185 Luna (15 jaar): Mijn geheugen zou ik niet willen verliezen. Ik ben bang dat ik mijn eigen wereldje terecht kom. In mezelf gekeerd. Tot zover de associatie met een verlieservaring. Vervolgens vroegen we de jongeren naar hun eigen realiteit: "Welke verlieservaring heb jij in je leven al meegemaakt?" Hier staat het overlijden van personen en dieren die dicht bij de jongeren staan het hoogst. Opvallend gevolgd door een verloren wedstrijd. Kennelijk voor jongeren een veelbetekende realiteit. We kunnen hierin een vorm van faalangst herkennen. De respondenten verliezen minder vaak een duur eigendom. Opvallend is dat veel jongeren verlies ervaren als ze terugdenken aan de tijd die voorgoed voorbij is. Vier op de tien jongeren ondervinden nostalgische gevoelens. Dit verlies weegt zwaarder door dan de scheiding van de ouders, falen op school of zelfdoding in de omgeving. 'Ziekte en handicap' scoort slechts tien procent als wezenlijke verlieservaring. Dit lijkt een lage score. Als je dit verlies effectief moet ondergaan lijkt het een zeer ingrijpende ervaring te zijn. Kennelijk lijken weinig jongeren hiermee geconfronteerd te worden

27 Tabel 17 Verdeling van het concrete gevoel van verlies Ja Nee Totaal Concrete verlieservaring Gestorven (groot)ouder 79.2% 20.8% N = 1943 Overleden huisdier 74.2% 25.8% N = 1942 Verloren wedstrijd 58.7% 41.3% N = 1926 Verbroken relatie 58.0% 42.0% N = 1933 Verloren, duur eigendom 43.5% 56.6% N = 1925 Nostalgie 39.1% 60.9% N = 1914 Blijven zitten/mislukt examen 37.9% 62.1% N = 1925 Aangetaste eer 37.8% 62.2% N = 1907 Scheiding van de ouders 35.6% 64.4% N = 1928 Iemand die zelfmoord pleegde 32.8% 67.2% N = 1923 Verhuizing / migratie 30.8% 69.2% N = 1923 Ziekte of handicap 10.4% 89.6% N = 1910 Jongeren kregen ook de mogelijkheid om eigen alternatieven te noteren. Het onderstaande lijstje is een opsomming van de meest opvallende spontaan genoemde concrete verlieservaringen onder de bijna 2000 deelnemers aan de Lost and Found- bevraging. Spontane reacties: "De tijd die ik nodig heb om deze enquête in te vullen." "Een goede vriend(in) verliezen door een uit de hand gelopen ruzie." "Ik ken mijn mama niet." "Mezelf/ jezelf verliezen." "Geen morele steun van mijn ouders." "Mensen die veranderd zijn." "Veel van de genoemde ervaringen heb ik meegemaakt, maar ik heb ze niet als verlies ervaren." "Zelfmoordneigingen" Sarah (17 jaar): Ik heb mijn hartje verloren aan mijn vriend. Natasja (15 jaar): Soms word ik gek van mijn gsm, van al die mensen die mij zonodig moeten bereiken. Dan laat ik hem ergens rondslingeren, maar dan verlies ik hem weer

28 Hoe is het gesteld met de angst om iets of iemand te verliezen? Van de respondenten is bijna de helft soms bang. Twintig procent is bijna nooit bang om iets of iemand te verliezen. Drie op de tien daarentegen leeft vaak tot voortdurend in die angst. Tabel 18 Verdeling van de angst om iets of iemand te verliezen Angst om iets/iemand te verliezen Percentage Voordurend bang 8.6% Vaak bang 20.7% Soms bang 45.5% Bijna nooit bang 19.6% Nooit bang 5.6% TOTAAL (N = 1904) 100% In 2007 stelde In Petto dezelfde vraag in het kader van het onderzoek Hip Hip Happy, over (on)geluk. 874 respondenten vulden de enquête in. In 2007 leken ze iets banger te zijn om te verliezen dan in 2012: 36 procent om ruim 29 procent. Dit verschil wordt gelijkgesteld door 'soms bang', de categorie die nu door vijf procent meer van de ondervraagden is aangeduid. Hierbij moet uiteraard gelet worden het aantal deelnemers en bovendien dat er in 2007 meer TSO- leerlingen meededen dan ASO'ers, in 2012 is dat juist andersom. (zie: Hip Hip Happy, onderzoeksrapport, In Petto, 2007, p. 54.) Tabel 19 Verdeling van de angst om iets of iemand te verliezen (in 2007) Angst om iets/iemand te verliezen Percentage 2007 Percentage 2012 Voordurend bang 7.5% 8.6% Vaak bang 28.3% 20.7% Soms bang 40.4% 45.5% Bijna nooit bang 17.5% 19.6% Nooit bang 6.3% 5.6% TOTAAL 100% (N = 874) 100% (N=1904) Kiefer (17 jaar): Het is niet altijd gemakkelijk om iets toe te geven. Naar mijn vrienden is dat gemakkelijker, naar mijn ouders moeilijker. Als we dezelfde categorieën per geslacht bekijken zien we in tabel 19 dat meisjes iets angstiger zijn om iets/iemand te verliezen dan jongens. Of ze zijn zich er meer bewust van. Of ze komen er gemakkelijker voor uit. 37 procent van de ondervraagde meisjes is vaak tot voortdurend bang

E-LEARNING. Beroepsoriëntatie 2014/2015. HEART4HAPPINESS Eva Hendrix s1081296

E-LEARNING. Beroepsoriëntatie 2014/2015. HEART4HAPPINESS Eva Hendrix s1081296 E-LEARNING Beroepsoriëntatie / HEARTHAPPINESS Eva Hendrix s896 Voorwoord De zoektocht naar geluk is zo oud als de mensheid zelf en heeft in de loop van de geschiedenis verschillende vormen aangenomen.

Nadere informatie

In Petto vzw presenteert: Het onderzoeksrapport Connected Oktober 2011 REDACTIE

In Petto vzw presenteert: Het onderzoeksrapport Connected Oktober 2011 REDACTIE 2 In Petto vzw presenteert: Het onderzoeksrapport Connected Oktober 2011 REDACTIE Dominique Verschuren In Petto 3 4 Colofon Dit onderzoeksrapport is een realisatie van het In Petto team (Aïda, Ien, Ilse,

Nadere informatie

Nummer 1 December 2011. Cursusaanbod 2012 Gedeeld verdriet Mindfulness Laat je zelf zien

Nummer 1 December 2011. Cursusaanbod 2012 Gedeeld verdriet Mindfulness Laat je zelf zien Nummer 1 December 2011 Cursusaanbod 2012 Gedeeld verdriet Mindfulness Laat je zelf zien LANDELIJK HEEFT 16% VAN DE JONGEREN PSYCHOSOCIALE PROBLEMEN. Scoop richt zich bij coaching, counseling en training

Nadere informatie

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16 Inhoud Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7 Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11 Activiteit 03: Acting out 16 Activiteit 04: Schuld 22 Activiteit 05: Angst 26 Activiteit 06: Verdriet

Nadere informatie

Suïcidepreventiebeleid binnen een organisatie 10/10/2014

Suïcidepreventiebeleid binnen een organisatie 10/10/2014 Wat is een suïcidepreventiebeleid? Suïcidepreventiebeleid binnen een organisatie 10/10/2014 Een stappenplan waarin uitgeschreven staat hoe er binnen een organisatie met suïcidaliteit wordt omgegaan en

Nadere informatie

Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren

Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren Mijn leven veranderde zo n drie jaar geleden. Juist de dag voor mijn mama s verjaardag kreeg ze van mijn vader een kogel door het hoofd. Wonder boven wonder overleefde

Nadere informatie

Profiel van informatiezoekers

Profiel van informatiezoekers Profiel van informatiezoekers Kritisch denken Ik ben iemand die de dingen altijd in vraag stelt 20,91% 45,96% 26,83% 6,3% Ik ben iemand die alles snel gelooft 0% 25% 50% 75% 100% Grondig lezen Ik lees

Nadere informatie

jongeren vanaf 12 jaar

jongeren vanaf 12 jaar Na de schok... de draad weer oppakken Informatie voor jongeren vanaf 12 jaar die betrokken zijn geweest bij een schokkende of ingrijpende gebeurtenis. Na de schok de draad weer oppakken Informatie voor

Nadere informatie

Kinderen, rouw en beeldende therapie

Kinderen, rouw en beeldende therapie Rosanne van Alphen de Roo Kinderen, rouw en beeldende therapie Dingen die je moet weten als je met een rouwend kind te maken hebt De Zwaan, beeldende therapie 1 Kinderen en rouw In dit E-book krijg je

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Onderzoek (v)echtscheidingen

Onderzoek (v)echtscheidingen Onderzoek (v)echtscheidingen 31 augustus 2013 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden samen met Villa Pinedo van 30 juli tot en met 30 augustus, deden 664 jongeren mee waarvan de ouders gescheiden

Nadere informatie

Rouwen. Praten en delen met lotgenoten

Rouwen. Praten en delen met lotgenoten Rouwen Als een dierbaar iemand pas gestorven is en je afscheid van hem of haar hebt moeten nemen, dan voel je je vaak heel wezenloos. Je vraagt je af waarom dit moest gebeuren maar je krijgt geen antwoord.

Nadere informatie

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem Het overlijden van een broer of zus is een ingrijpende gebeurtenis. Toch wordt het onderwerp in de rouwliteratuur doodgezwegen. Tot verbazing van Minke Weggemans. De pastoraal therapeute schreef er daarom

Nadere informatie

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfdoding en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfdoding De Zelfmoordlijn tel. 02 649 95 55 www.zelfmoordlijn.be Werkgroep Verder Voor wie achterblijft na

Nadere informatie

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfmoordgedachten Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfmoordgedachten Zelfmoordlijn 1813 Die kan je bellen, chatten of mailen als je aan zelfdoding denkt. Op de website

Nadere informatie

Onderzoek: Armoede. Publicatiedatum: 6-3- 2014

Onderzoek: Armoede. Publicatiedatum: 6-3- 2014 Onderzoek: Armoede Publicatiedatum: 6-3- 2014 Over dit onderzoek Het onderzoek is een driehoeksmeting bestaande uit een online enquête met zowel open als gesloten vragen, en een asynchrone online focusgroep

Nadere informatie

Ik heb al dikwijls gedacht, ik wou dat ik niet meer wakker werd. Elke avond bid ik dat ik bij mijn overleden man mag zijn.

Ik heb al dikwijls gedacht, ik wou dat ik niet meer wakker werd. Elke avond bid ik dat ik bij mijn overleden man mag zijn. Ouderen in nood: wat zie je, wat kan je doen? Anke Bonnewyn Ik zie het niet meer zitten. Voor wie ben ik hier eigenlijk nog? Ik hoop dat ze mij snel komen halen? Ik heb al dikwijls gedacht, ik wou dat

Nadere informatie

Over kalveren en vlinders

Over kalveren en vlinders Woord vooraf Over kalveren en vlinders Woord vooraf a Over kalveren en vlinders 9 Kalverliefde : de eerste verliefdheid, de eerste keren vlinders in de buik, de verliefdheid van de puberteit. Denk jij

Nadere informatie

Riet Fiddelaers-Jaspers

Riet Fiddelaers-Jaspers WB Echtscheiding versie 19-10 25-10-2007 10:46 Pagina 1 Gedeeld verdriet Het opzetten en begeleiden van groepen voor scheidingskinderen en -jongeren Riet Fiddelaers-Jaspers WB Echtscheiding versie 19-10

Nadere informatie

Onderzoeksrapport MASS. Fase 1

Onderzoeksrapport MASS. Fase 1 Onderzoeksrapport MASS Media adolescenten sociale steun stress Fase 1 1 Beste directieleden en leerkrachten, Enkele maanden geleden nam uw school deel aan de eerste fase van het MASS-onderzoeksproject.

Nadere informatie

Klanttevredenheid. Vereenzaming Ouderen Soest VOS

Klanttevredenheid. Vereenzaming Ouderen Soest VOS 2011 Klanttevredenheid Vereenzaming Ouderen Soest VOS Stichting Welzijn Ouderen Soest Molenstraat 8c 3764 TG Soest 035 60 23 681 info@swos.nl www.swos.nl KvK 41189365 Klanttevredenheidsonderzoek Vereenzaming

Nadere informatie

Hoger onderwijs, lager onderwijs, schoolloopbaan, schoolse vertraging, secundair onderwijs, universitair onderwijs, watervalsysteem, zittenblijven

Hoger onderwijs, lager onderwijs, schoolloopbaan, schoolse vertraging, secundair onderwijs, universitair onderwijs, watervalsysteem, zittenblijven 1. Referentie Referentie Duqué, H. (1998). Zittenblijven en schoolse vertraging in het Vlaams onderwijs. Een kwantitatieve analyse 1996-1997. Onuitgegeven onderzoeksrapport, Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap,

Nadere informatie

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf Artikelen Een terugblik op het ouderlijk gezin Arie de Graaf Driekwart van de kinderen die in de jaren zeventig zijn geboren, is opgegroeid bij twee ouders. Een op de zeven heeft een scheiding van de ouders

Nadere informatie

Onderzoek Stress. 5 Juni 2014. Over het 1V Jongerenpanel

Onderzoek Stress. 5 Juni 2014. Over het 1V Jongerenpanel Onderzoek Stress 5 Juni 2014 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 20 mei tot en met 5 juni 2014 in samenwerking met 7Days, deden 2.415 jongeren mee. Hiervan zijn er 949 scholier en

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Kind-In-Zicht Inhoudsopgave Inleiding Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Als je een tiener en tussen 9 en 12 jaar bent Als je een puber en tussen

Nadere informatie

*Dit is het percentage ten opzichte van het totale aantal dialogen (23.507). Let wel, in één dialoog kunnen meerdere thema's aan bod komen.

*Dit is het percentage ten opzichte van het totale aantal dialogen (23.507). Let wel, in één dialoog kunnen meerdere thema's aan bod komen. THEMA'S TOP 10 TOTAAL thema rangorde aantal % van totaal* relatie tot ouders 1 3401 15% verliefdheid/ aanmaken/afwijzen 2 3380 15% vriendschap/ vrienden helpen/ vrienden maken 3 1936 8% problemen of ruzie

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Cambriana online hulpprogramma

Cambriana online hulpprogramma Dit is deel 1 van het online hulpprogramma van Cambriana. Verwerking van een scheiding 'Breaking up is hard to do' Neil Sedaka Een scheiding is een van de pijnlijkste ervaringen die je kunt meemaken in

Nadere informatie

EEN DIERBARE VERLIEZEN

EEN DIERBARE VERLIEZEN EEN DIERBARE VERLIEZEN 994 Inleiding Deze folder is bedoeld voor nabestaanden. U leest hierin over de gevoelens die u kunt ervaren en hoe u in deze moeilijke tijd goed voor uzelf kunt zorgen. U heeft kort

Nadere informatie

Partnerkeuze bij allochtone jongeren

Partnerkeuze bij allochtone jongeren Partnerkeuze bij allochtone jongeren Inleiding In april 2005 lanceerde de Koning Boudewijnstichting een projectoproep tot voorstellen om de thematiek huwelijk en migratie te onderzoeken. Het projectvoorstel

Nadere informatie

1. Een bijzonder gezin

1. Een bijzonder gezin 1. Een bijzonder gezin Een samengesteld gezin is een bijzonder gezin. Anders dan een gewoon gezin. De meeste gezinnen worden gevormd door een man en vrouw die besluiten hun leven te delen en vervolgens

Nadere informatie

Als je ouders uit elkaar gaan, zit je met heel wat vragen.

Als je ouders uit elkaar gaan, zit je met heel wat vragen. Als je ouders uit elkaar gaan, zit je met heel wat vragen. Kan ik kiezen bij wie ik ga wonen? Is het mijn schuld? Ben ik verplicht om op bezoek te gaan bij papa of mama? Waarom hebben mijn ouders elk een

Nadere informatie

Als je ouders uit elkaar gaan, zit je met heel wat vragen.

Als je ouders uit elkaar gaan, zit je met heel wat vragen. Als je ouders uit elkaar gaan, zit je met heel wat vragen. Kan ik kiezen bij wie ik ga wonen? Is het mijn schuld? Ben ik verplicht om op bezoek te gaan bij papa of mama? Waarom hebben mijn ouders elk een

Nadere informatie

OMGAAN MET NEGATIEVE GEDACHTEN

OMGAAN MET NEGATIEVE GEDACHTEN OMGAAN MET NEGATIEVE Iedereen heeft wel eens last van negatieve gedachten. De één heeft er vaker last van dan de ander. Jij bent iemand die hier gevoelig voor is. In deze sessies leer je hoe je ermee kan

Nadere informatie

Gevaarlijke liefde. Weet jij wie die jongen is? Zit hij ook bij ons op school? Mooi hè, Kim? Maar wel duur! Ik geloof dat hij Ramon heet!

Gevaarlijke liefde. Weet jij wie die jongen is? Zit hij ook bij ons op school? Mooi hè, Kim? Maar wel duur! Ik geloof dat hij Ramon heet! Gevaarlijke liefde Gevaarlijke liefde In de pauze Mooi hè, Kim? Maar wel duur! Weet jij wie die jongen is? Zit hij ook bij ons op school? Als je verliefd wordt ben je in de wolken. Tegelijk voel je je

Nadere informatie

Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen.

Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen. Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen. Het houdt je misschien je leven lang bezig: Wie vertel

Nadere informatie

een dierbare verliezen

een dierbare verliezen een dierbare verliezen een dierbare verliezen U heeft kort geleden iemand verloren. Dat kan heel verwarrend zijn. Vaak is het moeilijk te accepteren dat iemand er niet meer is. Soms is het verdriet of

Nadere informatie

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R PSYCHOSOCIALE GEZONDHEID Jeugd 2010 4 K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R Kinderenonderzoek 2010 Om inzicht te krijgen in de gezondheid van de inwoners in haar werkgebied, heeft de GGD Zuid-Holland

Nadere informatie

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen.

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen. Groep 1, 2 1. Hallo, hier ben ik! 2. Prettig kennis te maken Kinderen leren elkaar beter kennen en ontdekken verschillen en overeenkomsten. 3. Samen in de klas Over elkaar helpen, geholpen worden en afspraken

Nadere informatie

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Als je moeder naar een psychiatrisch ziekenhuis moet... of je vader naar een psychiater... Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Deze brochure werd - met toestemming

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Schoolverlaters bevraagd

Schoolverlaters bevraagd sessie 3 De wereld op de stoep: Schoolverlaters bevraagd Lieven Tusschans Stad Gent Werk en Economie Dienst Werk Schoolverlaters bevraagd Europa 2020 (schoolverlaters, kwalificaties, werkloosheid) Dienst

Nadere informatie

Op de vraag of men de artikelen zelf in het Engels schrijft, gaf één wetenschapper het volgende aan:

Op de vraag of men de artikelen zelf in het Engels schrijft, gaf één wetenschapper het volgende aan: NEDERLANDS, TENZIJ Onderzoek Vakgroep Marktkunde en Marktonderzoek RUG In dit onderzoek zijn de volgende vragen geformuleerd: Welke factoren zijn op dit moment van invloed op de beslissing of Nederlandse

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Signaalkaart Jongeren

Signaalkaart Jongeren Signaalkaart Jongeren Naam: Mike de Boer Inhoudsopgave Inleiding... 3 Signaalkaart Mike... 5 Toelichting op de uitslag... 6 Pagina 2 van 8 Inleiding Op 14 maart 2014 heeft Mike de Boer de Signaalkaart

Nadere informatie

Instructie voor leerlingen.. 5. Gebruik van de lesbrieven. 6. Lesbrief: Wat wil je zijn en worden.. 7. Wat wil je zijn en worden.

Instructie voor leerlingen.. 5. Gebruik van de lesbrieven. 6. Lesbrief: Wat wil je zijn en worden.. 7. Wat wil je zijn en worden. VOORBEELD DE KLAS ALS TEAM (LEERLINGENBOEK) INHOUDSOPGAVE Instructie voor leerlingen.. 5 Gebruik van de lesbrieven. 6 Lesbrief: Wat wil je zijn en worden.. 7 Wat wil je zijn en worden. 11 Wat wil je zijn

Nadere informatie

Jongeren met gescheiden ouders

Jongeren met gescheiden ouders Jongeren met gescheiden ouders Veel jongeren maken mee dat hun ouders uit elkaar gaan. Op dit moment heeft ± 1 op de 6 mensen onder de 21 jaar te maken met een echtscheiding van de ouders. Hoewel een scheiding

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

OMGAAN MET GEVOELIGHEID VOOR ANGST

OMGAAN MET GEVOELIGHEID VOOR ANGST OMGAAN MET GEVOELIGHEID VOOR ANGST Iedereen heeft wel eens last van angstige gevoelens. De één voelt zich vaker angst ig dan de ander. Jij bent iemand die hier gevoelig voor is. In deze sessies leer je

Nadere informatie

Vragenlijst om je Mind-set in kaart te brengen

Vragenlijst om je Mind-set in kaart te brengen Vragenlijst om je Mind-set in kaart te brengen Om je bewust te worden van directe loyaliteiten is het noodzakelijk om alle ideeën, oordelen en de geleefde relationele realiteit van je voorouders in kaart

Nadere informatie

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is.

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Anik Serneels Klinisch psychologe, relatie- en gezinstherapeute, specialisatie narratieve

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor leerkrachten

Na de schok... Informatie voor leerkrachten Na de schok... Informatie voor leerkrachten Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat ingrijpende gevolgen. Als leerkrachten samen met kinderen een aangrijpende

Nadere informatie

Informatie en advies voor ouders

Informatie en advies voor ouders Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders 1 2 Wist u dat de gevolgen van het zien of horen van geweld in het gezin net zo groot zijn als zelf geslagen worden? Ook als het geweld gestopt

Nadere informatie

Verlies & Rouw. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website:

Verlies & Rouw. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: Verlies & Rouw HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Verlies is wanneer je iemand of iets die veel voor

Nadere informatie

Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans

Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans Je kind in balans Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans Op weg naar emotionele stabiliteit UITGEVERIJ BOEKENCENTRUM ZOETERMEER Van Caroline Penninga-de Lange verschenen eerder bij Uitgeverij Boekencentrum:

Nadere informatie

Resultaten enquête jongerenambassadeurs voor sociale inclusie

Resultaten enquête jongerenambassadeurs voor sociale inclusie Resultaten enquête jongerenambassadeurs voor sociale inclusie Datum: 12 november 2013 1 Deelnemers Belangrijk om op te merken in elke communicatie is dat deze enquête peilde bij een 500-tal jongeren over

Nadere informatie

jij Allochtone en autochtone jongeren over partnerkeuze en seksualiteit

jij Allochtone en autochtone jongeren over partnerkeuze en seksualiteit Wat vind jij daar van? nou Allochtone en autochtone jongeren over partnerkeuze en seksualiteit De Rutgers Nisso Groep ontwikkelt in opdracht van ZonMw een website voor en met jongeren met een Turkse, Marokkaanse

Nadere informatie

Dé 14 fundamentele stappen naar geluk

Dé 14 fundamentele stappen naar geluk Dé 14 fundamentele stappen naar geluk Van de Amerikaanse psycholoog Michael W. Fordyce 1. Wees actief en ondernemend. Gelukkige mensen halen meer uit het leven omdat ze er meer in stoppen. Blijf niet op

Nadere informatie

Seksuele vorming: gave (op-)gave

Seksuele vorming: gave (op-)gave Seksuele vorming: gave (op-)gave De Wegwijzer Oosterwolde, 28 januari 2016 Mieneke Aalberts-Vergunst Programma Introductie Stellingen De wereld om ons heen Onze opvoeding Seksualiteit Het Bijbelse beeld

Nadere informatie

Afscheid nemen valt niet mee

Afscheid nemen valt niet mee Vaktherapie beeldend in het basisonderwijs Afscheid nemen valt niet mee De vaktherapeut beeldend bij verlies en rouw Marcella Klamer en Greet Caminada In het septembernummer 2008 van dit tijdschrift hebben

Nadere informatie

Maastrichtse interview met kinder- en jeugdigen versie MIK

Maastrichtse interview met kinder- en jeugdigen versie MIK Maastrichtse interview met kinder- en jeugdigen versie MIK Dr. Sandra Escher Prof. Dr. Marius Romme Stichting Leven met stemmen Bemelen interview@hearing-voices.com Project kinderen en jeugdigen die Stemmen

Nadere informatie

Voorwoord 7. 1 Blijven je ouders je ouders? 13. 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19. 3 Houd ik mijn eigen naam? 23. 4 Wie betaalt er voor mij?

Voorwoord 7. 1 Blijven je ouders je ouders? 13. 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19. 3 Houd ik mijn eigen naam? 23. 4 Wie betaalt er voor mij? Inhoud Voorwoord 7 1 Blijven je ouders je ouders? 13 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19 3 Houd ik mijn eigen naam? 23 4 Wie betaalt er voor mij? 25 5 En als ik zelf geen contact wil? 27 6 Hoe gaat dat, scheiden?

Nadere informatie

Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram,

Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram, Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram, mijn kleine broer Dat is niet van mij mama Dan zegt ze

Nadere informatie

v rlies, v rdriet en rouw Als je definitief afscheid moet nemen

v rlies, v rdriet en rouw Als je definitief afscheid moet nemen v rlies, v rdriet en rouw Als je definitief afscheid moet nemen Alles over verlies, verdriet en rouw Rouwzorg Vlaanderen Informatie en advies over rouwverwerking en mogelijke contacten met andere jongeren

Nadere informatie

Programma Tienerclub. Tienerclub Blok 1 & 5: Adventure 4 Kids Op avontuur met jezelf

Programma Tienerclub. Tienerclub Blok 1 & 5: Adventure 4 Kids Op avontuur met jezelf Programma Tienerclub. Tienerclub Blok 1 & 5: Adventure 4 Kids Op avontuur met jezelf Vijf woensdagmiddagen kunnen jongens en meiden tussen de 10 en 14 jaar op avontuur naar zichzelf. Het kind leert zichzelf

Nadere informatie

Ondernemers staan open voor bedrijfsverkoop, maar moeten mentaal nog een drempel over

Ondernemers staan open voor bedrijfsverkoop, maar moeten mentaal nog een drempel over Ondernemers staan open voor bedrijfsverkoop, maar moeten mentaal nog een drempel over Rapport Marktmonitor 2015 18 September 2015 Colofon In opdracht van: Majka van Doorn Research Consultant 033 330 33

Nadere informatie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie EIGEN BLOED Ik zie het koppie al, zegt de huisarts tegen de dertienjarige Henny Paniek Ze kwam bij hem vanwege buikpijn Dan gaat alles razendsnel Met een ambulance wordt Henny naar het ziekenhuis gebracht

Nadere informatie

Gezondheidsbeleving bij Jongeren in Limburg

Gezondheidsbeleving bij Jongeren in Limburg Gezondheidsbeleving bij Jongeren in Limburg Enkele resultaten uit het Euregionaal jongerenonderzoek 08 rond welbevinden en zelfdoding bij Limburgse jongeren 3de en 5de jaar GSO/2de tot 5de jaar BuSO Ellen

Nadere informatie

CURRICULUM VITAE. Ken jezelf! Inhoud. Doelgroep. Vakgebied. Materialen. Doelen STERKE SCHAKELS

CURRICULUM VITAE. Ken jezelf! Inhoud. Doelgroep. Vakgebied. Materialen. Doelen STERKE SCHAKELS CURRICULUM VITAE In dit lespakket maken jongeren hun cv. Vermits sommige jongeren al van bij het begin van het schooljaar op zoek gaan naar een job of stageplaats, maken ze zeer snel een eerste exemplaar

Nadere informatie

INFORMATIE JONGEREN IN ROUW 13-18 JAAR STICHTING STERRENKRACHT

INFORMATIE JONGEREN IN ROUW 13-18 JAAR STICHTING STERRENKRACHT INFORMATIE JONGEREN IN ROUW 13-18 JAAR STICHTING STERRENKRACHT Voorwoord Beste ouders/verzorgers, Deze informatie is bedoeld om antwoord te geven op vragen als: Hoe ga ik om met het verdriet, angst of

Nadere informatie

MAASTRICHTSE INTERVIEW MET STEMMENHOORDER KINDER- EN JEUGDIGEN VERSIE (MIK) Naaminterviewer:... Naam geïnterviewde:... Adres:......

MAASTRICHTSE INTERVIEW MET STEMMENHOORDER KINDER- EN JEUGDIGEN VERSIE (MIK) Naaminterviewer:... Naam geïnterviewde:... Adres:...... MAASTRICHTSE INTERVIEW MET STEMMENHOORDER KINDER- EN JEUGDIGEN VERSIE (MIK) Naaminterviewer:... Naam geïnterviewde:... Adres:...... Telefoonnummer:... Leeftijd:... Samenstelling leefgroep... Op welke (soort)

Nadere informatie

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL Bij werken, zowel betaald als vrijwillig, hoort leiding krijgen of leiding geven. De vraag wat effectief leiderschap is houdt dan ook veel mensen bezig. De meningen hierover

Nadere informatie

Voor meer informatie over dit onderzoek kunt u contact opnemen met Lisette van Vliet: lisette.van.vliet@eenvandaag.

Voor meer informatie over dit onderzoek kunt u contact opnemen met Lisette van Vliet: lisette.van.vliet@eenvandaag. Onderzoek Sexting 7 april 2015 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 26 februari tot en met 9 maart 2015 deden 1852 jongeren mee, waaronder 961 middelbare scholieren. De uitslag is

Nadere informatie

Samenvatting. Achtergrond van het onderzoek. Doel en vraagstelling van het onderzoek

Samenvatting. Achtergrond van het onderzoek. Doel en vraagstelling van het onderzoek Samenvatting Achtergrond van het onderzoek Tot op heden zijn er in Nederland geen cijfers beschikbaar over de omvang van kindermishandeling. Deze cijfers zijn hard nodig; kennis over de aard en omvang

Nadere informatie

Vroeg Interventiedienst Drugs

Vroeg Interventiedienst Drugs VRIND Vroeg Interventiedienst Drugs Als aan ouders gevraagd wordt wat hun grootste bekommernissen zijn voor hun kinderen in de toekomst, dan scoort 'drugs' zeer hoog. Ouders maken zich zorgen over drugs.

Nadere informatie

Als het echt, niet meer anders kan, dan komt het Onverbiddelijke Echte scheiden.

Als het echt, niet meer anders kan, dan komt het Onverbiddelijke Echte scheiden. Echtscheiding. Als het echt, niet meer anders kan, dan komt het Onverbiddelijke Echte scheiden. Niet het leukste om aan te beginnen...soms doe je er goed aan en kan het niet anders, anderen hebben al eens

Nadere informatie

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Therapie en training, iets voor jou? Als je bij De Hoenderloo Groep komt wonen, heb je vaak al veel meegemaakt in je leven. Het valt niet altijd

Nadere informatie

Reality Reeks - Verwerkingsopdrachten. Onder druk Geen uitweg voor Aïsha

Reality Reeks - Verwerkingsopdrachten. Onder druk Geen uitweg voor Aïsha Reality Reeks - Verwerkingsopdrachten Onder druk Geen uitweg voor Aïsha Lees blz. 5, 6, 7, 8 Wat denk je dat Aïsha wilde doen? Waarom is dat niet gelukt? Is het goed dat de deur van het dak altijd op slot

Nadere informatie

Onderzoek (v)echtscheidingen

Onderzoek (v)echtscheidingen Onderzoek (v)echtscheidingen 31 augustus 2012 Over het onderzoek Aan het onderzoek deden 4.445 ouders mee die in scheiding liggen of die gescheiden zijn op het moment dat ze minderjarige kinderen hadden,

Nadere informatie

TOELICHTING OP HET AANMELDINGSFORMULIER VOOR HET CASUS-OVERLEG

TOELICHTING OP HET AANMELDINGSFORMULIER VOOR HET CASUS-OVERLEG TOELICHTING OP HET AANMELDINGSFORMULIER VOOR HET CASUS-OVERLEG Een casus wordt ingebracht in het casus-overleg door middel van het formulier Schriftelijke aanmelding casus-overleg. Dit formulier wordt

Nadere informatie

Voorwoord 7 Leeswijzer 9

Voorwoord 7 Leeswijzer 9 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Leeswijzer 9 Deel I Traumatische ervaringen 1 Wat kinderen kunnen meemaken 15 2 De reacties van kinderen op trauma 21 3 De impact op het gezin en de school 33 Deel II Kinderen

Nadere informatie

Persoonlijke financiën: Inzicht en overzicht. Resultaten onderzoek Waar blijft mijn geld TNS NIPO

Persoonlijke financiën: Inzicht en overzicht. Resultaten onderzoek Waar blijft mijn geld TNS NIPO Persoonlijke financiën: Inzicht en overzicht Resultaten onderzoek Waar blijft mijn geld TNS NIPO Inleiding Voor u ligt de rapportage naar aanleiding van het onderzoek Waar blijft mijn geld? In totaal hebben

Nadere informatie

s t u d i e De markt van de dood De markt van de dood Oktober 2011

s t u d i e De markt van de dood De markt van de dood Oktober 2011 s t u d i e De markt van de dood De markt van de dood Oktober 2011 Inhoudstafel 1. Doelstellingen 2. Methodologie 3. De herdenking van overleden personen 4. Allerheiligen 5. De begrafenis 6. Conclusies

Nadere informatie

A1) Kennismakingsgesprek over sociale media en internetgebruik

A1) Kennismakingsgesprek over sociale media en internetgebruik Mediawijsheid A1) Kennismakingsgesprek over sociale media en internetgebruik Ik heb samen met de kinderen een gesprek gevoerd over de sociale media en het internet gebruik. Ik heb voor mezelf thuis een

Nadere informatie

Brief voor ouder over thema 1

Brief voor ouder over thema 1 Brief voor ouder over thema 1 Steeds meer scholen besteden aandacht aan sociaal-emotionele vaardigheden en gezondheidsvaardigheden. Niet alleen om probleemgedrag te bestrijden en om ongewenst gedrag te

Nadere informatie

Zelfbeschadiging bij leerlingen Een inleiding

Zelfbeschadiging bij leerlingen Een inleiding Nationaal congres leerlingbegeleiding Zelfbeschadiging bij leerlingen Een inleiding Zeist, 17 maart 1 Destructief gedrag Automutilatie Wat zijn de eerste woorden die bij je boven komen? Wat roept dat bij

Nadere informatie

Wij weten hoe het voelt

Wij weten hoe het voelt www.freya.nl Twitter: @Freya_NL facebook.com/freyanl Wij weten hoe het voelt Om je heen lijkt iedereen zomaar kinderen te krijgen. Bij jou blijft die zo gewenste zwangerschap uit. Bij Freya weten we als

Nadere informatie

NT2-docent, man/vrouw met missie

NT2-docent, man/vrouw met missie NT2docent, man/vrouw met missie Resultaten van de bevraging bij NT2docenten Door Lies Houben, CTOmedewerker Brede evaluatie, differentiatie, behoeftegericht werken, De NT2docent wordt geconfronteerd met

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 12 augustus 2015

PERSBERICHT Brussel, 12 augustus 2015 PERSBERICHT Brussel, 12 augustus 2015 Steeds meer verschillende voornamen, maar Emma en Louis houden stand In 2014 was Emma voor het twaalfde jaar op rij de meest gekozen voornaam bij meisjes, bij jongens

Nadere informatie

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197 Inhoud Aan jou de keuze 7 D/2012/45/239 - isbn 978 94 014 0183 8 - nur 248 Tweede druk Vormgeving omslag en binnenwerk: Nanja Toebak, s-hertogenbosch Illustraties omslag en binnenwerk: Marcel Jurriëns,

Nadere informatie

Kijk maar naar enkele reacties van leerlingen en ouders.

Kijk maar naar enkele reacties van leerlingen en ouders. Inleiding 7 Steeds vaker komen we op school leerlingen tegen van wie de ouders gescheiden zijn. Eén op de drie huwelijken wordt ontbonden en veelal zijn daarbij kinderen betrokken. Uit onderzoek blijkt

Nadere informatie

Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein

Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein Inhoud Wat is seksualiteit? Seksuele vorming in de school? Draagvlak bij school, ouders en leerlingen De rol van de leerkracht Vaardigheden van de leerkracht

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH, 5 april 2015 - Pasen Johannes 20

Ontmoetingskerk - Laren NH, 5 april 2015 - Pasen Johannes 20 Ontmoetingskerk - Laren NH, 5 april 2015 - Pasen Johannes 20 Zal ik mijn man nog tegenkomen na de dood? Zullen we elkaar herkennen? Dat vroeg een vrouw me, enkele weken geleden. De vraag klinkt niet voor

Nadere informatie

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden.

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden. Hoe vertel je het de kinderen? Op een gegeven moment moet je de kinderen vertellen dat jullie gaan scheiden. Belangrijk is hoe en wat je hen vertelt. Houd rekening daarbij rekening met de leeftijd van

Nadere informatie

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Zeeuwse jongeren en alcohol In 2010 is de Zeeuwse campagne Laat ze niet (ver)zuipen! van start

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie Achtergrondinformatie opdracht 1, module 2, les 7 Vriendschappen Vriendjes spelen een belangrijke rol in het leven van een kind. Kinderen spelen met elkaar en maken plezier. En vriendjes leren van elkaar.

Nadere informatie

Een onderzoek naar seksuele voorlichtingslessen onder leerlingen uit de onderbouw van het Nederlands voortgezet onderwijs.

Een onderzoek naar seksuele voorlichtingslessen onder leerlingen uit de onderbouw van het Nederlands voortgezet onderwijs. Een onderzoek naar seksuele voorlichtingslessen onder leerlingen uit de onderbouw van het Nederlands voortgezet onderwijs. Uitgevoerd door Scholieren.com, in opdracht van Rutgers WPF. April/mei 2013 Voorwoord

Nadere informatie

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG INCIDENT Toelichting Deze brochure is een vertaling van de handleiding van Gottman (www.gottman.com) voor het verwerken van ruzies uit het verleden en betreurenswaardige

Nadere informatie

WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ?

WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ? WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ? Inhoud Voorwoord 7 1. Hoe stabiel is uw huwelijk? 9 2. Waarom de Liefdesbank nooit sluit 17 3. Waar zij echt niet zonder kan: Genegenheid 33 4. Waar hij echt niet zonder kan:

Nadere informatie