Gegevens. Scriptiebegeleider prof. dr. V. (Volker) Manuth Afdeling Kunstgeschiedenis

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Gegevens. Scriptiebegeleider prof. dr. V. (Volker) Manuth v.manuth@let.ru.nl Afdeling Kunstgeschiedenis"

Transcriptie

1 Exotische dieren in de schilderkunst van Peter Paul Rubens ANNE JACOBSEN

2 Gegevens Scriptieschrijver Anne Jacobsen Master Kunst- en Cultuurwetenschappen; variant Kunstgeschiedenis Scriptiebegeleider prof. dr. V. (Volker) Manuth Afdeling Kunstgeschiedenis Tweede lezer dr. A. R. (Bram) de Klerck Afdeling Kunstgeschiedenis Instelling Radboud Universiteit Nijmegen Faculteit der Letteren Erasmusplein 1 Nijmegen, Nederland Inleverdatum & periode tweede semester studiejaar (februari - augustus 2012) Afbeeldingen voorblad Peter Paul Rubens, Dronken Silenus [tijger], , Antwerpen. Olieverf op paneel, 212 x 214,5 cm, München, Alte Pinakothek. Peter Paul Rubens, Geboorte van Maria de Medici [leeuw], 1622, Antwerpen/Parijs. Olieverf op paneel, 44,4 x 37,5 cm, onbekend. Peter Paul Rubens, Heilige Hieronymus in zijn Hermitage [leeuw], , Antwerpen. Olieverf op paneel, 186 x 136 cm, Potsdam, Schloss Sanssouci. Peter Paul Rubens, Hendrik IV ontvangt het portret van Maria de Medici [pauw], , Antwerpen/Parijs. Olieverf op doek, 394 x 295 cm, Parijs, Musée du Louvre. Peter Paul Rubens, Hoofd van Medusa [salamander en slangen], ca Antwerpen. Olieverf op doek, 68,5 x 118 cm, Wenen, Kunsthistorisch Museum. Peter Paul Rubens, De Heilige Hieronymus [leeuw], ca. 1615, Antwerpen. Olieverf op doek, 236 x 163 cm, Dresden, Gemäldegalerie. Peter Paul Rubens, Nijlpaard- en krokodiljacht [nijlpaard en krokodil], , Antwerpen. Olieverf op doek, 248 x 321 cm, München, Alte Pinakothek. Peter Paul Rubens, Triomferende Rome [olifanten], ca. 1630, Londen. Olieverf op doek, 86,8 x 163,9 cm, Londen, National Gallery. Peter Paul Rubens, Een satyr perst druiven, een tijger en een luipaard [tijger], ca , Antwerpen. Olieverf op paneel, 33,4 x 24,2 cm, Oxford, Ashmolean Museum. Peter Paul Rubens, Tijger-, leeuwen luipaardjacht [leeuw], , Antwerpen. Olieverf op doek, 256 x 324 cm, Rennes, Musée des Beaux-Arts. Peter Paul Rubens, Leeuw [leeuwenkop], ca. 1613, Antwerpen. Zwart krijt op papier, 25,2 x 28,3 cm, Washington, National Gallery of Art. Peter Paul Rubens en Jan Brueghel de Oude, Adam en Eva in het paradijs [twee papegaaien en aapje], ca. 1615, Antwerpen. Olieverf op paneel, 74,3 x 114,7 cm, Den Haag, Mauritshuis. Peter Paul Rubens, Leeuwin, ca , Antwerpen. Zwart krijt op papier, 39,6 x 23,5 cm, Londen, British Museum. 2

3 Abstract This thesis is about the exotic animals in the pictorial art of the Flemish painter Peter Paul Rubens ( ). This specific research object has never been studied before. The most relevant study about Rubens exotic animals up to now is Arnout Balis Hunting scenes (1986). However, he also studies the not-exotic animals, and Balis focuses exclusively on the hunting scenes. In this study, all the genres in which Rubens painted exotic beasts are included. The main research question is: Which function and meaning do the exotic animals have in the pictorial art of the Flemish Baroque painter Peter Paul Rubens, and how veracious are those images? The first chapter begins with a so called status questionis, in which the most relevant literature for this research is mentioned. There is also a brief biography of Rubens, a summary of his most important pieces of art, and a delineation of the research object. In the next chapter, all the paintings in which exotic animals occur are inventoried - thirty-seven in total. Although not part of the original research object, drawings are also inventoried - thirty-one in total -, since some of these are direct studies for the respective paintings. The exotic animals painted by Rubens are displayed in mythological, religious and historical-allegorical scenes, hunting scenes and self-portraits of Rubens and his second wife Hélène Fourment. The exotic animal that occurs most often is the lion. Besides the lion, Rubens painted tigers and leopards, different species of exotic birds like peacocks and parrots, big animals like elephants and hippo s, camels, and various reptiles. The third chapter is about the studio of Rubens in Antwerp. As it turns out, Rubens did not create all his paintings fully by himself. Numerous students and employees worked in his studio. Some of them participated in the whole painting process, others were specialized in one single object. Frans Snyders ( ) is the most important executive painter of the exotic animals in Rubens pictorial art. The complicated discussion about whether or not these artworks are authentic Rubens paintings is also discussed in this chapter. All the paintings are individually described in the fourth chapter, ordered by genre. The study finds that the animals in the pictorial art have different functions and meanings. For example, some are displayed because of their symbolic meaning, while others are attributed to enable the viewer to identify religious and mythological figures. Other animals are displayed because of their naturalistic characteristics - such as the camels which appear to situate a scene in the eastern world. In the fifth chapter, Rubens sources for his exotic animals are described. The current study finds Rubens had three different sources: the artworks of various ancient and renaissance artists, the encyclopedias in which animals were described and schematic drawn, and the zoos in Brussels and Gent, where they kept lions and other animals. The chapter also discusses the contraposition between naturalistic versus idealized appearances of the animals painted by Rubens. In most paintings, Rubens idealized and emphasized the characteristics of the exotic beasts. Finally, a brief comparison is made between the way Rubens painted lions and the way Frans Snyders and predecessor Albrecht Dürer ( ) did. The study learns that Rubens painted this animal in the most accurate manner. 3

4 Voorwoord Deze scriptie is het resultaat van mijn onderzoek naar de exotische dieren in de schilderkunst van de Vlaamse barokschilder Peter Paul Rubens ( ). Met deze scriptie zal ik de master Kunst- en Cultuurwetenschappen, variant Kunstgeschiedenis, aan de Radboud Universiteit te Nijmegen afronden. Het idee voor deze scriptie is ontstaan tijdens een middagje bladeren door reproducties van schilderijen van Rubens. Zijn kunst heeft me altijd al aangesproken, en gedurende mijn hele studie wist ik dat ik mijn scriptie over deze kunstenaar wilde schrijven. De weelde, kleurigheid en schoonheid van Rubens kunstwerken hebben er zelfs mede voor gezorgd dat ik Kunstgeschiedenis ben gaan studeren. Toch vond ik het moeilijk welk thema ik in mijn afstudeeronderzoek moest aansnijden. Enerzijds was dat het gevolg van de vele genres die Rubens heeft geschilderd en de vele aspecten die ik interessant vind aan zijn kunst, en anderzijds wilde ik de clichéonderwerpen vermijden. Tijdens dat middagje kijken vielen me steeds meer de vele dieren op die Rubens op zijn doeken en panelen heeft weergegeven. Dit zou het onderwerp van mijn scriptie worden. Mijn scriptiebegeleider, prof. dr. Volker Manuth, en ik besloten samen het onderzoeksobject af te bakenen tot de exotische dieren. Dit maakte het onderzoek voor mij eigenlijk meteen nog leuker. De ervaring die ik in het vorige studiejaar heb opgedaan tijdens het schrijven van mijn scriptie voor de master Literatuurwetenschap, heeft mij geholpen tijdens het schrijven van deze scriptie. Dit geldt met name voor het schrijven en formuleren zelf. Maar ook het proces en de opbouw van het scriptieschrijven had ik al ervaren. Het grootste obstakel dat ik ben tegengekomen is dat ik minder ervaring heb met het zelfstandig doen van kunsthistorisch onderzoek. Omdat ik een afwijkende bacheloropleiding heb gevolgd, was dit voor mij minder vanzelfsprekend. Een andere uitdaging was het zeer grote oeuvre van Rubens, waardoor het inventariseren van alle schilderijen met exotische dieren veel tijd kostte. Ondanks deze uitdagingen heb ik heel veel plezier gehad bij het schrijven van deze scriptie. Ik ben dan ook heel blij met het resultaat. In de eerste plaats wil ik mijn scriptiebegeleider Volker Manuth bedanken voor zijn feedback, en voor zijn opbouwende en geruststellende woorden. Bram de Klerck wil ik bedanken voor zijn beoordeling als tweede lezer. Mijn vriend en familie wil ik bedanken voor hun steun tijdens het doen van dit onderzoek en voor hun vertrouwen in mij om een tweede master te gaan volgen en een tweede scriptie met succes te kunnen afronden. Ten slotte wil ik Paula Bouman bedanken voor haar correcties op schrijftechnisch gebied in de laatste fase van het proces. Anne Jacobsen Augustus

5 Inhoudsopgave Gegevens...2 Abstract...3 Voorwoord...4 Inhoudsopgave Inleiding Introductie Status Questionis Peter Paul Rubens: schilder en diplomaat Het omvangrijke en veelzijdige oeuvre van Rubens Afbakening: exotische dieren Inventarisatie: van woeste leeuwen tot met de kaken klapperende nijlpaarden Exotische dieren op de schilderijen van Rubens Getekende studies naar exotische dieren Vele handen maken licht werk: De medewerking van leerlingen en assistenten in Rubens schilderkunst Rubens atelier in Antwerpen: leerlingen en medeschilders Specialist in dierschilderkunst Frans Snyders Problemen rondom het begrip authenticiteit Functie en betekenis van de exotische dieren bij Rubens Het functionele verschil in betekenis tussen functie en betekenis In mythologische taferelen In religieuze scènes In allegorische en historische werken In jachtscènes In zelfportretten Werkelijkheidsgehalte van Rubens exotische dieren Rubens bronnen Weergave naar de natuur versus ideaalbeeld De leeuw bij Rubens medeschilders en voorgangers: Frans Snyders en Albrecht Dürer Tot slot Conclusie Aanbevelingen Bibliografie Verantwoording afbeeldingen Bijlage: Rubens schilderijen en tekeningen met exotische dieren in tabellen

6 1 Inleiding 1.1 Introductie Vandaag de dag zal het deel van de Westerse samenleving dat enige interesse koestert voor kunstgeschiedenis bij de naam Peter Paul Rubens vooral aan de voluptueuze, halfnaakte vrouwelijke figuren denken die hij schilderde. De zogenaamde Rubens-vrouw is tegenwoordig dan ook een redelijk gangbare aanduiding voor een dame met een dergelijk postuur. Datgene wat de voluptueuze vrouw in de zeventiende eeuw vertegenwoordigde - rijkdom en welvaart - is mogelijk een reden voor Rubens geweest om vrouwelijke naakten op die manier af te beelden. Echter gaan er tegenwoordig ook stemmen op dat Rubens als schilder simpelweg een persoonlijke voorkeur had voor dergelijke vrouwelijke figuren. Behalve voluptueuze vrouwelijke naakten schilderde en tekende Peter Paul Rubens nog een heel scala aan andere onderwerpen. Eén van de genres die Rubens meermaals heeft geschilderd is de zogenaamde jachtscène. Niet alleen herten en reeën zijn weergegeven in deze werken, maar ook nijlpaarden en krokodillen, leeuwen, tijgers en luipaarden. Naast jachtscènes werden de exotische beesten tevens afgebeeld in andere genres. In mythologische schilderijen worden deze dieren bijvoorbeeld als vast attribuut van een mythologische figuur afgebeeld, zoals de pauw bij de godin Juno, de echtgenote van oppergod Jupiter. Het onderwerp van dit onderzoek zijn de exotische dieren op de schilderkunst van Peter Paul Rubens. Rubens werd geboren op 28 juni 1577 in Siegen, Duitsland en overleed op 30 mei 1640 op tweeënzestigjarige leeftijd in Antwerpen. Deze stad was na zijn acht jaar durende reis door Italië vanaf het eenendertigste levensjaar zijn vaste thuisbasis geworden. In Antwerpen huisvestte dan ook Rubens schildersatelier. Toch zou de kunstenaar in deze jaren ook nog veel buitenlandse reizen maken, onder meer als gevolg van zijn werk als diplomaat. Rubens werk als tekenaar, maar voornamelijk als schilder, wordt stilistisch gezien doorgaans gecategoriseerd als barok. Naast tekeningen en schilderijen vervaardigde Rubens tevens architectuurontwerpen en ontwerpen voor tapijten. Rubens wordt vaak als een typische self-made man aangeduid, omdat hij niet uit een aristocratische familie kwam, maar desondanks veel roem en rijkdom vergaarde. 1 Het onderzoek naar de manier waarop Rubens dieren afbeeldde wordt afgebakend tot enkel de exotische beesten, omdat het zeer omvangrijke oeuvre een grote verscheidenheid aan dieren omvat. Dit zijn voor het grootste gedeelte paarden, maar ook de duif in de vorm van de Heilige Geest, andere vogels en honden komen zeer vaak voor. Met een oeuvre van ongeveer drieduizend werken, waarvan er rond de tweeduizend zijn bewaard, is het onmogelijk al deze dieren in het onderzoek te betrekken. De onderzoeksvraag van deze studie is: Welke functie en betekenis hebben de exotische dieren in de schilderkunst van de Vlaamse barokschilder Peter Paul Rubens, en hoe waarheidsgetrouw zijn deze weergaven? De methode waarmee deze onderzoeksvraag getracht wordt te beantwoorden is gebaseerd op de, voor kunsthistorici zo gangbare, iconografische theorie van de Duits-Amerikaanse Erwin Panofsky ( ). Iconografie (afgeleid uit het Grieks - letterlijk beeldbeschrijven ) is een onderdeel van de kunstgeschiedenis dat focust op de inhoud of het onderwerp van de beeldende kunst, waarbij stijl niet van belang is. In dit onderzoek is deze theorie een relevant middel om met name het eerste gedeelte van de onderzoeksvraag, welke functie en betekenis hebben de exotische dieren in de 1 Belkin 1998, 4. 6

7 schilderkunst van de Vlaamse barokschilder Peter Paul Rubens?, te kunnen beantwoorden. 2 In hoofdstuk vier zal dit vraagstuk worden ingedeeld naar de vijf genres waarin Rubens exotische beesten schilderde: mythologische taferelen, religieuze scènes, historisch-allegorische en puur allegorische werken, jachtscènes en zelfportretten. Daarbij is het binnen deze studie het meest relevant dat helder uiteen wordt gezet welke betekenis en symbolische waarde de exotische beesten op de schilderijen hebben, en dat binnen het iconografisch programma van het gehele tafereel te plaatsen. Panofsky s iconografische model uit 1939 bestaat uit drie fasen: 1. pre-iconografische beschrijving: identificeren van vormen en het herkennen van een situatie of gebeurtenis door hun onderlinge betrekkingen, en het onderscheiden van de expressieve eigenschappen 2. iconografische analyse: in verband brengen van de artistieke motieven en combinaties daarvan (composities) met thema s of begrippen 3. iconografische interpretatie: opsporen en verklaren van de symbolische waarden met betrekking tot de context van het werk 3 Dit systeem komt neer op een systematische ordening van de volgende drie vragen met betrekking tot een beeldend kunstwerk: 1. Wat is er te zien?; 2. Wat betekent dat?; 3. Welke symbolische waarde heeft dat? Aan de hand van deze drie stappen zal worden getracht de functie en betekenis van de exotische dieren in het werk van Rubens te achterhalen; door achtereenvolgens de dieren te identificeren en beschrijven, door te achterhalen welke betekenis of functie deze dieren in deze specifieke werken hebben (met andere woorden: waarom zijn zij afgebeeld?), en door de symbolische waarde van deze beesten te beschrijven aan de hand van hun mythologische, religieuze of historische betekenis. 1.2 Status Questionis Er bestaat nog geen specifieke studie naar de dieren in het werk van Peter Paul Rubens. Wel deed Arnout Balis in 1986 al eens onderzoek naar de jachtscènes van Rubens. Dit werk, getiteld Rubens: hunting scenes, maakt deel uit van het Corpus Rubenianum; een omvangrijke catalogus die elk schilderij, elke tekening en schets die Rubens ooit maakte wil reproduceren en beschrijven. De reeks bestaat uit negenentwintig studies, elk met een specifiek onderwerp. De studies zijn gebaseerd op het jarenlange onderzoek van de Duitse Rubens-specialist Ludwig Burchard ( ). Het corpus is een voltooiing van Burchard s levenswerk, waar tot nu toe achttien auteurs aan meewerkten. 4 Van alle Rubensstudies gaat Balis het meest in op hoe Rubens dieren afbeeldde - wat het één van de meest relevante studies voor dit onderzoek maakt. Over het leven en werk van Rubens zijn zeer veel studies geschreven. Deze variëren van algemene uiteenzettingen over zijn oeuvre en leven, tot werken die specifieker op een bepaald thema of kunstwerk ingaan. Alleen al in de catalogus van de Universiteit van Antwerpen, de stad die historisch gezien het sterkst verbonden is aan Rubens, zijn bijna achtenvijftighonderd literatuurverwijzingen met als onderwerp Rubens te vinden. 5 De belangrijkste biografieën die in dit onderzoek worden gebruikt zijn Rubens van Kristin Lohse Belkin uit 1998, en Peter Paul Rubens van Hans Gerard Evers uit Evers heeft een erg uitgebreide en gedetailleerde biografie geschreven, waarbij hij voortdurend het leven en werk van Rubens in een bredere cultuurhistorische context 2 Bij de beantwoording van de tweede deelvraag, en hoe waarheidsgetrouw zijn deze weergaven?, is in de eerste plaats sprake van empirisch onderzoek, maar ook de iconografie zal hierbij aan bod komen. 3 Panofsky 1994, Rubenianum, Corpus Rubenianum, geraadpleegd op Universiteit Antwerpen, UA-catalogus, Onderwerp Rubens, geraadpleegd op

8 plaatst. De biografie van Rubensexpert Belkin is echter de meest overzichtelijke; in tien periodes bespreekt ze Rubens leven, de genres en kunstwerken waar hij in die periode aan werkte, en in welke landen en voor welke opdrachtgevers Rubens schilderde. Ook de contemporaine anekdotes van onder meer Joachim von Sandrart uit 1675 zijn relevant, onder meer voor de bestudering van de manier waarop Rubens atelier was georganiseerd. Doordat Rubens ook bij niet-kunstkenners een relatief bekende kunstenaar is, zijn er tevens veel minder professionele (overzichts)werken over hem verschenen. Rubens culturele status is tegenwoordig dan ook vergelijkbaar met een schilder als de wat latere Rembrandt van Rijn (1606/ ). Een vergelijkbaar onderzoek als deze is het onderzoek van de Oostenrijkse Fritz Koreny in Albrecht Dürer und die Tier- und Pflanzenstudien der Renaissance (1985), naar de dieren- en plantenstudies van de Duitse schilder Albrecht Dürer ( ). Koreny is gespecialiseerd in de Duitse schilderkunst uit de periode Het onderzoek naar Dürer s dieren en planten is daardoor vanuit een kunsthistorisch perspectief uitgevoerd, zonder dat de auteur specifieke biologische kennis heeft. Koreny inventariseert in eerste instantie de dieren- en plantenstudies van Dürer, en onderzoekt vervolgens onder meer de overlevering van flora- en faunathema s in de renaissance, de manier waarop Dürer paarden en hazen weergeeft, en de context - met name de voorgangers en medeschilders - van Dürer. Koreny behandelt een zeer omvangrijk scala aan flora- en faunathema s en kunstobjecten. In tegenstelling tot Rubens maakte Dürer dan ook veel individuele dieren- en plantenstudies, zoals een schets van een struisvogel in 1508, die zich tegenwoordig in het Kupferstichkabinett in Berlijn bevindt. (afb. 1) Het werk van Koreny wordt in deze studie voornamelijk gehanteerd als voorbeeldonderzoek. Afbeelding 1 Albrecht Dürer, Struisvogel, 1508, Neurenberg. Bruin potlood op papier, 28,0 x 19,5 cm, Berlijn, Staatliche Museen Preußischer Kulturbesitz, Kupferstichkabinett. Algemene catalogi van Rubens kunstwerken zijn tevens relevant binnen dit onderzoek, aangezien in hoofdstuk twee in eerste instantie een inventarisatie wordt gemaakt van de schilderijen en studies waar Rubens exotische dieren op heeft weergegeven. Naast tentoonstellingscatalogi, wordt daarvoor onder meer Rubens: selected drawings deel I-II van Julius Samuel Held uit 1959 gebruikt. Reproducties van Rubens kunstwerken worden in de meeste gevallen overgenomen van de digitale collecties van de desbetreffende musea. Tevens worden er enkele studies over specifieke kunstwerken van Rubens gebruikt, met name uit kunsthistorische periodieken, zoals: In kompagnie geordonneert en geschildert: een onderzoek naar de ontstaansgeschiedenis van het Aardse Paradijs van Peter Paul Rubens en Jan Brueghel d. O. van Dorien Tamis uit Daarnaast zijn studies naar de context waarin Rubens werk tot stand kwam van belang. Een belangrijk algemeen werk is in die zin het deel De zeventiende-eeuwse schilderkunst in de Zuidelijke Nederlanden van Hans Vlieghe in De schilderkunst der Lage Landen: deel 2 De zeventiende en achttiende eeuw uit Een specifiekere studie die de context van Rubens schilderkunst beschrijft is bijvoorbeeld Rubens and the archaeology of myth, : visual and poetic memory van Aneta Georgievska-Shine uit Daarnaast worden er nog een aantal studies gebruikt die niet uitsluitend over Rubens gaan, maar wel de historische of culturele context beschrijven van de tijd waarin Rubens zijn kunst vervaardigde, bijvoorbeeld: A Bestiary for Saint Jerome: Animal symbolism in European 8

9 Religious Art van Herbert Friedmann uit 1980, Werken aan Kunst: Economische en bedrijfskundige aspecten van de kunstproductie van Paul Huys Janssen uit 1995, en The golden age of Maria de Medici van Susan Saward uit Ook komen er enkele studies aan bod die over medeschilders of belangrijke voorgangers van Rubens gaan, zoals: e r inocero ro rer to Stubbs, van T. H. Clarke uit 1986, en Jan Brueghel the Elder - The entry of the animals into Noa ark van Arianne Faber Kolb uit Ten slotte komen algemenere werken over bijvoorbeeld de mythologie, religie en symbolische betekenissen van dieren aan bod, zoals: Van Achilles tot Zeus: De klassieke mythologie in de kunst van Eric M. Moormann en Wilfried Uitterhoeve uit Een werk dat bijzonder nuttig is in hoofdstuk vier, waarin de functie en betekenis van exotische dieren bij Rubens wordt bestudeerd, is de zogenaamde Physiologus; een Grieks document uit de tweede eeuw na Christus waarin beschrijvingen van dieren, planten en stenen en hun symbolische betekenissen worden gegeven. In dit onderzoek wordt de Nederlandse vertaling van theoloog Fred Ledegang uit 1994 gehanteerd. Ook de antieke encyclopedie van Plinius (23/24-79), in de Nederlandse vertaling van Joost van Gelder, Mark Nieuwenhuis en Ton Peters uit 2005, is van belang in het vierde hoofdstuk. Dat geldt tevens voor het Lexikon der Tiersymbole: Tiere als Sinnbilder in der Malerei des Jahrhunderts van Sigrid en Lothar Dittrich uit 2004; aangezien in deze studie tevens de symboliek van Rubens exotische dieren aan bod komt. 1.3 Peter Paul Rubens: schilder en diplomaat Peter Paul Rubens, ook wel Petrus Paulus Rubens genoemd, werd op 28 juni 1577 geboren in het dorp Siegen in Westfalen, een streek in de westelijke Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen. Zijn vader, de protestante Jan Rubens, was werkzaam als stadssecretaris in Antwerpen voordat het gezin deze stad ontvluchtte voor het bewind van de Spaanse generaal Fernando Álvarez de Toledo ( ), die landvoogd van de Nederlanden werd aan het begin van de Tachtigjarige Oorlog. Rubens moeder was de katholieke Maria Pypelinckx. Het gezin bestaat naast Peter Paul uit nog een zoon, Filips, en een dochter, Blandina. In het jaar 1578 verhuizen ze naar Keulen. 6 Nadat Jan Rubens op 1 maart 1587 overleed, keerde de weduwe met haar drie kinderen in 1589 terug naar Antwerpen. Vlak daarvoor had het echtpaar zich nog officieel bekeerd tot het katholicisme, wat tevens de religie van hun kinderen was. Na twaalf jaar in Duitsland te hebben geleefd, verhuizen de (financiële) zorgen met het gezin mee naar Antwerpen. Zowel in Duitsland als in Antwerpen speelde Rubens jeugd zich af in roerige tijden. Wel ging Rubens naar de relatief goede, Latijnse school van Rombout Verdonck. 7 Al snel gaat Rubens in de leer bij verschillende schilders. Allereerst in 1591, op veertienjarige leeftijd, bij de lokale landschapsschilder Tobias Verhaeght ( ). Verhaeght was indertijd geen zeer belangrijke schilder - waarschijnlijk ging Rubens bij hem in de leer vanwege de verre familieband en daardoor de lage kosten. Na een jaar kon Rubens door naar een zijn tweede leraar: Adam van Noort ( ). Van Noort heeft tegenwoordig ongeveer dezelfde status als Verhaeght, maar indertijd genoot hij de reputatie van een populaire kunstenaar. 8 In het jaar 1594 of 1595 verhuist Rubens door naar het atelier van zijn derde en meest vooraanstaande leermeester: schilder Otto van Veen ( ). Hij was toen één van de meest bewonderde schilders van Antwerpen en heeft tevens als enige kunstenaar zichtbare invloed gehad op het vroege werk van Rubens. 9 Van Veen wordt gezien als een zogenaamde pictor doctus, oftewel een geleerde schilder. Hij bracht Rubens allerhande kennis en 6 Vlieghe 2007, Belkin 1998, Belkin 1998, Vlieghe 2007, 23. 9

10 ervaring bij en bracht hem in contact met belangrijke intellectuele mensen. 10 Rubens moeder Maria stimuleerde hem om naast het ontwikkelen van zijn schilderstalenten, ook kennis van taal en wetenschap op te doen. Deze vaardigheden hebben Rubens in zijn latere diplomatieke activiteiten geholpen. In 1598 rondde Rubens zijn opleiding bij Van Veen af en werd hij bevorderd tot meester van het Antwerpse Sint-Lucasgilde. 11 Na zijn scholing en eerste kunstwerken in Antwerpen te hebben voltooid, vertrekt de tweeëntwintigjarige Rubens op 9 mei 1600 naar Italië. Dit doet hij samen met zijn Vlaamse leerling Deodat del Monte ( ). Al vrij snel wordt Rubens de vaste hofschilder van de hertog van Mantua; Vincenzo Gonzaga ( ). Echter had Rubens ook de tijd om andere delen van Italië te bekijken, zoals Venetië. Hier zag hij veel werken van Italiaanse meesters, zoals van Titiaan ( ) en Paolo Veronese ( ). 12 Tegen het einde van 1601 krijgt Rubens de mogelijkheid om naar Rome te gaan, om daar voor de hertog kopieën van Griekse kunstwerken (of Romeinse kopieën daarvan) - voornamelijk schetsen van sculpturen - te vervaardigen. 13 Voor zichzelf verzamelde en bewerkte Rubens kopieën van Italiaanse renaissance kunstwerken gemaakt door anderen. 14 De hertog van Mantua waardeerde naast Rubens schilderskwaliteiten ook diens diplomatieke vaardigheden. In maart 1603 stuurt hij Rubens daarom naar Spanje voor een vredelievende missie. Opmerkelijk is het feit dat Rubens indertijd meer als diplomaat en edelman werd gezien dan als kunstenaar. 15 Eind 1603 zal Rubens weer uit Spanje vertrekken, en na enkele omzwervingen door andere delen van Italië komt hij begin 1604 weer in Mantua aan. 16 Pas vanaf die terugkeer kreeg Rubens opdrachten van de hertog die hij graag wilde. Zo voltooide hij in 1605 drie schilderijen voor het koor van de jezuïetenkerk Santa Trinità in Mantua. 17 Vervolgens vertrekt Rubens aan het einde van 1605 weer naar Rome, waar hij tot 1608 zal blijven. Het eerste jaar woont hij daar samen met zijn broer Filips, die als bibliothecaris werkzaam was voor kardinaal Scanio Colonna. De belangrijkste opdracht die Rubens in deze jaren kreeg was de decoratie van het hoogaltaar van de Santa Maria in Vallicella. 18 In 1608 overlijdt Rubens moeder Maria en vanaf dat moment vestigt hij zich definitief in Antwerpen. Echter hoopte hij ooit nog eens terug te kunnen keren naar Italië. 19 In 1609 wordt Rubens aangenomen als hofschilder van de aartshertogen van de Zuidelijke Nederlanden Albrecht VII van Oostenrijk ( ) en Isabella van Spanje ( ) in Brussel. Ondanks dat blijft zijn atelier gevestigd in Antwerpen. In datzelfde jaar trouwt hij op 3 oktober met Isabella Brant, een nichtje van de vrouw van zijn broer Filips. Al voor zijn aanstelling als hofschilder krijgt Rubens opdrachten voor altaarstukken voor de belangrijkste kerken van Antwerpen, alsook voor kerken in omliggende steden. Zo vervaardigde hij indertijd verschillende versies van de Aanbidding der Wijzen. 20 In 1610 wordt Rubens gevraagd zijn tot dan toe belangrijkste altaarstuk voor Antwerpen te schilderen: de Kruisoprichting voor de Sint-Walburgiskerk. Deze kerk bestaat nu niet meer, en tegenwoordig is de triptiek gevestigd in de Antwerpse kathedraal. Even later, in 1611, krijgt Rubens opdracht nog een grote triptiek te schilderen; de Kruisafneming. In datzelfde jaar overlijdt zijn broer Filips. 21 Het eerste decennium dat Rubens weer terug is in Antwerpen, is extreem druk voor de schilder. Zo was hij 10 Janssen 1995, Belkin 1998, Belkin 1998, Vlieghe 2007, Belkin 1998, Belkin 1998, Antwerpen 1977, Belkin 1998, Belkin 1998, Vlieghe 2007, Belkin 1998, 96, Belkin 1998,

11 verantwoordelijk voor meer dan zestig altaarstukken, was hij druk met het decoratieve programma van de nieuwe Jezuïetenkerk in Antwerpen, met individuele werken voor particuliere klanten en de open markt, met ontwerpen voor tapijten en titelpagina s en ten slotte met de controle over de drukken van zijn eigen schilderijen. 22 In dit decennium krijgt hij daarnaast drie kinderen: Clara Serena in 1611 (overlijdt al in 1623), Albert in 1614 en Nicolaas in Na verloop van tijd, in de periode , gaat Rubens samenwerken met onder meer de schilders Jan Brueghel de Oude ( ) en Frans Snyders ( ). In 1616 komt daarnaast Antoon van Dyck ( ) in zijn atelier werken. Van Dyck blijft daar totdat hij naar Engeland vertrekt in In de opeenvolgende jaren vervaardigt Rubens meerdere belangrijke schilderijen, waaronder Daniël in de leeuwenkuil in 1618 (huidige bewaarplaats National Gallery of Art in Washington) en in 1620 negenendertig plafondschilderingen op doek en drie altaarstukken voor de Antwerpse jezuïtische Carolus Borromeuskerk. In 1621 krijgt Rubens de prestigieuze opdracht van Maria de Medici ( ), koningin van Frankrijk, om de zogenaamde Medici-cyclus te schilderen voor het Palais de Luxembourg in Parijs. De cyclus bestaat uit eenentwintig schilderijen over het leven van Maria de Medici. 25 In verband met deze opdracht reist Rubens in de periode meermaals naar Parijs. Daar ontmoet hij onder meer de invloedrijke Franse astronoom, classicus en kenner van de kunsten en wetenschap Nicolas-Claude Fabri de Peiresc ( ), waarna zijn werkzaamheden als diplomaat echt van start gaan. Zo voert hij onder meer vredesonderhandelingen uit over de Nederlanden in opdracht van aartshertogin Isabella. 26 In het jaar 1624 wordt Rubens geadeld door de Spaanse koning Filips IV ( ). 27 Tijdens de plechtige onthulling van de Medici-cyclus in 1625 in Parijs ontmoet hij de hertog van Buckingham George Villiers ( ). 28 Na de Medici-cyclus begint Rubens aan de Tenhemelopneming van Maria voor de Antwerpse kathedraal. Een jaar later reist Rubens naar Rotterdam, Delft, Amsterdam en Utrecht voor geheime ontmoetingen met schilder en gunsteling van de hertog van Buckingham Balthasar Gerbier ( ). 29 Naast zijn diplomatieke bezigheden, blijft Rubens constant werkzaam als schilder en behoudt hij al die tijd zijn atelier in Antwerpen. In 1627 begint hij aan de Eucharistiereeks voor het klooster van de Descalzas Reales in Madrid. Een jaar later start Rubens aan een cyclus voor de Franse koning Hendrik IV ( ), echtgenoot van Maria de Medici. Deze cyclus was bestemd voor het Palais du Luxembourg in Parijs, als aanvulling op de Medici-cyclus, maar werd nooit voltooid. Wel completeert Rubens in dat jaar de Madonna met heiligen voor de Sint-Augustinus in Antwerpen. In 1628 vertrekt Rubens tevens op een diplomatieke missie naar Madrid. Daar ontmoet hij onder meer de Spaanse schilder Diego Velázquez ( ), hofschilder van koning Filips IV. Zelf schildert Rubens hier een ruiterportret van de koning en andere portretten van de Spaanse Koninklijke familie. 30 Daarnaast pakt Rubens in Madrid zijn oude gewoonte op om Italiaanse meesters te kopiëren, zoals werk van Titiaan. 31 Op 29 april 1629 vertrekt Rubens uit Madrid, waarna hij via Parijs, Brussel en Antwerpen doorreist naar Londen. Aldaar helpt Rubens mee met het voorbereiden van het vredesverdrag met Spanje. Tevens schildert hij daar in opdracht van koning Karel I ( ) de 22 Belkin 1998, Belkin 1998, Antwerpen 1977, Evers 1946, Evers 1946, , Belkin 1998, Evers 1946, Belkin 1998, Belkin 1998, 203, Vlieghe 2007,

Rubens, Van Dyck & Jordaens Vlaamse schilders uit de Hermitage. Dit werkboekje is van:

Rubens, Van Dyck & Jordaens Vlaamse schilders uit de Hermitage. Dit werkboekje is van: Rubens, Van Dyck & Jordaens Vlaamse schilders uit de Hermitage Dit werkboekje is van: Hallo! Je gaat binnenkort op bezoek in het museum Hermitage Amsterdam. Het woord Hermitage spreek je uit als hermitaasje.

Nadere informatie

2 Eeuw van het Verstand

2 Eeuw van het Verstand 2 Eeuw van het Verstand Caravaggio, 1600 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de barok in Zuid-Europa en de Gouden Eeuw in Nederland. Zowel in de 16e als de 17e eeuw leefden een aantal van de

Nadere informatie

Theodoor van Thulden ('s-hertogenbosch 1606 - 's-hertogenbosch 1669)

Theodoor van Thulden ('s-hertogenbosch 1606 - 's-hertogenbosch 1669) De barok (1600 1720) In de noordelijke Nederlanden vormde de rijke stedelijke burgerij de belangrijkste groep opdrachtgevers. Zij schilderden vooral onderwerpen uit het dagelijks leven en de natuur: landschappen,

Nadere informatie

Persbericht. Rubens: schetsen en zilverwerk! 25 september 2014

Persbericht. Rubens: schetsen en zilverwerk! 25 september 2014 Persbericht 25 september 2014 Rubens: schetsen en zilverwerk! De Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België verwelkomen twee uitzonderlijke zilverstukken geïnspireerd door Rubens. Deze bruikleen

Nadere informatie

PASPOORTEN BOVENBOUWERS.NL

PASPOORTEN BOVENBOUWERS.NL PASPOORTEN M.C. Escher 17 juni 1898 27 maart 1972 Leeuwarden Tekeningen die niet klopten. Maurits Cornelius Escher werd geboren in in 1898 in een Friese familie. Hij was de jongste thuis en zijn familie

Nadere informatie

Figuur 3: Achterkant paneel Filips de Schone, 24x15 cm (inclusief lijst 31 x 22 cm), Huis Bergh, s- Heerenberg.

Figuur 3: Achterkant paneel Filips de Schone, 24x15 cm (inclusief lijst 31 x 22 cm), Huis Bergh, s- Heerenberg. Afbeeldingen Figuur 1: Toegeschreven aan atelier van de Meester van de Magdalena Legende, Portret van Filips de Schone, Olieverf op paneel, 24x15 cm, Huis Bergh, s-heerenberg. Figuur 2: Toeschreven aan

Nadere informatie

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II Take Home Examen Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman i444049 Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II De Amerikaanse filosoof Nelson Goodman heeft een boek geschreven, genaamd Ways of Worldmaking.

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Geertgen tot sint jans man van smarten

Geertgen tot sint jans man van smarten Geertgen tot sint jans man van smarten Eén van de topstukken van Museum Catharijneconvent in Utrecht is het kleine paneeltje Man van Smarten geschilderd door Geertgen tot Sint Jans. Van de schilder Geertgen

Nadere informatie

RUBRIEKSINDELING. Instituut Kunstgeschiedenis

RUBRIEKSINDELING. Instituut Kunstgeschiedenis RUBRIEKSINDELING K.IN Instituut Kunstgeschiedenis Januari 2013 VOORWOORD Deze VOLLEDIG UITGESCHREVEN VERSIE van de indeling van de bibliotheek heeft de bedoeling om -in combinatie met een eveneens aanwezige

Nadere informatie

2 Vroege renaissance 2.1

2 Vroege renaissance 2.1 2 Vroege renaissance Giotto di Bondone, rond 1315 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de 14e eeuwse kunstenaar Giotto di Bondone, die in Italië een nieuwe kunststijl introduceerde. Voor het

Nadere informatie

Rembrandts. late leerlingen In de leer bij een genie. David de Witt Leonore van Sloten Jaap van der Veen

Rembrandts. late leerlingen In de leer bij een genie. David de Witt Leonore van Sloten Jaap van der Veen Rembrandts late leerlingen In de leer bij een genie David de Witt Leonore van Sloten Jaap van der Veen Museum Het Rembrandthuis Amsterdam 2015 Inhoud Voorwoord 11 Bruikleengevers 13 1 Rembrandts late leerlingen

Nadere informatie

Vrouwen aan de macht Markiezinnen van Bergen op Zoom

Vrouwen aan de macht Markiezinnen van Bergen op Zoom Vrouwen aan de macht Markiezinnen van Bergen op Zoom Portret van een vriendschap Moeizaam manoeuvreren Corte deductie Het heikele punt van de religie Portretruil Politiek ongelukkige partnerkeuze Portret

Nadere informatie

Week 3. De Reformatie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com

Week 3. De Reformatie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com Week 3. De Reformatie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com Inhoud college Bespreking opdracht 4 Pauze Bespreking opdracht 5 Opdracht 4 Studenten kunnen uitleggen

Nadere informatie

Koningsstraat 20. Brussel

Koningsstraat 20. Brussel Koningsstraat 20 Brussel De Koningsstraat nr. 20 is gelegen in de nabijheid van het Koninklijk Paleis en het Parlement in Brussel. Hier zijn de Directie en enkele afdelingen van de bank gevestigd en op

Nadere informatie

George Hendrik Breitner (1857-1923)

George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner werd op 12 september 1857 in Rotterdam geboren. Al van kleins af aan wilde hij het liefst historieschilder

Nadere informatie

Artlease Utrecht [Expositie Toyin Loye] zomer 2012

Artlease Utrecht [Expositie Toyin Loye] zomer 2012 Artlease Utrecht [Expositie Toyin Loye] zomer 2012 De eerste gedachten die in mij opkomen bij Toyin Loye zijn: warm, sympathiek, hoffelijk, bescheiden en trots. Een Nigeriaanse kunstenaar met een aristocratische

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL. beeldende vakken CSE GL en TL. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-GL en TL. beeldende vakken CSE GL en TL. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 66 punten

Nadere informatie

De Tuin. der Lusten. Het is een psychische werkelijkheid, wat je daar ziet gaat over jou

De Tuin. der Lusten. Het is een psychische werkelijkheid, wat je daar ziet gaat over jou 22 BOVENBOUW De Tuin der Lusten TEKST EVELIEN NIJEBOER BEELD JEROEN BOSCH Uren kan je kijken naar dit schilderij van Jeroen Bosch. Niet alleen omdat er zoveel op staat, maar ook omdat al die taferelen

Nadere informatie

Bijschriften persbeelden Het Verhaal van Brabant

Bijschriften persbeelden Het Verhaal van Brabant Bijschriften persbeelden Het Verhaal van Brabant Hieronder het beeldmateriaal (lage resolutie) met bijschriften dat op dit moment beschikbaar is. Voor meer informatie over dit persbericht of hoge resolutie

Nadere informatie

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.!

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.! De renaissance Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis. Deze term betekent letterlijk de wedergeboorte, en is een kunststroming uit

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

KIJK EN VERGELIJK DE LEERLING ALS KUNSTKENNER

KIJK EN VERGELIJK DE LEERLING ALS KUNSTKENNER KIJK EN VERGELIJK DE LEERLING ALS KUNSTKENNER VOORAF Het programma Kijk en vergelijk. De leerling als kunstkenner is gericht op het goed kijken en vergelijken van werken van verschillende kunstenaars.

Nadere informatie

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen Klee Lesmateriaal groep 5 en 6 deel 1: klassikale les op school bij de tentoonstelling Klee en Cobra Het begint als kind 28.01-22.04 2012 en Cobra Opnieuw beginnen Dit is Paul Klee En dit ook. En dit is

Nadere informatie

De weg naar Van Eyckoverzicht toegezegde werken

De weg naar Van Eyckoverzicht toegezegde werken De weg naar Van Eyckoverzicht 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 De weg naar Van Eyckoverzicht 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 De weg naar Van Eyckoverzicht

Nadere informatie

Inleiding op het thema

Inleiding op het thema Inleiding op het thema In de bijbel en in het geloof zijn beelden en symbolen belangrijk. God is zo anders dan wij kunnen bedenken, dat je niet zomaar over Hem kunt spreken. Over die onbekende wereld van

Nadere informatie

iconografische en Iconologische benadering van het werk door Peter Paul Rubens: SAMSON & DELILAH

iconografische en Iconologische benadering van het werk door Peter Paul Rubens: SAMSON & DELILAH iconografische en Iconologische benadering van het werk door Peter Paul Rubens: SAMSON & DELILAH We zien een werk in een nachtelijke sfeer met in het midden een liggende (gespierde) man op de schoot van

Nadere informatie

Rembrandt en de Bijbel

Rembrandt en de Bijbel Rembrandt en de Bijbel POSE CHRISTENDOM HAV0/VWO 4 - CSG CALVIJN GODSDIENST De profetie van Simeon aan Maria olieverf op paneel (55 44 cm) 1628 Kunsthalle, Hamburg - Duitsland 1 Wat gaan jullie doen? Als

Nadere informatie

Kunstwerken Rembrandt-Caravaggio. Proloog

Kunstwerken Rembrandt-Caravaggio. Proloog Kunstwerken - Proloog De heilige Andreas aan het kruis, ca. 1607 Cleveland, The Cleveland Museum of Art, Leonard C. Hanna Jr. Fund, 1976.2 202.5 x 152.7 cm Hendrick ter Brugghen De ongelovige Thomas, ca.

Nadere informatie

Kopstukken. Vorsten, regenten & burgers. Hollanders in beeld

Kopstukken. Vorsten, regenten & burgers. Hollanders in beeld Kopstukken Vorsten, regenten & burgers Hollanders in beeld VORSTEN, REGENTEN & BURGERS Wie liet er een portret van zich maken? In de Gouden Eeuw ging het goed met Holland. Burgers werden steeds rijker.

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

TANTE BETSIE. Charles & Herman Horsthuis. (Elisabeth Helena Henriëtte Issels) (Arnhem 11 oktober 1885 Haarlem 29 oktober 1943)

TANTE BETSIE. Charles & Herman Horsthuis. (Elisabeth Helena Henriëtte Issels) (Arnhem 11 oktober 1885 Haarlem 29 oktober 1943) Charles & Herman Horsthuis TANTE BETSIE (Elisabeth Helena Henriëtte Issels) (Arnhem 11 oktober 1885 Haarlem 29 oktober 1943) De kunstzinnige familie Issels, waaruit wij mede voortgekomen zijn, telde één

Nadere informatie

Examen VWO. Tekenen, handenarbeid, textiele werkvormen (oude stijl en nieuwe stijl)

Examen VWO. Tekenen, handenarbeid, textiele werkvormen (oude stijl en nieuwe stijl) Tekenen, handenarbeid, textiele werkvormen (oude stijl en nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 30 mei 9.00 11.30 uur 20 02 Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

ART HISTORY. V4 Renaissance 1400-1530

ART HISTORY. V4 Renaissance 1400-1530 ART HISTORY V4 Renaissance 1400-1530 Tijdlijn Renaissance = wedergeboorte van de klassieke cultuur De klassieken zijn het grote voorbeeld. Het aardse leven is belangrijk. De mens bepaalt het eigen lot.

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2011 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor dit examen zijn maximaal punten

Nadere informatie

De dood van Decius Mus, 1618, boven, of De Leeuwenjacht, onder. Allemaal voorbeelden van Serpentinata, een slingerende beweging in de compositie.

De dood van Decius Mus, 1618, boven, of De Leeuwenjacht, onder. Allemaal voorbeelden van Serpentinata, een slingerende beweging in de compositie. VVKS 10 Compositie Aan de hand van allerlei beeldmateriaal heb ik jullie een indruk willen geven van het begrip compositie. Een indruk, meer ook niet. Er valt nog zo veel meer over te vertellen en te bekijken.

Nadere informatie

museabrugge.be MUSEA BRUGGE PERSDOSSIER NIEUW TOPSTUK VOOR GROENINGEMUSEUM

museabrugge.be MUSEA BRUGGE PERSDOSSIER NIEUW TOPSTUK VOOR GROENINGEMUSEUM museabrugge.be MUSEA BRUGGE PERSDOSSIER NIEUW TOPSTUK VOOR GROENINGEMUSEUM HET GROENINGEMUSEUM PAKT UIT MET EEN TOT NOG GROENINGEMUSEUM Het Brugse Groeningemuseum staat wereldwijd bekend omwille van zijn

Nadere informatie

Huygens Institute - Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences (KNAW)

Huygens Institute - Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences (KNAW) Huygens Institute - Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences (KNAW) Citation: J. Bruyn, Levensbericht R.A. d' Hulst, in: Levensberichten en herdenkingen, 1997, Amsterdam, pp. 15-18 This PDF was made

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2006

Examen VMBO-GL en TL 2006 Examen VMBO-GL en TL 2006 tijdvak 1 vrijdag 19 mei 13.30-15.30 uur BEELDENDE VAKKEN CSE GL EN TL Bij dit examen hoort een afbeeldingenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Escher in Het Paleis. Wiskundepakket. Inleiding. M.C. Escher en Wiskunde. De wiskunde educatie van Escher in Het Paleis

Escher in Het Paleis. Wiskundepakket. Inleiding. M.C. Escher en Wiskunde. De wiskunde educatie van Escher in Het Paleis Escher in Het Paleis Wiskundepakket Inleiding M.C. Escher en Wiskunde De wiskunde educatie van Escher in Het Paleis M.C. Escher en Wiskunde Hieronder volgt de inleiding van de wiskunde educatie voor middelbare

Nadere informatie

PERSBERICHT 16 januari 2015

PERSBERICHT 16 januari 2015 Van: Carina Blokzijl Museum Gouda [Carina.Blokzijl@museumgouda.nl] Verzonden: vrijdag 16 januari 2015 12:36 Onderwerp: van Michel tot Israels Bijlagen: GeorgesMichel_Gezicht_op_de_heuvel_van_Montmartre.jpg;

Nadere informatie

Mens- en wereldbeeld - HV 12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/61301

Mens- en wereldbeeld - HV 12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/61301 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 25 June 2015 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/61301 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Beeldenboekje klas 3

Beeldenboekje klas 3 Beeldenboekje klas 3 1 Afbeelding 1, 2, 3 en 4 op pagina 1 van dit Beeldenboekje gebruik je bij de herhaling van compositie, klas 1 (bijv. infoblok 114, pagina 6 van de TekenTools klas 3). M afbeelding

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

museum Rubenshuis boek The later flemish pictures hard cover 120 auteur Christopher White cataloog Rubensrood soft cover 22,95

museum Rubenshuis boek The later flemish pictures hard cover 120 auteur Christopher White cataloog Rubensrood soft cover 22,95 Bookshop museum Rubenshuis Boeken en catalogi collectiecatalogus 2007 boek The later flemish pictures hard cover 120 auteur Christopher White cataloog Rubensrood soft cover 22,95 auteur Staf Schoeters

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 1 maandag 19 mei 13.30-15.30 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 32 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 67 punten

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20913 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20913 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20913 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: De Nile, Tania Title: Spoockerijen. Tassonomia di un genere della pittura nederlandese

Nadere informatie

Italië Florence Florence Palazzo Medici Riccardi Pagina 1

Italië Florence Florence Palazzo Medici Riccardi Pagina 1 Florence Palazzo Medici Riccardi Pagina 1 Palazzo Medici Riccardi > Medici-paleis Gedurende meer dan een eeuw was het Palazzo Medici Riccardi de hoofdverblijfplaats van de machtige Medici familie die over

Nadere informatie

125 jaar. Geïnspireerd door de beroemde werken van Nederlands schilder. Vincent van Gogh (1853-1890)

125 jaar. Geïnspireerd door de beroemde werken van Nederlands schilder. Vincent van Gogh (1853-1890) 125 jaar Geïnspireerd door de beroemde werken van Nederlands schilder Vincent van Gogh (1853-1890) WWW.BNWALLCOVERINGS.COM 125 JAAR GEÏNSPIREERD DOOR DE WERKEN VAN KUNSTSCHILDER VINCENT VAN GOGH De collectie

Nadere informatie

Tiemen Hooiberg (1809-1897) zandgraf 92, vak E Onderwijzer, tekenaar, lithograaf en amanuensis

Tiemen Hooiberg (1809-1897) zandgraf 92, vak E Onderwijzer, tekenaar, lithograaf en amanuensis Tiemen Hooiberg (1809-1897) zandgraf 92, vak E Onderwijzer, tekenaar, lithograaf en amanuensis Personalia Geboren: 4 oktober 1809 te Harderwijk Zoon van: Cornelis Hooiberg en Grietjen Steppers Gehuwd met

Nadere informatie

SYNAGOGE SCHOOL OPDRACHT. Dienst in de Grote Synagoge Vervaardiger: Martin Monnickendam. Materiaal: pastel, aquarel, plakkaatverf.

SYNAGOGE SCHOOL OPDRACHT. Dienst in de Grote Synagoge Vervaardiger: Martin Monnickendam. Materiaal: pastel, aquarel, plakkaatverf. b WAT GA JE DOEN? Binnenkort geef je samen met een klasgenoot een presentatie in het. Het onderwerp van je presentatie is: ONDERWERP: SCHOOL OPDRACHT e g o g a Syn Dienst in de Grote Synagoge Vervaardiger:

Nadere informatie

2 0 1 0-2 0 1 4. Haagweg 56, 5995 AB Kessel, Nederland T +31 (0)77 4621803 M +31 (0)6 48959924. willebrorddewinter@hetnet.nl www.willebrorddewinter.

2 0 1 0-2 0 1 4. Haagweg 56, 5995 AB Kessel, Nederland T +31 (0)77 4621803 M +31 (0)6 48959924. willebrorddewinter@hetnet.nl www.willebrorddewinter. 2 0 1 0-2 0 1 4 atelier: e-mail: website: Haagweg 56, 5995 AB Kessel, Nederland T +31 (0)77 4621803 M +31 (0)6 48959924 willebrorddewinter@hetnet.nl www.willebrorddewinter.nl 2014 Willebrord de Winter

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

MALADAPTIVE SOCIAL BEHAVIOUR OF STUDENTS IN SECONDARY VOCATIONAL EDUCATION

MALADAPTIVE SOCIAL BEHAVIOUR OF STUDENTS IN SECONDARY VOCATIONAL EDUCATION MALADAPTIVE SOCIAL BEHAVIOUR OF STUDENTS IN SECONDARY VOCATIONAL EDUCATION PROEFSCHRIFT ter verkrijging van de graad van Doctor aan de Universiteit Leiden op gezag van de Rector Magnificus Dr. D. D. Breimer,

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Kunstlessen over Hundertwasser

Kunstlessen over Hundertwasser Kunstlessen over Hundertwasser Bovenbouw primair onderwijs en vmbo - een tekst met vragen en opdrachten voor een les op school - opdrachten in de tentoonstelling in het Cobra Museum Colofon 2013 Uitgave

Nadere informatie

GEORGE MEERTENS SUBLACUS schilderen/painting

GEORGE MEERTENS SUBLACUS schilderen/painting GEORGE MEERTENS SUBLACUS schilderen/painting GEORGE MEERTENS SUBLACUS schilderen/painting Document 2011 Inhoud/Contents Details/Close ups 6 Sublacus/Sublacus tekst/text Hanneke de Man 18 Brieven/Letters

Nadere informatie

Galerie Oscar De Vos +32 (0)9 281 11 70. B-9830 Sint-Martens-Latem Belgium www.oscardevos.be

Galerie Oscar De Vos +32 (0)9 281 11 70. B-9830 Sint-Martens-Latem Belgium www.oscardevos.be PERSINFORMATIE GALERIE OSCAR DE VOS BRAFA 2016 Galerie Oscar De Vos toont een uitzonderlijke selectie van Belgische Kunst, exclusief ter gelegenheid van BRAFA 2016. De kunstwerken zijn van bijzondere artistieke

Nadere informatie

JAN TEUNISSEN. Leven en Stillevens van een kunstschilder

JAN TEUNISSEN. Leven en Stillevens van een kunstschilder JAN TEUNISSEN Leven en Stillevens van een kunstschilder JAN TEUNISSEN Leven en Stillevens van een kunstschilder Toos van Raaij 1 Bramentak olieverf op paneel, 15 x 30 cm, 2014 2 Omslag: Appeltrio olieverf

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst. Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst. Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst De bijzondere plaats in staatskundig opzicht en de bloei in economische en cultureel opzicht van de Nederlandse republiek. De wetenschappelijke revolutie Onderzoeksvraag: Welke ontwikkelingen in de Republiek

Nadere informatie

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT Ready for customization according to your companies wishes? The Royal Blue Collection a Custom Made collection. This is the perfect combination of

Nadere informatie

ART HISTORY. de negentiende eeuw. H5 Hoofdstuk 3 Het Realisme Tweede helft 19de eeuw

ART HISTORY. de negentiende eeuw. H5 Hoofdstuk 3 Het Realisme Tweede helft 19de eeuw ART HISTORY de negentiende eeuw H5 Hoofdstuk 3 Het Realisme Tweede helft 19de eeuw Thema s uit het Realisme Hardwerkende fabrieksarbeiders. Eenvoudige plattelandsmensen. Kleine en alledaagse gebeurtenissen.

Nadere informatie

Erwin Clauws "The Conscious Quintessence of the Abstract"

Erwin Clauws The Conscious Quintessence of the Abstract Het ROGERRAVEELMUSEUM tentoonstellingspartner bij het artistiek onderzoek The Conscious Quintessence of the Abstract van ERWIN CLAUWS Onderzoek geaccrediteerd door Onderzoeksraad Sint Lucas Beeldende Kunst

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Wapens op de gevel van de herberg Sinte Michiel, geschilderd door Pieter Brueghel de Jongere (1564-1638)

Wapens op de gevel van de herberg Sinte Michiel, geschilderd door Pieter Brueghel de Jongere (1564-1638) Eerder in een iets gewijzigde vorm verschenen in Heraldicum Disputationes 18 (2013): 26-29. Sleutelwoorden: schilderij, herberg, St Michel, wapen, Brueghel Wapens op de gevel van de herberg Sinte Michiel,

Nadere informatie

Kapel, Lourdesgrot en kruiswegstaties hellingbos Simpelveld

Kapel, Lourdesgrot en kruiswegstaties hellingbos Simpelveld Kapel, Lourdesgrot en kruiswegstaties hellingbos Simpelveld Ruimtelijke context Achter het Clara Fey klooster bevindt zich een hellingbos, waarin een Lourdesgrot, een vervallen kapel, 14 kruiswegstaties

Nadere informatie

LinkedIn Profiles and personality

LinkedIn Profiles and personality LinkedInprofielen en Persoonlijkheid LinkedIn Profiles and personality Lonneke Akkerman Open Universiteit Naam student: Lonneke Akkerman Studentnummer: 850455126 Cursusnaam en code: S57337 Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

Iconografie is de tak van de kunstgeschiedenis die zich bezig houdt met de onderwerpen in de beeldende kunst, en hun diepere betekenis of inhoud.

Iconografie is de tak van de kunstgeschiedenis die zich bezig houdt met de onderwerpen in de beeldende kunst, en hun diepere betekenis of inhoud. Samenvatting Roelof van Straten 1. Wat is iconografie? Iconografie is de tak van de kunstgeschiedenis die zich bezig houdt met de onderwerpen in de beeldende kunst, en hun diepere betekenis of inhoud.

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

De kunst van Joachim Wtewael (1566-1638)

De kunst van Joachim Wtewael (1566-1638) PERSBERICHT Utrecht, 8 januari 2015 Liefde & Lust De kunst van Joachim Wtewael (1566-1638) Data: 21 februari t/m 25 mei 2015 Locatie: Centraal Museum,, Utrecht Voor de tentoonstelling geldt een toeslag

Nadere informatie

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar Ursula Gareis CREATIEF WERKEN MET PORTRET EN ZELFPORTRET Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken Voor kinderen van 6 12 jaar Elke pagina van dit

Nadere informatie

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details.

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. beeldende vormgeving Naam:...Klas... thema 6: De mens Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. Zolang de mens zich bezig gehouden heeft met kunst, heeft hij

Nadere informatie

Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld

Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld De Biënnale van de Schilderkunst is dit jaar aan haar derde editie toe Dit tentoonstellingsproject ontstond uit de museale ambitie van zowel het Roger Raveelmuseum

Nadere informatie

#GOUDENEEUW Chatten met Hollanders uit de 17e eeuw

#GOUDENEEUW Chatten met Hollanders uit de 17e eeuw ONDERZOEKSBLAD KUNST ALGEMEEN De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden maakt in de 17e eeuw een gigantische bloeiperiode door. Holland heeft als rijkste gewest de meeste invloed in de Republiek. Meer

Nadere informatie

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis. Kijkwijzer HAVO / VWO Joep Nicolas 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015 Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.nl Welkom in het Cuypershuis Het museumgebouw is een uniek complex

Nadere informatie

Roberto Santo 11 december 2010 t/m 16 januari 2011

Roberto Santo 11 december 2010 t/m 16 januari 2011 Roberto Santo 11 december 2010 t/m 16 januari 2011 Opening expositie Spring Load zaterdag 11 december 2010 12.00-16.00 uur Geopend: woensdag t/m zondag van 12.00 tot 17.00 uur. Gesloten: 25 & 26 december

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw Geschiedenis Werkblad voor leerlingen (groep 7 en 8) 1/14

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw Geschiedenis Werkblad voor leerlingen (groep 7 en 8) 1/14 1/14 Werkblad 1 Oorlog en vrede Schuttersmaaltijd ter viering van de Vrede van Munster, Bartholomeus van der Helst, 1648 Nederland was in de 17de eeuw vaak in oorlog met verschillende landen. De langste

Nadere informatie

Willem van Oranje. Over Willem. Info. Bekenden van Willem. Willem van Oranje. Tijdlijn Info Foto s. wsw. Dillenburg. Willem van Oranje Lente, 1545

Willem van Oranje. Over Willem. Info. Bekenden van Willem. Willem van Oranje. Tijdlijn Info Foto s. wsw. Dillenburg. Willem van Oranje Lente, 1545 Over Willem Willem krijgt op 11-jarige leeftijd door het overlijden van een neef een grote erfenis. Daar hoort ook bij dat hij verhuist van zijn ouders in de naar de grote stad. Daar wordt hij opgevoed

Nadere informatie

inhoud 1. Een leven in beeld 2. Vincents jeugd 3. Aan het werk 4. Brieven 5. Boeren 6. Naar Parijs 7. Naar het zuiden 8. De ruziemaker 9.

inhoud 1. Een leven in beeld 2. Vincents jeugd 3. Aan het werk 4. Brieven 5. Boeren 6. Naar Parijs 7. Naar het zuiden 8. De ruziemaker 9. Vincent van Gogh inhoud 1. Een leven in beeld 3 2. Vincents jeugd 4 3. Aan het werk 5 4. Brieven 6 5. Boeren 7 6. Naar Parijs 9 7. Naar het zuiden 10 8. De ruziemaker 11 9. Ziek 12 10. Het einde 13 11.

Nadere informatie

WERKBOEK REFLECTIE Middeleeuwen Gotiek-3 Powerpoint: KG03_2_GOTIEK_BOEK_3.ppt REFLECTIE_WB_KG03_2_GOTIEK_BOEK_3_ppt.doc; v1: 0307

WERKBOEK REFLECTIE Middeleeuwen Gotiek-3 Powerpoint: KG03_2_GOTIEK_BOEK_3.ppt REFLECTIE_WB_KG03_2_GOTIEK_BOEK_3_ppt.doc; v1: 0307 WERKBOEK REFLECTIE Middeleeuwen Gotiek-3 Powerpoint: KG03_2_GOTIEK_BOEK_3.ppt REFLECTIE_WB_KG03_2_GOTIEK_BOEK_3_ppt.doc; v1: 0307 Naam Klas Inleveren DOEN Lees in je (stencil)boek Reflectie de teksten

Nadere informatie

DE FAMILIE VAN LOON 130 _

DE FAMILIE VAN LOON 130 _ DE FAMILIE VAN LOON Mooi idee: je familie en huis jarenlang laten portretteren door schilders en fotografen. De roemrijke familie Van Loon uit Amsterdam deed dat. De indrukwekkende stapel familieportretten

Nadere informatie

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Eén van de bekendste koningen uit de Middeleeuwen is Karel de Grote. Hij leeft zo'n 1300 jaar geleden, waar hij koning is van het Frankische rijk. Dat rijk

Nadere informatie

TULPENGEKTE. 1. Streep door wat niet van toepassing is.

TULPENGEKTE. 1. Streep door wat niet van toepassing is. TULPENGEKTE Je leraar of lerares heeft je een tulpenbol laten zien. Zo n bol stop je in de herfst in de grond, en in de lente groeit er een tulp uit. Niets bijzonders zou je zeggen. Maar vierhonderd jaar

Nadere informatie

Van verbondsark tot GENADESTOEL --- De middeleeuwse Drievuldigheidsvoorstelling bij uitstek

Van verbondsark tot GENADESTOEL --- De middeleeuwse Drievuldigheidsvoorstelling bij uitstek Van verbondsark tot GENADESTOEL --- De middeleeuwse Drievuldigheidsvoorstelling bij uitstek TRINITEIT Pacino di Bonaguida 1 e helft 14 e eeuw Metropolitan Museum of Art, New York Abraham ontvangt 3 mannen

Nadere informatie

Latijn: iets voor jou?

Latijn: iets voor jou? : n j i t a L r o o v s iet jou? De Romeinen en wij Waar komen onze letters vandaan? Hoe komen we aan de namen van de maanden? De antwoorden op vele van deze vragen vind je vaak in het verleden bij de

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

KLASSIEKE CULTURELE VORMING VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

KLASSIEKE CULTURELE VORMING VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 KLASSIEKE CULTURELE VORMING VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor

Nadere informatie

voorspellen (laatste keer in week 12: de zonsverduistering)

voorspellen (laatste keer in week 12: de zonsverduistering) Handleiding niveau B De Nieuwsbegripbieb Achteraan deze handleiding vindt u een lijstje met titels van informatieve en fictieboeken, die aansluiten bij het onderwerp van de Nieuwsbegriples. Op de website

Nadere informatie

Geschiedenis hoofdstuk 3

Geschiedenis hoofdstuk 3 Geschiedenis hoofdstuk 3 Romeinse rijk 500 v Christus 500 na Christus Rome de eeuwige stad : deze stad bestaat al eeuwenlang. De tijdlijn Het Romeinse rijk begint 500v Chr. En eindigt 500 na Christus.

Nadere informatie

WERKEN MET MANDALA S Inhoud

WERKEN MET MANDALA S Inhoud WERKEN MET MANDALA S Inhoud Mandala betekent: cirkel... 2 Het getal vier... 2 Werken aan innerlijke rust... 2 Archetype... 2 Concentratie en structuur... 3 Een parabel... 3 Werkwijze... 3 Literatuur:...

Nadere informatie

Musée Bourdelle, Parijs

Musée Bourdelle, Parijs Reportage Musée Bourdelle, Parijs Project: Musée Bourdelle, Parijs / Frankrijk Architect: DBLH Architectes, Parijs / Frankrijk Lichtplanners: Julia Kravtsova, Vyara Stefanova, Parijs / Frankrijk Fotograaf:

Nadere informatie