VROME WENS OF BITTERE NOODZAAK?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VROME WENS OF BITTERE NOODZAAK?"

Transcriptie

1 KONINKLIJKE HOLLANDSCHE MAATSCHAPPIJ DER WETENSCHAPPEN AKTIEF EN SOLIDAIR VROME WENS OF BITTERE NOODZAAK? Verslag van de Negende Jan Brouwer Conferentie Samenvatting presentatie Een langer arbeidsleven Summary in English 25 januari 2013 te Haarlem

2 Ir. L.E.J. Brouwer ( ) Jan Brouwer kwam uit een geslacht van geleerden - zijn vader was geoloog met internationale bekendheid, zijn oom, naar wie hij was genoemd, een wereldberoemde wiskundige. Hijzelf had een uitermate goed verstand en een fenomenaal geheugen. Op 21-jarige leeftijd studeerde hij in Delft af als mijnbouwkundig ingenieur. Na zijn studie trad Brouwer in dienst bij de Bataafse Petroleum Maatschappij, waar hij als geoloog, organisator en manager o.m. werkzaam was in het Verre Oosten. Tijdens de oorlog was hij als liaison-officier van de troepen van generaal McArthur betrokken bij de herovering van Hollandia en andere delen van Nederlandsch-Indië. Vanaf 1946 vervulde hij steeds verantwoordelijker functies bij de B.P.M. Hij beëindigde zijn actieve loopbaan als president-directeur van de Koninklijke Nederlandsche Petroleum Maatschappij in Daarna bleef hij nog tien jaren als commissaris aan de Koninklijke verbonden. In het begin van de 80er jaren heeft Ir. Brouwer een deel van zijn vermogen bestemd voor een fonds ten behoeve van interdisciplinair wetenschappelijk onderzoek in Nederland. Dit fonds is begin 2003 door de familie Brouwer aan de zorg van de Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen toevertrouwd, waarbij de statutaire doelstelling als volgt is geformuleerd: het stimuleren van multidisciplinair, maatschappij georiënteerd onderzoek dat inzicht geeft in concrete maatschappelijke problemen en in potentie moet bijdragen aan de oplossing daarvan.

3 AKTIEF EN SOLIDAIR VROME WENS OF BITTERE NOODZAAK?

4

5 KONINKLIJKE HOLLANDSCHE MAATSCHAPPIJ DER WETENSCHAPPEN AKTIEF EN SOLIDAIR VROME WENS OF BITTERE NOODZAAK? Verslag van de Negende Jan Brouwer Conferentie 25 januari 2013 te Haarlem Samenvatting presentatie Een langer arbeidsleven Summary in English Uitgave Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen (Mogelijk gemaakt door het Jan Brouwer Fonds)

6 Colofon Deze uitgave Aktief en Solidair is een weergave van de Negende Jan Brouwer Conferentie gehouden op 25 januari 2013 in het Hodshon Huis te Haarlem. De conferentie stond onder voorzitterschap van Prof. dr. P. Schnabel en is georganiseerd door de Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen en het Jan Brouwer Fonds. Het was de negende conferentie in een reeks over de implicaties van demografische veranderingen en generatiebeleid. Uitgave: Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen (deze uitgave is mogelijk gemaakt door het Jan Brouwer Fonds) Redactie: Ger Tielen, Boudi Dortland en Saskia van Manen Drukkerij: StyleMathôt, Haarlem ISBN: April 2013 Exemplaren van deze uitgave kunnen (zolang de voorraad strekt) worden besteld bij de Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen. Ze kunnen tevens in PDFformaat worden gedownload van de website Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen Postbus LR Haarlem

7 Inhoud Marbeth Bierman - Voorwoord Mevr. Mr. M.E. Bierman-Beukema toe Water, voorzitter Jan Brouwer Fonds en onder-voorzitter Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen Wil Arts - Ten geleide Dr. W.A. Arts, oud-hoogleraar algemene en theoretische sociologie, Universiteit van Tilburg, voorzitter Wetenschappelijke Raad Jan Brouwer Fonds Alexander Rinnooy Kan - De arbeidsmarkt voor ouderen Dr. A.H.G. Rinnooy Kan, universiteitshoogleraar economie en bedrijfskunde Universiteit van Amsterdam en voorzitter Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen Hans van der Steen - Duurzame inzetbaarheid; van ratio naar realisatie Mr. J.C. van der Steen, directeur arbeidsvoorwaardenbeleid Algemene Werkgevers Vereniging Nederland Paul de Beer - Een bijna perfecte arbeidsmarkt Dr. P.T. de Beer, wetenschappelijk directeur Wetenschappelijk Bureau voor de Vakbeweging en bijzonder hoogleraar arbeidsverhoudingen Universiteit van Amsterdam Cretien van Campen - Actief ouder worden: betaald of onbetaald? Dr. C. van Campen, senior wetenschappelijk medewerker SCP en buitengewoon hoofddocent toegepaste gerontologie Hogeschool Windesheim Lydia Boktor - Reflectie - Solidair of solitair? Mevrouw L.R. Boktor, lid Nationale DenkTank 2012 en student chemical engineering Technische Universiteit Delft Summary in English Een langer arbeidsleven? Drijfveren voor al of niet doorwerken. Samenvatting rapport Tom van Oosterhout en Bert Brey Deelnemerslijst Pag

8

9 Voorwoord Aktief en solidair, vrome wens of bittere noodzaak? Zorgen ouderen niet sinds mensenheugenis voor hun afhankelijke kinderen en omgekeerd kinderen voor hun ouders wanneer die hulpbehoevend worden? Dragen wij allen niet naar vermogen ons steentje bij, zolang we daartoe in staat zijn? Vanwaar dan deze actuele vraagstelling, die het thema vormt van de negende Jan Brouwerconferentie? Helaas, tussen droom en daad staan wetten in de weg en praktische bezwaren; vergrijzing, ontgroening en slechte economische omstandigheden. Reden genoeg voor de Europese Commissie 2012 uit te roepen tot Jaar voor Actief Ouder Worden en Solidariteit tussen Generaties. Aan dat jaar wordt met deze conferentie een vervolg gegeven. Hoe stimuleren we ouderen tot voortgezette inschakeling in het arbeidsproces? Welke specifieke aandacht is nodig voor de wensen, mogelijkheden en onmogelijkheden van ouderen én bedrijven? Hoe voorkomen we dat intergenerationele solidariteit verstoord wordt nu jongeren én ouderen een kwetsbare positie op de arbeidsmarkt hebben? Wij zijn de verschillende inleiders, die ieder op eigen wijze deze en andere onderwerpen hebben behandeld, veel dank verschuldigd. Naar ik hoop hebben de conferentie en de in dit boekje verzamelde weergave van inleidingen en discussie inzicht opgeleverd in aard en omvang van de problematiek en van bemoedigende oplossingsrichtingen. Aan het boekje is de samenvatting toegevoegd van de in de ochtend van de conferentie gehouden presentatie van de studie: Een langer arbeidsleven, drijfveren voor al of niet doorwerken. Marbeth Bierman-Beukema toe Water voorzitter Jan Brouwer Fonds 7

10 Wil Arts Wetenschappelijke Raad van het Jan Brouwer Fonds Ten Geleide Actief ouder worden en solidariteit tussen generaties. De Europese Commissie riep het jaar 2012 uit tot het Europees Jaar voor Actief Ouder Worden en Solidariteit tussen de Generaties. Op het eerste gezicht is dat een wat curieuze combinatie. Wat hebben die twee thema s met elkaar te maken? Bij nader inzien is het misschien toch niet zo gek om ze in een adem te noemen. Wat nu ook weer niet wil zeggen dat het verband zonneklaar is. Er springen op zijn minst twee plausibele antwoorden op de vraag naar het verband tussen de twee thema s in het oog. Het eerste antwoord luidt dat intergenerationele solidariteit een noodzakelijke voorwaarde is om actief ouder te kunnen worden. In die visie moeten jongeren en mensen van middelbare leeftijd de voorwaarden scheppen die het ouderen mogelijk maken om lang actief te blijven. Een ander antwoord is dat ouderen lang actief moeten blijven om daarmee hun solidariteit met de jongere generaties tot uitdrukking te brengen. Door de aard van hun activiteiten zoals langer werken, vrijwilligerswerk of mantelzorg - dragen zij dan bij aan het in stand houden van het stelsel van georganiseerde collectieve solidariteit dat de verzorgingsstaat is. Hoe dit ook zij, dit tweeledige jaarthema verwoordt niet alleen vrome wensen van de Europese Commissie voor alle betrokkenen, maar verwijst ook naar de bittere noodzaak adequate oplossingen te vinden voor de klemmende maatschappelijke problematiek die is ontstaan als gevolg van processen van ontgroening en vergrijzing. Dit tweeledige Europese jaarthema stemt haast naadloos overeen met de belangrijkste onderwerpen van de acht voorafgaande Jan Brouwer Conferenties. De eerste vier conferenties handelden immers grofweg over de belemmeringen van en de mogelijkheden tot actief ouder worden. Het tweede viertal had betrekking op intergenerationele relaties en dan vooral op de solidariteit tussen generaties. Het leek de Wetenschappelijke Raad van het Jan Brouwer Fonds een goed idee om het Europese Jaar voor Actief Ouder Worden en Solidariteit tussen Generaties af te sluiten met een conferentie die de twee hoofdonderwerpen van zijn eerdere conferenties zou samenbrengen, maar dan met een wat andere focus. Die werd gevonden in het feit dat de coördinatie van dit Europees Jaar berustte bij het Directoraat Werkgelegenheid. Door de nadruk te leggen op de arbeidsmarkt en haar problematiek kon een van de vorige conferenties onderscheidende richting worden gegeven aan de negende conferentie. Waarom is actief ouder worden zo belangrijk? Niet alleen omdat het de jongere en middengeneraties ontlast, maar ook omdat onderzoek uitwijst dat dit de levenskwaliteit (gezondheid, sociale contacten) van de ouderen verhoogt. Vervolgens omdat het een positief effect heeft op de participatieratio (actieven gedeeld door niet-actieven) en 8

11 daardoor bijdraagt aan het in stand houden van pensioenen en zorg. Maar er is meer. Op termijn dreigt er door de paddenstoelvorm van de bevolkingsopbouw een tekort aan werkkrachten te ontstaan. Dat dit een reëel gevaar is, blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau van de Statistiek (CBS). Begin jaren negentig was de gemiddelde leeftijd van de werkende beroepsbevolking nog 36 jaar, in 2011 is deze opgelopen tot ruim 41 jaar. Bij de mannen waren er in 2011 voor het eerst meer vijftigers dan dertigers actief in het arbeidsproces. Als deze ontwikkeling zich doorzet, zijn er over tien jaar meer zestigers werkzaam dan veertigers. Dat die prognose niet op een illusie berust, blijkt uit andere ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. De arbeidsparticipatie van 50- tot 65-jarigen is de afgelopen decennia fors gegroeid. Was deze in 1990 nog slechts 35%, in 2011 was deze toegenomen tot 60%. De toename was vooral sterk onder vrouwen. Van 2000 tot 2006 was de gemiddelde pensioenleeftijd steeds 61 jaar. Deze is daarna echter opgelopen en heeft in 2012 de 63,6 jaar bereikt. Inmiddels gaan steeds meer werknemers op of na hun 65 ste met pensioen. Van de werknemers die in 2012 werden gepensioneerd was 42 procent 65 jaar of ouder. De oorzaak van die leeftijdsstijging is vooral gelegen in het feit dat sinds 2006 wetswijzigingen en nieuwe regelgeving hebben plaats gevonden gericht op inperking van vervroegd pensioen. Aanvankelijk had ook een grotere arbeidsvraag door economische groei hierop invloed. Maar met het inzakken van de economie na 2008 is die invloed vermoedelijk weggevallen. Het zou echter ook zo kunnen zijn dat de vraag naar sommige oudere werknemers ondanks een ingezakte economie nog steeds toeneemt. Wat daarnaast het geval zou kunnen zijn, is dat werknemers en werkgevers anticiperen op een verhoging van de pensioenleeftijd. Dit jaar is er immers een eerste kleine stap gezet in het proces dat moet leiden tot een verdere stijging van de AOWleeftijd. Het is de bedoeling dat die leeftijd stapsgewijs wordt verhoogd naar 67 jaar in Daarna wordt de AOW-leeftijd gekoppeld aan de levensverwachting. Het succes van het beleid om niet alleen de AOW-leeftijd maar ook de leeftijd voor aanvullende pensioenen te verhogen, hangt enerzijds af van het overleg van de georganiseerde werknemers en werkgevers in de Stichting van de Arbeid en de Pensioenkamer en anderzijds van de bereidheid van individuele werkgevers en werknemers om er van harte of gedwongen door de omstandigheden aan mee te werken. Uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) blijkt dat steeds meer werkgevers het voor hun organisaties wenselijk achten dat werknemers na hun 60 ste jaar doorwerken (2001: 41%, 2009: 55%). De steun voor het langer doorwerken is onder meer gegroeid door vrees van werkgevers voor toekomstige personeeltekorten. Slechts weinig werkgevers (15% in 2009) vinden het echter voor de eigen organisatie wenselijk dat werknemers na hun 65 ste jaar blijven doorwerken. Iets vergelijkbaars geldt voor werknemers. Uit onderzoek van het CBS blijkt dat het aandeel werknemers dat door wil werken na het 60 ste levensjaar in vier jaar tijd is verdubbeld (2005: 21%, 2009: 42%). De bereidheid om ook na het 65 ste levensjaar werkzaam te blijven, is echter aanzienlijk lager (2009: 13%). Werknemers die na hun 65 ste willen doorwerken, willen dit vaak tegen andere voorwaarden, zoals minder uren en wellicht ook ander werk. Nu kan men veronderstellen dat het draagvlak voor doorwerken na het 65 ste levensjaar bij werkgevers 9

12 en werknemers onder dwang van de veranderende omstandigheden vanzelf wel wat zal stijgen; de steun voor doorwerken na het 60 e jaar groeide immers ook behoorlijk toen wetgeving en regelingen veranderden en waarom zou dat ook nu niet het geval zijn? Even voor de hand ligt echter het vermoeden dat er nog heel wat werk moet worden verzet aan langer doorwerken om voorgenomen maatregelen tot een succes te maken. De eerste veronderstelling berust op een sterk versimpeld mensbeeld dat er vanuit gaat dat mensen zich slechts laten leiden door directe geldelijke beloningen en bestraffingen. Het tweede vermoeden gaat uit van een gecompliceerder mensbeeld. Mensen laten zich niet alleen leiden door hun directe financiële belangen, maar ook door waarden en normen, door gewoonten en gebruiken, door emoties en affecties. Uitsluitsel over het een of het ander is slechts te krijgen door wat diepgravender onderzoek te doen naar wat oudere werknemers en hun werkgevers beweegt. Een dergelijk onderzoek is uitgevoerd door ILC Zorg voor Later. Uitkomsten van het mede door het Jan Brouwer Fonds gesubsidieerde onderzoek lijken er op te wijzen dat de laatst genoemde opvatting realistischer is. Zie hiervoor verderop in dit verslag. Concluderend kan worden gesteld dat de ontwikkelingen in Nederland gaan in de richting van actiever ouder worden en daarmee naar het behoud van de solidariteit tussen generaties. Maar dat is misschien te vroeg gejuicht. De huidige slechte economische omstandigheden zouden wel eens storend kunnen inwerken op de intergenerationele solidariteit. Door de financiële crisis kromp de economie in Nederland in het eerste kwartaal van 2008, gevolgd door een verdere afname in het laatste kwartaal en in het eerste kwartaal van Daarmee was een recessie realiteit. Na een korte opleving volgde weer een teruggang eind 2011 en begin 2012, waardoor de gevreesde doubledip een feit werd. Terwijl in Nederland in de eerste recessie de werkloosheidsstijging erg meeviel, doordat werkgevers geholpen door deeltijdwerkloosheidsregelingen arbeidskrachten vasthielden, loopt deze nu op. Sinds het derde kwartaal van 2011 is er een stijgende trend te zien. Wie zijn of haar baan nu kwijt raakt, loopt veel meer risico om lang werkloos te blijven dan twee jaar geleden. Van de beroepsbevolking zat in december ,2 procent thuis, dat zijn Nederlanders. Naar verwachting zal de werkloosheid in 2013 nog verder oplopen. De extra bezuinigingen waartoe het Kabinet en de Kamer hebben besloten voor 2013, kunnen deze trend alleen maar versterken. Hoewel in Europees verband de Nederlandse werkloosheidscijfers meevallen, valt niet te ontkennen dat vooral jongeren en ouderen op het ogenblik een zeer kwetsbare positie op de arbeidsmarkt innemen. Jongeren hebben daarbij een grotere kans op werkloosheid (14,2 procent van de 25-minners eind 2012), maar 45-plussers die werkloos raken (6,2 procent eind 2012), kunnen vaak moeilijk weer een baan vinden (meer dan 50% van de werkloze 55-plussers was in de afgelopen jaren langdurig werkloos). De overheid stimuleert werkgevers om meer oudere werknemers in dienst te nemen, door onder andere premiekorting voor de hoge loonkosten van oudere werknemers. Dat deze doorwerkbonus ten koste kan gaan van werkloze jongeren of van werkende jongeren met hun toch al vaak tijdelijke contracten, neemt men kennelijk op de koop toe. Het is de jeugdwerkloosheid die recentelijk het meest stijgt. Dat heeft sommigen verleid 10

13 tot het uitspreken van de angst dat er, net als in de jaren 70 en 80 van de vorige eeuw het geval zou zijn geweest, ook nu weer een nieuwe verloren generatie zal ontstaan. Die angst lijkt echter wat overdreven, omdat onderzoek heeft uitgewezen dat er door de economische crisis in de genoemde jaren geen open wonden zijn geslagen bij de betreffende jongeren, zodat er geen sprake was van een verloren generatie. Wel heeft de wijdverbreide jeugdwerkloosheid in die jaren littekens achtergelaten bij sommige van hen. Blijft het gegeven dat de meest kwetsbare generaties, de jongeren en de ouderen, de komende jaren met elkaar zullen moeten wedijveren om schaarse banen, wat de solidariteit tussen generaties in gevaar brengt. Dat dit niet onwaarschijnlijk is, blijkt uit een aantal ontwikkelingen. Een viertal politieke jongerenorganisaties meldden zich vorig jaar bij de poort van het Catshuis met een eigen bezuinigingsplan en opeens waren er ook de G500 die op congressen van het CDA, de PvdA en de VVD actief waren met het trachten te torpederen of lanceren van plannen, naar gelang ze al dan niet in het belang van jongere generaties waren. Aan de andere kant deed de politieke partij 50-plus haar intrede in de beide kamers van de Staten Generaal. Al met al redenen genoeg voor het Jan Brouwer Fonds om aan een aantal eminente sprekers te vragen hun licht over de boven geschetste problematiek te laten schijnen. Ze hebben ieder op hun eigen inzichtelijke wijze de tweeledige problematiek van de conferentie doorgelicht en van kritische kanttekeningen voorzien. Met hun diepe kennis van en grote betrokkenheid bij deze vraagstukken hebben zij duidelijk gemaakt dat niets doen geen optie is. Het actief ouder worden en de solidariteit tussen generaties zijn meer dan vrome wensen; ze zijn uitdagingen die het waard zijn in hun onderlinge verbondenheid te worden opgepakt. Daarbij moeten ongewone maatregelen niet worden gemeden. 11

14 Alexander Rinnooy Kan universiteitshoogleraar economie en bedrijfskunde Universiteit van Amsterdam en voorzitter Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen De arbeidsmarkt voor ouderen Wenselijke noodzaak of noodzakelijke wens? Net als Paul Schnabel vind ik de titel van deze negende conferentie heel mooi gekozen. Aktief en solidair. Vrome wens of bittere noodzaak?. Paul maakte hiervan: Vrome noodzaak of bittere wens?. Zelf kwam ik uit op: Wenselijke noodzaak of noodzakelijke wens?. Het is naar mijn idee vooral een noodzakelijke wens om actief en solidair te zijn. Een wens, omdat het gaat om een (positieve en aangename) toestand waar we naar toe willen groeien. Noodzakelijk, omdat onze wens niet voortkomt uit een luxe positie. Het is een voor de arbeidsmarkt noodzakelijke ontwikkeling die kant uit te gaan. We moeten het echter niet te dramatisch zien: het perspectief van de actieve(re) oudere is natuurlijk wel positief. Het is goed voor de ouderen zelf om actief te zijn en het is ook goed voor de samenleving als geheel. Ik wil het vanmiddag vooral hebben over de noodzakelijke wens voor Nederland. Wat heeft Nederland tot nu toe voor successen geboekt op de arbeidsmarkt en wat valt er in de nabije toekomst nog te verbeteren? Wat zijn de belemmeringen om deze noodzakelijke wens te verwezenlijken? Iedereen zal het er over eens zijn dat het Nederlandse probleem een Europees probleem is en, in mindere mate, ook een wereldwijd probleem. Als we kijken naar de statistieken met betrekking tot vergrijzing dan zijn er landen die nog meer dan Nederland met een opgave op dit terrein kampen. Japan is wel het meest bekende - of beruchte - voorbeeld. De Nederlandse arbeidsmarkt De discussie over de noodzakelijke wens speelt zich af tegen de achtergrond van de Nederlandse arbeidsmarkt, die een aantal bijzondere kenmerken heeft. Niet iedereen realiseert zich dat. Over welke kenmerken heb ik het? Om het kort samen te vatten kan men stellen dat de Nederlandse arbeidsmarkt zich laat omschrijven als een optelsom van extreme prestaties. Nederland wordt meestal niet geassocieerd met extreme prestaties, maar in dit geval is deze kwalificatie gerechtvaardigd. Dit blijkt ook uit onderzoeksrapporten van de Europese Commissie die tot hetzelfde oordeel komen. De ontwikkeling van de arbeidsmarkt is van groot belang voor onze welvaart. Welvaart is het product van participatie en productiviteit. De arbeidmarkt moet zorgen voor participatie en productiviteit. De arbeidsmarkt staat dus centraal bij welvaartsontwikkelingen naar de toekomst. 12

15 Bijzondere prestaties De Nederlandse arbeidsmarkt heeft vier bijzondere kwaliteiten: 1. een zeer hoge participatiegraad 2. een zeer laag aantal gewerkte uren per jaar 3. een zeer hoge productiviteit per gewerkt uur 4. een zeer lage werkeloosheid Nederland levert op elk van deze vier kwalificaties een extreme prestatie, vanuit Europees perspectief - en soms zelf vanuit mondiaal perspectief. Dit heeft natuurlijk een toelichting nodig, waarbij we vanzelf ook komen op de onvolkomenheden van deze arbeidsmarkt. De participatiegraad in Nederland bedraagt bijna 80%. Slechts één land in Europa - Zweden - scoort op dit punt net iets hoger. Die hoge participatiegraad is - in Nederland - een betrekkelijk recent fenomeen. Het is een ontwikkeling van de laatste tien jaar. De SER bracht toen ik aantrad als voorzitter juist een middellange termijnadvies uit waarin de verhoging van de participatiegraad als grote kans voor de Nederlandse economie werd omschreven. Die kans is benut, zij het niet altijd vrijwillig. Twee ontwikkelingen hebben hieraan bijgedragen. Mensen werken steeds langer door. De gemiddelde pensioenleeftijd is nu bijna 64 jaar. Hier zijn overigens nog niet alle kansen benut. In landen als Japan en Korea ligt de gemiddelde pensioenleeftijd boven de 70 jaar! Een tweede factor is de part time werkende vrouw. Nederland kan met recht wereldkampioen part time werken genoemd worden. Het percentage vrouwen in Nederland dat part time werkt (60%) is in Nederland groter dan waar ook ter wereld. Na Nederland komt - in Europa - het Verenigd Koninkrijk, met 40 %. Nederland is hier dus een echte koploper. Of dit een zegen of een vloek De Nederlandse arbeidsmarkt is een optelsom van extreme prestaties: een zeer hoge participatiegraad, een zeer laag aantal gewerkte uren per jaar, een zeer hoge productiviteit per gewerkt uur en een zeer lage werkeloosheid. is, of een combinatie van beide is zou wellicht een mooi onderwerp zijn voor een toekomstige Brouwer Conferentie. Dit gegeven beïnvloedt natuurlijk de participatiegraad. Welke banen tellen mee bij het bepalen van die participatiegraad? Als men alleen de full time banen meetelt zakt Nederland een heel stuk op de ladder. De kracht van de Nederlandse arbeidsmarkt ligt hier vooral in de combinatie part time / full time werk. Ook in het - lage - aantal gewerkte uren zitten die part time banen verwerkt. Hier scoort Nederland het laagst van de hele OECD! Het aantal gewerkte uren is in Nederland minder dan 1400 uur per werkende per jaar. Aan de andere kant van de balans staat Korea, wereldkampioen werken, met 2200 uur per jaar. Op Europees niveau is er een verrassende kampioen, nl. Griekenland, waar men gemiddeld 2100 uur per jaar werkt! Het heersende beeld van Griekenland is niet in alle opzichten fair. 13

16 Nederlanders werken nauwelijks, maar áls ze werken, dan werken ze heel hard. De productiviteit per gewerkt uur was in Nederland ooit bijna het hoogst van de hele wereld. Dat is inmiddels al weer veranderd. Reden hiervoor is dat de groei van de productiviteit de laatste jaren nogal tegenvalt. In 2009 en 2010 kende de productiviteit een op zich lovenswaardige groei van circa 1% per jaar, maar er zijn met Nederland vergelijkbare landen die het veel beter doen, bijvoorbeeld Finland, waar de productiviteit in diezelfde periode met 2,5% toenam. Ook in een land als Amerika met een veelbeproefde economie was dit percentage 2%. Nederland bezet op dit punt een goede maar wel bedreigde positie. Deze ontwikkeling heeft volgens sommigen te maken met de beperkte relatie tussen beloning en productiviteit in Nederland en raakt daarmee aan een van de thema s van deze middag. Wie harder gaat werken gaat in Nederland niet per se meer verdienen. Het aantal gewerkte uren in Nederland is gemiddeld minder dan 1400 uur per werkende per jaar en daarmee het laagste van de OECD. Tenslotte: Nederland heeft vergeleken met andere Europese landen al jaren een relatief lage werkeloosheid. Daar kan Nederland trots op zijn. We zijn met onze cijfers in goed gezelschap van landen als Duitsland, Oostenrijk en Luxemburg, terwijl zich in landen als Spanje en Griekenland verschrikkelijke drama s afspelen, met een werkeloosheid van rond de 20% en een jeugdwerkloosheid die twee keer zo hoog is als de reguliere werkeloosheid. Arbeidsaanbod Ik kom nu aan de kern van het probleem waar ik het deze middag over wil hebben. Nederland heeft een relatief beperkt onbenut arbeidsaanbod. Dat arbeidsaanbod is echter ook beperkt omdat er nogal wat 55-plussers beschikbaar zouden zijn, die zich niet rekenen tot de arbeidzoekenden. Zij zoeken geen werk meer omdat zij in de veronderstelling zijn dat dat niet meer lukt op hun leeftijd. Toch is de participatie van 55-plussers op de arbeidsmarkt wel gestegen de afgelopen jaren. Wie een jaar of tien nog werkte boven de 55 werd met de vinger nagewezen als fanaat of geschift of een combinatie van beide. Dat is totaal veranderd. Boven de 55 en ook boven de 60 wordt er steeds meer doorgewerkt, al dan niet tandenknarsend. Deze positieve ontwikkeling in de participatiegraad is alleszins begrijpelijk gezien de manifeste druk op de pensioenleeftijd. Nu zijn er twee kernproblemen te onderscheiden rond het thema van deze middag: 1. Veel ouderen hebben op zijn zachtst gezegd gemengde gevoelens bij de extern opgelegde noodzaak om langer door te werken. Ze willen misschien wel werken, maar worden niet gelukkig bij het vooruitzicht hun huidige baan tot in lengte van dagen - dat wil zeggen tot aan hun pensioen - voort te zetten. 14

17 2. Leeftijdsbewust personeelsbeleid ontbreekt in Nederland. Werkgevers nemen wel maatregelen, maar het gaat hierbij - in vakjargon - vnl. om ontziemaatregelen : ouderen hoeven bepaalde taken niet meer te doen. Deze maatregelen zijn op zich natuurlijk wenselijk en te waarderen. Het is echter veel belangrijker om maatregelen te nemen die oudere werknemers helpen bij het vinden van, niet zozeer een lichtere versie van hun huidige werk, maar ander werk. Werk dat meer bij aansluit bij wat ouderen willen, kunnen en te bieden hebben. En zij hebben heel veel te bieden. De reden dat het meer tot ontziemaatregelen is gekomen dan tot positieve veranderingsmaatregelen ligt in de zeer beperkte traditie van werkgevers in Nederland op dit gebied. Werkgevers zijn vele jaren verwend door ogenschijnlijk heel aantrekkelijke alternatieven voor beter beleid. Tot voor kort was het betrekkelijk eenvoudig af te komen van oudere werknemers waar men even niet zo veel zin meer in had en die zelf misschien ook niet zo veel zin meer hadden. Er waren VUT-regelingen en ook het WAO-kanaal bood een vertrekroute waar velen stilzwijgend in verdwenen. De cultuur was er niet naar om een gesprek aan te gaan met de oudere werknemer. Werkgevers waren niet geneigd te vragen wat de oudere werknemer nog wenste en nog kon, en hoe de laatste arbeidsjaren interessant, stimulerend en productief te maken, terwijl er geen enkele reden is aan te nemen dat dit niet mogelijk zou zijn. Over oudere werknemers doen veel vooroordelen de ronde, die bij nadere inspectie volstrekt niet blijken te kloppen. Het is aantoonbaar onjuist dat een oudere werknemer niet zou willen en kunnen werken en niet zou willen en kunnen leren, maar in Nederland hebben we nooit veel druk gevoeld om deze vooroordelen weg te nemen. Het succes van genoemd beleid is op zijn minst beperkt te noemen. De mobiliteit van ouderen is, mede door dit beleid, notoir laag. De arbeidsmarkt voor ouderen disfunctioneert in een heel wezenlijke zin van het woord. Het percentage werknemers dat op latere leeftijd nog van baan verandert is buitengewoon laag. Dit is jammer voor hen, maar ook voor ons, omdat de kosten van de vergrijzing uiteindelijk toch in belangrijke mate moeten worden opgevangen door het mogelijk en aantrekkelijk te maken om langer te werken. Levensverwachting Bij de discussie over het langer werken en de latere pensionering wil ik graag een onweerstaanbare voetnoot plaatsen. De gebruikte argumenten om langer door te werken zijn heel klassiek: we leven langer, dus we kunnen ook wel wat langer werken. Dit is statistisch gezien juist. Het gaat echter niet alleen om de levensverwachting, maar ook om het aantal gezonde jaren binnen die levensverwachting. Dit laatste perspectief is lang niet zoveel verbeterd als het perspectief van de levensverwachting zelf. Doordat de kwaliteit van de gezondheidszorg is toegenomen worden we langer in leven gehouden aan de rand van het graf. Het aantal gezonde levensjaren is wel toegenomen maar interessant genoeg helemaal niet zo veel. Sinds de instelling van de AOW-leeftijd op 65 jaar onder Drees zijn er drie à vier gezonde levensjaren bijgekomen, die men nu bij 15

18 langer doorwerken eigenlijk weer inlevert aan de arbeidsmarkt. De werknemer gaat er in die zin niet veel op vooruit door langer door te werken. Dit gegeven wordt nog schrijnender wanneer we het uitsplitsen naar sociaaleconomische status. De levensverwachting op 65-jarige leeftijd is voor de hogere inkomensklasse 25% hoger dan voor de lagere inkomens. Een significant verschil! Wanneer we dan ook nog kijken naar de gezonde levensjaren, is de levensverwachting 75% hoger dan voor de lagere inkomens! In een echt eerlijk systeem zou een vorm van differentiatie te verdedigen zijn waarbij de hogere inkomens bijvoorbeeld tot hun 70 ste doorwerken en de lagere inkomens tot hun 65 ste. Dan zouden hogere en lagere inkomensklassen ongeveer hetzelfde aantal gezonde jaren voor de boeg hebben na te zijn gestopt met werken. Dit is geen populair thema. Terugkijkend op de discussie die is gevoerd over de verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd, is vanuit dit perspectief het verzet van de vakbeweging tegen de ongedifferentieerde verhoging van de AOW-leeftijd - die helemaal geen rekening hield met hogere of lagere inkomens, met prettig of minder prettig werk - volkomen onderbouwbaar en te rechtvaardigen. Ontslagbescherming De werknemer aarzelt om door te werken, om redenen die ik u heb genoemd. De werkgevers in Nederland hebben op dit punt een beperkte traditie. Zij zijn tot op zekere hoogte verwend door de cultuur waarin wij functioneren. Echter, werkgevers hebben ook een objectieve reden om die oudere werknemers niet in dienst te willen houden en zeker niet in dienst te willen nemen. Dit argument valt in twee componenten uiteen. Het is ten eerste verschrikkelijk duur om van oudere werknemers af te komen als ze eenmaal in dienst zijn genomen. Dit argument is volstrekt terecht. Dat het duur is van een oudere werknemer af te komen zit verstopt in de systematiek van Nederland en is opnieuw een voorbeeld van iets waarin de Nederlands arbeidsmarkt extreem is. De arbeidsmarkt voor ouderen disfunctioneert... Het percentage werknemers dat op latere leeftijd nog van baan verandert is buitengewoon laag. In Nederland heeft de ontslagbescherming, een objectief meetbaar en vergelijkbaar gegeven, twee extreme kenmerken. Als we kijken naar de werknemers in vaste dienst is er maar één land in de wereld - i.e. Duitsland - waar de ontslagbescherming nog hoger is dan in Nederland. Oudere werknemers zijn in Nederland extreem beschermd. Tijdelijke werknemers daarentegen hebben in Nederland een heel slechte bescherming. Er is maar één land - i.e. de Verenigde Staten - waar de bescherming nog minder is dan in Nederland. Nederland kent, ook op dit punt, een enorme dichotomie. Deze dichotomie illustreert dat er voldoende reden is om nog eens kritisch naar de balans tussen die twee te kijken. 16

19 Loon en productiviteit Werkgevers hebben gelijk: het is duur en ingewikkeld om van oudere werknemers af te komen. Bovendien wordt beweerd dat het in zekere zin ook duur is ze te houden, omdat er een grote discrepantie zou bestaan tussen hun loon aan de ene kant en hun productiviteit aan de andere kant. Daar wil ik graag iets meer over zeggen. Deze laatste bewering heeft de pretentie van economische objectiviteit. Is er objectief bekeken inderdaad een discrepantie tussen loon en productiviteit, of praten we hier over verwachte productiviteit of percepties van productiviteit? Mij is geen enkele serieuze studie bekend waarin hard wordt gemaakt dat er in Nederland een groot verschil zou zijn, bij oudere werknemers, tussen wat ze verdienen en wat ze presteren. Als het al zo is - en natuurlijk is daartoe een heel plausibel economisch argument op te stellen - dat er in de loop van een mensenleven een groot verschil ontstaat tussen wat men verdient en wat men produceert, dan is de onderbouwing daarvan tot dusver niet gelukt in Nederland. Het weinige bewijs dat er is maakt onderdeel uit van een systematiek in bepaalde bedrijfstakken waar ouderen betaald worden boven hun productiviteit. Daar staat tegenover dat jongeren daar betaald worden onder hun productiviteit, onder het motto dan houden we ze gemotiveerd. Als we de oudere werknemer wat minder zouden willen gaan betalen, zouden we dus eigenlijk de jongere ook wat meer moeten gaan betalen. Dat is de achterliggende bedoeling meestal niet. Voor zover het een probleem zou zijn, kan productiviteit ook gecompenseerd worden door andere kwaliteiten als ervaring, opleiding en de bereidheid om die ervaring over te dragen. Een van de grote kansen die in Nederland maar heel beperkt worden benut is om de oudere werknemers, die vaak nog heel graag willen en ook kunnen, in te zetten om hun kennis en ervaring over te dragen aan jongeren. Gun ouderen daar in hun laatste arbeidzame jaren een rol bij, misschien in combinatie met deeltijdpensioen. Hier liggen naar de toekomst toe hele goede mogelijkheden. Ouderenparticipatie Op de keper beschouwd is er geen enkele objectieve reden voor een lagere ouderenparticipatie. Wat moet er nu gebeuren om die ouderenparticipatie te verbeteren? Ik rond af met drie categorieën maatregelen: 1. De herziening van het ontslagrecht. Ik heb van heel dichtbij meegemaakt hoe die herziening op zijn minst twee keer niet gelukt is. Het is nu hoog tijd dat het wel lukt en dat we heel kritisch gaan kijken naar de relatie flex/vast. Kort gezegd: flex wat minder flex en vast wat minder vast. In deze uitruil valt voor beide partijen, vakbeweging en werkgevers, iets te halen. Er is al wel enig beleid geformuleerd. Er zijn een aantal maatregelen genomen zoals de verlengde proeftijd voor nieuwe oudere werknemers in dienst en de niet-verplichtende proefplaatsingen voor WW-ers. Deze maatregelen zijn goed bedoeld maar hebben niet heel veel opgeleverd. 17

20 2. Het leeftijdsbewust personeelsbeleid. Er zou, veel meer dan nu het geval is, maatwerk geleverd moeten worden in de richting van de oudere werknemer. Ik heb daar een aantal suggesties voor gedaan. Naar mijn mening liggen hier hele goede kansen. 3. Productiviteitsgerelateerd beloningsbeleid. Ik noem deze derde component met enige voorzichtigheid. Productiviteitsgerelateerd beloningsbeleid is een verschrikkelijke term, maar ik wil het woord demotie liever niet in de mond nemen. Feitelijk doen we in Nederland natuurlijk al aan demotie. Er is echter alle reden om het onder een nieuw etiket een verse kans te geven. Goed opgetuigd en goed uitonderhandeld is op dit punt heel wat te bereiken. Dit is ook in het belang van werknemers die uiteindelijk hechten aan interessant werk, aan stimulerend werk en niet per se gedreven worden door de drang dit jaar wéér meer te verdienen. Ook hier zijn pogingen gedaan om de vermeende onaantrekkelijkheid van de oudere werknemer te compenseren, bijvoorbeeld met de mobiliteitsbonus, de werkbonus, de no risk polis beschikbaar voor WW en de mitigatie van verplichte doorbetaling bij ziekte voor de oudere werknemers. Stuk voor stuk niet verschrikkelijk succesvolle maatregelen, maar wel op zijn minst het nader verkennen waard in de setting die ik hier beschrijf. Optimisme Ik ben er optimistisch over dat we langs deze drie routes in de komende jaren wezenlijke verbeteringen kunnen realiseren. Het is ook nodig dat we dat doen. Het vertrekpunt van de discussie van deze middag is onverminderd van kracht: het is een noodzakelijke wens of een wenselijke noodzaak ouderen langer actief en solidair te houden. Dat is goed voor hen, goed voor ons, goed voor Nederland en goed voor Europa. We moeten deze breed te dragen doelstelling koesteren. Ik hoop dat we er de komende jaren in zullen slagen wezenlijke stappen in de goede richting te zetten en dat de discussie van deze middag daartoe zal kunnen bijdragen. Discussie Paul Schnabel: dank je wel Alexander. Je gaf duidelijke standpunten aan. Ik geef het woord graag aan: Maarten van Veen: ik zou het nog even willen hebben over het onderwerp productiviteit en hard werken. Ik denk dat dat een beetje ouderwets is. Ik denk dat de productiviteit veel meer komt uit slim werken dan uit hard werken. Ook met betrekking tot het zware werk: kijk bijvoorbeeld hoe tegels nu worden gelegd, niet meer met de hand, maar met behulp van een robotachtige machine. Ik denk dat dat ook van invloed is op de productiviteitsverhouding van ouderen en jongeren. Het zou wel eens zo kunnen zijn dat het minder hard kunnen werken van ouderen nu wordt gecompenseerd door een bepaalde vorm van slimmer werken. Rinnooy Kan: ja, dat commentaar is volstrekt terecht. Eén van de verklaringen voor het feit dat onze participatiegraad kon 18

Een brug naar de toekomst PCOB manifest heeft oog voor solidariteit tussen generaties

Een brug naar de toekomst PCOB manifest heeft oog voor solidariteit tussen generaties Een brug naar de toekomst PCOB manifest heeft oog voor solidariteit tussen generaties Inleiding De huidige financiële en economische crisis maakt pijnlijk duidelijk dat de houdbaarheid van de overheidsfinanciën

Nadere informatie

Participatie en inzetbaarheid

Participatie en inzetbaarheid Participatie en inzetbaarheid Paul de Beer Henri Polak hoogleraar voor arbeidsverhoudingen, directeur Wetenschappelijk Bureau voor de Vakbeweging Boaborea 7 december 2011 1. Het probleem 2 Arbeidsparticipatie

Nadere informatie

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar In de vorige nieuwsbrief in september is geprobeerd een antwoord te geven op de vraag: wat is de invloed van de economische situatie op de arbeidsmarkt? Het antwoord op deze vraag was niet geheel eenduidig.

Nadere informatie

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd?

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Bijdrage prof. dr. Kees Goudswaard / 49 Financiering van de AOW: solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Deze vraag staat centraal in de bij drage van bijzonder hoogleraar Sociale zekerheid prof.

Nadere informatie

Ten minste houdbaar tot?

Ten minste houdbaar tot? Ten minste houdbaar tot? Duurzame inzetbaarheid in tijden van crisis. Door de vergrijzing, de te verwachten krapte op de arbeidsmarkt en de oprekking van de pensioenleeftijd is duurzame inzetbaarheid urgenter

Nadere informatie

Pensioenaanspraken in beeld

Pensioenaanspraken in beeld Pensioenaanspraken in beeld Deel 1: aanspraken naar geslacht en burgerlijke staat Elisabeth Eenkhoorn, Annelie Hakkenes-Tuinman en Marije vandegrift bouwen minder pensioen op via een werkgever dan mannen.

Nadere informatie

4. Werkloosheid in historisch perspectief

4. Werkloosheid in historisch perspectief 4. Werkloosheid in historisch perspectief Werkloosheid is het verschil tussen het aanbod van arbeid en de vraag naar arbeid. Het arbeidsaanbod in Noord-Nederland hangt samen met de mate waarin de inwoners

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 32 729 Evaluatie Wet inkomensvoorziening oudere werklozen Nr. 1 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter

Nadere informatie

Doorwerken na 65 jaar

Doorwerken na 65 jaar CvA-notitie februari 2008 Doorwerken na 65 jaar De levensverwachting en het gemiddelde aantal gezonde jaren na het bereiken van de 65-jarige leeftijd is toegenomen. Een groeiende groep ouderen heeft behoefte

Nadere informatie

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt Tussen maart en mei is het aantal mensen met een baan met gemiddeld 6 duizend per maand gestegen. De stijging is volledig aan vrouwen toe te schrijven. Het

Nadere informatie

2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd

2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd 2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd Mensen moeten steeds de keuze maken tussen werken en vrije tijd: 1. Werken * Je ontvangt loon in ruil voor je arbeid; * Langer werken geeft meer loon (en dus kun

Nadere informatie

Hartelijk welkom. Met dank aan: 14 december 2012

Hartelijk welkom. Met dank aan: 14 december 2012 Hartelijk welkom Namens het Platform O&O Met dank aan: 14 december 2012 Gouden kooi of vogelvrij? http://www.youtube.com/watch?v=znsnidjzpyc De feiten: Gouden kooi of vogelvrij? Gouden kooi of vogelvrij?

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2011 tijdvak 2 maatschappijleer 2 CSE GL en TL Tekstboekje GT-0323-a-11-2-b Analyse maatschappelijk vraagstuk: jeugdwerkloosheid tekst 1 FNV vreest enorme stijging werkloosheid jongeren

Nadere informatie

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen Het aantal mensen met werk is in de periode februari-april met gemiddeld 2 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren en 45-plussers gingen aan de slag.

Nadere informatie

./. Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het lid Bussemaker (PvdA) over de arbeidsproductiviteit van oudere werknemers.

./. Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het lid Bussemaker (PvdA) over de arbeidsproductiviteit van oudere werknemers. Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon

Nadere informatie

Het Nederlandse groeirecept raakt uitgewerkt

Het Nederlandse groeirecept raakt uitgewerkt 157 Het Nederlandse groeirecept raakt uitgewerkt M. A. Allers* Samenvatting De afgelopen 25 jaar is de Nederlandse economie vooral gegroeid doordat meer mensen zijn gaan werken. Deze extensieve economische

Nadere informatie

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar Maart 215 stijgt naar 91 punten Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar De is in het eerste kwartaal van 215 gestegen van 88 naar 91 punten. Veel huishoudens kijken positiever vooruit en verwachten

Nadere informatie

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015 Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland Inhoud 3 ONDERNEMERS, LAAT ZIEN DAT FLEXWERKERS WAARDEVOL ZIJN 4 OMZET FREELANCERS EN FLEXWERKERS DAALT DOOR TOENEMENDE

Nadere informatie

De pensioenleeftijd in beweging

De pensioenleeftijd in beweging Verschenen: 'De pensioenleeftijd in beweging', Jaarverslag Stichting Instituut Gak, blz. 5-8. De pensioenleeftijd in beweging Kees Goudswaard Wereldwijd worden stelsels van sociale zekerheid en pensioenen

Nadere informatie

KWARTAALMONITOR APRIL 2016. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland

KWARTAALMONITOR APRIL 2016. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland KWARTAALMONITOR APRIL 2016 Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland Inhoud 3 WAT TE DOEN MET ÉÉN MILJOEN 4 BEDRIJVEN SPELEN IN OP WET DBA 5 VEEL STARTENDE FREELANCERS OP LEEFTIJD 6

Nadere informatie

Duurzame inzetbaarheid = Langer werken?

Duurzame inzetbaarheid = Langer werken? Duurzame inzetbaarheid Verzilveren in Drenthe? 10 maart 2011, Carry Goedhart, directeur Duurzame inzetbaarheid = Langer werken? Drie onderwerpen: Publiek debat over langer doorwerken Arbeidsmarkt en productiviteit

Nadere informatie

CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren

CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren Het aantal mensen met een baan is de afgelopen drie maanden met gemiddeld 6 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren hadden vaker werk. De beroepsbevolking

Nadere informatie

Duurzame inzetbaarheid in de HR praktijk Onderzoeksrapport 2012

Duurzame inzetbaarheid in de HR praktijk Onderzoeksrapport 2012 Duurzame inzetbaarheid in de HR praktijk Onderzoeksrapport 2012 Zicht krijgen op duurzame inzetbaarheid en direct aan de slag met handvatten voor HR-professionals INHOUDSOPGAVE 1. Duurzame inzetbaarheid

Nadere informatie

Vrouwen op de arbeidsmarkt

Vrouwen op de arbeidsmarkt op de arbeidsmarkt Johan van der Valk Annemarie Boelens De arbeidsdeelname van vrouwen lag in 23 op 55 procent. De arbeidsdeelname van vrouwen stijgt al jaren. Deze toename komt de laatste jaren bijna

Nadere informatie

Vragen en antwoorden pensioenakkoord

Vragen en antwoorden pensioenakkoord Vragen en antwoorden pensioenakkoord 1. Waarover gaat dit pensioenakkoord? Het pensioenakkoord gaat over drie onderwerpen: de AOW, de aanvullende pensioenen, en de kansen van ouderen op de arbeidsmarkt.

Nadere informatie

had ik (misschien) al iets meer details over het zogenaamde septemberpakket kunnen vertellen,

had ik (misschien) al iets meer details over het zogenaamde septemberpakket kunnen vertellen, Inleiding Maarten Camps DNB seminar 12 september 2012 Dames en heren, Ik ben met plezier naar Bussum gekomen, maar dacht wel even: jammer dat dit seminar niet een week later wordt gehouden. Dan had ik

Nadere informatie

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015 Duurzame inzetbaarheid uitgangspunt personeelsbeleid Het voorstel is duurzame inzetbaarheid centraal te stellen in het personeelsbeleid om medewerkers van alle levensfasen optimaal inzetbaar te houden

Nadere informatie

Zekerheden over een onzeker land

Zekerheden over een onzeker land Zekerheden over een onzeker land Parijs, 27 januari 2012 Paul Schnabel Universiteit Utrecht Demografische feiten 2012-2020 Bevolking 17 miljoen (plus 0,5 miljoen) Jonger dan 20 jaar 3,7 miljoen (min 0,2

Nadere informatie

MONITOR WERK Meting maart 2014. 34993 Maart 2014 Francette Broekman

MONITOR WERK Meting maart 2014. 34993 Maart 2014 Francette Broekman MONITOR WERK Meting maart 2014 34993 Maart 2014 Francette Broekman GfK Intomart 2014 34993 Achmea Volgens Nederland Werk Maart 2014 1 Inleiding GfK Intomart 2014 34993 Achmea Volgens Nederland Werk Maart

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Einde in zicht voor de VUT

Einde in zicht voor de VUT Einde in zicht voor de VUT 11 0 Drs. J.L. Gebraad en mw. T.R. Pfaff Publicatiedatum CBS-website: 1 september 2011 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** =

Nadere informatie

Wat draagt bij aan een gelukkig pensioen? Een vergelijking tussen Nederland, België, Denemarken en Zweden

Wat draagt bij aan een gelukkig pensioen? Een vergelijking tussen Nederland, België, Denemarken en Zweden Wat draagt bij aan een gelukkig pensioen? Een vergelijking tussen Nederland, België, Denemarken en Zweden Onderzoek van GfK november 2015 Inleiding Delta Lloyd is continu bezig het pensioenbewustzijn te

Nadere informatie

Wanneer ga jij met pensioen?

Wanneer ga jij met pensioen? Wanneer ga jij met pensioen? Inhoudsopgave Inleiding... 3 1 AOW-gerechtigde leeftijd... 4 1.1 Algemeen... 4 1.2 Verhoging van 65 naar 67... 4 1.3 Verdere verhoging op basis van de levensverwachting...

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1997 1998 25 694 Pensioenregelingen Nr. 1 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

ARBEIDSPARTICIPATIE OUDERE WERKNEMERS ZIJN ANDERS, OF TOCH NIET?

ARBEIDSPARTICIPATIE OUDERE WERKNEMERS ZIJN ANDERS, OF TOCH NIET? HOOFDSTUK 5 ARBEIDSPARTICIPATIE OUDERE WERKNEMERS ZIJN ANDERS, OF TOCH NIET? De Nederlandse arbeidsmarkt is in beweging. De beroepsbevolking veroudert, en arbeidsrelaties veranderen door de opkomst van

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Werk > flexibelere arbeidsmarkt > verminderen bureaucratie > betere kansen voor startende (jonge) ondernemers Werk Algemeen Op dit moment hebben mensen die langs de kant staan te weinig kans

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Inhoud Inleiding 3 Stap 1 De noodzaak vaststellen 4 Stap 2 De business case 5 Stap 3 Probleemverdieping 6 Stap 4 Actieplan 8 Stap 5

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

De arbeidsmarkt: crisistijd en trends

De arbeidsmarkt: crisistijd en trends De arbeidsmarkt: crisistijd en trends 06 Werkzame beroepsbevolking krimpt tijdens crisis Arbeidsmarkt reageert vertraagd op conjunctuur Krimp vooral onder mannen en jongeren Daling flexwerkers snel voorbij

Nadere informatie

Mantelzorgers maken weinig gebruik van verlofregelingen

Mantelzorgers maken weinig gebruik van verlofregelingen Mantelzorgers maken weinig gebruik van verlofregelingen Martijn Souren Ongeveer 7 procent van de werknemers met een verleent zelf mantelzorg. Ze maken daar slechts in beperkte mate gebruik van aanvullende

Nadere informatie

Discussienota Naar een socialere bijstand GroenLinks Den Haag November 2015

Discussienota Naar een socialere bijstand GroenLinks Den Haag November 2015 Discussienota Naar een socialere bijstand GroenLinks Den Haag November 2015 Inleiding Er is veel in beweging rond de bijstand. Sommige gemeenten experimenteren met een andere uitvoeringspraktijk, met minder

Nadere informatie

Stijgende arbeidsparticipatie en minder uittreding bij ouderen

Stijgende arbeidsparticipatie en minder uittreding bij ouderen Sociaaleconomische trends 13 Stijgende arbeidsparticipatie en minder uittreding bij ouderen Koos Arts Ferdy Otten oktober 13, 4 CBS Centraal Bureau voor de Statistiek Sociaaleconomische trends, oktober

Nadere informatie

Allereerst wil ik de organisatoren van deze dag, de Stichting Lezen en Schrijven

Allereerst wil ik de organisatoren van deze dag, de Stichting Lezen en Schrijven Toespraak staatssecretaris Klijnsma van Sociale Zaken en Werkgelegenheid tijdens het bedrijvencongres Samen scholen, pure winst! op 11 september 2009 in Eindhoven. Dames en heren, Allereerst wil ik de

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 000 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2012 Nr. 229 BRIEF

Nadere informatie

Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013

Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013 Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013 Tekstrapport Peil.nl/Maurice de Hond 1 Doelstelling en opzet van het onderzoek Het wetenschappelijk instituut van 50PLUS heeft ons de opdracht gegeven

Nadere informatie

CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal

CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal Persbericht PB14 56 11 9 214 15.3 uur CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal Meer werklozen aan de slag Geen verdere daling aantal banen, lichte groei aantal vacatures Aantal banen

Nadere informatie

April 2014. Actieplan ter voorkoming én bestrijding van werkloosheid onder 50-plussers

April 2014. Actieplan ter voorkoming én bestrijding van werkloosheid onder 50-plussers April 2014 Actieplan ter voorkoming én bestrijding van werkloosheid onder 50-plussers Inleiding De arbeidsmarkt volgt altijd de economische ontwikkelingen. Dus terwijl de macroeconomische cijfers voor

Nadere informatie

1 Inleiding. Wanneer ga jij met pensioen Versie: 4 17-07-2015 Pagina: 3 van 7

1 Inleiding. Wanneer ga jij met pensioen Versie: 4 17-07-2015 Pagina: 3 van 7 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 AOW-gerechtigde leeftijd... 4 2.1 Algemeen... 4 2.2 Verhoging van 65 naar 67... 4 2.3 Verdere verhoging op basis van de levensverwachting... 4 3 Pensioenleeftijd... 6 3.1

Nadere informatie

Uitleg begrotingsakkoord 2013. > Uitleg over Kunduz bezuinigingen.

Uitleg begrotingsakkoord 2013. > Uitleg over Kunduz bezuinigingen. Uitleg begrotingsakkoord 2013 > Uitleg over Kunduz bezuinigingen. Noodzaak bezuinigingen? > Politieke partijen die werknemers voorzieningen willen afbreken, zeggen dat het niet anders kan, het moet, want

Nadere informatie

Doorwerken na je AOW, ja graag

Doorwerken na je AOW, ja graag Doorwerken na je AOW, ja graag De Algemene Ouderdomswet Eerste volksverzekering Een basispensioen Ingevoerd in 1957 AOW uitgaven: In 1957: 2,4% van het BBP In 2014: 5,6% van het BBP Totale uitgaven in

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Werkgelegenheid commerciële sector daalt. Minder banen in industrie en zakelijke dienstverlening

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Werkgelegenheid commerciële sector daalt. Minder banen in industrie en zakelijke dienstverlening Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB02-196 26 september 2002 9.30 uur Werkgelegenheid commerciële sector daalt Voor het eerst sinds 1994 is het aantal banen van werknemers in commerciële bedrijven

Nadere informatie

Personeel op peil. Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers

Personeel op peil. Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil, onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil Onderzoek naar de positie van mkb-ondernemers MKB-Nederland

Nadere informatie

De vrouwen waren we even vergeten

De vrouwen waren we even vergeten Opgave 3 Mens en werk tekst 11 De vrouwen waren we even vergeten 5 10 15 20 25 Koud konden we in 1976 spreken van een verzorgingsstaat of de afbraak ervan begon alweer. Ironisch genoeg legde de vrouwenemancipatie

Nadere informatie

Kiezers en potentiële kiezers van 50PLUS

Kiezers en potentiële kiezers van 50PLUS Kiezers en potentiële kiezers van 50PLUS Versie 2013-2014 Tekstrapport Peil.nl/Maurice de Hond 1 Doelstelling en opzet van het onderzoek Het Wetenschappelijk Instituut van 50PLUS heeft ons in december

Nadere informatie

Pensioenleeftijd niet vaak 65

Pensioenleeftijd niet vaak 65 Pensioenleeftijd niet vaak 65 Jan-Willem Bruggink In de periode 21-23 stopten jaarlijks ongeveer 6 duizend mensen met werken om met pensioen te gaan. In bijna zeven van de tien gevallen waren dit mannen.

Nadere informatie

KWARTAALMONITOR JULI 2014. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland

KWARTAALMONITOR JULI 2014. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland KWARTAALMONITOR JULI 2014 Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland Inhoud 4 MEER JONGEREN FREELANCEN 5 OMZET FREELANCERS STIJGT 6 OMZET HAAGSE FREELANCER BLIJFT ACHTER OP REST VAN

Nadere informatie

Geen tekort aan technisch opgeleiden

Geen tekort aan technisch opgeleiden Geen tekort aan technisch opgeleiden Auteur(s): Groot, W. (auteur) Maassen van den Brink, H. (auteur) Plug, E. (auteur) De auteurs zijn allen verbonden aan 'Scholar', Faculteit der Economische Wetenschappen

Nadere informatie

Snelle vergrijzing in Japan vraagt om actie

Snelle vergrijzing in Japan vraagt om actie Snelle vergrijzing in Japan vraagt om actie Inleiding Vrijwel elk ontwikkeld land wordt geconfronteerd met een vertraging van de groei of teruggang in zijn bevolking. De Japanse bevolking vergrijst zo

Nadere informatie

Wat kun je verwachten?

Wat kun je verwachten? Economie V5 Economie 2 3 Wat kun je verwachten? Urenverdeling V5: 3 uur per week V6: 3 uur per week Overhoringen Minimaal 2 overhoringen per periode (weging varieert) Weging Proefwerk: 3-4x (in april:

Nadere informatie

AWVN. Enkele feiten over AWVN

AWVN. Enkele feiten over AWVN AWVN Enkele feiten over AWVN 850 direct aangesloten leden 17.500 indirect aangesloten leden 4 miljoen banen 500 cao s Beloningsdatabase 4,2 miljoen werknemers Marktleider met ORBA (> 800 bedrijven) 1400

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Wetsvoorstel Wet werk en zekerheid aangenomen door Tweede Kamer

Wetsvoorstel Wet werk en zekerheid aangenomen door Tweede Kamer Regelingen en voorzieningen CODE 2.1.1.61 verwachte wijzigingen Wetsvoorstel Wet werk en zekerheid aangenomen door Tweede Kamer bronnen Nieuwsbericht ministerie van SZW d.d. 18.02.2014 TRA 2014, afl. 3

Nadere informatie

Conclusies enquête The Future Group. November 2015

Conclusies enquête The Future Group. November 2015 November 2015 Conclusies enquête Een zzp er kiest voor zelfstandigheid, vrijheid en ondernemerschap. Daar moet je hem/haar de ruimte voor geven. Verplichte collectieve zaken staan in tegenstelling tot

Nadere informatie

De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden

De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden WHITEPAPER SEPTEMBER 2014 De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden Goed nieuws: de economische crisis lijkt voorbij te zijn. Het Centraal Planbureau 1 meldde in maart van dit jaar dat de

Nadere informatie

Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten

Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten Irene Houtman & Ernest de Vroome (TNO) In het kort: Onderzoek naar de ontwikkeling van burn-outklachten en verzuim door psychosociale

Nadere informatie

Werkloosheid in de Europese Unie

Werkloosheid in de Europese Unie in de Europese Unie Diana Janjetovic en Bart Nauta De werkloosheid in de Europese Unie vertoont sinds 2 als gevolg van de conjunctuur een wisselend verloop. Door de economische malaise in de jaren 21 23

Nadere informatie

Ouderen en de arbeidsmarkt. Inhoudsopgave. 1 Algemeen...1

Ouderen en de arbeidsmarkt. Inhoudsopgave. 1 Algemeen...1 Inhoudsopgave 1...1 2 Hoofdsectie...2 1 In hoeverre bent u het eens of oneens met de volgende stellingen met betrekking tot ouderen van 55 + en de arbeidsmarkt?...2 2 Oudere werknemers moeten goedkoper

Nadere informatie

Alles (laten) doen voor een goed pensioen

Alles (laten) doen voor een goed pensioen Alles (laten) doen voor een goed pensioen Den Haag, 5 oktober 2012 Paul Schnabel Sociaal en Cultureel Planbureau Universiteit Utrecht Een goed idee? Ik ga sparen. Je moet zelf voor je pensioen zorgen Sywert

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case

Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case Inleiding Binnen de sector ziekenhuizen is leeftijdsbewust personeelsbeleid een relevant thema. De studie RegioMarge 2006, De arbeidsmarkt van verpleegkundigen,

Nadere informatie

DOORWERKEN NA AOW-LEEFTIJD. Mr. Eveline Buyink 11 september 2014

DOORWERKEN NA AOW-LEEFTIJD. Mr. Eveline Buyink 11 september 2014 DOORWERKEN NA AOW-LEEFTIJD Mr. Eveline Buyink 11 september 2014 ONDERWERPEN: 1. WWZ en pensioenontslag 2. Pensioen: van 65 naar 67 3. Pensioenontslagbeding 4. Ragetlie 5. WGBL 6. Tips voor doorwerken na

Nadere informatie

CBS-berichten: Veranderingen in de arbeidsparticipatie in Nederland sinds 1970

CBS-berichten: Veranderingen in de arbeidsparticipatie in Nederland sinds 1970 CBS-berichten: Veranderingen in de arbeidsparticipatie in Nederland sinds 1970 Lian Kösters, Paul den Boer en Bob Lodder* Inleiding In dit artikel wordt de arbeidsparticipatie in Nederland tussen 1970

Nadere informatie

Werkloosheid nauwelijks veranderd

Werkloosheid nauwelijks veranderd Persbericht Pb14-084 18-12-2014 09.30 uur Werkloosheid nauwelijks veranderd - Werkloosheid blijft 8 procent - Meer mensen aan het werk in de afgelopen drie maanden - Aantal WW-uitkeringen met 6 duizend

Nadere informatie

Arbeidsgehandicapten in Nederland

Arbeidsgehandicapten in Nederland Arbeidsgehandicapten in Nederland Ingrid Beckers In 2003 waren er in Nederland ruim 1,7 miljoen arbeidsgehandicapten; 15,8 procent van de 15 64-jarige bevolking. Het aandeel arbeidsgehandicapten is daarmee

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Hoe staat het er voor? Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen!?!? Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen!

Hoe staat het er voor? Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen!?!? Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen! Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen!?!? Presentatie voor de Conferentie Inclusieve Arbeidsmarkt georganiseerd door Venturaplus en Zowelwerk, De Lawei, Drachten, 4 april 2016 Jouke van Dijk, Hoogleraar

Nadere informatie

Afschrijven of juist investeren? Welke rol hebben O&O fondsen bij langer doorwerken?

Afschrijven of juist investeren? Welke rol hebben O&O fondsen bij langer doorwerken? Afschrijven of juist investeren? Welke rol hebben O&O fondsen bij langer doorwerken? In de eerste bijeenkomst van het Platform O&O op 18 mei jl. in Zaltbommel, is aandacht besteed aan het thema langer

Nadere informatie

Lees deze tekst in maximaal 8 minuten. Geef daarna antwoord op de vragen.

Lees deze tekst in maximaal 8 minuten. Geef daarna antwoord op de vragen. Oefening 1: globaal lezen Lees deze tekst in maximaal 8 minuten. Geef daarna antwoord op de vragen. In het najaar van 1996 ontdekt de buitenlandse pers het poldermodel. Er verschijnen lovende artikelen

Nadere informatie

Arbeidsgehandicapten in Nederland

Arbeidsgehandicapten in Nederland en in Nederland Ingrid Beckers In 22 waren er in Nederland ruim anderhalf miljoen arbeidsgehandicapten. Dit komt overeen met 14,7 procent van de 15 64-jarigen. Het aandeel arbeidsgehandicapten is daarmee

Nadere informatie

Toelichting bij de MZO screening voor ouders

Toelichting bij de MZO screening voor ouders Toelichting bij de MZO screening voor ouders 1 Copyright 2014 Bureau Perspectief Amsterdam Zie voor meer informatie www.motivatiezelfonderzoek.nl 2 De schalen van de MZO screening De MZO screening is gericht

Nadere informatie

Sterkste groei bij werknemers

Sterkste groei bij werknemers In 1994 stagneerde de ontwikkeling van de koopkracht nog. In de daarop volgende jaren nam de koopkracht echter steeds sterker toe: met 1% in 1995 tot 1,5% in 1997. De grootste stijging,,7%, deed zich voor

Nadere informatie

Kortetermijnontwikkeling

Kortetermijnontwikkeling Artikel, donderdag 22 september 2011 9:30 Arbeidsmarkt in vogelvlucht Het aantal banen van werknemers en het aantal openstaande vacatures stijgt licht. De loonontwikkeling is gematigd. De stijging van

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

Doel is om voor deelnemers een beeld te schetsen van hoe het pensioen in elkaar steekt en hoe hun eigen pensioen er voorstaat.

Doel is om voor deelnemers een beeld te schetsen van hoe het pensioen in elkaar steekt en hoe hun eigen pensioen er voorstaat. Majesteit, dames en heren. Hartelijk welkom! En, Majesteit, ik weet zeker dat ik hier namens alle aanwezigen spreek als ik zeg dat wij buitengewoon vereerd zijn dat U bij een deel van dit programma aanwezig

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II Opgave 1 Armoede en werk 1 Het proefschrift bespreekt de effecten van het door twee achtereenvolgende kabinetten-kok gevoerde werkgelegenheidsbeleid. / De titel van het proefschrift heeft betrekking op

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 17

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 17 Statistisch Bulletin Jaargang 71 2015 17 23 april 2015 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren 3 Werkloze beroepsbevolking 4 2. Inkomen en bestedingen 5 Vertrouwen

Nadere informatie

Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed

Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed dem s Jaargang 8 Mei ISSN 69-47 Een uitgave van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut Bulletin over Bevolking en Samenleving inhoud Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed

Nadere informatie

Schriftelijke vragen Stijging werkloosheid Den Haag SV 080 RIS 291883. Den Haag, 15 februari 2016. Aan de voorzitter van de gemeenteraad,

Schriftelijke vragen Stijging werkloosheid Den Haag SV 080 RIS 291883. Den Haag, 15 februari 2016. Aan de voorzitter van de gemeenteraad, Schriftelijke vragen Stijging werkloosheid Den Haag SV 080 RIS 291883 Den Haag, 15 februari 2016 Aan de voorzitter van de gemeenteraad, De werkloosheidscijfers van Den Haag stemmen in 2016 nog altijd weinig

Nadere informatie

Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang. Sandra Terwolbeck, Amstelveen 8 oktober 2008

Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang. Sandra Terwolbeck, Amstelveen 8 oktober 2008 Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang Sandra Terwolbeck, Amstelveen 8 oktober 2008 Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang Huidige uitdagingen voor organisaties Veranderd werknemersperspectief

Nadere informatie

van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Jet Bussemaker, tijdens de 4 e Nationale Mantelzorglezing 2009 Rotterdam, 11 juni 2009

van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Jet Bussemaker, tijdens de 4 e Nationale Mantelzorglezing 2009 Rotterdam, 11 juni 2009 Directie Voorlichting en Communicatie Parnassusplein 5 Postbus 20350 2500 EJ Den Haag T 070 340 79 11 T 070 340 60 00 F 070 340 62 92 Hebt u 's avonds of in het weekend dringend een voorlichter nodig,

Nadere informatie

De menselijke kant van de 67 HR-gerelateerde argumenten lijken te zijn ondergesneeuwd in verhoging AOW

De menselijke kant van de 67 HR-gerelateerde argumenten lijken te zijn ondergesneeuwd in verhoging AOW De menselijke kant van de 67 HR-gerelateerde argumenten lijken te zijn ondergesneeuwd in verhoging AOW Nederlanders gaan in elk geval in 2023 tot hun 67 ste of misschien zelfs langer doorwerken. Politiek

Nadere informatie

Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast

Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast Tekst 4 Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast 5 10 15 20 25 30 35 40 (1) Postbodes gezocht. Standplaats: Reykjavik. Vereist: een goede conditie. Kennis van de IJslandse taal niet nodig. Zomaar

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Suzanne Peek Gescheiden moeders stoppen twee keer zo vaak met werken dan niet gescheiden moeders. Ook beginnen ze vaker met werken. Wanneer er

Nadere informatie

Niet-westerse allochtonen behoren minder vaak tot de werkzame beroepsbevolking 1) Arbeidsdeelname niet-westerse allochtonen gedaald

Niet-westerse allochtonen behoren minder vaak tot de werkzame beroepsbevolking 1) Arbeidsdeelname niet-westerse allochtonen gedaald 7. Vaker werkloos In is de arbeidsdeelname van niet-westerse allochtonen gedaald. De arbeidsdeelname onder rs is relatief hoog, zes van de tien hebben een baan. Daarentegen werkten in slechts vier van

Nadere informatie

Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010. Welkom

Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010. Welkom Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010 Welkom Waar willen wij het met elkaar over hebben? Pensioen anno 2010 Stand van Zaken AOW en Pensioenakkoord 4

Nadere informatie

WAT U ALS WERKNEMER WILT WETEN OVER DE ABP-PENSIOENREGELING

WAT U ALS WERKNEMER WILT WETEN OVER DE ABP-PENSIOENREGELING WAT U ALS WERKNEMER WILT WETEN OVER DE ABP-PENSIOENREGELING 1- Waarom heeft het ABP een herstelplan opgesteld? ABP is, evenals vele andere pensioenfondsen, zwaar geraakt door de crisis op de financiële

Nadere informatie

Pensioencommunicatie start bij de werkgever

Pensioencommunicatie start bij de werkgever Pensioencommunicatie start bij de werkgever Artikel Senior adviseur collectieve pensioenen J. Arts (Pon) Pensioencommunicatie start bij de werkgever Welke maatregelen kan de werkgever nemen om het pensioenbewustzijn

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie