Appreciative Auditing

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Appreciative Auditing"

Transcriptie

1 AMSTERDAM BUSINESS SCHOOL UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM Appreciative Auditing Waarderend auditen Anthoon Haagsma Referaat EMIA/PDOOA Amsterdam Business School Universiteit van Amsterdam Begeleider: Drs. E.A.C.M. van Hecke RA RO CIA

2 We can easily forgive a child who is afraid of the dark. The real tragedy of life is when men are afraid of the light. - Plato Bij mijn weten heeft namelijk nog nooit iemand een wedstrijd gewonnen op zijn of haar zwakke punten. -Marc Lammers (coach van het Nederlands dames hockey team)

3 Voorwoord Het schrijven van dit referaat is voor mij een openbaring geweest. Het onderwerp ligt heel dicht bij mezelf en is een onderwerp wat ik ook zeer belangrijk vind om binnen de auditwereld te introduceren. Het schrijven en onderzoeken is voor mij een vertaalslag geweest van mijn overtuiging naar papier. Deze vertaalslag ging niet zonder slag of stoot. Ik ben geen theoreticus maar meer een praktisch ingesteld persoon. Ik omarm dan ook het motto van professor Strikwerda. Zijn motto is waar is wat werkt. Dat geldt ook voor dit referaat. Het is gebaseerd op mijn overtuiging die getoetst is aan een aantal theorieën. Na dit referaat zal de praktijk bevestigen dat het echt werkt. Dat is mijn overtuiging. In de bewoordingen van dit referaat is dat mijn Dream. Nu wil ik toch een aantal mensen bedanken die mij ondersteund hebben bij het opschrijven van de droom. Allereerst wil ik mijn vrouw, Richtje, en mijn kinderen, Anouk, Fenna en Sander, bedanken. Zij hebben het elke keer maar weer getolereerd dat ik mij weer terugtrok naar de zolder en een paar uurtjes niet aanspreekbaar was. De volgende namen die in mij opkomen zijn de namen van het intervisieclubje vanuit de EMIA-opleiding. Dit zijn Peter, Sam en Esther. Zij hebben mij van dichtbij en op afstand gemotiveerd. Daarnaast wil ik mijn collega s en mijn managers van UWV bedanken. Mijn managers (4 in de afgelopen drie jaren) hebben mij, zonder uitzondering, altijd ondersteund. Ook mijn collega s hebben een wezenlijke actieve bijdrage geleverd aan het toetsen en ondersteunen van mijn referaat. Met name wil ik toch Frits Engel en Adriaan Bouwdewijn noemen die mijn thema vanuit hun overtuiging ondersteund hebben en van hieruit een bijdrage hebben geleverd. Ook wil ik Jan Groenewold(Atradius), Frank van Galen(UWV) en Klaas Kieft(NS) bedanken voor de openhartige interviews die ik met hun heb gehad. Zij hebben bijgedragen aan het nog sterker maken van dit referaat. En als last but not least wil ik Ed van Hecke, mijn begeleider, bedanken voor zijn bijdrage. Dit varieert van interviews, ondersteunen, bijna knock outs tot het weer motiveren. Dit is van essentieel belang geweest voor het vervolmaken van dit referaat. Sneek 24 Augustus 2008

4 Inhoudsopgave Voorwoord... 4 Inhoudsopgave... 5 Samenvatting Inleiding Context van het onderzoek Probleemstelling Onderzoeksaanpak Appreciative Inquiry en auditing Inleiding Appreciative Inquiry Auditing Appreciative Inquiry en Auditing Samenvatting en conclusies Effectiviteit van de IAF met AI-kenmerken Inleiding Effectiviteit van de IAF met Appreciative kenmerken Randvoorwaarden effectieve toepassing Samenvatting en conclusies Appreciative Auditing Inleiding Reacties vanuit de praktijk Conclusies en aanbevelingen Inleiding Analyse en beantwoording onderzoeksvragen Conclusie Aanbevelingen Literatuurlijst Bijlage Bijlage Bijlage Bijlage Bijlage

5 Samenvatting Inspiratie voor het onderwerp van dit referaat heb ik gekregen vanuit mijn ervaring als kwaliteitsmanager en later als auditor. Ik maakte kennis met zowel auditing als ook instrumenten en methodieken vanuit kwaliteits- en verandermanagement. Dit naast mijn persoonlijke overtuiging, dat het positieve bekrachtigen meer bezieling en motivatie geeft dan het negatieve, heeft geleid tot dit referaat. Een methodiek die ik als kwaliteitsmanager met succes toegepast heb is Appreciative Inquiry (hierna AI). Dit betekent in het Nederlands waarderend onderzoeken. AI gaat op een systematische manier (doormiddel van 5 stappen) op zoek naar het beste in mensen en naar datgene wat mensen energie geeft. Op basis van positieve ervaringen wordt gekeken hoe in de toekomst de organisatie kan verbeteren. In bijlage 1 is een uitgebreide beschrijving te vinden van een voorbeeld uit de praktijk waarbij ik zelf direct betrokken was. Aangezien de Internal Audit Functie (hierna IAF) en AI beiden gericht zijn op het verbeteren van de bedrijfsvoering van een organisatie, was ik van mening dat een combinatie tussen beide mogelijk moest zijn. De vraag die in het referaat beantwoord wordt is, of het toepassen van principes vanuit AI de effectiviteit van auditing verhoogt en of het mogelijk is om aanbevelingen te formuleren om generieke methodieken te ontwikkelen? Dit is dan ook de probleemstelling van het referaat. In het referaat wordt aangetoond dat effectiviteit inderdaad verhoogd wordt met het integreren van kenmerken vanuit AI. Op basis van drie onderzoeksvragen wordt gefaseerd toegewerkt naar deze conclusie. In eerste instantie wordt aangetoond dat AI kenmerken gebruikt kunnen worden binnen auditing. Dit is met name getoetst aan de hand van literatuur vanuit IIA en overige literatuur betreffende de taak en functie van de IAF. Nadat gebleken is dat AI kenmerken binnen de IAF ingepast kunnen worden, heb ik de 5 stappen van AI ingepast binnen de 6 stappen van het auditproces. (Molenkamp & Driessen, 2004) In onderstaande tabel zijn de eerste twee stappen weergegeven. Verder in dit referaat worden alle stappen uitgewerkt. 5 D s AI 6 stappen model Molenkamp/Driessen Conclusie AI elementen binnen IAF Definition Onderwerp wordt geformuleerd Discovery Men gaat op zoek naar het beste wat er is Planning + vooronderzoek inplannen audit Vooronderzoek + Veldwerk Uitvoeren vooronderzoek en houden interviews Tabel 1 eerste twee stappen procesmatig samenvoegen AI en IAF Bij beide is er sprake van een planning. Bij keuze onderwerpen bestaat de ruimte om ook waarderende onderwerpen te kiezen Vooronderzoek en veldwerk bieden mogelijkheden om waarderende vragen te stellen en op zoek te gaan naar zaken die goed gaan

6 De volgende vraag binnen de probleemstelling is de vraag, wat we nu precies onder de effectiviteit binnen de IAF moeten verstaan? Centraal binnen de effectiviteit van de IAF staat de term acceptatie van de uitkomsten. In dit referaat toon ik aan dat door het inpassen van AI kenmerken de effectiviteit van de IAF verhoogd wordt. De punten vanuit AI die dit bewerkstelligen zijn de volgende: Kijken naar successen; Kijken naar kansen; Interviews, afstemming en overige gesprekken in de vorm van dialoog; Stellen van positief geformuleerde vragen tijdens interviews; Creëren van positieve sfeer tijdens gehele audit. Op basis van de antwoorden van de onderzoeksvragen volgt dat invoegen van AI kenmerken binnen de IAF toegestaan is, mogelijk is en tevens de effectiviteit verhoogd. Op basis van deze conclusie sluit ik het referaat af met een praktisch toepasbare methodiek waarin een aantal elementen vanuit AI binnen het audit proces ingepast worden. De methodiek noem ik Appreciative Auditing. In onderstaande is de eerste stap van Appreciative auditing weergegeven. De hele methodiek wordt in het referaat verder uitgewerkt. Stappen Audit AI Appreciative Auditing methodiek Planning Jaarplan organisatie Risico s Successen Kansen Bewegen in richting van verandering Tabel 2 eerste stap methodiek Appreciative Auditing Auditjaarplan Gezamenlijk met het management op zoek gaan naar de kansen en successen. Ook dat wordt input voor een jaarplan. Dus niet alleen op zoek naar risico s maar ook naar de kansen binnen een organisatie. Het blijft echter de verantwoordelijkheid van IAF om een jaarplan te maken (onafhankelijkheid) Interviews Inventarisatie risico s en kansen Om een beeld te krijgen over de toepasbaarheid van dit referaat in de praktijk is er aan een aantal audit managers gevraagd wat hun reactie op de strekking van dit referaat is. Dit leverde een aantal zeer interessante gesprekken en conclusies op. Strekking is dat men zeker een praktische invulling ziet, maar dat appreciative uitvinding eerst in de praktijk uitgeprobeerd moet worden. Ik merkte tijdens de gesprekken dat managers de invalshoek een zeer interessante benadering vinden en ook bereid zijn om Appreciative Auditing in de praktijk te gaan uitvoeren. Overigens is de term Appreciative Auditing een nu nog niet bestaande term (geen enkele hit binnen Google). Dit gaat echter op korte termijn, mede dankzij dit referaat, veranderen. Nu al zijn er aanzetten om met de methodiek aan de slag te gaan. Een eerste C(R)SA met Appreciative Auditing is inmiddels gepland.

7 1. Inleiding 1.1 Context van het onderzoek Het auditvak is in beweging. In dit referaat wordt het auditvak aangeduid als Internal Audit Functie (IAF). Vanuit de puur financiële, accountant georiënteerde werkzaamheden is de IAF nu steeds breder georiënteerd. De moderne IAF bestaat uit onderzoek en beoordeling van controls, performance, risico s en governance voor zowel publieke als private organisaties (Sawyer, 2005). Naast het puur geven van assurance wordt de Internal Audit Functie tegenwoordig steeds meer gezien als een adviseur op het gebied van interne beheersing in brede zin. (IIA Nederland, 2008, blz 12) De term toegevoegde waarde van de IAF staat ook nu nog steeds centraal. Aangezien de rol van de IAF gewijzigd is, is ook de interpretatie van de toegevoegde waarde van auditing veranderd. Wil auditing zijn positie behouden dan zal zij ook scherp moeten blijven op alle ontwikkelingen en veranderingen (binnen en buiten de IAF). Effectiviteit van de IAF is belangrijk en is een factor binnen de toegevoegde waarde. Wat leveren al die audit rapportages op? Een mooie stapel papier of een daadwerkelijke verbetering van de bedrijfsvoering. Scherp en alert blijven dat de IAF daadwerkelijk bijdraagt aan de verbetering is naar mijn gevoel vereist. Dit referaat wil een bijdrage leveren aan de effectiviteit van de IAF. Dit doe ik door te onderzoeken of het mogelijk is gebruik te maken van een methodiek vanuit kwaliteitsmanagement en verandermanagement. Ook daar speelt toegevoegde waarde een belangrijke rol. Aangezien ik in mijn vorige functie als kwaliteitsmanager heb kennis gemaakt met zowel auditing als kwaliteitsinstrumenten en hun theorieën heb ik ervaring opgedaan met aspecten vanuit beide vakgebieden. De basis van veel kwaliteitsinstrumenten en theorieën is dat mensen op een positieve manier benaderd moeten worden om meer en beter met veranderingen, managen en verbeteringen om te kunnen gaan. Niet alleen kijken wat fout gaat maar juist ook kijken naar dat wat goed gaat. Juist om datgene wat niet goed gaat te verbeteren. Niemand heeft ooit een wedstrijd gewonnen op zijn zwakke punten (Lammers, 2007) is een uitspraak van Marc Lammers (Coach Nederlands dames hockeyteam). Een methodiek die mij aanspreekt is Appreciative Inquiry (hierna AI). In het Nederlands betekent dit waarderend onderzoeken. Deze methodiek heeft procesmatig raakvlakken met auditing en is gericht op het verbeteren vanuit een positieve invalshoek. Hiermee wordt binnen veel organisaties wereldwijd gewerkt. Veranderen kan met veel bezieling en vitaliteit indien we het positieve bekrachtigen. (Ahaus, 2006) Al dit heeft geleid tot dit onderzoek. De titel van dit referaat (Appreciative Auditing) is een nog niet bestaande term binnen auditing. Het is een samentrekking van operational auditing en Appreciative Inquiry (AI) en kan auditing vernieuwende inzichten bieden. Als we de titel van dit referaat vertalen betekent dit waarderend auditen

8 In dit referaat wordt antwoord gegeven op de vraag of het mogelijk is om bepaalde elementen vanuit AI toe te voegen aan auditing. Dit met als doel om de effectiviteit van auditing te vergroten. Mijn overtuiging is dat we binnen de IAF nog veel kunnen leren van deze methodieken en technieken. Er ligt nog een terrein braak. De term Appreciative Auditing komt in deze samenstelling nog niet voor en geeft geen enkele hit met Google. Dit referaat geeft een eerste aanzet voor het toepassen van Appreciative Auditing en wil de term introduceren binnen auditing. 1.2 Probleemstelling Kijkend naar de context van dit referaat is er de volgende probleemstelling met bijbehorende onderzoeksvragen. Iedere onderzoeksvraag wordt in één van de hoofdstukken beantwoord. De probleemstelling voor dit referaat is: Verhoogt het toepassen van AI principes en kenmerken binnen auditing de effectiviteit van auditing en is het mogelijk om hiervoor aanbevelingen te formuleren om generieke methodieken te ontwikkelen? De bijbehorende onderzoeksvragen zijn als volgt geformuleerd: Kunnen AI-kenmerken binnen auditing gebruikt worden en is dit conform de IIA richtlijnen? Wordt door het toepassen van AI-kenmerken (5 principes) de effectiviteit van auditing vergroot? Is er een methodiek (werkwijze) te ontwikkelen die invulling geeft aan Appreciative Auditing (auditing met AI-kenmerken)? In het laatste hoofdstuk (hoofdstuk 6) wordt het antwoord op de probleemstelling gegeven. 1.3 Onderzoeksaanpak Theoretisch onderzoek Het antwoord op de onderzoeksvragen heb ik veelal verkregen door literatuuronderzoek op basis van de 3 onderzoeksvragen. Per onderzoeksvraag is er specifiek literatuuronderzoek gedaan. Per hoofdstuk wordt er een antwoord gegeven op de onderzoeksvraag. Voor onderzoek naar auditing is gebruik gemaakt van boeken van Driessen/Molenkamp, Sawyer, The Professional Practices Framework en artikelen

9 vanuit Audit Magazine en Internal Auditor. Literatuuronderwerpen en trefwoorden waren hierbij onder andere Audit, IIA en effectiviteit. Voor AI en haar achtergronden heb ik vooral gebruik gemaakt van artikelen en boeken over AI. Vanuit deze artikelen heb ik verder gezocht naar onafhankelijk bewijs voor pluspunten van AI. Literatuuronderwerpen en trefwoorden waren hierbij onder andere motivatie, change management en draagkracht Praktijkonderzoek Het uitgangspunt van dit referaat is in beperkte mate in de praktijk getoetst bij het management van auditafdelingen van verschillende organisaties. Interviews hebben plaatsgevonden bij NS, Atradius, UWV en Fortis. Dit betreffen vier verschillende type organisaties (spoorwegbedrijf, kredietverzekeraar, ZBO en een financiële dienstverlener). Daarnaast is dit referaat getoetst bij diverse auditoren binnen UWV en collega studenten van de EMIA-opleiding Beperking, uitgangspunten en randvoorwaarden Dit referaat beperkt zich binnen IAF tot de operational audits. IT, Financial en Compliance worden hier buiten beschouwing gelaten. Dit referaat is een eerste aanzet tot de verdere ontwikkeling van een nieuwe methodiek Leeswijzer Hoofdstuk 2 geeft antwoord op de vraag of kenmerken vanuit AI gebruikt kunnen worden binnen de IAF. Eerst wordt aangegeven wat AI precies inhoudt en daarna wordt nader uitgewerkt wat de IAF is. Als laatste wordt bekeken of AI kenmerken binnen de IAF geïntegreerd kunnen worden. Hoofdstuk 3 geeft antwoord op de onderzoeksvraag of door het toepassen van AI kenmerken de effectiviteit van de IAF verhoogd wordt. Eerst wordt een uitleg gegeven wat er onder effectiviteit verstaan moet worden. Daarna wordt gekeken wat het effect hierop is van het toepassen van AI. In Hoofdstuk 4 wordt een methodiek toegelicht om Appreciative Auditing in de praktijk toe te passen. Ook wordt aandacht besteed aan de mogelijkheid om doormiddel van een C(R)SA AI toe te passen. Hoofdstuk 5 geeft een weergave van de interviews met 4 managers van auditafdelingen. Hoofdstuk 6 bevat de overall conclusie en geeft een aantal punten welke mogelijk in een vervolgonderzoek aan de orde kunnen komen. De bijlage bevat een praktijkcasus AI, wetenschappelijke onderbouwing AI, positieve vragen en een methodiek om AI binnen C(R)SA toe te passen.

10 2. Appreciative Inquiry en auditing 2.1 Inleiding De essentie van dit hoofdstuk is het onderzoek of het mogelijk is om een methodiek, welke gebruikt wordt om veranderingen beter te laten verlopen, te integreren binnen het huidige auditing. Dit hoofdstuk is een stap op weg naar de vraag of de effectiviteit van auditing verhoogd wordt door toepassing van elementen vanuit AI. Om dit te kunnen doen wordt er eerst vastgesteld of de combinatie tussen AI en auditing wel mogelijk is. De onderzoeksvraag van dit hoofdstuk is; Kunnen AI-kenmerken binnen auditing gebruikt worden en is dit conform de IIA richtlijnen? Eerst wordt nader uitgelegd wat nu precies AI inhoudt en hoe het in de praktijk wordt toegepast. Daarna wordt er nader uitgelegd wat auditing is in het kader van dit referaat. Als laatste volgt de conclusie of de combinatie tussen AI en auditing mogelijk is en volgt het antwoord op de onderzoeksvraag. Voor velen is AI de grote onbekende binnen dit hoofdstuk. Vandaar dat uitgebreid wordt uitgelegd wat nu precies AI inhoudt en hoe het in de praktijk wordt toegepast. Dit doe ik aan de hand van een voorbeeld uit de praktijk, waarbij ik zelf een belangrijke rol heb vervuld. Ook wordt onderzocht of we AI een volwaardige en een algemeen geaccepteerde theorie kunnen noemen. 2.2 Appreciative Inquiry Ontstaan van Appreciative Inquiry Appreciative Inquiry is ontwikkeld door David Cooperrider en Suresh Srivastva. In 1986 verscheen de term Appreciative Inquiry voor het eerst in een artikel van David Cooperrider en Suresh Srivastva genaamd Appreciative Inquiry in Organizational Life. David Cooperrider werd als jonge doctoraal student aan de Case Western Reserve University (Cleveland Ohio, USA) gevraagd om mee te werken aan een studie naar leiderschap bij artsen in de internationaal bekende Cleveland Clinic. Aan artsen in leiderschap posities werd gevraagd naar hun grootste missers en hun grootste successen. Toen Cooperrider naderhand de gegevens analyseerde besefte hij dat hij alleen maar werd aangetrokken door de succesverhalen. De verhalen over sterk en daadkrachtig leiderschap, gelijkwaardigheid, samenwerking en vernieuwing verbaasden hem. Hij kreeg toestemming om onderzoek te doen naar de oorzaken van de positieve energie, levenskunst en de power die aanwezig was bij de leidinggevende artsen. Op basis van veel interviews kwam hij erachter dat de energie voortkwam uit een positieve houding waarmee de artsen te werk gingen. Op basis van deze ontdekking ontwikkelde Cooperrider een methode waarbij hij uitging van het systematisch en opzettelijk waarderen van alles wat waarde had. Deze waardering vanuit de positieve analyse was dan de basis voor de potentie en mogelijkheden in de toekomst.

11 Cooperrider noemde deze methode de Appreciative Inquiry en gebruikte de aanpak voor zijn onderzoek. Naar aanleiding van de uitkomsten vroeg de Cleveland Clinic de methode toe te passen op alle 8000 medewerkers binnen de organisatie om de veranderingen te vergemakkelijken. Hij schreef zijn dissertatie over dit gehele proces en bouwde een academische logica rondom deze vorm van actie onderzoek Theorie van Appreciative Inquiry In het Nederlands wordt vaak waarderend exploreren of onderzoeken als betekenis aan AI gegeven. AI is een andere manier van denken voor het oplossen van problemen en veranderen van organisaties. Deze nieuwe manier van verandermanagement wint snel terrein binnen het veld van verandermanagement. Op het internet zijn vele succesvolle toepassingen te vinden. Wil je verbeteren (veranderen = verbeteren) met meer bezieling en energie dan is het bekrachtigen van het positieve volgens AI een effectieve manier. David Cooperrider (Cooperrider D. L., 2000) geeft de relatie aan tussen positieve beelden en positieve actie en op de implicaties daarvan voor het management. In het artikel A positive revolution in change (Cooperrider & Whitney, 2003) worden de 5 uitgangspunten van AI benoemd. Deze kunnen worden gezien als de basis van de gehele methodiek. Sociaal constructivisme (maakbaarheid organisatie) Het vermogen van medewerkers en de organisatie om de toekomst vorm te geven. De kracht van sociaal constructivisme en het geloof in de maakbaarheid van de organisatie. Gelijktijdigheid Onderzoeken en veranderen zijn geen twee verschillende dingen. Het stellen van vragen en de verandering lopen simultaan. Op het moment dat een vraag gesteld wordt, is ook de eerste stap op weg naar de beoogde verandering gezet. Men denkt na en is niet meer hetzelfde. Vragen zijn een krachtig middel om mensen te veranderen. Co-creatie (poëtisch) Organisaties kunnen gezien worden als een open boek waarvan alle medewerkers co auteur zijn. Het verhaal wordt continu gevormd door zowel de medewerkers als de actoren uit de omgeving die met de organisatie te maken hebben. Dit kan leiden tot een cultuur waarin leren, interpreteren en herinterpreteren belangrijk zijn. Anticipatie op de toekomst De belangrijkste hulpmiddelen voor een constructieve organisatieverandering zijn de collectieve verbeeldingskracht en de dialoog over de toekomst. Positivisme Om een verandering in gang te zetten zijn positieve beïnvloeding en sociale binding nodig. Belangrijk zijn daarbij hoop, inspiratie, plezier en de energie van het met elkaar creëren. Tabel 3 basis principes AI (Cooperrider & Whitney, 2003) Sue Annis Hammond schrijft in haar boek The thin book of appreciative Inquiry (Hammond, 1998, blz 20) de 8 aannames die binnen AI gelden. Deze zijn ook weer afgeleid van bovenstaande basis principes: 1. In elke maatschappij, organisatie of groep werkt iets; 2. Waar we ons op focussen wordt realiteit; 3. Realiteit wordt gemaakt op dat moment en er zijn verschillende waarheden; 4. Het stellen van vragen aan een organisatie of groep beïnvloedt de groep;

12 5. Mensen hebben meer vertrouwen in de reis naar de toekomst (onzekerheid) wanneer men gedeeltes uit het verleden mee kan nemen (zekerheid); 6. Als we gedeeltes van het verleden meenemen moet het in ieder geval het mooiste zijn uit het verleden; 7. Het is belangrijk om verschillen te waarderen; 8. De taal die we spreken maakt onze realiteit. Deze wat filosofische aannames geven toch goed weer op welke manier AI tegen mensen, organisaties en groepen aankijkt. De 5 basisprincipes en de aannames van Sue Hammond staan weer aan de basis van de praktische uitvoer van AI. Doormiddel van het toepassen van de 4-D cycle (ook wel 5 D s met Definition in plaats van topic choice) geven Whitney en Trosten-Bloom (Whitney & Trosten - Bloom, 2003) een praktische invulling aan AI door het stap voor stap op zoek te gaan naar de energie binnen organisaties en deze te vertalen naar de toekomst. Dit is het basismodel wat in alle literatuur genoemd wordt. In Bijlage 1 wordt dit uitgewerkt aan de hand van een praktijkcasus. Figuur 1 (Whitney & Trosten - Bloom, 2003) Bovenstaand figuur wordt op onderstaande manier in de praktijk uitgewerkt. 5 D s Actie Definition (affirmative topic choice) Bepaal gezamenlijk wat het te veranderen Bepaal onderwerp onderwerp is. In de praktijk gebeurt dit veelal door een vertegenwoordiging van de organisatie. Onderwerp moet gedragen zijn en positief geformuleerd. Discovery Waardeer wat er is Dream Verbeeld wat het mogelijk kan zijn Doormiddel van interviews in tweetallen onderzoeken waar de successen in het verleden zijn ervaren. Dit zet mensen aan tot nadenken. Na het interview de rode draad uit interviews herleiden in grotere groep. Daarin formuleren de betrokkenen hun droombeeld, hun toekomstplaatje, hun ideaalbeeld. Hiervoor wordt op een constructieve manier gebruikgemaakt van de ervaringen en verworven inzichten uit de Discovery fase. Het resultaat van deze Dream fase is een uitdagende visie waarin de toekomst wordt verwoord.

13 Design Bepaal wat het zou moeten worden Destiny Creëer wat het gaat worden Tabel 4 praktijkinvulling 5 D s Hier wordt uitgewerkt hoe de uitdagende visie vanuit de Dream fase gerealiseerd worden. Dit wordt weergegeven in een plan van aanpak. Hier wordt het hoe weergegeven. De kracht van AI is dat door dialoog de visie vertaald wordt naar een aanpak Volgens Ahaus, bijzonder hoogleraar kwaliteitsmanagement aan de faculteit aan de Rijksuniversiteit Groningen (Ahaus, 2006), is er bij AI sprake van een nieuw paradigma. Het nieuwe hieraan is het feit dat op een positieve, opbouwende manier wordt gekeken naar mensen, organisaties en situaties. Dit is een duidelijk verschil met het Problem Solving-paradigma waarin het formuleren van het probleem (verbeterpunt) altijd het vertrekpunt is. Problem solving is altijd een dominante manier van leren geweest en zal dat ook wel blijven. Maar volgens Kees Ahaus wordt het nu eens tijd voor een frisse kijk en verandering van paradigma. Grafisch zien de paradigma s er als volgt uit. Problem Solving 1. Identificeer het probleem 2. Analyseer de oorzaken 3. Plan acties om het probleem te behandelen De organisatie is metaforisch een probleem dat moet worden opgelost Tabel 5 (Whitney C. D., 1999) Appreciative Inquiry 1. Waardeer het beste van wat is (wat hebben we) 2. Verbeeld wat zou kunnen zijn 3. Voer een dialoog over hoe het eruit zal zien De organisatie is metaforisch een mysterie dat moet worden omarmd Appreciative Inquiry (AI) is de organische zoektocht naar het beste in mensen, organisaties en hun omgeving. In de breedste zin van het woord betreft het een systematische ontdekking van datgene wat energie geeft om te veranderen en te verbeteren. AI gaat op zoek naar de positieve ervaringen van mensen. Op basis van deze ervaringen wordt gekeken hoe in de toekomst de organisatie kan verbeteren. AI gaat op zoek naar de positieve energie binnen de mens en hun organisatie. Samenvattend kunnen we concluderen dat AI vanuit zijn vijf basis principes een praktische methodiek (4 D cycle) heeft ontwikkeld waar een aantal aannames voor gelden. Dit alles geeft vorm aan AI en is gericht om de organisatie en zijn mensen te verbeteren voorbeelden van toepassing Appreciative Inquiry AI is een bekend fenomeen in Amerika en Groot Brittannië en wordt daar veel toegepast. Bekende organisaties die reeds met AI kennis hebben gemaakt zijn: British Airways, Mc Donalds, BP, John Deere en ABC Express. Op internet zijn verder nog tientallen voorbeelden te vinden. Hierna een gedeelte uit de brief die de secretaris generaal van de VN, Kofi Annan stuurde aan David Cooperrider.

14 I would like to commend you more particularly for your methodology of Appreciative Inquiry and to thank you for introducing it to the United Nations. Without this, it would have been very difficult, perhaps even impossible, to constructively engage so many leaders of business, civil society, and government (United Nations Secretary General Kofi Annan, June 21, 2004 ). Ook in Nederland wint AI terrein en er worden door diverse organisaties en consultants workshops, cursussen en ondersteuning bij implementatie van AI aangeboden. Voorbeelden hiervan zijn TNO management consultants, Society for Organisational learning Nederland, Lectoraat lerende politieorganisatie en AIC- Nederland BV. Voorbeelden van bedrijven die met AI bezig zijn, zijn: Zaans Medisch Centrum, UWV, vele onderwijsinstellingen en thuiszorgorganisaties. Allen zijn in hun reactie heel positief over datgene wat AI bereikt heeft voor hun organisatie. 2.3 Auditing Inhoudelijk Wil je auditing kunnen beschrijven dan is de definitie van IIA de basis. De definitie luidt als volgt; Internal auditing is an independent, objective assurance and consulting activity designed to add value and improve an organization s operations. It helps an organization accomplish its objectives by bringing a systematic, disciplined approach to evaluate and improve the effectiveness of risk management, control, and governance processes (IIA, 1999). Centraal in deze definitie staan de drie woorden independent, objective Assurance en consulting activity. In deze paragraaf wordt nader toegelicht wat auditing is in de context van dit referaat. Centraal staat hierbij de huidige rol van audit binnen organisaties. Volgens de position paper van 2005 heeft IAF de volgende taak en functie: De functie van de IAF bestaat uit het geven van aanvullende zekerheid aan de bestuurder en het management van een organisatie over de effectiviteit en de beheersing van de bedrijfsvoering; De taak van de IAF is het evalueren van de beheersing van de bedrijfsvoering door het uitvoeren van audits, het rapporteren en adviseren hierover aan het verantwoordelijke management en de Auditcommissie, en het afleggen van verantwoording aan de bestuurder. Volgens Sawyer (Sawyer, 2005, blz 31) kunnen we binnen de huidige IAF twee benaderingen herleiden. Namelijk de assurance(aanvullende zekerheid) en consulting benadering(advies). Audits kunnen elementen van beide bevatten. Door aanbevelingen te formuleren ter verbetering wordt volgens Sawyer al invulling gegeven aan de adviesrol.

15 Ook speelt The professional Practices Framework een belangrijke rol als kader waarbinnen een auditor moet opereren. Deze bevestigt dat assurance en consulting geen strikt gescheiden gebieden zijn. Ik citeer: (IIA, 2007, blz. 37) Internal audit consulting enriches value-adding internal auditing. While consulting is often the direct result of assurance services, it should also be recognized that assurance could also be generated from consulting engagements. Uit deze vier bronnen (IIA, Position Paper, professional practices framework en Sawyer) is te herleiden dat auditing onafhankelijk aanvullende zekerheid geeft en adviseert over het verbeteren van de bedrijfsvoering. Recent is de Position Paper update 2008 verschenen. Voor dit referaat levert dat vele raakvlakken op. De Position Paper geeft aan dat de rol van IAF verandert en dat deze proactiever wordt. Er wordt meer gekeken naar (het managen van) risico s en er is meer oog voor de soft controls van de organisaties. Ook de scope van audit verschuift. Was deze jaren geleden nog vooral gericht op financiële en operationele processen, nu wordt de kennis van de IAF steeds meer gebruikt voor tactische en strategische processen. (IIA Nederland, 2008, blz. 4) In de Position Paper 2008 wordt de positie van audit gekoppeld aan de huidige veranderingen binnen organisaties. Met name de termen evaluate and improve zijn van belang voor dit referaat. Vooral als de IAF ook een bijdrage levert aan het verbeteren van de organisatie. Dat is vaak meer dan het alleen geven van assurance. Ook aanbevelingen tot verbetering horen daarbij. De definitie biedt ruimte om invulling te geven aan de rollen die binnen de IAF kunnen worden uitgevoerd. Veel voorkomende voorbeelden hiervan zijn het uitvoeren van C(R)SA, het opzetten van een risicomanagementsysteem, het faciliteren van risicoworkshops en begeleiding bij het uitwerken van beheersmaatregelen in een proces. Uit bovenstaande blijkt dat auditing tegenwoordig veel meer is dan de traditionele Assurance rol. Figuur 2 (IIA, 2001, blz 65)

16 Dit vraagt nogal wat van de IAF. In het Competency Framework for Auditing (IIA, 2001, blz 65) wordt dat in figuur 2 manier grafisch uitgewerkt. Wat opvalt in figuur 2 is dat de IAF met zijn benodigde (betrokkenheid, proactief etc.) competenties als eindproduct positiviteit inbrengt bij het geven van zekerheid. Dit is de lijn van AI zoals dat in de vorige paragraaf beschreven is. Dit geeft de auditor ruimte om met dit begrip om te gaan maar dan wel binnen de kaders van objectief, aanvullende zekerheid en advies. The Professional Practices framework (IIA, 2007) is het kader waarbinnen de auditor moet opereren. Ook daar staan deze begrippen centraal. Bij al zijn werkzaamheden zal objectiviteit gewaarborgd moeten zijn. In het kader van dit referaat is de vraag belangrijk of technisch gezien elementen vanuit andere methodieken (bijvoorbeeld AI) binnen auditing kunnen worden verwerkt. Uit alle literatuur rondom auditing blijkt dat dit toegestaan is als IAF onafhankelijk aanvullende zekerheid geeft en adviseert over het verbeteren van de bedrijfsvoering Auditproces Tot nu toe hebben we gesproken over de taak en functie. Wat echter ook van belang is, is hoe het auditproces is vorm gegeven. Hiervoor zoek ik aansluiting bij Driessen en Molenkamp. Deze hebben in hun boek (Molenkamp & Driessen, 2004 blz ) een 6 stappen model voor auditing benoemd. Dat model hanteer ik in dit referaat. Wel laat ik evaluatie en follow up een paar keer buiten beschouwing omdat evaluatie meer intern gericht is en follow up in veel gevallen weer het proces herhalen is. Tabel 6 (Molenkamp & Driessen, 2004) 2.4 Appreciative Inquiry en Auditing In vorige paragrafen heb ik aangegeven wat de taken, functies en processen inhouden van zowel AI als de IAF. In deze paragraaf wordt onderzocht of het mogelijk is deze twee te combineren. Uit de vorige hoofdstukken is de definitie van AI en van de IAF gegeven. Beiden hebben hun eigen doel en invalshoek. Procesmatig hebben ze echter wel raakvlakken. De vraag is echter of beide te combineren zijn. Dit vanuit de procesmatige en inhoudelijke benadering. Hiervoor heb ik een inhoudelijke toetsing gedaan aan de hand van een aantal kenmerken. Op basis van de inhoud van vorige paragrafen wordt

17 doormiddel van een kruisje aangegeven of het desbetreffende kenmerk binnen AI of de IAF aanwezig is. Daarna wordt op basis van de aanwezigheid een conclusie aangegeven. In tabel 7 is dit verder uitgewerkt. Kenmerk Appreciative IAF Inquiry Objectief X X Beide hebben een objectieve kijk. Bij de IAF is dat echter formeel vastgelegd. Assurance X De IAF geeft aanvullende zekerheid. Dit is niet de insteek van AI. Advies X X Beiden leveren een advies. AI vanuit hoe de dream fase in te voeren. Audit om kwaliteit van de beheersing te verbeteren. Probleem X Audit is vaak vanuit risico s en problemen en bevat problemsolving paradigma van tabel 5. Risk based X Audiingt vindt vaak basis vanuit risico s. AI kijkt meer naar mogelijkheden. Verbeteren X X Beide zijn bedoeld om te verbeteren. Kijkt naar kansen x AI kijkt naar mogelijkheden en kansen. Formeel (IIA) X Auditing kent een formele basis. AI is vormvrij. Waarderend X AI kijkt vanuit een waarderende invalshoek. Auditing vanuit tekortkomingen. AI kijkt wat gaat goed. Audit kijkt wat gaat fout Aanbevelingen X X Beide formuleren aanbevelingen die gericht zijn op het verbeteren. Monitoren X X Beide monitoren de uitvoering van de aanbeveling. Follow up X X Follow up vindt bij beide plaats. Governance X AI kijkt niet naar de inrichting en betrouwbaarheid van de governance. Auditing heeft hier wel een duidelijke rol in. Control X X Beide kijken wel naar de beheersing. Tabel 7 raakvlakken van de IAF en AI Ook na een door mij uitgevoerde toetsing 1 aan the professional practices framework van IIA (IIA, 2007) zijn er geen belemmeringen te vinden. Het toepassen van AIkenmerken is derhalve een aanvulling op auditing te noemen en komt er niet voor in de plaats. Om het toepassen te toetsen is het zinvol om beide processen naast elkaar te zetten. Voor audit wordt aansluiting gezocht bij het al genoemde 6 stappen model (Molenkamp & Driessen, 2004, blz ). Bij AI wordt aansluiting gezocht bij de 5 D s. In de navolgende tabel zijn de raakvlakken verwerkt. In hoofdstuk 4 wordt 1 Toetsing aan attribute 1000.A1, 1000.C1, geheel 1130, geheel 2010, geheel 2110 tot en met 2600

18 verder uitgewerkt op welke manier elementen kunnen worden ingebouwd. Hier wordt gekeken of het procesmatig mogelijk is. 5 D s AI 6 stappen model Molenkamp/Driessen Definition Onderwerp wordt geformuleerd Discovery Men gaat op zoek naar het beste wat er is Dream Formuleren droombeeld Design Hoe realiseer ik de visie (dream) Destiny Hoe ga ik de design fase vorm geven Planning + vooronderzoek inplannen audit Vooronderzoek + Veldwerk Uitvoeren vooronderzoek en houden interviews Veldwerk en rapportage Interviews en resultaten verwerken in rapportage Rapportage Beschrijven op welke manier de kwaliteit van de beheersmaatregelen verbeterd kan worden Rapportage Evaluatie en follow up Tabel 8 procesmatige koppeling stappen en 5 D s Conclusie AI elementen binnen IAF Bij beide is er sprake van een planning. Bij keuze onderwerpen bestaat de ruimte om ook waarderende onderwerpen te kiezen Vooronderzoek en veldwerk biedt mogelijkheden om waarderende vragen te stellen en op zoek te gaan naar zaken die goed gaan Naast waarderend veldwerk is het ook mogelijk om waarderende elementen binnen een rapportage in te bouwen. Ook mogelijk doormiddel van rapportage waaruit naast verbeterpunten ook waarderende elementen verwerkt worden Overbrengen positieve beelden is mogelijk Is voor beide van toepassing. Procesmatig zitten de raakvlakken in de onderdelen definition, discovery en dream en planning en veldwerk. Bij het bepalen van de te auditen onderwerpen en bij het voorbereiden en veldwerk(interviews), kan worden onderzocht waar mogelijk onderwerpen zijn die een positieve bijdrage kunnen leveren aan de bedrijfsvoering. Bij het vooronderzoek en interviews kunnen positieve vragen geformuleerd en gesteld worden. Bij de rapportage kunnen ook AI onderdelen toegepast worden. Dit door met name ook duidelijk de positieve punten te benoemen en te beschrijven. Nu wordt veelal volstaan met het benoemen van de verbeterpunten.

19 2.5 Samenvatting en conclusies Het antwoord op de onderzoeksvraag Kunnen AI-kenmerken binnen auditing gebruikt worden en is dit conform de IIA richtlijnen? is ja. Zoals uit tabel 7 en 8 blijkt is het mogelijk om inhoudelijke en proces kenmerken van AI in passen. In dit hoofdstuk zijn de beschrijvingen opgenomen van AI en de IAF en wat daar volgens de IIA en uit praktijkvoorbeelden onder verstaan wordt. Uit deze definities blijkt dat beide procesmatig te combineren zijn. Binnen de IAF zijn de elementen van AI toe te passen. De 5 D s zijn te integreren binnen het 6 stappen model van Driessen/ Molenkamp. De definitie van auditing geeft de ruimte om AI-kenmerken binnen de IAF te integreren. Dit wordt ook bevestigd na bestudering van The Professional practices framework.

20 3. Effectiviteit van de IAF met AI-kenmerken 3.1 Inleiding Het antwoord op de eerste onderzoeksvraag Kunnen AI-kenmerken binnen auditing gebruikt worden en is dit conform de IIA richtlijnen? is ja. De volgende onderzoeksvraag is er op gericht of deze AI kenmerken ook de effectiviteit van audit verbeteren. Deze vraag wordt in dit hoofdstuk beantwoord. Als kenmerken vanuit AI zijn de 5 basis principes 2 gedefinieerd. Uit het vorige hoofdstuk is gebleken dat AI en auditing procesmatig te combineren zijn. De onderzoeksvraag voor dit hoofdstuk is: Wordt door het toepassen van AI-kenmerken (5 basisprincipes) de effectiviteit van auditing vergroot? Belangrijke vraag is dus of het toepassen van AI-kenmerken, binnen de IAF, ook een positief effect heeft op de effectiviteit van IAF. Cruciaal hierbij is de vraag wat is effectiviteit van auditing?. 3.2 Effectiviteit van de IAF met Appreciative kenmerken Eerst wordt gekeken wat nu precies effectiviteit is en daarna wordt onderzocht wat AI voor effect heeft binnen de IAF Effectiviteit Een lastig te definiëren begrip, en toch zo cruciaal voor het succes van auditing, is de effectiviteit van auditing. Hoe meet je dat? Driessen en Molenkamp geven in hun boek een indicatie aan voor het succes van de operational audit functie. In eerste instantie wordt aangegeven dat het effect van auditing zichtbaar zal moeten zijn in horizontale, verticale en organisatiebrede verbeterpunten. In het algemeen zal deze toegevoegde waarde beperkt manifest en zichtbaar zijn. Verder wordt aangegeven dat vaak niet te herleiden is of verbeteringen toe te schrijven zijn aan de werking van de IAF. Driessen/Molenkamp (Molenkamp & Driessen, 2004, blz 109)noemen in boek 5 indicatoren die het succes van operational audit zichtbaar en meetbaar maken. Dit zijn: 1. Het aantal malen dat de auditafdeling door management wordt gevraagd om een audit uit te voeren; 2. De mate waarin uitgebrachte aanbevelingen worden uitgewerkt en geïmplementeerd; 3. De wijze waarop het topmanagement de auditafdeling inzet voor het uitvoeren van speciale onderzoeken; 4. De mate waarin vruchtbaar wordt samengewerkt met andere toetsende functies uit de managementcyclus; 5. De mate waarin de auditafdeling zijn eigen doelstellingen realiseert. 2 sociaal constructivisme (maakbaarheid organisatie), gelijktijdigheid (onderzoeken en vragen vallen samen), Co creatie (poëtisch, organisatie is open boek), anticipatie op de toekomst en positivisme.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Alles wat aandacht krijgt groeit Appreciative Inquiry: verbinding - beweging groei - bloei

Alles wat aandacht krijgt groeit Appreciative Inquiry: verbinding - beweging groei - bloei Alles wat aandacht krijgt groeit Appreciative Inquiry: verbinding - beweging groei - bloei Wat is Appreciative Inquiry? door Kim de Groot, Jeannette Schonewille en Annet van de Wetering AIMAGAZINE 5 Alles

Nadere informatie

Doel van dromen is: denken dat het lukt. Artikel uit Volkskrant magazine van 25 september Van lifestyle blogger Nalden (30), bedenker van WeTransfer.

Doel van dromen is: denken dat het lukt. Artikel uit Volkskrant magazine van 25 september Van lifestyle blogger Nalden (30), bedenker van WeTransfer. Doel van dromen is: denken dat het lukt. Artikel uit Volkskrant magazine van 25 september Van lifestyle blogger Nalden (30), bedenker van WeTransfer. Een concept waar iedereen toen ze het idee hoorden

Nadere informatie

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent Management Development is een effectieve manier om managementpotentieel optimaal te benutten en te ontwikkelen in een stimulerende en lerende omgeving. De manager van vandaag moet immers adequaat kunnen

Nadere informatie

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Augustus 2011 Waar werknemers onderdeel zijn van een organisatie, wordt beoordeeld.

Nadere informatie

Managementgame Het Nieuwe Werken

Managementgame Het Nieuwe Werken Resultaten Managementgame Het Nieuwe Werken wwww.managementgamehetnieuwewerken.nl Leren door horen en zien, maar vooral doen en ervaren! 13 december 2011 drs. Lourens Dijkstra MMC CMC drs. Peter Elzinga

Nadere informatie

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden:

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Marco Snoek over de masteropleiding en de rollen van de LD Docenten De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Het intended curriculum : welke doelen worden

Nadere informatie

Oplossingsgericht en waarderend coachen.

Oplossingsgericht en waarderend coachen. Oplossingsgericht en waarderend coachen. Coaching is die vorm van professionele begeleiding waarbij de coach als gelijkwaardige partner de cliënt ondersteunt bij het behalen van zelfgekozen doelen. Oplossingsgericht

Nadere informatie

3. Principes ophalen en groeperen: wat is voor de groep dus effectief samenwerken?

3. Principes ophalen en groeperen: wat is voor de groep dus effectief samenwerken? FCE / Stichting Opleidingskunde 2007 Een groep interviewen met de waarderende methode Bijvoorbeeld over samenwerken... 1. Thema scherp (het gaat in dit voorbeeld over effectief samenwerken ) 2. In kleine

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

Magazine voor internal en operational auditors

Magazine voor internal en operational auditors Magazine voor internal en operational auditors nummer 3 september 2009 t h e m a : Bijzondere onderzoeken De Position Paper Update 2008 en bijzondere onderzoeken Appreciative auditing: is uw glas halfvol

Nadere informatie

Kortom, van visie naar werkelijkheid!

Kortom, van visie naar werkelijkheid! Wie zijn wij Scopeworks is een internationaal bureau wat zich richt op executive search, interim management en consulting. Ons kantoor is gevestigd in Nederland en vanuit hier worden onze diensten wereldwijd

Nadere informatie

Managementgame Het Nieuwe Werken

Managementgame Het Nieuwe Werken Resultaten Managementgame Het Nieuwe Werken www.managementgamehetnieuwewerken.nl Leren door horen en zien, maar vooral doen en ervaren! MANAGEMENT GAME HET NIEUWE WERKEN Inleiding Think too Organisatieadviseurs

Nadere informatie

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 CobiT Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 Control objectives for information and related Technology Lezenswaardig: 1. CobiT, Opkomst, ondergang en opleving

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

2 e webinar herziening ISO 14001

2 e webinar herziening ISO 14001 2 e webinar herziening ISO 14001 Webinar SCCM 25 september 2014 Frans Stuyt Doel 2 e webinar herziening ISO 14001 Planning vervolg herziening Overgangsperiode certificaten Korte samenvatting 1 e webinar

Nadere informatie

Stappenplan Social Return on Investment. Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth

Stappenplan Social Return on Investment. Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth Stappenplan Social Return on Investment Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth 1 1. Inleiding Het succesvol implementeren van ehealth is complex en vraagt investeringen van verschillende

Nadere informatie

Cultuurmeting in de forensische praktijk. In samenwerking met GGZ Eindhoven

Cultuurmeting in de forensische praktijk. In samenwerking met GGZ Eindhoven Cultuurmeting in de forensische praktijk In samenwerking met GGZ Eindhoven Doel van een cultuurmeting Inzicht krijgen hoe de organisatie richting geeft aan cultuuraspecten met het oog op veiligheid en

Nadere informatie

Leiding geven aan de opleidersgroep

Leiding geven aan de opleidersgroep Leiding geven aan de opleidersgroep dr. Rudolf Poolman orthopedisch chirurg & opleider, OLVG Irene Slootweg stafadviseur TtT programma & PhD-student, AMC/MUMC+ Doelen van de workshop 1. Inzicht te verschaffen

Nadere informatie

Cultuurverandering. Van Oort & Ros Partners bij ontwikkeling. Inhoudsopgave 1. Visie op cultuurverandering 2. Schema Afstemming individu organisatie 5

Cultuurverandering. Van Oort & Ros Partners bij ontwikkeling. Inhoudsopgave 1. Visie op cultuurverandering 2. Schema Afstemming individu organisatie 5 Van Oort & Ros Partners bij Ontwikkeling Adres: Kerkedijk 11, 1862 BD Bergen Website: www.vanoort-ros.nl E-mail: info@vanoort-ros.nl Telefoon: 072-5814749 Cultuurverandering Inhoudsopgave 1 Visie op cultuurverandering

Nadere informatie

Leiderschap bij organisatie verandering. Prof. dr. Janka Stoker Faculteit Economie en Bedrijfskunde Divosa, 22 mei 2015

Leiderschap bij organisatie verandering. Prof. dr. Janka Stoker Faculteit Economie en Bedrijfskunde Divosa, 22 mei 2015 1 1 Leiderschap bij organisatie verandering Prof. dr. Janka Stoker Faculteit Economie en Bedrijfskunde Divosa, 22 mei 2015 Het belang van leiderschap: overal om ons heen 2 Thema s 3 1. Wat is leiderschap?

Nadere informatie

BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN

BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN ACHTERGROND De International Association of Facilitators (IAF) is een internationale organisatie met als doel om de kunst en de praktijk van het professioneel faciliteren

Nadere informatie

ROL INTERNAL AUDITOR IN VERANDERINGSPROJECTEN

ROL INTERNAL AUDITOR IN VERANDERINGSPROJECTEN Auditing Richtlijnen en randvoorwaarden ROL INTERNAL AUDITOR IN VERANDERINGSPROJECTEN Veel organisaties zien zich dezer dagen genoodzaakt hun strategie te herzien en de organisatieprocessen en -systemen

Nadere informatie

Appreciative Inquiry

Appreciative Inquiry Verbindend Leiderschap Appreciative Inquiry Appreciative Inquiry Organisational Behaviour Development Kreeg jij ooit de kans om op het werk te vertellen over de momenten waarop jij in je beste doen was?

Nadere informatie

VIA/001C. MANAGEMENTSYSTEEM Uw gedocumenteerde managementsysteem is geen Wetboek van Bedrijfsstrafrecht VIA/003C. Strategische aspecten VIA/004

VIA/001C. MANAGEMENTSYSTEEM Uw gedocumenteerde managementsysteem is geen Wetboek van Bedrijfsstrafrecht VIA/003C. Strategische aspecten VIA/004 VERBETEREN DOOR INTERNE AUDITS Peter H. de Dreu 19 januari 01 EEN MENS IS NOOIT TE OUD OM TE LEREN, TENZIJ MEN JONG GENOEG GELEERD HEEFT OM NOOIT MEER IETS TE LEREN Bron: Havank - 474 VIA/001/19 VIA/001C

Nadere informatie

Verandermanagement: Business as Usual

Verandermanagement: Business as Usual Verandermanagement: Samenvatting Voor organisaties is het inmiddels een vast gegeven dat hun processen en producten continue zullen moeten veranderen om zich te kunnen handhaven in een omgeving waar we

Nadere informatie

Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit

Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit Toelichting Hierbij een compilatie van diverse artikelen over motivatie, draagvlak en verandertrajecten voor de interne coördinator cultuureducatie ICC. 1 Hoe werkt

Nadere informatie

Een enerverend en inspirerend gesprek met Hans Nieuwlands. door Alina Stan en Marieta Vermulm

Een enerverend en inspirerend gesprek met Hans Nieuwlands. door Alina Stan en Marieta Vermulm Een enerverend en inspirerend gesprek met Hans Nieuwlands door Alina Stan en Marieta Vermulm Op 1 augustus spraken Alina Stan en Marieta Vermulm, beiden lid van de Commissie Young Professionals met Hans

Nadere informatie

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties Benefits Management Continue verbetering van bedrijfsprestaties Agenda Logica 2010. All rights reserved No. 2 Mind mapping Logica 2010. All rights reserved No. 3 Opdracht Maak een Mindmap voor Kennis Management

Nadere informatie

De essentie van de nieuwe ISO s. Dick Hortensius, NEN Milieu & Maatschappij

De essentie van de nieuwe ISO s. Dick Hortensius, NEN Milieu & Maatschappij De essentie van de nieuwe ISO s Dick Hortensius, NEN Milieu & Maatschappij 1 Waar ik het over ga hebben De uitdaging en de oplossing De HLS voor iedereen De HLS voor wie het wil Waar we staan en wat er

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

10-8 7-6 5. De student is in staat om op navolgbare wijze van vijf onderwijskundige (her)ontwerpmodellen de essentie te benoemen;

10-8 7-6 5. De student is in staat om op navolgbare wijze van vijf onderwijskundige (her)ontwerpmodellen de essentie te benoemen; Henk MassinkRubrics Ontwerpen 2012-2013 Master Leren en Innoveren Hogeschool Rotterdam Beoordeeld door Hanneke Koopmans en Freddy Veltman-van Vugt. Cijfer: 5.8 Uit je uitwerking blijkt dat je je zeker

Nadere informatie

Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming

Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming werkt wel André de Waal Prestatiebeloning wordt steeds populairder bij organisaties. Echter, deze soort van beloning werkt in veel gevallen

Nadere informatie

Integraal management en Sturen

Integraal management en Sturen Integraal management en Sturen Inleiding InterimProf werkt continu aan de ontwikkeling van haar interimmers. Daartoe heeft zij een Ontwikkelprogramma opgesteld. In dat kader is op 27 en 28 maart 2013 een

Nadere informatie

Beeldvorming als Leidraad voor Leiderschap

Beeldvorming als Leidraad voor Leiderschap Beeldvorming als Leidraad voor Leiderschap in de reflectie zie je de bron Effectief Leiderschap.. een persoonlijke audit U geeft leiding aan een team, een project of een afdeling. U hebt veel kennis, u

Nadere informatie

Algemene Ledenvergadering 5 april 2012

Algemene Ledenvergadering 5 april 2012 Jaarplan 2013 Algemene Ledenvergadering 5 april 2012 Commissie Vaktechniek 1 Doel van de commissie De commissie Vaktechniek heeft tot doel de leden en het bestuur van IIA Nederland te ondersteunen op het

Nadere informatie

Het Organizational Culture Assessment Instrument ofwel OCAI

Het Organizational Culture Assessment Instrument ofwel OCAI Het Organizational Culture Assessment Instrument ofwel OCAI Het 'Organizational Culture Assessment Instrument' (kortweg: OCAI) van Kim Cameron en Robert Quinn is een gevalideerde onderzoeksmethode om organisatiecultuur

Nadere informatie

Leer ze omgaan met onzekerheid. Nils de Witte - StudentsInc

Leer ze omgaan met onzekerheid. Nils de Witte - StudentsInc Leer ze omgaan met onzekerheid Nils de Witte - StudentsInc Programma en introductie Leer ze omgaan met onzekerheid verkennende discussie en ideeën nils de witte wat bedoel ik met onzekerheid waarom is

Nadere informatie

De uitdagingen van een kleine IAF

De uitdagingen van een kleine IAF De uitdagingen van een kleine IAF Wat is nodig om effectief te worden? 1 9 december 2015 Even voorstellen Michel Vlak 22 jaar ervaring op het gebied van Internal Audit, Governance en Kwaliteitsmanagement

Nadere informatie

Wat betekent de nieuwe norm voor (Persoonlijk) Leiderschap? Ton Dijkzeul

Wat betekent de nieuwe norm voor (Persoonlijk) Leiderschap? Ton Dijkzeul Wat betekent de nieuwe norm voor (Persoonlijk) Leiderschap? Ton Dijkzeul Agenda Even voorstellen ISO en (Persoonlijk) Leiderschap Externe issues voor strategie Het waarom van organisaties Van strategie

Nadere informatie

Effectief investeren in management

Effectief investeren in management Effectief investeren in management Veel organisaties zijn in verandering. Dat vraagt veel van de leidinggevenden/managers. Zij moeten hun medewerkers in beweging krijgen om mee te veranderen. En dat gaat

Nadere informatie

Key success actors. De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen. Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management

Key success actors. De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen. Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management Key success actors De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management 1 Key success actors De rol van middenmanagement bij strategische

Nadere informatie

5-daagse bootcamp IT Risk Management & Assurance

5-daagse bootcamp IT Risk Management & Assurance 5-daagse bootcamp IT Risk Management & Assurance Verhoog het niveau van uw risicomanagement processen vóór 1 juni naar volwassenheidsniveau 4! ISO31000 DAG 1 DAG 2 DAG 3 OCHTEND NIEUW ISO27005 DAG 3 MIDDAG

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

EFQM model theoretisch kader

EFQM model theoretisch kader EFQM model theoretisch kader Versie 1.0 2000-2009, Biloxi Business Professionals BV 1. EFQM model EFQM staat voor European Foundation for Quality Management. Deze instelling is in 1988 door een aantal

Nadere informatie

Hoezo dé nieuwe ISO-normen?

Hoezo dé nieuwe ISO-normen? De nieuwe ISO-normen Dick Hortensius Senior consultant Managementsystemen NEN Milieu & Maatschappij dick.hortensius@nen.nl 1 Hoezo dé nieuwe ISO-normen? 2 1 De cijfers voor Nederland (eind 2013) Norm Aantal

Nadere informatie

Waardecreatie op scherp

Waardecreatie op scherp Inleiding Waardecreatie op scherp Focus voor verbetering van professionele dienstverlening Jos van Dam, strategisch adviseur Hoe kan het dat je levert wat is afgesproken en de klant toch niet helemaal

Nadere informatie

BluefieldFinance Samenvatting Quickscan Administratieve Processen Light Version

BluefieldFinance Samenvatting Quickscan Administratieve Processen Light Version BluefieldFinance Samenvatting Quickscan Administratieve Processen Light Version Introductie Quickscan De financiële organisatie moet, net zo als alle andere ondersteunende diensten, volledig gericht zijn

Nadere informatie

Studiedag Begeleidingsverpleegkundigen NVKVV 20 maart 2013

Studiedag Begeleidingsverpleegkundigen NVKVV 20 maart 2013 Studiedag Begeleidingsverpleegkundigen NVKVV 20 maart 2013 08u30 Inschrijvingen 09u15 VERWELKOMING 09u30 INLEIDING IN AI SUZY 10u15 10u45 11u15 11u45 12u00 DISCOVERY = TEAM LEREN HTTP://WWW.TEAMLEREN.BE/

Nadere informatie

De nieuwe ISO-normen: meer dan KAM-management alleen!

De nieuwe ISO-normen: meer dan KAM-management alleen! De nieuwe ISO-normen: meer dan KAM- alleen! Dick Hortensius Senior consultant Managementsystemen NEN Milieu & Maatschappij dick.hortensius@nen.nl 1 Wat kunt u verwachten? Ontwikkelingen systeemnormen Plug-in

Nadere informatie

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Handleiding Voltijd Jaar 3 Studiejaar 2015-2016 Stage-opdrachten Tijdens stage 3 worden 4 stage-opdrachten gemaakt (waarvan opdracht 1 als toets voor de

Nadere informatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie Doelen stellen NLP is een doelgerichte, praktische en mensvriendelijke techniek. NLP = ervaren, ervaren in denken, voelen en doen. Middels een praktisch toepasbaar model leren we om de eigen hulpmiddelen,

Nadere informatie

MADE IN HOLLAND ----------HANDGEMAAKTE ORGANISATIES---------- De EverydayFriday TRANSFORMATIE & VERANDER MANAGEMENT FILOSOFIE

MADE IN HOLLAND ----------HANDGEMAAKTE ORGANISATIES---------- De EverydayFriday TRANSFORMATIE & VERANDER MANAGEMENT FILOSOFIE ----------HANDGEMAAKTE ORGANISATIES---------- MADE IN HOLLAND De EverydayFriday TRANSFORMATIE & VERANDER MANAGEMENT FILOSOFIE ------------------------------------INHOUD------------------------------------

Nadere informatie

draagt via de positieve invloeden van de voorgaande mediatoren bij aan een verbeterde CRM effectiviteit in het huidige onderzoek.

draagt via de positieve invloeden van de voorgaande mediatoren bij aan een verbeterde CRM effectiviteit in het huidige onderzoek. Why participation works: the role of employee involvement in the implementation of the customer relationship management type of organizational change (dissertation J.T. Bouma). SAMENVATTING Het hier gepresenteerde

Nadere informatie

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie?

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? De externe omgeving wordt voor meer en meer organisaties een onzekere factor. Het is een complexe oefening voor directieteams om

Nadere informatie

Mogelijkheden zien waar niemand ze ziet. CPI Governance: pragmatische en transparante governance-oplossingen.

Mogelijkheden zien waar niemand ze ziet. CPI Governance: pragmatische en transparante governance-oplossingen. Mogelijkheden zien waar niemand ze ziet CPI Governance: pragmatische en transparante governance-oplossingen. Risicobeheersing begint aan de top CPI Governance CPI (Corporate, Public en Internal) Governance

Nadere informatie

Recept 4: Hoe meten we praktisch onze resultaten? Weten dat u met de juiste dingen bezig bent

Recept 4: Hoe meten we praktisch onze resultaten? Weten dat u met de juiste dingen bezig bent Recept 4: Hoe meten we praktisch onze resultaten? Weten dat u met de juiste dingen bezig bent Het gerecht Het resultaat: weten dat u met de juiste dingen bezig bent. Alles is op een bepaalde manier meetbaar.

Nadere informatie

Intermedius, Passie, grip en structuur voor u en uw organisatie

Intermedius, Passie, grip en structuur voor u en uw organisatie Intermedius, Passie, grip en structuur voor u en uw organisatie Wilt u organisatieveranderingen effectief vormgeven en besturen? Zorg dan dat projecten en programma s elkaar versterken in een gestructureerde

Nadere informatie

Advies. Advies over en ondersteuning bij het (initieel) inrichten/optimaliseren van de structuur van de(it Service Management)organisatie

Advies. Advies over en ondersteuning bij het (initieel) inrichten/optimaliseren van de structuur van de(it Service Management)organisatie DIENST Advies over en ondersteuning bij het (initieel) inrichten/optimaliseren van de structuur van de(it Service Management)organisatie Advies over en ondersteuning bij het initieel inrichten/optimaliseren

Nadere informatie

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI)

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het zelfbeoordelingsformulier Het doel van deze evaluatie is om u te helpen bij het bepalen van de belangrijkste aandachtsvelden van uw leidinggevende

Nadere informatie

Team:Sales en Marketing Datum: 21-04-2011 WICKED TEAMS RAPPORT

Team:Sales en Marketing Datum: 21-04-2011 WICKED TEAMS RAPPORT Team:Sales en Marketing Datum: 21-04-2011 WICKED TEAMS RAPPORT 1. Inleiding Het Team Testing team heeft de WickedTeams Teamanalyse gedaan. Deze teamanalyse geeft inzicht in een aantal kenmerken die van

Nadere informatie

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN INLEIDING Voorwoord Commandant der Strijdkrachten CONTEXT De complexe omgeving waarin bij Defensie leiding wordt gegeven

Nadere informatie

Aansluiten bij ouders. Kanteling organisatie vanuit een waarderende benadering

Aansluiten bij ouders. Kanteling organisatie vanuit een waarderende benadering Aansluiten bij ouders Kanteling organisatie vanuit een waarderende benadering Wie zijn we? Kind & Gezin Vlaanderen Afdeling Limburg Consultatiebureau voor zuigelingen een lange traditie Start: medische

Nadere informatie

De Internal Auditor in Nederland

De Internal Auditor in Nederland De Internal Auditor in Nederland Position Paper Update 2008 Instituut van Internal Auditors De Internal Auditor in Nederland Position Paper Update 2008 Inhoudsopgave 1. Inleiding 4 2. Ontwikkelingen in

Nadere informatie

Effectief investeren in mens en organisatie. Collegereeks bedrijfskunde voor HR managers

Effectief investeren in mens en organisatie. Collegereeks bedrijfskunde voor HR managers Effectief investeren in mens en organisatie Collegereeks bedrijfskunde voor HR managers Stellingen van Rob Vinke Stelling 1 De kern van de HRM-opdracht is er voor te zorgen dat de ambitie van de organisatie

Nadere informatie

Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd

Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd Wie, wat en hoe Eric Lopes Cardozo & Rik Jan van Hulst sturen naar succes Doel Delen van inzichten voor praktisch operationeel risico management

Nadere informatie

Waarderend leidinggeven

Waarderend leidinggeven Waarderend leidinggeven Alleen ga je sneller, samen kom je verder Meerkat Rob van der Loo & Niels Tekke Woensdag 25 november Meerkat Snelheid geven aan wezenlijke verandering Begeleiding van team- en organisatiegroei:

Nadere informatie

Appreciative Inquiry

Appreciative Inquiry Verbindend Leiderschap Appreciative Inquiry Appreciative Inquiry Organisational Behaviour Development Kreeg jij ooit de kans om op het werk te vertellen over de momenten waarop jij in je beste doen was?

Nadere informatie

MEER AMBACHT DAN FABRIEK Data-Analyse en Process Mining Support www.coney.nl

MEER AMBACHT DAN FABRIEK Data-Analyse en Process Mining Support www.coney.nl MEER AMBACHT DAN FABRIEK Data-Analyse en Process Mining Support www.coney.nl DE TOOLS DIE WIJ GEBRUIKEN DATA- ANALYSE TOOLS DATA- ANALYSE SUPPORT PROCESS MINING TOOLS PROCESS MINING SUPPORT DATA- ANALYSE

Nadere informatie

Kijkwijzer 2.0, Methodiek voor kwaliteitsverbetering in Brede Scholen

Kijkwijzer 2.0, Methodiek voor kwaliteitsverbetering in Brede Scholen Kijkwijzer 2.0, Methodiek voor kwaliteitsverbetering in Brede Scholen Agenda 1. Kwaliteitsontwikkeling in Brede Scholen in Brussel en Kent - Verwachtingen? 2. Extended Schools & kwaliteitsontwikkeling

Nadere informatie

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING 1 INNOVATION BY MAKING, LEARNING BY DOING Bij alles wat we doen, hanteren we deze twee principes. Innovation happens by making. The only way to learn innovation is

Nadere informatie

BENT U ER KLAAR VOOR?

BENT U ER KLAAR VOOR? ISO 9001:2015 EN ISO 14001:2015 HERZIENINGEN ZIJN IN AANTOCHT BENT U ER KLAAR VOOR? Move Forward with Confidence WAT IS NIEUW IN ISO 9001:2015 & ISO 14001:2015 MEER BUSINESS GEORIENTEERD KERNASPECTEN "LEIDERSCHAP

Nadere informatie

Logboek persoonlijk ontwikkelingsplan persoonlijk actieplan. Naam student: Maes Pieter

Logboek persoonlijk ontwikkelingsplan persoonlijk actieplan. Naam student: Maes Pieter BACHELOR NA BACHELOR ADVANCED BUSINESS MANAGEMENT Logboek persoonlijk ontwikkelingsplan persoonlijk actieplan Naam student: Maes Pieter 2011-2012 POP EERSTE GEKOZEN ALGEMENE COMPETENTIE: OPBOUWEN VAN EEN

Nadere informatie

TRAININGEN INTERNE AUDITS. Een succesvol auditsysteem begint bij Q-Academy!

TRAININGEN INTERNE AUDITS. Een succesvol auditsysteem begint bij Q-Academy! TRAININGEN INTERNE AUDITS Een succesvol auditsysteem begint bij Q-Academy! Continue kwaliteitsverbetering met de trainingen van Q-Academy Q-Academy heeft als voorloper in auditopleidingen een uniek aanbod

Nadere informatie

Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303

Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303 Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303 Doel (Mede)zorgdragen voor de vormgeving en door het geven van adviezen bijdragen aan de uitvoering van het beleid binnen de Hogeschool Utrecht kaders en de ter

Nadere informatie

Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu!

Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu! 18 Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu! Belang van snelle en betrouwbare informatie groter dan ooit Drs. Wim Kouwenhoven en drs. Maarten van Delft Westerhof Drs. W.P. Kouwenhoven is manager

Nadere informatie

PAS conferentie 2015: Close the Gap Corporate Governance en Internal Audit

PAS conferentie 2015: Close the Gap Corporate Governance en Internal Audit PAS conferentie 2015: Close the Gap Corporate Governance en Internal Audit Van commissie Peters naar commissie Van Manen, een statusupdate PAS Conferentie 3 december 2015 Gefeliciteerd! PAS Conferentie

Nadere informatie

Inhoudsopgave: Inleiding. Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model

Inhoudsopgave: Inleiding. Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model Inhoudsopgave: Inleiding Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model Hoofdstuk 2: De Team Leadership Competence Questionnaire 2.1 : Opbouw van de lijst 2.2 :

Nadere informatie

Professioneel facility management. Competenties en veranderstrategieën om waarde toe te voegen aan het primaire proces

Professioneel facility management. Competenties en veranderstrategieën om waarde toe te voegen aan het primaire proces Professioneel facility management Competenties en veranderstrategieën om waarde toe te voegen aan het primaire proces Inhoud Voorwoord Professionele frontliners 1. Theoretisch kader 2. Competenties en

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

Verslaglegging. P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands

Verslaglegging. P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands Verslaglegging P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands Leeuwarden, 13 september 2011 Verslaglegging Door : P. Broekhuizen, F. Sijsling en G. Zandvliet Docenten Nederlands Klas : LBLV.2

Nadere informatie

1. FORMAT PLAN VAN AANPAK

1. FORMAT PLAN VAN AANPAK INHOUDSOPGAVE 1. FORMAT PLAN VAN AANPAK 1.1. Op weg naar een kwaliteitsmanagementsysteem 1.2. Besluit tot realisatie van een kwaliteitsmanagementsysteem (KMS) 1.3. Vaststellen van meerjarenbeleid en SMART

Nadere informatie

TRAININGEN INTERNE AUDITS

TRAININGEN INTERNE AUDITS Tekst: Luluk van de Water Astro, Alice Mulder Colofon De Q-Academy van Q-Consult verzorgt trainingen en opleidingen specifiek voor de Gezondheidszorg, Industrie en Letselschadebranche. Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Coachen met collega s

Coachen met collega s www.managementenconsulting.nl Coachen met collega s Voordelen en beperkingen van het werken met interne coaches * Erik de Haan & Yvonne Burger Coachen wordt hoe langer hoe meer een volwassen vak. In de

Nadere informatie

FUNCTIEPROFIEL CONCERNCONTROLLER

FUNCTIEPROFIEL CONCERNCONTROLLER FUNCTIEPROFIEL FUNCTIEPROFIEL CONCERNCONTROLLER Versie d.d. 21 juli 2014 Organisatie ROC Leiden verzorgt middelbaar beroepsonderwijs (mbo) en volwassenenonderwijs (educatie) voor meer dan 9000 studenten

Nadere informatie

Wat is cultuur? Uit de honderden definities die er van cultuur bestaan kun je de volgende gemeenschappelijke kenmerken halen:

Wat is cultuur? Uit de honderden definities die er van cultuur bestaan kun je de volgende gemeenschappelijke kenmerken halen: Sturen op houding en gedrag Organisatieveranderingen vragen om een omslag in houding en gedrag. Medewerkers én managers zullen anders moeten gaan denken, voelen en doen. De cultuur binnen de organisatie

Nadere informatie

E-COACHEN MET PASSIE JOKE VAN DER VEN

E-COACHEN MET PASSIE JOKE VAN DER VEN E-COACHEN MET PASSIE JOKE VAN DER VEN INHOUD Voorwoord 9 Inleiding 11 1 Coachen versus e-coachen 1.1 Ervaringen Interapy 1.2 Eerste evaluatie 1.3 Het ontstaan 1.4 Online therapie versus online coachen

Nadere informatie

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model.

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. 1. Wat is het INK-model? Het INK-model is afgeleid van de European Foundation for Quality Management (EFQM). Het EFQM stelt zich ten doel Europese bedrijven

Nadere informatie

Sneeuwwitje, de zeven dwergen en de boze heks?

Sneeuwwitje, de zeven dwergen en de boze heks? Sneeuwwitje, de zeven dwergen en de boze heks? Over de rol van de Operational Auditor in sturen op kernwaarden, cultuur en gedrag Olof Bik Behavioral & Cultural Governance Trophy Games, 28 nov 2013, Hilversum

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

DUTO Normenkader Duurzaam Toegankelijke Overheidsinformatie

DUTO Normenkader Duurzaam Toegankelijke Overheidsinformatie DUTO Normenkader Duurzaam Toegankelijke Overheidsinformatie Erik Saaman (projectleider DUTO) NORA Gebruikersraad, 9 juni 2015 normenkader@nationaalarchief.nl Duurzaam toegankelijke overheidsinformatie

Nadere informatie

Beter werken door arbeidsvreugde

Beter werken door arbeidsvreugde Beter werken door arbeidsvreugde De zeven bronnen van arbeidsvreugde Landelijk Arbo Congres 24 oktober 2011 Programma Beter werken door arbeidsvreugde Ontdekken van De zeven bronnen van arbeidsvreugde

Nadere informatie

ZekereZorg3 Informatieveiligheid in de Zorg. Nico Huizing RE RA

ZekereZorg3 Informatieveiligheid in de Zorg. Nico Huizing RE RA ZekereZorg3 Informatieveiligheid in de Zorg Nico Huizing RE RA Ziekenhuizen in Nederland * Najaar 2008: IGZ toetst 20 ziekenhuizen, norm NEN7510, rapport 12/ 08 * Opdracht IGZ: lever per 1/2/ 09 plan van

Nadere informatie

Voorwoord 4. Leeswijzer 6. Inleiding 8. 2. Wat gaan we de leerlingen leren? Hoe weten we of de leerlingen de leerstof geleerd hebben?

Voorwoord 4. Leeswijzer 6. Inleiding 8. 2. Wat gaan we de leerlingen leren? Hoe weten we of de leerlingen de leerstof geleerd hebben? Inhoud Voorwoord 4 Leeswijzer 6 Inleiding 8 1. Focus op leren: een helder en overtuigend doel 13 2. Wat gaan we de leerlingen leren? Hoe weten we of de leerlingen de leerstof geleerd hebben? 29 3. Wat

Nadere informatie

70:20:10 CONSULTANT. Slimmer werken en leren met 70:20:10. Programma met certificaat van 70:20:10 Institute

70:20:10 CONSULTANT. Slimmer werken en leren met 70:20:10. Programma met certificaat van 70:20:10 Institute Programma met certificaat van 70:20:10 Institute 70:20:10 CONSULTANT INGREDIËNTEN: MELD JE HIER AAN DOING SHARING KNOWING Performance Detective Performance Architect Performance Master Builder Performance

Nadere informatie

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Uitleg Start De workshop start met een echte, herkenbare en uitdagende situatie. (v.b. het is een probleem, een prestatie, het heeft

Nadere informatie

Coalitielid met hart en ziel

Coalitielid met hart en ziel Coalitielid met hart en ziel Samenwerken vind ik belangrijk omdat... Peter Rooze 29 januari 2011 Teambuilding en samenwerking. Resultaten: 1. Kennismaking met - motieven van - collega s. 2. Betere samenwerking.

Nadere informatie

Leiderschapsontwikkeling: inspiratie en resultaat

Leiderschapsontwikkeling: inspiratie en resultaat OPEN YOUR EYES Leiderschapsontwikkeling: inspiratie en resultaat Leiderschap ontwikkeling vanuit de kern Leiderschap is van grote invloed op de resultaten van de organisatie. Hoe kunnen we onze ambities

Nadere informatie

!!!! !!!! 1. Professioneel adviseren

!!!! !!!! 1. Professioneel adviseren Professioneel adviseren In deze zesdaagse opleiding krijg je de kans om in een veilige omgeving de eigen sterkere en zwakkere kanten te onderkennen en te werken aan je ontwikkelpunten als consultant. Je

Nadere informatie