Marktoverzicht bio-oliën voor energietoepassing

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Marktoverzicht bio-oliën voor energietoepassing"

Transcriptie

1 KPS/MEC Marktoverzicht bio-oliën voor energietoepassing Arnhem, 25 maart 2004 Auteur J.J. Erbrink KEMA Power Generation & Sustainables In opdracht van Productschap Tuinbouw en het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit auteur : J.J. Erbrink beoordeeld : H.P.A.M. van der Staak B 25 blz. 1 bijl. WSc goedgekeurd : K.J. Braber Utrechtseweg 310, 6812 AR Arnhem. Telefoon (026) Telefax (026)

2 Dit rapport is mogelijk gemaakt door subsidieverlening door het Productschap Tuinbouw en het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit in het kader van het Onderzoeksprogramma Energie (PT-projectnummer 11290). KEMA Nederland B.V., Arnhem, Nederland. Alle rechten voorbehouden. Dit document bevat vertrouwelijke informatie. Overdracht van de informatie aan derden zonder schriftelijke toestemming van of namens KEMA Nederland B.V. is verboden. Hetzelfde geldt voor het kopiëren van het document of een gedeelte daarvan. KEMA Nederland B.V. en/of de met haar gelieerde maatschappijen zijn niet aansprakelijk voor enige directe, indirecte, bijkomstige of gevolgschade ontstaan door of bij het gebruik van de informatie of gegevens uit dit document, of door de onmogelijkheid die informatie of gegevens te gebruiken.

3 KPS/MEC INHOUD blz. 1 Inleiding Frituurvetten Kwaliteit Beschikbare hoeveelheden Prijsniveau s Plantaardige oliën en -vetten Kwaliteit Hoeveelheden en prijzen Vetzuren Kwaliteit en hoeveelheid Prijsniveau s Dierlijke vetten Kwaliteit Hoeveelheden Prijsniveau SRM vet vanuit destructie Concurrerend gebruik van bio-oliën in bio-diesel Vergunningsaspecten Conclusies...23 Bijlage A Leveranciers van bio-olie in Nederland...25

4 KPS/MEC INLEIDING In opdracht van het Productschap Tuinbouw en het Ministerie van LNV heeft KEMA samen met de branderleverancier Thermeta en enkele tuinders het project getiteld "Inzet bio-oliën en vetten in de glastuinbouw" uitgevoerd. Bio-oliën en -vetten kunnen als primaire of secundaire brandstof worden gebruikt in - van origine - gasgestookte verwarmingsketels. In de glastuinbouw worden verwarmingsketels gebruikt waarin aardgas wordt ingezet. Voor tuinbouwbedrijven met een grote verhouding tussen piekvraag en gemiddeld energieverbruik kan het heel aantrekkelijk zijn om de contractcapaciteit te verlagen door deze pieken op te vangen met bio-oliën. Met een relatief geringe inzet van bio-oliën (enkele procenten op jaarbasis) kan deze contractcapaciteit met tientallen procenten worden teruggebracht. Dit peakshaven kan erg lucratief zijn te meer daar met deze bio-olie inzet tevens duurzame doelstellingen van tuinbouw worden gerealiseerd. Bio-olie is bovendien goed op te slaan hetgeen bij bio-gas veel lastiger is. In dit rapport wordt een kort overzicht gegeven van de markt van bio-oliën (situatie eerste halfjaar 2003). Dit onderzoek is onderdeel van een bredere studie naar de inzet van bio-olie in de glastuinbouw, met de volgende deelonderzoeken: marktoverzicht bio-oliën emissiemetingen bij bio-olie stook in de glastuinbouw corrosie aspecten van bio-olie stook in de glastuinbouw inzetstrategieën en rentabiliteit. Dit beknopte marktoverzicht is in voorjaar 2003 opgesteld en is gebaseerd op informatie van MVO (internet), openbare documenten en telefonische informatie van bio-olie leveranciers 1. Het aanbod van bio-oliën bestaat hoofdzakelijk uit frituuroliën en vetten, technische vetzuren, ruwe plantaardige oliën en vetten en dierlijke vetten. Deze worden sequentieel besproken in de volgende hoofdstukken met als trefwoorden: kwaliteit, beschikbaarheid en prijsniveaus. In de volgende hoofdstukken wordt kort besproken wat de kwaliteit, de beschikbaarheid en het prijsniveau van de bio-olie is. De prijs van bio-olie wordt in het rapport uitgedrukt in EUR/ton, maar ook als EUR/GJ. Dat maakt de vergelijking met de commodity prijs van aardgas gemakkelijk (dit is rond 12 eurocnt/m 3, dit is 3,8 EUR/GJ). 1 Leveranciers van bio-olie en van branders is te vinden op zie verder ook bijlage A.

5 KPS/MEC FRITUURVETTEN 2.1 Kwaliteit Frituurvetten en oliën zijn afkomstig van: afvalstromen uit industriële installaties (fritesfabrieken bijvoorbeeld) ingezamelde stromen uit de horeca. Vanaf 1 november 2002 worden gebruikte frituurvetten en -oliën niet meer verwerkt in diervoeders. Vetinzamelaars kunnen nu het opgehaalde frituurvet niet meer kwijt in de diervoedersector. Daarom zal een vetinzamelaar geld kunnen gaan vragen voor het ophalen van oude vetten en oliën. Tot dan toe werd altijd geld ontvangen voor het ingezamelde vet. De Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) Horeca verplicht horecabedrijven om afvalstoffen van elkaar gescheiden te houden en gescheiden af te geven. Het ziet ernaar uit dat inzamelaars van de situatie gebruik maken om de aanname tarieven ten gunste van zichzelf bij te stellen. De prijzen van frituuroliën en vetten zijn in 2003 sterk gestegen, waardoor de marges voor de inzamelaars waarschijnlijk eveneens zijn gestegen. Bijna alle frituuroliën zijn tegenwoordig plantaardig van oorsprong. Door oxidatie, hydrolyse en polymerisatie ontstaan andere producten in het frituurvet. Deze stoffen zorgen ervoor dat frituurvet of frituurolie in kwaliteit achteruit gaan en het gehalte aan vrij vetzuur toeneemt. Het gehalte van vrije vetzuren (FFA) zou niet hoger moeten zijn dan 5%. Hiervoor worden soms indicatorstrookjes voor gebruikt. Is het FFA hoger dan bijvoorbeeld 5%, dan zou besloten kunnen worden om het frituurvet te verversen. De belangrijkste zuiveringsstap die moet worden uitgevoerd om frituuroliën en vetten geschikt te maken als brandstof is verlaging van vaste stof gehalte (zwevend vuil en asgehalte) door filtering of andere technieken. Dit gehalte aan as en zwevend vuil is een aandachtspunt in verband met vervuiling van branders en ketels. In België wordt gewerkt aan een kwaliteitssysteem voor frituuroliën en vetten door BREVO. In Nederland bestaat een breed gedragen gedachte dat certificering van bio-olie nodig is om de kwaliteit te garanderen. Voorstellen voor zo n systeem zijn onderweg (MVO, Margarine, Vetten en Oliën, werkt aan een concept beoordelingsrichtlijnen voor bio-olien, situatie begin 2004). In tabel 1 staan enkele analysegegevens van diverse vetten en oliën, waaronder ook frituurvet.

6 KPS/MEC Tabel 1 Vergelijking brandstoftypen (bron: MVO) Brandstof Frituurvet Dierlijk vet Raapolie Aardgas Lichte (minerale) olie Verbrandingswaarde MJ/kg ,7 Viscositeit (40 C) mm 2 /s Dichtheid kg/m ,8 840 As Gew.-% 0,66 0,1 0,4 0,01 Water Gew.-% 1,00 0,1-1,0 0,08 0,4 C Gew.-% H Gew.-% O Gew.-% ,4 N Gew.-% 0,02 0,05 0,01 3,1 0,02 S Gew.-% 0,01 0,02 0,01 0,2 N Gew.-% 5 * ,001 P Gew.-% 0,012 0, Beschikbare hoeveelheden In Nederland is ongeveer ton/jaar beschikbaar (bron: MVO). Een deel ervan wordt geëxporteerd naar Scandinavië, België en andere landen. In Vlaanderen is ongeveer ton per jaar beschikbaar, gemeld wordt dat Nederland het belangrijkste exportland voor deze vetten is. In Europa komt per jaar ongeveer ton op de markt. Frituurvet is een product dat internationaal verhandeld wordt. Ingezamelde frituuroliën in Nederland gaan momenteel ook naar Scandinavië, een deel wordt in de oleochemie verwerkt. 2.3 Prijsniveau s De prijs van frituurvetten is niet stabiel, maar vertoont grote schommelingen. Werden in 2002 nog prijzen van EUR/ton gemeld (2,5 3,8 EUR/ton), in 2003 lijken meer prijzen van EUR/ton te gelden (6,5 à 7,5 EUR/GJ). De reden voor de prijsstijgingen komt uit voort uit de waarde van deze brandstof op de Scandinavische en Engelse markt. In Scandinavië is in de winter veel brandstof nodig en fossiele brandstof is veel duurder dan in Nederland, waar het aardgas goedkoop beschikbaar is voor grootverbruikers.

7 KPS/MEC Een tweede reden is dat in deze landen (maar ook in Duitsland) een gegarandeerde prijs betaald wordt voor energie, die uit duurzame bronnen wordt opgewekt. Dit werkt prijsverhogend voor de omliggende landen. Hoewel er dus blijkbaar betaald moet worden voor de inzameling van frituurvetten, heeft dit weinig te maken met de marktwaarde. Het is dus waarschijnlijk dat er met deze prijsverschillen tussen inkoop en verkoop een flinke marge beschikbaar blijft voor de inzamelaars van frituurvetten. Een snelle verlaging van de prijs voor frituuroliën en vetten is niet te verwachten. 3 PLANTAARDIGE OLIËN EN -VETTEN 3.1 Kwaliteit Planaardige olie worden verkregen door zaden en vruchten te persen; zonnebloempitten, sojabonen, raapzaad, maïs, pinda's, olijven, sesam, noten, en druivenpitten maar ook uit graangewassen zoals tarwekiem en uit tropische gewassen zoals de kokosnoot en oliepalm. Bij olie wordt gesproken over eerste of koude persing. Daarmee wordt gedoeld op de manier waarop olie geperst wordt. Dit gebeurt altijd mechanisch en als de temperatuur daarbij niet hoger komt dan 33 C wordt gesproken over koude persing. Wat samenstelling betreft zijn plantaardige oliën schoon (verwaarloosbare hoeveelheden zwavel, chloor en stikstof) en hebben een hoge stookwaarde. In ruwe plantaardige oliën zijn enkele procenten vrije vetzuren aanwezig. 3.2 Hoeveelheden en prijzen In Nederland worden veel zaden en oliën geïmporteerd. In tabel 2 is gegeven welke hoeveelheden ruwe oliën en hun prijsniveau in 2002 ongeveer genoteerd zijn.

8 KPS/MEC Tabel 2 Overzicht van geïmporteerde ruwe oliën: hoeveelheid en prijsniveau olie hoeveelheid (ton/jaar) prijsniveau 2002 (EUR/ton) ruwe palmolie ruwe zonnebloemolie ruwe Koolzaadolie ruwe palmpittenolie ruwe kokosolie ruwe soja olie Ruwe palmpitolie is in het algemeen (EUR 60,--) duurder dan ruwe palmolie (mondelinge informatie PVE). Wat de energietoepassingen van plantaardige oliën betreft, kan gemeld worden dat vooral koolzaadolie en zonnebloemolie in Europa worden toegepast in biodiesel. Biodiesel wordt momenteel voornamelijk gemaakt van plantaardige grondstoffen. Dit kan te maken hebben met de kosten voor de verschillende grondstoffen. Bovendien is de regelgeving strenger voor dierlijke grondstoffen. Accijnsvrijstelling is noodzakelijk om het product commercieel tot een succes te maken. Biodiesel heeft een hogere toegevoegde waarde dan bio-olie zodat bio-oliën gemakkelijker die kant op kunnen lekken. In de Rotterdamse haven werd in 2003 ongeveer vijf miljoen ton oliën en vetten behandeld, die niet alleen worden gebruikt voor voedingsmiddelen, maar ook voor onder meer tandpasta, kaarsen, zeep, drukinkt en smeermiddelen. De vloeibare lading die in Rotterdam wordt aangevoerd bestaat voor ruim de helft uit tropische oliën, zoals palm- en kokosolie. Andere soorten zijn soja-, raap- en zonnebloemolie. Ook wordt nog eens drie miljoen ton aan oliezaden, zoals sojabonen en zonnebloempitten aangevoerd voor verwerking tot ruwe en geraffineerde plantaardige olie. In figuur 1 is een overzicht gegeven van plantaardige oliën en vetten zoals deze in de loop van de tijd zijn geïmporteerd door Nederland (bron: Productschap margarine, vetten en oliën: MVO).

9 KPS/MEC Figuur 1 Hoeveelheden geïmporteerde plantaardige oliën en vetten in de loop van de tijd De conclusie uit het voorgaande is dat er genoeg (en in de toekomst mogelijk zelfs meer) palmolie beschikbaar is. Het prijsniveau is echter erg variabel van EUR/ton (6,5 15 EUR/GJ) In figuur 2 is een vergelijking gegeven van prijzen van vier plantaardige oliën. Palmolie blijkt steeds de goedkoopste olie te zijn uit de groep van sojaolie, raapolie (uit koolzaad), zonnebloemolie en palmolie. Figuur 2 Prijzen 4 plantaardige olien. (Globetrotter, Laatste update: 1 oktober 2002)

10 KPS/MEC Olijfolie De Europese Commissie heeft een verordening gepubliceerd tot vaststelling, voor het verkoop-seizoen 2001/2002, van de geraamde olijfolieproductie en van het bedrag van de productiesteun per eenheid dat mag worden voorgeschoten. De productie komt in genoemd seizoen boven de 3 miljoen ton uit: 1,58 miljoen ton in Spanje, ton voor Italië, ton voor Griekenland, ton voor Portugal en ton voor Frankrijk (alle cijfers afgerond). Het bedrag van het voorschot is vastgesteld op EUR 117,36 per 100 kg voor Frankrijk, Griekenland en Portugal, EUR 90,54 per 100 kg voor Italië en EUR 57,18 per 100 kg. voor Spanje. Olijfolie is daarmee te duur voor toepassingen in de glastuinbouw. Palmolie Palmolie is een geschikte brandstof voor ketelinstallaties (mits verwarmd toegevoerd aan de branders). Hoewel tabel 2 een prijsniveau van EUR/ton meldt, dient te worden opgemerkt dat er sterke prijsschommelingen op de wereldmarkt bestaan. Bovendien hangt de prijs af van de kwaliteitsniveau van de partijen palmolie. Op sommige momenten is de prijs van palmolie zelfs onder 300 EUR/ton (7,7 EUR/GJ) gedaald. In Indonesië is de Rabobank onder meer actief als financier van oliepalmplantages. Naar aanleiding van voortdurende berichten over aantasting van tropisch regenwoud ten behoeve van de aanleg van plantages en sociale onrust rond bepaalde plantages heeft de Rabobank haar beleid met betrekking tot. deze sector (in overleg met deskundigen en NGO's) nog eens uitdrukkelijk geformuleerd, op papier vastgelegd en ter kennis gebracht van klanten, potentiële klanten, belanghebbenden en belangstellenden. Ook ABN AMRO heeft zich gecommitteerd aan bepaalde gedragscodes. Een voorbeeld van certificering in de praktijk is het Green Gold systeem dat door Essent is ontwikkeld. Green Gold is een systeem van ketenbeheersing (chain of custody) voor het totale voortbrengingsproces ten aanzien van biomassa. Het Green Gold systeem is een controle- en certificatiesysteem voor de acceptatie van schone, duurzame biomassa. Het wordt uitgevoerd in samenwerking met Skal International, een onafhankelijk certificatie- en inspectiebedrijf, en Peterson Bulk Logistics, een onafhankelijk inspectiebedrijf. Beide bedrijven zijn geaccrediteerd door de Nederlandsche Raad van de Accreditatie (RvA) onder de nummers EN 45011/ISO 65 en EN 45004/ISO 39. De palmolieproductie is voornamelijk in handen van bedrijven in Maleisië en Indonesië, gevolgd door Nigeria, Thailand en Colombia. De palmboom bereikt zijn volwassen lengte in drie jaar en de maximale productie van palmolie na acht jaar. Dat betekent dat gedane investeringen pas na jaren worden terugverdiend. De opbrengsten per ha zijn hoog: ton aan palmoliezaden per jaar. Na 20 tot 30 jaar loopt de productie zover terug dat de bomen vervangen worden.

11 KPS/MEC De palmboom levert drie producten: CPO (ruwe palmolie, 3,5 ton per ha), PKO: palmpitolie (0,5 ton per ha) en palmpitmeel (0,5 ton per ha). De afzet van de oliën geschiedt naar de voedingsmiddelenindustrie, de cosmetische industrie, de chemische industrie en de veevoederindustrie. Palmolie maakt nu voor rond 20% van de wereldconsumptie van oliën en vetten Maleisie Indonesie Nigeria Thailand Colombia Papoea Nw Guinea Ivoorkust Equador rest Figuur 3 Productie cijfers palmolie (CPO) per land van in kton per jaar De productie van palmolie is sterk toegenomen de afgelopen jaren. De productiekosten in Indonesië zijn lager dan in Maleisië ($150 tegen $250 per ton). De Indonesische regering heeft de uitbreiding van palmolieplantages sterk gestimuleerd. Vanwege de instabiliteit van de munteenheid, de competitie tussen binnenlands gebruik en export en de verhouding tussen de waarde van palmolie op de binnenlandse markt en de exportmarkt (mede ingegeven door exportbelastingen, die onder druk van de palmoliesector zijn opgeheven), zijn de exportcijfers vertraagd. Veel oliepalmplantages zijn in financiële problemen gekomen. De dalende prijs van palmolie op de wereld markt speelde tevens een rol: in 2000 lagen de prijzen van CPO en PKO rond de 300 $/ton. De prijsontwikkeling op de wereldmarkt in de jaren is als volgt: $/ton, november 2003: 485 $/ton. Het prijsniveau van palmolie is momenteel te hoog, maar gezien de prijsfluctuaties ($250 in april 2001) in het recente verleden is inzet als brandstof voor de glastuinbouw (en overige energie-inkopers!) in toekomst niet uitgesloten.

12 KPS/MEC VETZUREN 4.1 Kwaliteit en hoeveelheid (Technische) vetzuren betreffen destillaten (verzuren die bij de raffinage van palm- en kokosolie beschikbaar komen) uit verse bio-oliën in Europa geproduceerd: enige tienduizenden tonnen/jaar, prijsniveau: EUR/ton. Ruwweg 3% van de plantaardige olie is vrij vetzuur, dit wordt in principe tijdens het destilleren afgestookt, dit is dus 3% van 1,6 miljoen ton, dit is ton per jaar. Volgens een MVO overzicht is de hoeveelheid per jaar ton. Over de samenstelling van vetzuurdestillaten kan gemeld worden dat het vrije gehalte aan vetzuren uiteraard hoog is(90-95%). In tabel 3 is een samenstelling gegeven van vetzuur destillaat uit palmolie (Palm Fatty Acid Distillate PFAD). Tabel 3 Vetzuurprofielen van twee vetzuren (bron: Presco) Tallow Fatty Acid % Yellow Grease Fatty Acid % Myristic 2.9 Lauric - Myristic Oleic 0.3 Myristic 0.8 Pentadecanoic 0.6 Palmitic 19.3 Palmitic 25.8 Stearic 10.5 Palmetic Oleic 2.0 Oleic 45.8 Stearic 21.5 Linoleic 21.1 Oleic 42.6 Linolenic 1.5 Linoleic 2.3 Linelenic 0.2 (http://www.dupps.com/qualspec.html) Vetzuurdestillaten worden momenteel al toegepast in verwarmingsketels (onbekend is welke ketels het betreft). Producenten van plantaardige oliën proberen de kwaliteit van de resterende residuen na destillatie nog te verbeteren om zo een toegevoegde waarde aan het eindproduct te geven. Dit gebeurt soms door een hardingsstap uit te voeren waardoor het een bepaalde toepassing kan krijgen in veevoeders. Uiteindelijk blijft er een paar honderd ton afvalproduct over dat onverkoopbaar is (wellicht toepasbaar voor vergistinginstallaties).

13 KPS/MEC De stookwaarde van vetzuren is vergelijkbaar met die van de andere bio-oliën, zoals frituuroliën of palmolie. De stookwaarde van vetzuren wijkt niet veel af van die van andere plantaardige oliën: 38 à 39 MJ/kg. 4.2 Prijsniveau s Prijzen van vetzuren zijn niet stabiel: fabrikanten van plantaardige oliën proberen de hoeveelheid afvalproduct te minimaliseren. Betrouwbare informatie omtrent de prijsniveaus van vetzuurdestillaten ontbreekt. De belangrijkste toepassingen zijn in de oleochemie (zeep). Mengsels van oliën en vetten worden geleverd door bio-olie leveranciers. Voor Nederland geschat op enkele tienduizenden tonnen per jaar, prijsniveau (huidig niveau) EUR/ton. Sommige leveranciers hebben een procédé ontwikkeld dat het asgehalte verlaagt. Dit is belangrijk in verband met vervuiling van de ketel en de warmtewisselaars en in verband met de emissie-eisen die de vergunningverlening kan stellen. Tot slot is een opmerking over de trendverwachting voor de toekomst op zijn plaats. Met de komst van de MEP regeling voor energieopwekking uit duurzame bronnen, is de inzet van allerlei biomassa voor elektriciteit en (gecombineerde) warmte-opwekking interessant geworden. Dat maakt dat energiebedrijven zullen uitkijken naar het laaghangende fruit en inzet van bio-olie in grootschalige elektriciteitsinstallaties vallen daar zeker onder. Omdat het om grote partijen bio-olie kan gaan, is de verwachting dat de bio-olie prijs zeker niet zal dalen, maar wellicht nog kan stijgen in de toekomst, ook omdat een vergelijkbare ontwikkeling in naburige landen te zien is. 5 DIERLIJKE VETTEN 5.1 Kwaliteit Dierlijke vetten worden geproduceerd uit verschillende processen. De twee belangrijkste zijn: uit slachtafval uit destructie van dode dieren (zie hoofdstuk 5).

14 KPS/MEC Dierlijke vetten en oliën zijn afkomstig van slachterijen en destructiebedrijven. (SRM 2, LRM vet). De houdbaarheid van het vet zonder additieven is ongeveer een jaar, zolang het maar gekoeld wordt. Het vet kan het best opgeslagen worden in een tank met een verwarmingsspiraal. In vloeibare vorm, C, kan het vet gemakkelijk verpompt worden. Verdere eigenschappen van vet van belang voor toepassing als een brandstof: viscositeit bij 50 C mpa.s Fe 0,02-0,05 mg/kg P 2-5 mg/kg Alle andere metalen < detectiegrens Vocht < 0,05%, meestal 0,01% Asgehalte < 0,01% Chloor < 0.01% Zwavel < 0.1% Uit analyse gegevens bij KEMA blijkt dat dierlijk vet zeer lage gehalten aan chloor, zwavel en zware metalen heeft. Dat maakt het in principe als brandstof zeer geschikt. Ten opzichte van veel andere biomassa brandstoffen is dit een essentieel voordeel. Een nadeel is echter de lage ph (hoge zuurgraad) waardoor het bij contact met metalen als corrosief te boek staat. Dit is door verestering met alcoholen (methanol of ethanol) te neutraliseren, maar vereist extra bewerkingstappen en maakt het product dus duurder. Een betere optie is waarschijnlijk om bij de verbrandingstechnieken materialen te gebruiken die tegen de hogere zuurgraad bestand zijn. Een niet onbelangrijk nadeel is dat dierlijke vetten als vuile brandstof zijn geoormerkt door de EU en dus ook door VROM/InfoMil. De vraag is echter of deze vetstromen als afval moeten worden aangemerkt. Afval is immers een bijproduct uit een proces waarvan de ontdoener zich wil ontdoen. Dierlijk vet komt niet als afvalstroom vrij. Het is het hoofdproduct van vetsmelters (bijvoorbeeld Ten Kate in Musselkanaal). Men kan moeilijk volhouden dat een dergelijk bedrijf in hoofdzaak afvalstromen produceert. Een ander positief aspect is dat dierlijk vet wel genoemd is in het LAP, maar dan alleen in relatie tot destructie (in hoofdzaak door het bedrijf Rendac uitgevoerd). Het is de vraag hoe de vergunningverlener hiermee omgaat. 2 Specifiek Risico Materiaal, Laag Risico Materiaal.

15 KPS/MEC De geur is sterk afhankelijk van de zuiverheid. De vetten hebben nauwelijks een geur bij kamertemperatuur. Men kan verwachten dat het verbranden van het vet een vergelijkbare geur heeft als dat van spek (het is namelijk reuzel). 5.2 Hoeveelheden In tabel 4 zijn de productiecijfers gegeven van dierlijke vetten in Nederland. Tabel 4 Productiecijfers van dierlijke vetten in Nederland (en Duitsland) Nederlandse productie kton min max Gesmolten varkensvet Gesmolten rundvet Andere gesmolten dierlijke vetten Totaal productie ruw gesmolten Totaal prod. ruw gesm. Duitsland Bewerkte varkensvet Bewerkte rundvet Totaal bewerkte dierlijke vetten Totaal bewerkt + visolie Prijs gesmolten varkensvet EUR/ton (FFA 1) Prijs gesmolten rundvet EUR/ton (FFA 1) Figuur 3 geeft een overzicht van de productie van dierlijke vetten in de loop van de tijd (bron: MVO).

16 KPS/MEC Figuur 3 Nederlandse productie van gesmolten dierlijke vetten, (kton/jaar) Het bedrijf Saria in Duitsland doet opgave van de hoeveelheden diermeel en dierlijk vet dat in het jaar 1999 in de EU is geproduceerd, zie tabel 5. Tabel 5 Productie van dierlijk vet (kton/jaar) dat uit destructie is vrijgekomen Land slachtafval diermeel vet België en Luxemburg Denemarken Duitsland Engeland Finland Frankrijk Griekenland Ierland Italië Nederland Noorwegen Oostenrijk Zweden Spanje TOTAAL EU (afgerond)

17 KPS/MEC Prijsniveau Prijsniveau s indien FFA (Free Fatty Acid) <1% zie tabel 4. Prijsniveau indien 1%<FFA<10% dan EUR/ton, zie ook tabel 6. Tabel 6 Globaal overzicht prijzen van dierlijke vetten (prijsniveau 2001) hoeveelheid NL (kton) prijs NL (EUR/ton) Dierlijke vetten goede kwaliteit voor consumptie A kwaliteit voor diervoeders B kwaliteit voor diervoeders C kwaliteit voor technische toepassingen Visolie Figuur 4 Prijsverloop van dierlijke vetten en oliën in 2000/2001 In figuur 4 is het prijsverloop van dierlijke vetten aangegeven. Visolie behoort blijkens dit overzicht tot de duurdere soorten en komt daarom niet in aanmerking voor de glastuinbouw.

18 KPS/MEC SRM VET VANUIT DESTRUCTIE Beschikbare hoeveelheid per jaar: 50 kton/jaar, prijsniveau niet stabiel, 2001: EUR/ton. Kadavers van dieren vormen samen met de slachtbijproducten dierlijk restmateriaal. Rendac (als monopolist) verzamelt en verwerkt dit dierlijk restmateriaal op een verantwoorde wijze tot nuttige grondstoffen voor de mengvoeder, honden- en kattenvoer- en meststoffenindustrie. Rendac legt jaarlijks verantwoording af van de hoeveelheden verwerkt materiaal. SRM-materialen mogen niet meer omgezet worden in nuttige producten, maar worden na voorbewerking vernietigd door verbranding. Dit kan geschieden in de eigen Rendac installaties, maar ook in energiecentrales of hoogovens. Rendac heeft ook vestigingen in België. Het aandeel van Rendac in de Europese markt van producten uit destructie van dieren is ruim 10% (diermeel en dierlijk vet, beiden rond 10%). In de EU wordt jaarlijks 4,5 Mton eindproduct uit destructie gemaakt: 3 Mton diermeel en 1,5 Mton dierlijk vet. De markt voor dierlijk vet is dus een internationale markt, in- en uitvoer van SRM vet (mits gemeld) is toegestaan voor nuttige toepassingen. Omdat het dierlijk materiaal betreft, is het niet toegestaan om als brandstof in verwarmingsketels toe te passen (men krijgt geen vergunning). 7 CONCURREREND GEBRUIK VAN BIO-OLIËN IN BIO-DIESEL Bij de Europese Unie is een sterke tendens om bio-olie in te zetten als biodiesel. Hiervoor zijn EU-doelstellingen geformuleerd (enkele % van het totale verbruik van biodiesel dient in 2010 vervangen te zijn door biodiesel). Met name in Frankrijk en Duitsland is de introductie van bio-diesel al op gang gekomen. Ook in Nederland zijn initiatieven gestart: in Friesland, in de Flevopolder, in Venlo en in Arnhem zijn initiatieven gestart om tot biodiesel productie te komen. De toegevoegde waarde van bio-olie in biodiesel is waarschijnlijk hoger dan dat er betaald kan worden voor bio-olie als brandstof in de glastuinbouw. Dit kan ertoe leiden dat de prijs van bio-olie stijgt, indien ook andere dan schone plantaardige bio-olie in de route kunnen worden opgenomen. Volgens het ministerie VROM zijn er momenteel geen blokkades om dierlijk vet in te zetten in biodiesel. Bovendien verleende de Ministerraad zijn goedkeuring aan het voorstel tot omzetting van de Europese richtlijn 2003/30 van 8 mei 2003 ter bevordering van het gebruik van biobrandstoffen of andere hernieuwbare brandstoffen in het vervoer (januari 2004). Aanvankelijk was de Nederlandse overheid terughoudend om biodiesel te gaan stimuleren.

19 KPS/MEC Hierbij gold hetzelfde argument als welke de milieu organisaties hanteren namelijk dat de toegevoegde waarde van biodiesel (en dan voornamelijk uit koolzaad) aan de CO 2 reducties te klein is. Gemeld wordt dat de regering onderhandelingen zal starten met de sector met het doel om vanaf 2005 een biobrandstof op de markt te brengen die voldoet aan de percentages van de richtlijn en dit tegen een prijs die lager is dan deze van de andere brandstoffen. Dit vereist ingrepen in de fiscale regelgeving voor motorbrandstoffen. Dit onderwerp is (eerste kwartaal 2004) nog in studie bij de betreffende ministeries. Dierlijke vetten worden nog nauwelijks in biodiesel toegepast. Dat heeft alles te maken met de verwachting dat het publiek hecht aan een groen imago van biodiesel. Vanwege de recente MKZ en BSE crisis wordt voor imago-gevoelige producten (zoals groene producten en voedsel) elke link met deze zaak vermeden. Ook vanuit energiebedrijven kan een opdrijvend prijseffect uitgaan. Electrabel heeft voor de Clauscentrale vergunning aangevraagd voor het verstoken van bio-olie in de gas/oliegestookte centrale. Omdat voor centrales vanwege de schaalgrootte een lage specifieke investering nodig is, (dat wil zeggen per ton brandstof) kan voor bio-olie een relatief hoge prijs worden betaald. Plantaardige en dierlijke oliën/vetten zijn voor centrales daarom potentieel een aantrekkelijke brandstof. Dit wordt versterkt door de nieuwe MEP regeling die op stapel staat en die met name groene-stroomproductie zal stimuleren. In ieder geval is detaxatie van biodiesel essentieel om de route naar motorbrandstof een flinke impuls te geven. Het hangt helemaal af van deze regelgeving ten aanzien van de belastingvrijstelling (zowel het volume, de toepassing en welke grondstoffen hiervoor ingezet mogen worden) wat het effect hiervan wordt. Het is goed mogelijk dat de overheid deze route niet wil openstellen voor afvalstoffen. Aan de andere kant is het beleid gericht geweest op hergebruik; door verestering van bio-olien worden frituuroliën en vetten uit het afvalcircuit onttrokken. Dit is in lijn met het beleid. Al met is de ontwikkeling van bio-diesel een reële bedreiging voor de inzet als brandstof in de glastuinbouw. Hoe groot deze bedreiging is valt nu dus niet te zeggen.

20 KPS/MEC VERGUNNINGSASPECTEN Voor bio-olie is recent Handleiding Energieopwekking uit frituurvetten en oliën van ministerie VROM en InfoMil uitgegaan. Belangrijke punten hieruit: frituurvet is biomassa niet verwacht wordt dat deze afvalstromen gevaarlijke stoffen bevatten deze stromen ingezet worden in installaties die niet als hoofdtaak hebben het verbranden van afvalstoffen het derhalve aanbevolen wordt dat gemeenten als Bevoegd Gezag kan optreden om te bepalen of het gebruikt frituurvet inderdaad 100% biomassa is kan de verzeepbaarheid worden bepaald. Als maximum aan onverzeepbare bestanddelen in frituurvet ligt daarom een maximum van 4% voor de hand frituuroliën en vetten zijn plantaardig wanneer het gehalte dierlijke oliën en vetten kleiner is dan 10% emissie eisen afvalverbranding (BLA/BVA) niet van toepassing voor glastuinbouwers die onder de AMvB vallen, dient het bedrijf een aanvraag milieuvergunning in bij het bevoegd gezag (BEES A). De aanvraag van de milieuvergunning omvat de gehele bedrijfsvoering. Het bevoegd gezag hangt af van de soort bio-olie: frituuroliën die niet onder een GMP systeem of via een ander (toekomstig) kwaliteitssysteem zijn ingezameld zijn afval; de provincie is dan bevoegd gezag wat de emissie eisen betreft, is vooral NO x een punt van aandacht (die het deel rapport Emissiemetingen bij inzet van bio-oliën en vetten in de glastuinbouw (opvraagbaar via het productschap voor de Tuinbouw).

Bio-olie voor warmtekrachtkoppeling. Frank Bergmans

Bio-olie voor warmtekrachtkoppeling. Frank Bergmans Bio-olie voor warmtekrachtkoppeling Frank Bergmans Inhoud 1. Productschap MVO 2. Grondstoffen bio-olie 3. Wetgeving 4. Marktontwikkelingen Productschap Margarine, Vetten en Oliën 2 1 Productschap MVO Ketenorganisatie

Nadere informatie

EMISSIES TEN GEVOLGE VAN HET STOKEN VAN BIO-OLIEN IN VERWARMINGSKETELS IN DE GLASTUINBOUW

EMISSIES TEN GEVOLGE VAN HET STOKEN VAN BIO-OLIEN IN VERWARMINGSKETELS IN DE GLASTUINBOUW EMISSIES TEN GEVOLGE VAN HET STOKEN VAN BIOOLIEN IN VERWARMINGSKETELS IN DE GLASTUINBOUW J.J. Erbink, R.D. Smeets KEMA Nederland B.V. P.O. Box 9035 6800 ET ARNHEM Deze samenvatting geeft de resultaten

Nadere informatie

Handleiding. Energieopwekking uit frituurvetten oliën en vetzuren

Handleiding. Energieopwekking uit frituurvetten oliën en vetzuren E17 ENERGIE Handleiding Energieopwekking uit frituurvetten oliën en vetzuren Energieopwekking uit frituurvetten oliën en vetzuren E17 Energieopwekking uit frituurvetten oliën en vetzuren InfoMil, november

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

Internationale handel visproducten

Internationale handel visproducten Internationale handel visproducten Marktmonitor ontwikkelingen 27-211 en prognose voor 212 Januari 213 Belangrijkste trends 27-211 Ontwikkelingen export De Nederlandse visverwerkende industrie speelt een

Nadere informatie

Recycle je frituurvet en verdien

Recycle je frituurvet en verdien Recycle je frituurvet Hey wat doe je daar?!! Gebruikt frituurvet dumpen in het riool veroorzaakt verstoppingen en kost de gemeenschap vele miljoenen euro's!" "Door mij wordt het gebruikte frituurvet gerecycled

Nadere informatie

Biomassa WKK in de glastuinbouw

Biomassa WKK in de glastuinbouw Management samenvatting Biomassa WKK in de glastuinbouw Evaluatie van transitieroutes Februari 2005 Auteurs Opdrachtgevers : Ir. Joep Coenen, Cogen Projects Ir. Stijn Schlatmann, Cogen Projects : Productschap

Nadere informatie

Marktontwikkelingen varkenssector

Marktontwikkelingen varkenssector Marktontwikkelingen varkenssector 1. Inleiding In de deze nota wordt ingegaan op de marktontwikkelingen in de varkenssector in Nederland en de Europese Unie. Waar mogelijk wordt vooruitgeblikt op de te

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

Du"rzClftl e 9nformatiecentr lam

DurzClftl e 9nformatiecentr lam Du"rzClftl e 9nformatiecentr lam ~ 0900-9892 Biomassa is een nieuwe brandstof die meer en meer in de belangstelling komt te staan. Het is een milieuvriendelijke en -in principe- onuitputtelijke brandstof.

Nadere informatie

slibvergisting, wordt omgezet in elektric iteit 0,029 per kwh. slibvergisting, wordt omgezet in elektriciteit 0,029 per kwh.

slibvergisting, wordt omgezet in elektric iteit 0,029 per kwh. slibvergisting, wordt omgezet in elektriciteit 0,029 per kwh. Regeling van de Minister van Economische Zaken van.., nr. WJZ, houdende vaststelling van de vaste bedragen per kwh ter stimulering van de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie voor het jaar 2005

Nadere informatie

Boeren met energie. 11 November 2010

Boeren met energie. 11 November 2010 Boeren met energie 11 November 2010 Wat doen wij? Ontwikkelen projecten energie uit biomassa Opzetten expertisecentrum energie uit hout droogtechnieken stookgedrag rookgasmetingen rookgasreiniging Ontwikkelen

Nadere informatie

Internationaal Palmolie-inkoopbeleid

Internationaal Palmolie-inkoopbeleid Internationaal Palmolie-inkoopbeleid Stand: september 2015 Onze visie Eenvoud, verantwoord, betrouwbaar: al meer dan 100 jaar ligt koopmanschap ten grondslag aan het succes van ALDI NORD (hierna: ALDI).

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Alternatieve Brandstoffen - Chemie verdieping - Ontwikkeld door dr. T. Klop en ir. J.F. Jacobs Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk

Nadere informatie

natuurlijke oorsprong

natuurlijke oorsprong PALMOLIE Palmolie is de meest gebruikte plantaardige olie in de wereld en een belangrijke bron van vetten in onze voeding. Palmolie is een ingrediënt in margarines, koekjes en ijs, maar ook in non-food

Nadere informatie

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

Bio-energiecentrales Eindhoven

Bio-energiecentrales Eindhoven Bio-energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Programmamanager Energie Gemeente Eindhoven December 2014 Inhoudsopgave 1. Algemeen 2. Duurzame energie en activiteiten op lokaal niveau 3. Bio-energie centrales

Nadere informatie

HR WKK met CO 2 winning

HR WKK met CO 2 winning HR WKK met CO 2 winning Door: Herman Klein Teeselink HoSt Sheet 1 of 22 Inhoud HoSt HoSt ImtechVonkV.O.F. - Reinigen van rookgassen - Rookgascondensor / Scrubber - Nat elektrostatisch filter - Waterbehandeling

Nadere informatie

MVO - de ketenorganisatie voor oliën en vetten

MVO - de ketenorganisatie voor oliën en vetten MVO - de ketenorganisatie voor oliën en vetten NVRD themadag 27-11-2014 Nicole Vervaet, Projectmanager 1 MVO vertegenwoordigt 95% van de gehele oliën- en vettenketen in Nederland 2 MVO zet zich in voor

Nadere informatie

AFDELING III HOOFDSTUK 15

AFDELING III HOOFDSTUK 15 31.10.2011 GECOMBINEERDE NOMENCLATUUR III 1 AFDELING III VETTEN EN OLIËN (DIERLIJKE EN PLANTAARDIGE) EN DISSOCIATIEPRODUCTEN DAARVAN; BEWERKT SPIJSVET; WAS VAN DIERLIJKE OF VAN PLANTAARDIGE OORSPRONG HOOFDSTUK

Nadere informatie

Het assortiment Lipid Oils

Het assortiment Lipid Oils Inhoudsopgave Introductie van Contined bv....3 Concept Lipid Oils...3 Het assortiment Lipid Oils...4 Beschrijving van de oliën...4 1. Zonnebloemolie...4 2. HOZOL, Hoog oliezuurhoudende (HO) zonnebloemolie...4

Nadere informatie

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Federaal gentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Omzendbrief betreffende de dioxinemonitoring van voor de diervoeding bestemde risicovolle producten Kenmerk PCCB/S1/JPM/912984 Datum 18/02/2014

Nadere informatie

Informatieblad Transport van levensmiddelen, diervoeders en dierlijke bijproducten.

Informatieblad Transport van levensmiddelen, diervoeders en dierlijke bijproducten. Informatieblad Transport van levensmiddelen, diervoeders en dierlijke bijproducten. Nadere uitwerking van de Hygiënecode Transport Opslag en Distributie en de Hygiënecode Diervoedersector Wegtransport

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

sectorplan 3 Restafval van handel, diensten en overheden

sectorplan 3 Restafval van handel, diensten en overheden sectorplan Restafval van handel, diensten en overheden 1 Achtergrondgegevens 1. Belangrijkste afvalfracties Organisch afval, papier/karton, kunststoffen 2. Belangrijkste bronnen HDO-sectoren. Aanbod in

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Metrologische Reglementering

Metrologische Reglementering K_740423.doc - 2000-01-28 MINISTERIE VAN ECONOMISCHE ZAKEN Bestuur Kwaliteit en Veiligheid Afdeling Metrologie Metrologische Dienst Metrologische Reglementering Koninklijk besluit van 23 april 1974 betreffende

Nadere informatie

AFDELING III HOOFDSTUK 15

AFDELING III HOOFDSTUK 15 30.09.2006 GECOMBINEERDE NOMENCLATUUR III 1 AFDELING III VETTEN EN OLIËN (DIERLIJKE EN PLANTAARDIGE) EN DISSOCIATIEPRODUCTEN DAARVAN; BEWERKT SPIJSVET; WAS VAN DIERLIJKE OF VAN PLANTAARDIGE OORSPRONG HOOFDSTUK

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

De agrarische handel van Nederland in 2014

De agrarische handel van Nederland in 2014 De agrarische handel van Nederland in 1. Opvallende ontwikkelingen Totale Nederlandse handelsoverschot is in gelijk gebleven aan het niveau van ( 47,6 mld.); handelsoverschot agrarische producten komt

Nadere informatie

Biodiesel. Profielwerkstuk over biodiesel Naam: Renske de Vries Klas: 6s Vak: Scheikunde. Renske

Biodiesel. Profielwerkstuk over biodiesel Naam: Renske de Vries Klas: 6s Vak: Scheikunde. Renske Biodiesel Profielwerkstuk over biodiesel Naam: Renske de Vries Klas: 6s Vak: Scheikunde Renske de Vries, 1 Inhoud Inleiding blz. 3 Hoe en waarom wordt biodiesel gemaakt? blz. 4 Van welke grondstoffen kun

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Introductie HoSt B.V.

Introductie HoSt B.V. HR Hout WKK (Vink Sion) voor glastuinbouw en stadverwarming door HoSt Imtech Vonk vof door H. Klein Teeselink info@host.nl Introductie HoSt B.V. Inhoud: Waarom biomassa WKK, belang van warmte? Wie zijn

Nadere informatie

Bioethanol in den Niëderlanden

Bioethanol in den Niëderlanden Bioethanol in den Niëderlanden Nationale Ziele und Bioethanol für Mobilität Age van der Mei 13 december 2007 DUINN Age van der Mei. Dit werk is auteursrechtelijk beschermd. Niets uit dit stuk mag worden

Nadere informatie

Aard, herkomst en duurzaamheidsaspecten van biobrandstoffen bestemd voor vervoer Rapportage 2011

Aard, herkomst en duurzaamheidsaspecten van biobrandstoffen bestemd voor vervoer Rapportage 2011 Aard, herkomst en duurzaamheidsaspecten van biobrandstoffen bestemd voor vervoer Rapportage 2011 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 1.1. Interpretatie van de grafieken 4 1.2. Leeswijzer 4 2. De aard van de gebruikte

Nadere informatie

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Scheikunde Hoofdstuk 2 Samenvatting Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Fossiele brandstof Koolwaterstof Onvolledige verbranding Broeikaseffect Brandstof ontstaan door het afsterven van levende organismen,

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2005-II

Eindexamen economie 1 vwo 2005-II Opgave 1 Quartaire sector onder vuur In de periode 1998-2001 steeg de arbeidsproductiviteit in de Nederlandse economie. Die productiviteitsstijging was niet in iedere sector even groot, zoals blijkt uit

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Manifest Task Force Duurzame Palmolie

Manifest Task Force Duurzame Palmolie Manifest Task Force Duurzame Palmolie Initiatief ter stimulering van het gebruik van RSPO-gecertificeerde palmolie in Nederland November 2010 Rijswijk www.taskforceduurzamepalmolie.nl 1. Ambitie De Nederlandse

Nadere informatie

Locatie(s) waar activiteiten onder accreditatie worden uitgevoerd. Hoofdkantoor. Certificatie Schema

Locatie(s) waar activiteiten onder accreditatie worden uitgevoerd. Hoofdkantoor. Certificatie Schema Celsiusstraat 42 6711 HA Ede Nederland Locatie(s) waar activiteiten onder accreditatie worden uitgevoerd Hoofdkantoor Vinçotte ISACert Nederland Obrechtsestraat 28E 8031 AZ Zwolle Nederland Locatie Certificatie

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Uw afval is geld waard! Duurzamer produceren bij lagere kosten.

Uw afval is geld waard! Duurzamer produceren bij lagere kosten. Uw afval is geld waard! Duurzamer produceren bij lagere kosten. Waar gehakt wordt vallen spaanders. Voor uw productiebedrijf betekent dit dat naast de gewenste producten ook afval wordt geproduceerd. Afval

Nadere informatie

Bijlage 1.2.2bis bij het besluit van de Vlaamse Regering van 1 juni 1995 houdende algemene en sectorale bepalingen inzake milieuhygiëne

Bijlage 1.2.2bis bij het besluit van de Vlaamse Regering van 1 juni 1995 houdende algemene en sectorale bepalingen inzake milieuhygiëne Bijlage 4 bij het besluit van de Vlaamse Regering tot wijziging van diverse besluiten inzake leefmilieu houdende omzetting van Europese richtlijnen en andere diverse wijzigingen Bijlage 1.2.2bis bij het

Nadere informatie

Biomassa verleden, heden en toekomst: Vlaanderen en België

Biomassa verleden, heden en toekomst: Vlaanderen en België 14/12/2011 Biomassa verleden, heden en toekomst: Vlaanderen en België Biomassa als hernieuwbare energiebron, voeding en grondstof voor materialen en producten Biomassa: BACK & TO THE FUTURE» Biomassa Vlaanderen

Nadere informatie

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Toelichting bij de doelstelling van 9% duurzame elektriciteit: - De definitie van de 9% doelstelling is conform de EU richtlijn duurzame elektriciteit

Nadere informatie

Bio- olie : realiteit en toekomst. Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge

Bio- olie : realiteit en toekomst. Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge Bio- olie : realiteit en toekomst Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge Dank & bron Prof. Tony Bridgwater BioEnergy Research Group Aston University, Birmingham

Nadere informatie

Ecohuis Antwerpen A2 & PPO. 24 Oktober 2006 Jan Bekaert

Ecohuis Antwerpen A2 & PPO. 24 Oktober 2006 Jan Bekaert Ecohuis Antwerpen A2 & PPO 24 Oktober 2006 Jan Bekaert Pure Planten Olie (PPO) als brandstof in dieselmotoren Dieselmotor: eigenschappen Voordelen van een dieselmotor Hoog rendement: 35% (benzine: 25%)

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE SPREEKBEURT 1/8 Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE Q8KPE is gelegen in Rotterdam Europoort. De locatie Europoort heeft de grootste haven ter wereld waar veel producten worden gemaakt en verhandeld. Voor

Nadere informatie

Biomassa Hernieuwbare energie in gebouwen Vlaamse confederatie bouw

Biomassa Hernieuwbare energie in gebouwen Vlaamse confederatie bouw 18/09/2012 Biomassa Hernieuwbare energie in gebouwen Vlaamse confederatie bouw Ruben Guisson VITO Bioenergy Team 13 september 2012, Technopolis Mechelen Types brandstof Houtpellets + Hoge energiedichtheid

Nadere informatie

Presentatie Gist is Groen. Herman Klein Teeselink, HoSt B.V.

Presentatie Gist is Groen. Herman Klein Teeselink, HoSt B.V. Presentatie Gist is Groen Herman Klein Teeselink, HoSt B.V. Sheet 1 of 26 De grootste Nederlandse leverancier van Biogas installaties - en Hout-WKK systemen Boerderij type Biogas Installaties Industrieel

Nadere informatie

1.5 Alternatieve en gasvormige brandsstoffen

1.5 Alternatieve en gasvormige brandsstoffen 1.5 Alternatieve en gasvormige brandsstoffen Vooreerst worden de gasvormige brandstoffen uiteengezet. Vervolgens worden de verschillende alternatieve brandstoffen. 1.5.1 Gasvormige brandstoffen Aardgas

Nadere informatie

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid.

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Een Levens Cyclus Duurzaamheids Analyse Auteur: Baukje Bruinsma November 2009 Samenvatting. Door het verbranden van fossiele

Nadere informatie

Waarom wordt ook deze toepassing niet definitief. Vraag nr. 19 van 20 oktober 1999 van de heer JOHAN MALCORPS

Waarom wordt ook deze toepassing niet definitief. Vraag nr. 19 van 20 oktober 1999 van de heer JOHAN MALCORPS Vraag nr. 19 van 20 oktober 1999 van de heer JOHAN MALCORPS Afvalolie Verwerking 1. In antwoord op mijn schriftelijke vraag nr. 2 1 van 7 oktober 1997 aan de toenmalige minister bevoegd voor Leefmilieu

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Internationale handel in goederen van Nederland 2012

Internationale handel in goederen van Nederland 2012 Webartikel 2013 Internationale handel in goederen van Nederland 2012 Wiel Packbier 11-11-2013 gepubliceerd op cbs.nl Samenvatting De internationale handel in goederen is in 2012 wederom minder hard gegroeid.

Nadere informatie

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2014

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2014 Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2014 CO 2 Prestatieladder - Niveau 3 Datum: 1 november 2014 Versie: 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 1 2. Basisgegevens... 2 2.1 Beschrijving van de organisatie...

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

Emissieregelgeving voor stookinstallaties

Emissieregelgeving voor stookinstallaties Emissieregelgeving voor stookinstallaties Themadag Stoomplatform NOX uitstoot bij stoomketels 8 december 2011 Wim Burgers Kenniscentrum InfoMil Inhoud 1. Emissieregelgeving Ontwikkelingen voor complexe

Nadere informatie

Nederland importland. Landgebruik en emissies van grondstofstromen

Nederland importland. Landgebruik en emissies van grondstofstromen Nederland importland Landgebruik en emissies van grondstofstromen Vraagstelling en invulling Welke materiaalstromen naar en via Nederland veroorzaken wereldwijd de grootste milieudruk? Klimaat, toxische

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

(Niet-wetgevingshandelingen) VERORDENINGEN

(Niet-wetgevingshandelingen) VERORDENINGEN 16.3.2012 Publicatieblad van de Europese Unie L 77/1 II (Niet-wetgevingshandelingen) VERORDENINGEN VERORDENING (EU) Nr. 225/2012 VAN DE COMMISSIE van 15 maart 2012 tot wijziging van bijlage II bij Verordening

Nadere informatie

In deze onzekere tijden zijn ook de energieprijzen onderhevig aan heel wat fluctuaties. Welk perspectief biedt Biomassa als bron va n energie?

In deze onzekere tijden zijn ook de energieprijzen onderhevig aan heel wat fluctuaties. Welk perspectief biedt Biomassa als bron va n energie? BioMassaal 3de Uitgave (bron: Renovius nv te Overpelt) Perspectief - Biomassa als bron van energie In deze onzekere tijden zijn ook de energieprijzen onderhevig aan heel wat fluctuaties. Welk perspectief

Nadere informatie

NOx reductie. Oscar Moers en Max Breedijk

NOx reductie. Oscar Moers en Max Breedijk NOx reductie Oscar Moers en Max Breedijk Oscar Moers Afgestudeerd HTS Werktuigbouwkunde en HTS Technische Bedrijfskunde Werkzaam bij Elco Burners B.V. sinds 2006, eindverantwoordelijk voor service Elco

Nadere informatie

B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra

B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. Verhagen en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,

Nadere informatie

Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering. Wim Teugels Nynas N.V.

Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering. Wim Teugels Nynas N.V. Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering Wim Teugels Nynas N.V. Een economie in beweging In een tijdspanne van 2 jaar is de olie

Nadere informatie

4-3-2009. Inhoud. Inleiding. Biomassa & biobrandstoffen

4-3-2009. Inhoud. Inleiding. Biomassa & biobrandstoffen Inhoud Verbrandingsinstallaties: mogelijkheden en beperkingen» Wat is biomassa?» Verbrandingstechnieken» Eigenschappen biomassa» Hout als biomassa» Warmteproductie» Stappenplan 4/03/2009 Nathalie Devriendt

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE DUITSLAND

LANDEN ANALYSE DUITSLAND LANDEN ANALYSE DUITSLAND Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee7 de sector (cijferma@g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms@ge (2018) waarde van de consump@e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 1 COGEN Vlaanderen Doelstelling:

Nadere informatie

Programma Kas als Energiebron

Programma Kas als Energiebron Programma Kas als Energiebron Co-innovatie in de glastuinbouw KIVI NIRIA jaarcongres 2010 Ir. P. Jan Smits 6 oktober 2010 Inhoud Introductie Kengetallen en energietransitie Convenant Schone en Zuinige

Nadere informatie

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid Duurzaamheid is één van de belangrijke aandachtspunten van het bedrijfsleven. Deze brochure is een initiatief van EMPAC, de organisatie van de

Nadere informatie

Visie elektriciteitscentrale en biomassa in de toekomst

Visie elektriciteitscentrale en biomassa in de toekomst Visie elektriciteitscentrale en biomassa in de toekomst André Zeijseink (KEMA) Biomassa Meestook Symposium, Amsterdam, 27 mei 2010 Inleiding KEMA in t kort Belangrijke energie-drivers Rol van kolen in

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

1. Belang Hygiënecode

1. Belang Hygiënecode 1. Belang Hygiënecode 1. Waarom wordt er in de slagerij met een Hygiënecode gewerkt? Om op een structurele manier hygiënisch en veilig met voedsel te werken. Om mensen te leren om gezonder en gevarieerder

Nadere informatie

Persbericht. Prijzen industrie hoger door dure aardolie. Centraal Bureau voor de Statistiek

Persbericht. Prijzen industrie hoger door dure aardolie. Centraal Bureau voor de Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB00-148 30 juni 2000 9.30 uur Prijzen industrie hoger door dure aardolie Het prijsniveau van Nederlandse industriële producten ligt in mei van dit jaar 2,2%

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

Duurzame energie in de afvalton

Duurzame energie in de afvalton stroom warmte biodiesel meststof Duurzame energie in de afvalton etensresten van vandaag de energie van morgen pagina 1 / 12 Voedselresten - een actueel thema Veel aandacht voor preventie - Effectiever

Nadere informatie

Nieuwe IPPC-installaties vanaf januari 2013

Nieuwe IPPC-installaties vanaf januari 2013 Nieuwe IPPC-installaties vanaf januari 2013 Kenniscentrum InfoMil Bianca Schijven Opbouw IPPC-installatie Nieuwe categorieën Wat betekent voor omgevingsvergunning Enkele casussen 2 IPPC-installatie Definitie

Nadere informatie

Duurzaam geproduceerde palmolie: de norm in 2015

Duurzaam geproduceerde palmolie: de norm in 2015 Duurzaam geproduceerde palmolie: de norm in 5 Palmolie wordt verwerkt in meer dan de helft van de producten die te koop zijn in de supermarkt. Daarmee is het de meest gebruikte plantaardige olie ter wereld.

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 8 januari 2003 (09.01) (OR. fr) 5105/03 FISC 2

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 8 januari 2003 (09.01) (OR. fr) 5105/03 FISC 2 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 8 januari 2003 (09.01) (OR. fr) 5105/03 FISC 2 INGEKOMEN DOCUMENT van: de heer Sylvain BISARRE, directeur, namens de secretaris-generaal van de Europese Commissie ingekomen:

Nadere informatie

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Omzendbrief met betrekking tot erkenning-/registratievoorwaarden van opslagbedrijven van dierlijke bijproducten en afgeleide producten die niet

Nadere informatie

Energie nulmeting. Regio Amstelland-Meerlanden. Bosch & Van Rijn Consultants in renewable energy & planning. Twynstra Gudde Adviseurs en Managers

Energie nulmeting. Regio Amstelland-Meerlanden. Bosch & Van Rijn Consultants in renewable energy & planning. Twynstra Gudde Adviseurs en Managers Energie nulmeting Regio Amstelland-Meerlanden Concept 22 oktober 2008 Opdrachtgever: Twynstra Gudde Adviseurs en Managers Opgesteld door: Bosch & Van Rijn Drs. G. Bosch Ing. J. Dooper Inhoudsopgave 1.

Nadere informatie

Voortgang Emissiehandel 2015

Voortgang Emissiehandel 2015 Voortgang Emissiehandel 2015 Feiten en cijfers over emissiehandel in Nederland 2 Samenvatting CO 2 -uitstoot Nederlandse ETS-bedrijven licht gestegen De totale CO 2 -uitstoot van Nederland is in de afgelopen

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE DENEMARKEN

LANDEN ANALYSE DENEMARKEN LANDEN ANALYSE DENEMARKEN Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee6 de sector (cijferma?g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms?ge (2018) waarde van de consump?e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 1 Dit is een voorproefje in druk van het digitale Cosun MVO-verslag over 2011. Wilt u meer gegevens raadplegen over wat wij zoal ondernemen met het oog op onze maatschappelijke

Nadere informatie

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40%

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40% ENERGIE- OBSERVATORIUM Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40% Deze brochure wordt gepubliceerd met als doel door een efficiënt en doelgericht gebruik van de statistische gegevens, van marktgegevens, van de databank

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

DE NEDERLANDSE OLIËN- EN VETTENINDUSTRIE

DE NEDERLANDSE OLIËN- EN VETTENINDUSTRIE DE NEDERLANDSE OLIËN- EN VETTENINDUSTRIE een internationale en duurzame keten EEN INTERNATIONALE EN DUURZAME KETEN 1 INHOUDSOPGAVE SAMEN STERK SAMEN STERK 3 DEEL VAN ONS DAGELIJKS LEVEN 6 EEN LEIDENDE

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie