Preventie II. Kennis / Ervaring / Zorg

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Preventie II. Kennis / Ervaring / Zorg"

Transcriptie

1 10 Preventie II Kennis / Ervaring / Zorg

2 Preventie van hart- en vaataandoeningen 04 Cardiogenetica: plotse hartdood voorkomen 06 Ischemische hartziekten: atherosclerose tijdig opsporen 08 Duplexonderzoek tegen halsslagadervernauwing 10 Chronische veneuze hypertensie voorkomen of behandelen 14 Duplexonderzoek tegen buikslagaderverwijding 16 Pectus excavatum: tijdig ingrijpen Preventie van kanker 20 Predictief genetisch onderzoek bij kanker 22 Hoe zinvol is screenen op longtumoren? 24 Dikkedarmkanker: screenen helpt 26 Borst- en baarmoederhalskanker: tijdig opsporen dringt sterfte terug 32 Prostaatkanker: selectief screenen 34 Hepatocellulair carcinoom: risicopatiënten screenen Kansen voor preventie 38 Preoperatieve consultatie kan complicaties vermijden 42 Voorkomen dat pijn chronisch wordt 44 Rug-, pees- en gewrichtsletsels: ze zijn te voorkomen 50 Nefrotoxiciteit door geneesmiddelen: tijdig herkennen 52 Diabetische voet: ulcera en amputatie voorkomen 56 Gehoorverlies en tinnitus: de juiste bescherming 60 Slaapapneu: tijdig opsporen voorkomt erger 64 Preventie van cerebrovasculaire accidenten (CVA) 66 Glaucoomscreening: niet zo eenvoudig 68 Erectiestoornissen: voorbode van hartproblemen 70 Sportmedische screening 74 Meer bewegen, met het juiste oefenprogramma 76 Preventie van infectieziekten op reis 2 Preventie

3

4 4 Preventie

5 In het tiende deel van onze boekenreeks voor artsen bekijken we wat we kunnen doen om hart- en vaatziekten, kanker en andere aandoeningen te voorkomen. Screenen biedt in veel gevallen veelbelovende perspectieven en het UZA zet mee baanbrekende onderzoeken op maar zaligmakend is het niet. Patiënten informeren en sensibiliseren, hen stimuleren om meer te bewegen en een gezonde levensstijl aan te kweken, alert blijven voor waarschuwingssignalen, risicopatiënten extra aandacht geven om aandoeningen tijdig op te sporen: al die methodes kunnen helpen. Dat voorkomen beter is dan genezen, blijft zeker ook voor artsen in de eerste lijn een gulden regel. 5

6 Cardiogenetica: plotse hartdood voorkomen Bij min-45-jarigen is plotse hartdood meestal het gevolg van complexe erfelijke aandoeningen. Die vergen een multidisciplinaire aanpak. Het UZA beschikt over de unieke combinatie van innoverende genetische screeningstechnieken, moleculaire diagnostiek en een geïntegreerd cardiogenetica-team om de problematiek optimaal aan te pakken. Per jaar sterft een op duizend mensen aan plotse hartdood. Bij mensen ouder dan 45 is de oorzaak vooral ischemisch hartlijden door aderverkalking van de kroonslagaders. Bij mensen jonger dan 45 wordt in 80 procent van de gevallen een erfelijke oorzaak aangetoond of sterk vermoed. Onbegrip en angst De vier belangrijkste erfelijke oorzaken van plotse dood bij jongeren zijn: premature aderverkalking zoals bij familiale hypercholesterolemie, hartspierziekten of cardiomyopathieën (bv. hypertrofe cardiomyopathie), primair elektrische hartaandoeningen (bv. Brugadasyndroom) en aorta-aneurysma of aortadissectie (bv. Loeys-Dietz syndroom). Behalve in de laatste groep is tot 90 procent van de plotse hartdoden het directe gevolg van maligne hartritmestoornissen zoals ventrikeltachycardie en ventrikelfibrillatie. In vele gevallen is plotse hartdood het eerste en enige symptoom van een onderliggende hartziekte bij jonge en ogenschijnlijk kerngezonde mensen. Familieleden blijven vaak achter met gevoelens van onbegrip en angst. De meeste genoemde aandoeningen worden immers autosomaal dominant doorgegeven. Dat betekent dat elk familielid in de eerste graad van een jonge hartdode 50 procent kans heeft om drager te zijn van dezelfde ziekte. Een snelle en correcte diagnose bij de indexpatiënt en zijn of haar familie is dan ook erg belangrijk. Diagnose optimaliseren Erfelijke hartziekten zijn vaak moeilijk te diagnosticeren. Meestal is de plotse dood het eerste teken van de onderliggende aandoening, in andere gevallen bevindt de onderliggende ziekte zich al in een vergevorderd stadium. Anderzijds blijft het optreden van plotse hartdood bij aangetaste individuen zeer moeilijk te voorspellen. Het risico op plotse hartdood moet worden afgewogen tegen de lichamelijke, psychische en economische belasting die een implanteerbare cardioverter-defibrillator (ICD) met zich meebrengt. 6 Preventie

7 In het ideale geval wordt de diagnose in een presymptomatisch stadium gesteld, zodat preventie en opvolging optimaal kunnen verlopen en alarmsignalen op tijd worden herkend. Daarom blijft het klinische management van patiënten en familieleden een grote uitdaging. De aandoeningen die plotse dood veroorzaken, hebben cardiale aspecten die relevant zijn voor de patiënt in kwestie. Daarnaast hebben ze een erfelijke dimensie, die van belang kan zijn voor zijn of haar familieleden en soms ook voor toekomstige kinderen. Om de diagnosestelling te verbeteren, hebben de diensten cardiologie en medische genetica van het UZA hun krachten gebundeld en een nieuwe multidisciplinaire raadpleging rond plotse hartdood opgezet. Het diagnostische proces volgt steeds twee sporen: het klinische spoor onderzoekt cardiale klachten en onderliggende hartafwijkingen, het genetische spoor probeert onderliggende erfelijke afwijkingen bloot te leggen. Alle verzamelde gegevens worden uitgebreid besproken door het multidisciplinaire cardiogenetica-team om zo tot een diagnose te komen. AUTEURS prof. DR. Bart Loeys prof. dr. GEERT MORTIER Nieuwste screeningstechnieken Intussen weten we dat we de diagnose van een erfelijke hartziekte vaak slechts onomstotelijk kunnen bevestigen door moleculair genetische kenmerken te identificeren. Tot voor kort verliep het genetisch onderzoek via conventionele Sanger-sequencing, een tijdrovende techniek. Omdat veel genen tot dezelfde cardiale aandoening kunnen leiden, kon het soms jaren duren voordat de genmutatie werd geïdentificeerd. Dat werkt bij aangetaste families natuurlijk gevoelens van angst en onzekerheid in de hand. Daarom maakt de cardiogenetische polikliniek van het UZA sinds kort gebruik van de nieuwe generatie sequencing-technologie. Die stelt ons in staat om na één enkele bloedname met één enkele test een groot aantal genen te onderzoeken. Dat maakt de test efficiënter, sneller en goedkoper. Zo is het cardiogenetica-team van het UZA in staat de diagnose te stellen voordat er symptomen optreden en hoopt het op een betere preventie, behandeling en opvolging van plotse hartdood. dr. JOHAN SAENEN Cardiologie / Cardiogenetica Contactgegevens p. 7 7

8 Ischemische hartziekten: atherosclerose tijdig opsporen Door signalen van een zich ontwikkelende atherosclerose zo vroeg mogelijk te detecteren, kunnen we ischemische hartziekten voorkomen. De dienst cardiologie van het UZA doet onderzoek naar nieuwe biomerkers die bij de detectie kunnen helpen. Auteur PROF. dr. CHRISTIAAN VRINTS Ischemische hartziekten ontstaan doordat de bloedtoevoer naar de hartspier onvoldoende is, meestal door vernauwingen of verstoppingen van de (krans) slagaders. Daarom gaat veel aandacht naar risicofactoren die atherosclerose en de complicaties ervan in de hand werken. Het risicoprofiel bepaalt de waarschijnlijkheid dat een ischemische hartziekte wordt aangetroffen, maar ook de langetermijnprognose van de patiënt. Atherosclerose opsporen Een stoornis in de endotheel-afhankelijke vaatverwijding is de eerste functionele manifestatie van een zich ontwikkelende atherosclerose. De vasculaire endotheelfunctie kunnen we non-invasief onderzoeken door de flowgemedieerde vasodilatatie dus de vaatverwijding door toedoen van de bloedstroom ter hoogte van de arteria brachialis (bovenarmslagader) te bestuderen. Daartoe evalueren we de reactieve hyperemie die optreedt na een periode van voorarm-ischemie, uitgelokt door een opgeblazen bloeddrukmanchet. De dienst cardiologie van het UZA past die techniek standaard toe, zowel voor preventief cardiologisch onderzoek als tijdens de opvolging van patiënten in een hartrevalidatieprogramma. Atherosclerose kan in een vroeg preklinisch stadium ook worden opgespoord door de intima-mediadikte (IMT) te meten ter hoogte van de arteria carotis (halsslagader). Dat gebeurt door middel van vasculair ultrageluidonderzoek. De IMT van de arteria carotis correleert goed met de graad van preklinische coronaire atherosclerose en is dus een indicator van cardiovasculair risico. Twee andere detectiemethodes zijn de calciumscore die het aantal coronaire calcificaties aangeeft en CT-angiografisch onderzoek. De coronaire calciumscore is een goede maatstaf voor de totale atherosclerotische plaque burden. Hij heeft ook voorspellende waarde: hoe hoger de calciumscore, hoe hoger de incidentie van nieuwe cardiovasculaire events tijdens de opvolging. De coronaire CT-angiografie stelt ons in staat om nauwkeurig de uitgebreidheid, de ernst en de potentiële functionele impact van de coronaire atherosclerose te bepalen. Ze heeft dezelfde prognostische waarde als de invasieve coronarografie, maar ze levert preciezere informatie op over de samenstelling van de plaque. 8 Preventie

9 Nieuwe biomerkers De dienst cardiologie van het UZA doet onderzoek naar nieuwe biomerkers om vasculaire atherosclerose in een vroeg stadium op te sporen en functioneel te evalueren. Met flowcytometrie tellen we het aantal voorlopercellen dat in de bloedbaan circuleert. Die cellen worden gemobiliseerd vanuit het beenmerg en zijn betrokken bij de vasculaire endotheelregeneratie en angiogenese. We kunnen ze in vitro testen op hun migratie- en angiogenetische capaciteit. Bij patiënten met meerdere risicofactoren of met een preklinische atherosclerose tellen we minder circulerende voorlopercellen. Bovendien zijn ze functioneel gestoord. Daarnaast onderzoeken we de rol van inflammatie in de pathogenese van atherosclerose. Dendritische cellen spelen een centrale rol in het immuunantwoord. Bij patiënten met atherosclerose is het aantal in het bloed circulerende dendritische cellen afgenomen, waarschijnlijk doordat ze worden gemobiliseerd en geactiveerd in de atherosclerotische plaques. Het onderzoek naar nieuwe biomerkers vindt plaats in het laboratorium voor cellulaire en moleculaire cardiologie, een onderdeel van het centrum voor gentherapie en regeneratieve geneeskunde van het UZA. Cardiologie Revalidatie Om atherosclerose te voorkomen, is regelmatige lichaamsbeweging erg belangrijk. Voor patiënten die een ischemische cardiale aandoening hebben doorgemaakt, is fysieke revalidatie dan ook cruciaal, naast de medicamenteuze behandeling, gezond leren eten en stoppen met roken. Al die aspecten komen aan bod in een holistisch cardiovasculair revalidatieprogramma. Voor de diverse patiëntengroepen onderzoeken we hoe we de fysieke trainingsprogramma s kunnen optimaliseren. Daarvoor gebruiken we inspanningstests met spirometrie. Om de functionele impact van de programma s op het cardiovasculaire systeem te onderzoeken, zetten we bij de inspanningstest ook echocardiografie in en analyseren we de vasculaire endotheelfunctie. Afspraken T F Diensthoofd Prof. dr. Chris Vrints T Cardiogenetica Dr. Johan Saenen T

10 Duplexonderzoek tegen halsslagadervernauwing Om risicopatiënten te screenen op een halsslagadervernauwing is duplexonderzoek het instrument bij uitstek. Het combineert echografie en Doppleronderzoek, is pijnloos, niet-invasief, snel en goedkoop. Onderzoekers hebben er wel wat ervaring voor nodig. Auteurs prof. dr. jeroen hendriks Atherosclerose van de slagaders is de meest voorkomende oorzaak van een beroerte (cerebrovasculair accident, CVA). Ernstige atherosclerotische letsels komen in de extracraniële circulatie meestal voor aan de splitsing van de halsslagader (de zogenoemde carotisbifurcatie). Aan splitsingen wordt de laminaire stroming immers verstoord. De incidentie van carotispathologie is ongeveer 2 per Risicofactoren zijn leeftijd, (mannelijk) geslacht en hoge bloeddruk. In Europa en de VS is atherosclerose de derde doodsoorzaak. Een CVA in de halsslagader heeft vaak zwaardere gevolgen dan incidenten in andere arteriële gebieden, de kransslagaders inbegrepen. Risicogroepen screenen Door patiënten die nog klachtenvrij zijn te screenen, proberen we vernauwingen van de halsbloedvaten tijdig op te sporen. Vooral risicogroepen komen in aanmerking: oudere patiënten, patiënten met diabetes mellitus, coronair of perifeer vaatlijden, verhoogd vetgehalte in het bloed (hyperlipidemie) of hypertensie, actieve rokers en patiënten met neurologische klachten. Bij carotislijden is een klinisch vasculair onderzoek minder doeltreffend. Pulsaties aan de hals sluiten een occlusie van de binnenste halsslagader (arteria carotis interna) niet uit. Hoort men bij auscultatie een geruis (souffle) in de hals, dan kan dat net zo goed vanuit het hart komen (bij aortaklepstenose) of elders in de hals zijn ontstaan. Een ernstige stenose kan zich ook voordoen zonder dat een souffle wordt gehoord. Dopplerpatronen prof. dr. lore fias Daarom is een duplexonderzoek hét screeningsinstrument bij uitstek. Het is noninvasief, snel en goedkoop. Anderzijds is het afhankelijk van de onderzoeker: het vereist wel wat ervaring. Het duplexonderzoek combineert echografie met een Doppleronderzoek. De echografie brengt de bloedvaten en de omgeving tweedimensionaal in beeld, terwijl het Doppleronderzoek de stroomsnelheid (hemodynamiek) van het bloed meet. Ervaren onderzoekers kunnen een slagader beoordelen op anatomie, doorstroming en hemodynamiek, en zo wandveranderingen, stenosen en occlusies en 10 Preventie

11 verdikkingen in de slagaderwand (atheroomplaques) opsporen. Ze kunnen dan meteen ook de kenmerken van zo n atheroomplaque in de halsslagader bestuderen, en bijvoorbeeld uitmaken of het om een ulceratief letsel gaat. Normaal heeft de Dopplercurve in de arteria carotis interna een systolische pieksnelheid van 50 tot 100 centimeter per seconde. Het spectrum is nauw, met een systolisch venster en een duidelijke diastolische stroming, zodat de bloedtoevoer naar de hersenen constant blijft. Die diastolische stroming is typisch voor het flowpatroon van de binnenste halsslagader, die een gebied met lage perifere weerstand verzorgt. Het Dopplerpatroon in de arteria carotis is anders: door de hogere perifere weerstand wordt tijdens de diastole geen duidelijke flow geregistreerd. In de arteria vertebralis is het patroon dan weer vergelijkbaar met dat van een slagader met lagere perifere weerstand. Hogere pieksnelheden wijzen op een stenose, een verbreding van het spectrum wijst op een hindernis stroomopwaarts. Vijf categorieën Duplexonderzoek kan aantastingen van de carotiden aantonen. Volgens de ernst ervan kunnen ze worden ingedeeld in vijf categorieën: 1. normaal onderzoek 2. stenosegraad minder dan 50 procent 3. stenosegraad tussen 50 en 79 procent 4. stenosegraad tussen 80 en 99 procent 5. volledige occlusie. Uit diverse studies blijkt dat het risico op een CVA toeneemt naarmate de stenosegraad stijgt. Doordat het duplexonderzoek niet-invasief is, is het ook geschikt om patiënten op te volgen, niet alleen bij vastgestelde vernauwingen, maar ook na chirurgie en stenting van carotiden. Bij een stenose van minder dan 50 procent wordt aangeraden om het halsonderzoek om de 12 tot 24 maanden te herhalen. Ligt de stenosegraad hoger dan 50 procent, dan wordt een onderzoek om de 6 tot 12 maanden aanbevolen. Behandeling van een hooggradige stenose moet het risico op een CVA afdoend en blijvend verminderen. Mogelijkheden zijn: louter medicamenteuze therapie, open carotischirurgie of carotisstenting (CAS). In samenspraak met verwijzende artsen bekijkt de vaatchirurg welke behandeling het meest aangewezen is. Thorax- en vaatheelkunde Afspraken T F Diensthoofd Prof. dr. Paul Van Schil T Secretariaat T Stafleden Prof. dr. Jeroen Hendriks Dr. Lore Fias Dr. Patrick Lauwers Dr. Marjan Hertoghs 11

12 Veneuze ulcera: chronische veneuze hypertensie voorkomen Veneuze ulcera worden veroorzaakt door veneuze hypertensie. Om zulke ulcera te behandelen, moeten we dus chronische veneuze hypertensie voorkomen of behandelen. Voorkomen kan door compressietherapie, behandelen via chirurgie, laser, radiofrequentiebehandeling en foamsclerotherapie in het UZA. Het veneuze systeem voert zuurstofarm bloed terug naar het hart. De venen hebben kleppen die dichtvallen om te voorkomen dat het bloed terugstroomt. Die kleppen houden dus de druk in de veneuze vaten laag. Als ze niet meer goed functioneren, kan er chronische veneuze insufficiëntie ontstaan. De kleppen kunnen de terugstroom dan niet meer verhinderen, zodat de druk in de venen verhoogt. Zo ontstaat veneuze hypertensie. Veneuze hypertensie Veneuze hypertensie is de onderliggende oorzaak van veneuze ulcera en andere symptomen van veneuze insufficiëntie. Andere symptomen van veneuze insufficiëntie zijn zwaartegevoel, zwelling en krampen in de benen en huidverandering met jeukklachten. Veneuze hypertensie kan veroorzaakt worden door een obstructie, veneuze klepinsufficiëntie of een slecht werkende kuitspierpomp. Die verhinderen de afvoer van het bloed wat aanleiding geeft tot bloedopstapeling (stase), uitzetting van venen (varices), ontstekingsreactie (leukocytenactivatie) en vochtlekkage (microvasculaire permeabiliteit door uiteendrijven van endotheelcellen). In een vroeg stadium lekken voornamelijk water, wateroplosbare stoffen en leukocyten, met als klinisch beeld oedeem en lipodermatosclerose. In een later stadium lekt ook het ijzerpigment van de rode bloedcellen, wat hyperpigmentatie en okerdermatitis geeft. Die lekkage belemmert ook de vlotte uitwisseling van nutriënten en zuurstof met het omringende weefsel. De huid en het onderliggende weefsel kunnen zo gemakkelijk ulcereren (spontaan of door een trauma) en genezen slecht. Bij veneuze hypertensie is het erg belangrijk om de huid goed te verzorgen met hydraterende, niet geparfumeerde lotion en te beschermen tegen verwondingen. Na een douche moet de huid goed worden afgedroogd. Voorkomen en behandelen Ulcera ter hoogte van de onderbenen zijn meestal het gevolg van veneuze hypertensie (70 procent), arteriële pathologie (20 procent), reuma, vasculitis, 12 Preventie

13 systeemziektes (10 procent) of een combinatie daarvan. Bij de oppuntstelling van ulcera adviseren we een veneuze duplex dus een combinatie van een echografie en een kleurendoppler en een bepaling van de enkel-armindex. Die index is normaal groter dan 0,9, behalve bij diabetici. Om ulcera te voorkomen, moet de veneuze hypertensie zoveel mogelijk worden beperkt. Dat kan door middel van conservatieve maatregelen: compressietherapie door middel van steunkousen of zwachtels, kuitspieroefeningen, rusten met de benen in hoogstand, en vermijden om lang te staan of te zitten. Bij oppervlakkige klepinsufficiëntie kunnen we ook overwegen om de lekkende veneuze tak uit te schakelen. Dat kan wonden voorkomen, sneller laten genezen of verhinderen dat ze terugkeren. De varices kunnen chirurgisch worden verwijderd via stripping, crossectomie of flebectomie, of met laser- of radiofrequentiebehandeling (VNUS) worden verlittekend. Auteurs dr. sophie delalieux dr. chantal vandenbroeck Foam-sclerotherapie In het UZA hebben we een goed alternatief voor de behandeling van varices: de foam-sclerotherapie. Dat is een ambulante, niet heelkundige behandeling. Onder duplexcontrole injecteren we een foam een schuimachtige vloeistof in de insufficiënte vene. We volgen de diffusie van het schuim in het vaak zeer uitgebreide variceuze kluwen ter hoogte van de huidbeschadiging. Zo ontstaat een chemische flebitisreactie met verlittekening en eliminatie van het variceuze kluwen. Al enkele seconden later hebben de patiënten minder pijn ter hoogte van het ulcus. De wondgenezing verloopt in een rustigere omgeving en de patiënten kunnen zonder chirurgische wonden naar huis. Thorax- en vaatheelkunde Contactgegevens p. 9 13

14 Door een aanslepende voetwonde belandde ik met een bloedvergiftiging in het UZA. Daar kreeg ik een tiptop behandeling voor de spataders in mijn been. Het is een wonder dat de vreselijke jeuk en de wonde na een jaar eindelijk verdwenen. Mijn benen voelen twintig jaar jonger! Paul (71) werd behandeld met foam-sclerotherapie van de spataders en is nog steeds actief als chocolatier. 14 Preventie

15 15

16 Duplexonderzoek tegen buikslagaderverwijding Als een uitgezette buikslagader scheurt, is het risico erg groot dat de patiënt overlijdt. Daarom moet een aneurysma van de buikslagader actief worden opgespoord. Dat gebeurt eenvoudig, pijnloos en snel via een duplexonderzoek een taak voor de huisarts. Auteur prof. dr. jeroen hendriks Bij een aneurysma zet de diameter van de aorta uit. Zo n aneurysma kan overal in het lichaam voorkomen, maar doet zich toch het vaakst voor in de infrarenale aorta. In dat geval wordt het een infrarenaal abdominaal aorta-aneurysma (infrarenaal AAA) genoemd. De oorzaak van de uitzetting is niet bekend, maar er bestaat zeker een genetisch verband. Bij 20 procent van de patiënten komt een AAA in de familie voor. Mannen, rokers en mensen met hoge bloeddruk lopen meer risico. Risico op ruptuur Naarmate de uitzetting groter wordt, neemt de spanning op de wand exponentieel toe en meteen ook het risico op scheuren. Een aorta met een normale diameter scheurt in principe niet, ook niet bij heel hoge bloeddruk. Als de aorta sterk is uitgezet, scheurt hij al bij een lichte bloeddrukstijging. De kans dat een aorta van 3 cm scheurt is quasi nul. Zet hij uit tot 5 cm, dan is het risico 5 procent, en bij een diameter van 6 cm is het al 10 procent. Een aorta met een diameter van 10 cm scheurt bijna altijd binnen het jaar. Neemt de uitzetting te snel toe of heeft ze een abnormale vorm, dan kan de aorta zelfs sneller scheuren. In dat geval is de diameter geen betrouwbaar criterium om het risico in te schatten. Bij een ruptuur is het risico op overlijden groot: de patiënt verliest inwendig te veel bloed. De ruptuur uit zich doorgaans in felle buik- of rugpijn. Doordat de bloeding door het achterste buikvlies wordt getamponneerd, is de patiënt meestal nog wel bij bewustzijn. Hij of zij moet dan wel meteen naar het ziekenhuis worden gebracht, bij voorkeur met een medisch urgentieteam. Tijdens het transport moeten bruuske manoeuvres zeker worden vermeden. Scheurt ook het achterste buikvlies, dan is geen redding meer mogelijk en overlijdt de patiënt door inwendige verbloeding. Van de patiënten met een gescheurd AAA komt slechts 25 procent tijdig in het ziekenhuis aan. Een groot deel daarvan overlijdt als gevolg van het bloedverlies. Taak voor de huisarts Daarom is het erg belangrijk om eventuele uitzettingen actief op te sporen. Screening kan de mortaliteit van een AAA met 50 tot 70 procent verkleinen. 16 Preventie

17 De screening gebeurt door middel van een duplexonderzoek (echografie met kleuren) en de huisarts kan dat uitstekend coördineren vanuit zijn patiëntenbestand. Het onderzoek verloopt eenvoudig, pijnloos en snel. In principe wordt aangeraden om bij alle patiënten boven de 65 jaar een duplexonderzoek te doen. Bij risicopatiënten en bij patiënten met familiale antecedenten gebeurt dat zodra ze 50 zijn. Blijft de diameter onder 3 cm, dan hoeft er niets te gebeuren. Ligt hij tussen 3 en 4 cm, dan is een jaarlijks onderzoek nodig. Is de diameter groter dan 5 cm, dan wordt de patiënt doorgestuurd naar de vaatchirurg. Behandeling Het aneurysma wordt in principe pas behandeld wanneer de diameter groter is dan 5 cm (bij een vrouw) of 5,5 cm (bij een man), gemeten op een CT-angiografie van de aorta. Zakvormige aneurysmata worden altijd behandeld, ongeacht de diameter. In de klassieke behandeling wordt het zieke deel vervangen door een prothese in kunststof. Dat gebeurt via een buikincisie en onder narcose. Als het aneurysma tot boven de nierslagaders loopt, tot in de bekkenslagaders of zelfs tot in de borstkas, wordt de ingreep natuurlijk zwaarder. In dat geval is een grotere toegangsweg nodig een thoracofrenolaparotomie maar neemt ook het risico op complicaties toe. In het UZA behandelen we een aorta-aneurysma bij voorkeur met een endoprothese (EndoVascular Aneurysm Repair, EVAR). Daarbij wordt geen laparotomie uitgevoerd en het bloedvat wordt niet afgeklemd. De ingreep gebeurt percutaan, zonder incisies van de liezen en kan op vraag van de patiënt ook onder lokale verdoving. Dat beperkt de opnameduur tot een of twee nachten. Als de endoprothese zich niet kan vergrendelen in een normaal deel van de infrarenale aorta, gebruiken we in het UZA endoprothesen met een opening voor de zijtakken of met zijarmen. De behandeling is ook doeltreffend voor een aneurysma in de borstkas (Thoracic EndoVascular Aneurysm Repair, TEVAR). Door de ingreep onder lokale anesthesie uit te voeren, kunnen we het risico op parese of paraplegie verkleinen tot minder dan 1 procent. Indien de armslagader links overstent moet worden, voeren we een bypass uit tussen de arteria carotis en de arteria subclavia. Thorax- en vaatheelkunde Contactgegevens p. 9 17

18 Pectus excavatum: tijdig ingrijpen Patiënten met pectus excavatum (trechterborst) kunnen in het UZA worden geholpen met een Nuss-operatie. De ingreep gebeurt het best zodra de kinderen 12 jaar zijn en voordat ze zijn volgroeid: tijdig ingrijpen is dus de boodschap. Auteur prof. dr. jeroen hendriks Ongeveer een op duizend kinderen ontwikkelt tijdens de groei een pectus excavatum, een inzakking in de borstkas ter hoogte van het borstbeen. Bij jongens komt de groeistoornis vaker voor dan bij meisjes. Om een onbekende mogelijk genetische oorzaak groeit er overtollig ribkraakbeen dat het borstbeen naar binnen duwt. Er wordt wel eens gedacht dat het er gaandeweg wel zal uitgroeien, maar dat is een misvatting: tijdens de groei wordt het juist erger. Sommige mensen hebben nauwelijks problemen met hun pectus, terwijl andere er psychologisch zwaar onder lijden of zelfs fysieke ongemakken ervaren, vooral als ze sporten, fietsen of voorovergebogen zitten. Nuss-techniek Pectus excavatum werd vroeger alleen behandeld met een open operatie. Via een incisie midden op de borstkas werd het overtollige ribkraakbeen verwijderd en het borstbeen gecorrigeerd. Die operatie laat grotere littekens achter, in- en uitwendig. De endoscopische techniek van Nuss genoemd naar de chirurg die ze heeft bedacht is veel minder ingrijpend. Door middel van een kijkoperatie brengt de chirurg via de zijkant van de borstkas een gebogen stalen staaf of beugel in de borstkas. Door de staaf te roteren duwt die het borstbeen naar voren, zodat het in de juiste positie wordt gedwongen. Na twee tot drie jaar wordt de staaf verwijderd en blijft het borstbeen in de nieuwe stand staan. Een variant van deze techniek wordt momenteel ook uitgetest voor een pectus carinatum (kippenborst). De Nuss-operatie wordt het best uitgevoerd wanneer de kinderen nog jong zijn: jaar voor meisjes, jaar voor jongens het verschil hangt samen met de eindleeftijd van het groeiproces. Op die leeftijd is het borstbeen nog heel flexibel. De staaf wordt dan verwijderd wanneer het kind niet meer groeit en het risico op recidivering erg klein is geworden. Bij kinderen jonger dan 11 of 12 wordt de ingreep niet gedaan, tenzij er sprake is van extreme afwijkingen. In die gevallen grijpen we vroeger in, maar is het risico op recidivering na verwijdering van de staaf ook groter. De nieuwe techniek heeft veel voordelen: de operatie is minder invasief, de patiënt houdt er kleinere littekens aan over en het risico op bloedingen 18 Preventie

19 en infecties is kleiner. Ook wordt het borstbeen niet onderbroken, zodat de stabiliteit niet in het gedrang komt, wat bij een open ingreep wel het geval kan zijn gedurende een langere periode. Het litteken is kleiner: bij jongens zit het aan de zijkant, bij meisjes in de inframammaire plooi. En doordat de afwijking nog voor de puberteit wordt gecorrigeerd, kunnen psychologische problemen worden voorkomen. Beter op tijd De ingreep heeft nog een ander voordeel: de lichamelijke conditie van de patiëntjes is na de operatie beter. Kinderen met een pectus hebben vaak ook last van kortademigheid bij inspanningen en hartkloppingen. Vaak verdwijnen die klachten na de operatie. De ingreep is dus zeker niet louter cosmetisch. Toch wordt de staaf die circa 1000 euro kost momenteel nog niet terugbetaald. Ouders kunnen dus maar beter op tijd de stap naar de arts zetten of op tijd worden doorgestuurd door huisarts, schoolarts of pediater, het best zodra de afwijking zich manifesteert wat al van bij de geboorte kan gebeuren. In het UZA krijgen we soms twintigplussers over de vloer voor wie we nog maar weinig kunnen doen. Bij die patiënten is een operatie veel moeilijker en pijnlijker door de rigiditeit van de borstkas. Door een pectus op tijd door te verwijzen en op tijd te laten corrigeren, kun je bij je kind veel fysiek en psychisch ongemak voorkomen. Thorax- en vaatheelkunde Contactgegevens p. 9 19

20 Toen Senne ouder werd, kreeg hij meer last van die put in zijn borstkas. Hij vond het gewoon niet mooi. Onze huisarts verwees ons door naar dr. Hendriks in het UZA, voor een nieuw soort operatie die bijna geen litteken nalaat. Senne had nadien veel pijn. Gelukkig werden we erg goed opgevangen. Ik weet niet of ik het opnieuw zou doen. Vroeg of laat zorgt die trechterborst echter voor problemen Senne is heel blij met het resultaat en voelt zich beter. Senne (14) werd geopereerd aan een trechterborst 20 Preventie

21 21

22 Predictief genetisch onderzoek bij kanker Het genetisch centrum van het UZA biedt geavanceerde predictieve genetische tests aan, onder meer voor erfelijke vormen van darmkanker en borst- en eierstokkanker. Het onderzoek verloopt altijd multidisciplinair. Zowel voor als na de genetische test zorgt een psychologe voor begeleiding. auteur Dr. Jenneke van den Ende Bij bepaalde vormen van kanker is genetische aanleg de belangrijkste oorzaak. In dat geval doet zich in de bevruchte eicel een overgeërfde mutatie voor. Als een bepaalde soort kanker in een familie vaak voorkomt, kan dat wijzen op een erfelijk kankersyndroom. Gezonde familieleden kunnen zich dan presymptomatisch laten testen in het genetisch centrum van het UZA. Die predictieve tests worden multidisciplinair uitgevoerd, onder begeleiding van een psychologe. We bieden ze vooral aan voor erfelijke vormen van darmkanker en borst- en eierstokkanker, maar ook voor minder frequente kankersyndromen, zoals het Von Hippel-Lindau-syndroom, multiple endocriene neoplasie en retinoblastoom. Erfelijke darmkanker Bij ongeveer 1 op 20 gevallen van darmkanker is sprake van een erfelijke vorm. Polyposis-syndromen zoals het familiale polyposis coli syndroom (FAP) worden veroorzaakt door mutaties in het APC-gen. Bij hereditaire non-polyposis colorectale carcinoomsyndromen (HNPCC) zijn verschillende genen betrokken. Het is erg belangrijk om het syndroom correct te identificeren. Een degelijke familiale anamnese kan daarbij helpen. Al die syndromen verhogen de kans dat men op relatief jonge leeftijd darmkanker ontwikkelt bij FAP bedraagt de kans zelfs 100 procent. Risicopatiënten moeten dan ook regelmatig worden gescreend. FAP en HNPCC erven autosomaal dominant over: kinderen van een patiënt met het gendefect hebben 50 procent kans om het over te erven. Een genetische test kan aantonen welke kinderen een risico lopen, zodat onnodige en belastende screenings kunnen worden vermeden. Als een mutatie is opgespoord, zijn ook prenataal onderzoek en pre-implantatie genetische diagnostiek mogelijk. Erfelijke borst- en eierstokkanker In de westerse wereld ontwikkelt ongeveer 1 op 9 vrouwen borstkanker en 1 op 70 eierstokkanker. Wie in een familie met erfelijke vormen van die kankers geboren wordt, heeft al op relatief jonge leeftijd 60 tot 80 procent kans op borstkanker en 10 tot 50 procent kans op eierstokkanker. Bij een deel van die families zijn twee genen BRCA1 en BRCA2 verantwoor- 22 Preventie

Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen

Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen In onze bevolking heeft iedere vrouw een risico van ongeveer 10% om in de loop van haar leven borstkanker te krijgen en 1,5% om eierstokkanker

Nadere informatie

Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen

Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen In onze bevolking heeft iedere vrouw een risico van ongeveer 10% om in de loop van haar leven borstkanker te krijgen en 1,5% om eierstokkanker

Nadere informatie

Kent u de cijfers van uw hart?

Kent u de cijfers van uw hart? Kent u de cijfers van uw hart? CHOLESTEROL? GEWICHT/ BUIKOMTREK? UW? BLOEDDRUK? SUIKERGEHALTE? V.U.: Dr Freddy Van de Casseye - Elyzeese-Veldenstraat 63-1050 Brussel Belgische Cardiologische Liga www.cardiologischeliga.be

Nadere informatie

Preventie van. Wat u moet weten over. baarmoederhalskanker. Deze brochure bevat informatie over baarmoederhalskanker,

Preventie van. Wat u moet weten over. baarmoederhalskanker. Deze brochure bevat informatie over baarmoederhalskanker, Preventie van baarmoederhalskanker Wat u moet weten over baarmoederhalskanker Deze brochure bevat informatie over baarmoederhalskanker, een ziekte die kan voorkomen worden. Spreek er over met uw arts,

Nadere informatie

FAP (Familiale adenomateuse polyposis)

FAP (Familiale adenomateuse polyposis) FAP (Familiale adenomateuse polyposis) Kenmerken Familiale Adenomateuse Polyposis (FAP) wordt gekenmerkt door het vóórkomen van honderden tot duizenden poliepen in de dikke darm (colon en rectum). De eerste

Nadere informatie

Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra

Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra Medische Publieksacademie UMCG Thema: Dikkedarmkanker Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra (moleculair geneticus). Dikkedarmkanker is één van de meest voorkomende

Nadere informatie

LIESPLASTIE (ENDARTERIËCTOMIE OF TEA)

LIESPLASTIE (ENDARTERIËCTOMIE OF TEA) LIESPLASTIE (ENDARTERIËCTOMIE OF TEA) BEHANDELING VAN VERNAUWDE OF VERSTOPTE BEKKEN- EN BEENSLAGADERS - Patiëntinformatie - INLEIDING Welkom op de dienst Vaatheelkunde. Bij u werd een vernauwing of volledige

Nadere informatie

Hart- en vaataandoeningen zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen in de Westerse wereld. Daarom moeten we werk maken van:

Hart- en vaataandoeningen zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen in de Westerse wereld. Daarom moeten we werk maken van: Hart- en vaataandoeningen zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen in de Westerse wereld. Daarom moeten we werk maken van: 1 CARDIOVASCULAIRE PREVENTIE BIJ VROUWEN. 2 SENSIBILISATIE van de vrouw

Nadere informatie

Claudicatio intermittens

Claudicatio intermittens V-III Claudicatio intermittens Inleiding Deze richtlijnen betreffen alleen de arteriële claudicatio intermittens en niet de veneuze en neurogene claudicatio intermittens. Ze zijn gebaseerd op de consensus

Nadere informatie

Screening op prostaatkanker

Screening op prostaatkanker Screening op prostaatkanker Informatie voor mannen die een PSA-test overwegen of aanvragen. Wat we weten en wat we niet weten: zaken om over na te denken alvorens te besluiten een PSA-test te laten uitvoeren.

Nadere informatie

BYPASS BEHANDELING VAN VERNAUWDE OF VERSTOPTE BEKKEN- EN BEENSLAGADERS. - Patiëntinformatie -

BYPASS BEHANDELING VAN VERNAUWDE OF VERSTOPTE BEKKEN- EN BEENSLAGADERS. - Patiëntinformatie - BYPASS BEHANDELING VAN VERNAUWDE OF VERSTOPTE BEKKEN- EN BEENSLAGADERS - Patiëntinformatie - INLEIDING Welkom op de dienst Vaatheelkunde. Bij u werd een vernauwing of volledige verstopping van de bekken-

Nadere informatie

Carotischirurgie, een halszaak. BRV jaarcongres Reehorst, Ede 12-03-2016

Carotischirurgie, een halszaak. BRV jaarcongres Reehorst, Ede 12-03-2016 Carotischirurgie, een halszaak BRV jaarcongres Reehorst, Ede 12-03-2016 Anatomie Carotis pathologie Stenoserend vaatlijden Dilaterend vaatlijden Dissectie Carotis pathologie Dilaterend Zeldzaam Atherosclerose,

Nadere informatie

INFORMATIEBROCHURE CAROTIS ENDARTERECTOMIE

INFORMATIEBROCHURE CAROTIS ENDARTERECTOMIE INFORMATIEBROCHURE CAROTIS ENDARTERECTOMIE Dienst Vaat en Thoraxheelkunde: Dr. L. Janssen Dr. P. Bernaerts Dr. Ph. Reyntjens Telefoon: 03 650 50 52 Geachte heer/mevrouw U ondergaat binnenkort een ingreep

Nadere informatie

COLOSCOPIE EN PREVENTIE VAN DARMKANKER. Hoe kan darmkanker voorkomen worden? - Patiëntinformatie -

COLOSCOPIE EN PREVENTIE VAN DARMKANKER. Hoe kan darmkanker voorkomen worden? - Patiëntinformatie - COLOSCOPIE EN PREVENTIE VAN DARMKANKER Hoe kan darmkanker voorkomen worden? - Patiëntinformatie - Wat is darmkanker? Kanker van de darm (colorectale kanker) is de 3de meest voorkomende kanker bij mannen,

Nadere informatie

www.hup-ado.be Respect yourself. Protect yourself. 2 de editie Vaak gestelde vragen over baarmoederhalskanker en het Humaan Papillomavirus

www.hup-ado.be Respect yourself. Protect yourself. 2 de editie Vaak gestelde vragen over baarmoederhalskanker en het Humaan Papillomavirus www.hup-ado.be Respect yourself. Protect yourself. 2 de editie Vaak gestelde vragen over baarmoederhalskanker en het Humaan Papillomavirus 4 Check this out! Baarmoederhalskanker is een veel voorkomend

Nadere informatie

J. Mamma aandoeningen. Inhoudsopgave 01 J 02 J 03 J 04 J 05 J 06 J 07 J 08 J 09 J 10 J 11 J 12 J 13 J 14 J 15 J 16 J 17 J 18 J 19 J

J. Mamma aandoeningen. Inhoudsopgave 01 J 02 J 03 J 04 J 05 J 06 J 07 J 08 J 09 J 10 J 11 J 12 J 13 J 14 J 15 J 16 J 17 J 18 J 19 J J. Mamma aandoeningen nhoudsopgave 1 J 2 J 3 J 4 J 5 J 6 J 7 J 8 J 9 J 1 J 11 J 12 J 13 J 14 J 15 J 16 J 17 J 18 J 19 J Screening: vrouwen jonger dan 4 jaar zonder genetisch risico... 1 Screening: vrouwen

Nadere informatie

De indicatoren over borstkanker, die in kader van het VIP²-project worden opgevolgd zijn:

De indicatoren over borstkanker, die in kader van het VIP²-project worden opgevolgd zijn: Indicatoren VIP²-project Oncologie In België is, net als in Europa, borstkanker de meest voorkomende oorzaak van overlijden door kanker bij vrouwen (20,6 % van alle overlijdens ingevolge kanker). In 2009

Nadere informatie

De kosteneffectiviteit van de bevolkingsonderzoeken in Vlaanderen. Baarmoederhalskanker, Borstkanker en Dikkedarmkanker

De kosteneffectiviteit van de bevolkingsonderzoeken in Vlaanderen. Baarmoederhalskanker, Borstkanker en Dikkedarmkanker De kosteneffectiviteit van de bevolkingsonderzoeken in Vlaanderen. Baarmoederhalskanker, Borstkanker en Dikkedarmkanker Maaike Fobelets Lore Pil Koen Putman Lieven Annemans 5 oktober 2015 1 Algemene principes

Nadere informatie

Tumoren en erfelijkheid. prof. dr. Bruce Poppe. Centrum voor Medische GeneIca Diensthoofd Prof. dr. A. De Paepe Universitair Ziekenhuis Gent

Tumoren en erfelijkheid. prof. dr. Bruce Poppe. Centrum voor Medische GeneIca Diensthoofd Prof. dr. A. De Paepe Universitair Ziekenhuis Gent oncologisch congres AZ Sint Jan Verpleegkundigen in de oncologie: hou jezelf up to date! Tumoren en erfelijkheid prof. dr. Bruce Poppe Centrum voor Medische GeneIca Diensthoofd Prof. dr. A. De Paepe Universitair

Nadere informatie

Chapter 9. Nederlandse Samenvatting

Chapter 9. Nederlandse Samenvatting Chapter 9 Nederlandse Samenvatting Summary and Nederlandse samenvatting SAMENVATTING Baarmoederhalskanker is de vierde meest voorkomende kanker bij vrouwen wereldwijd. Deze ziekte wordt gedurende een periode

Nadere informatie

Ongeveer een half procent van de volwassen bevolking krijgt op enig moment in zijn of haar leven een open been of ulcus cruris.

Ongeveer een half procent van de volwassen bevolking krijgt op enig moment in zijn of haar leven een open been of ulcus cruris. De Enkel-Arm index; Waarom, wanneer en hoe? Ongeveer een half procent van de volwassen bevolking krijgt op enig moment in zijn of haar leven een open been of ulcus cruris. Deze ulcera vaatlijden, andere

Nadere informatie

Samenvatting. De ziekte en het bevolkingsonderzoek

Samenvatting. De ziekte en het bevolkingsonderzoek Samenvatting Nederland heeft een goed bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker ( het uitstrijkje ). Er zijn echter kansen om de preventie van baarmoederhalskanker verder te verbeteren. Zo is er een

Nadere informatie

Cardiologisch onderzoek

Cardiologisch onderzoek Dilaterende Cardiomyopathie Een dilaterende cardiomyopathie (DCM) is een aandoening waarbij de hartspier is verwijd. Dit gaat doorgaans gepaard met het dunner worden van de hartspier. Geschat wordt dat

Nadere informatie

Borstkanker is een kwaadaardig gezwel in de borst. Dit kan levensbedreigend zijn.

Borstkanker is een kwaadaardig gezwel in de borst. Dit kan levensbedreigend zijn. WELOVERWOGEN BESLISSEN OF U EEN SCREENINGSMAMMOGRAFIE LAAT NEMEN. DE INFORMATIE IN DEZE FOLDER HELPT U DAARBIJ. 1. WAT IS BORSTKANKER? Borstkanker is een kwaadaardig gezwel in de borst. Dit kan levensbedreigend

Nadere informatie

aneurysma van de buikslagader

aneurysma van de buikslagader patiënteninformatie aneurysma van de buikslagader U heeft met uw arts gesproken over een verwijding van de buikslagader. Een andere benaming hiervoor is aneurysma van de aorta abdominalis, ook wel AAA

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Kanker van de dikkedarm en endeldarm (darmkanker of colorectaal carcinoom) is een zeer belangrijke doodsoorzaak in de westerse wereld. Jaarlijks worden in Nederland meer dan 12.000

Nadere informatie

Herkenrode. Website : Huisartsen HAK vzw. 22/03/14 Dr. M. Van den Broeck 1

Herkenrode. Website :  Huisartsen HAK vzw. 22/03/14 Dr. M. Van den Broeck 1 Website : www.herkenrodehuisartsen.be 22/03/14 Dr. M. Van den Broeck 1 De aanpak van screening in eerste lijn Dr. Mark Van den Broeck 22/03/14 Dr. M. Van den Broeck 2 Inschatten risicoprofiel patiënt Organisatie

Nadere informatie

Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald

Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald PERSMEDEDELING VAN JO VANDEURZEN, VLAAMS MINISTER VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZIN 4 oktober 2012 Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald De kans dat Vlamingen

Nadere informatie

MARKEN, verhoogd risico op borstkanker

MARKEN, verhoogd risico op borstkanker MARKEN, verhoogd risico op borstkanker Uitwerking van de voorlichtingsavond dd 5-10-2011 in de Patmoskerk, Marken Mw R. Kaas oud-screeningsarts en genealoog, Mw I Kluijt klinisch geneticus Bij de inwoners

Nadere informatie

Ulcus cruris venosum. Otto Dankerlui Dermatoloog

Ulcus cruris venosum. Otto Dankerlui Dermatoloog Ulcus cruris venosum Otto Dankerlui Dermatoloog TweeSteden ziekenhuis Vestiging Tilburg Indeling Inleiding Epidemiologie Etiologie Symptomatologie Diagnostiek Inleiding Inleiding Oorzaken Ulcus Cruris

Nadere informatie

DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM

DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM Om te begrijpen wat dikkedarmkanker is, wordt eerst het spijsverteringsstelsel en de werking van de spijsvertering uitgelegd. Om te begrijpen wat dikkedarmkanker is, wordt eerst

Nadere informatie

Informatie op te nemen in communicatie-instrumenten over borstkankeropsporing. bij vrouwen van 70 tot 79 jaar

Informatie op te nemen in communicatie-instrumenten over borstkankeropsporing. bij vrouwen van 70 tot 79 jaar Informatie op te nemen in communicatie-instrumenten over opsporing bij vrouwen van 70 tot 79 jaar Algemene informatie over opsporing Wat is opsporing? Hoe gebeurt het onderzoek bij opsporing? Borstkankeropsporing

Nadere informatie

Erfelijkheid & kanker. Titia Brouwer Maatschappelijk werker Afdeling Genetica 11 april 2016

Erfelijkheid & kanker. Titia Brouwer Maatschappelijk werker Afdeling Genetica 11 april 2016 Erfelijkheid & kanker Titia Brouwer Maatschappelijk werker Afdeling Genetica 11 april 2016 Erfelijkheidsonderzoek wegwijzer voor de praktijk Historie van de genetica Mendel 1822-1884 DNA, Watson & Crick,

Nadere informatie

Genetic Counseling en Kanker

Genetic Counseling en Kanker Genetic Counseling en Kanker (erfelijke en familiaire kanker in de praktijk) dr Rolf Sijmons, klinisch geneticus afdeling Genetica UMC Groningen (Theoretische en) Practische aspecten Erfelijke Kanker Counseling

Nadere informatie

Klinische Genetica. Plots overlijden

Klinische Genetica. Plots overlijden Klinische Genetica Plots overlijden Klinische Genetica Inleiding In uw familie zijn een of meerdere personen op jonge leeftijd plotseling overleden. Plots overlijden op jonge leeftijd heeft vaak met het

Nadere informatie

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA DIABETES. DanielFleck@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA DIABETES. DanielFleck@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA DIABETES DanielFleck@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN Globaal Cardiovasculair Risico Sommige gedragingen in ons dagelijks leven vergroten de kans dat we vroeg of laat problemen

Nadere informatie

Informatie op te nemen in communicatie-instrumenten over borstkankeropsporing. bij vrouwen van 50 tot 59 jaar

Informatie op te nemen in communicatie-instrumenten over borstkankeropsporing. bij vrouwen van 50 tot 59 jaar Informatie op te nemen in communicatie-instrumenten over opsporing bij vrouwen van 50 tot 59 jaar Algemene informatie over opsporing Wat is opsporing? Hoe gebeurt het onderzoek bij opsporing? Borstkankeropsporing

Nadere informatie

Perifeer Arterieel Vaatlijden en het Aneurysma Aortae Abd.

Perifeer Arterieel Vaatlijden en het Aneurysma Aortae Abd. Perifeer Arterieel Vaatlijden en het Aneurysma Aortae Abd. CVRM-scholing 2010. Drs. Arno M. Wiersema Vaatchirurg, Boven-IJ ziekenhuis Amsterdam Inleiding Nieuwe standaard 2003. Verschil is: behandeling

Nadere informatie

Colorectale kanker Eerste resultaten van het bevolkingsonderzoek voor darmkanker in Vlaanderen

Colorectale kanker Eerste resultaten van het bevolkingsonderzoek voor darmkanker in Vlaanderen Colorectale kanker Eerste resultaten van het bevolkingsonderzoek voor darmkanker in Vlaanderen Prof. Dr. Hendrik Reynaert MD, PhD Dienst gastroenterologie-hepatologie UZBrussel Vakgroep basis medische

Nadere informatie

ARTERIELE HYPERTENSIE

ARTERIELE HYPERTENSIE ARTERIELE HYPERTENSIE Wat u moet weten - Patiëntinformatie - Hypertensie is de medische term voor hoge bloeddruk. Dat is de druk waaraan de arteriële bloedvaten of slagaders in het lichaam blootgesteld

Nadere informatie

Vermoeidheid & hartziekten

Vermoeidheid & hartziekten Vermoeidheid & hartziekten Menno Baars, cardioloog HartKliniek Nederland april 2014 Cardioloog van de nieuwe HartKliniek Nieuwe organisatie van eerstelijnscardiologiecentra Polikliniek & dagbehandeling

Nadere informatie

Erfelijke borst-, eierstoken eileiderkanker

Erfelijke borst-, eierstoken eileiderkanker Erfelijke borst-, eierstoken eileiderkanker informatie voor patiënten 2 Erfelijke borst-, eierstoken eileiderkanker deze brochure is bedoeld voor wie meer wil weten over erfelijkheid bij borst-, eierstok-

Nadere informatie

Plenaire opening. Themamiddag Wil ik het weten? En dan? 28 september 2013

Plenaire opening. Themamiddag Wil ik het weten? En dan? 28 september 2013 Plenaire opening Themamiddag Wil ik het weten? En dan? 28 september 2013 Opening door Anke Leibbrandt Iedereen wordt van harte welkom geheten namens de BVN en de programmacommissie erfelijkheid (betrokken

Nadere informatie

GEZONDHEIDSENQUETE 2013

GEZONDHEIDSENQUETE 2013 GEZONDHEIDSENQUETE 2013 RAPPORT 5: PREVENTIE Stefaan Demarest, Rana Charafeddine (ed.) Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat

Nadere informatie

Aneurysma Aorta Abdominalis. (Verwijding van de grote buikslagader)

Aneurysma Aorta Abdominalis. (Verwijding van de grote buikslagader) Aneurysma Aorta Abdominalis (Verwijding van de grote buikslagader) Bij toeval is ontdekt, dat uw lichaamsslagader, de aorta, verwijd is. Deze verwijding noemen we een aneurysma. De arts heeft u hier van

Nadere informatie

Spataderen. Behandeling door de chirurg. Algemene informatie. Albert Schweitzer ziekenhuis september 2014 pavo 0343

Spataderen. Behandeling door de chirurg. Algemene informatie. Albert Schweitzer ziekenhuis september 2014 pavo 0343 Spataderen Behandeling door de chirurg Algemene informatie Albert Schweitzer ziekenhuis september 2014 pavo 0343 Inleiding U heeft spataderen. Binnenkort wordt u hieraan behandeld door de chirurg. In deze

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 11 Nederlandse Samenvatting 113 Chapter 11 Dikke darmkanker (colorectaal carcinoom, CRC) is een veelvoorkomend gezwel in de westerse wereld en is na longkanker de belangrijkste oorzaak van sterfte aan

Nadere informatie

Inleiding Spataderen

Inleiding Spataderen Spataderen 514 Inleiding Bij het Flebologisch Centrum Rotterdam kunt u terecht voor de behandeling van verschillende typen spataderen. Steeds meer mensen krijgen in de loop van het leven in meer of mindere

Nadere informatie

Arterieel vaatlijden. Wat is er aan de hand? Atherosclerose. Risicofactoren. Roken. Hoge bloeddruk. Diabetes mellitus

Arterieel vaatlijden. Wat is er aan de hand? Atherosclerose. Risicofactoren. Roken. Hoge bloeddruk. Diabetes mellitus Arterieel vaatlijden Deze folder geeft u een globaal overzicht van de klachten en de behandeling van het perifeer (slagaderlijk) arterieel vaatlijden. Het is goed u te realiseren dat voor u persoonlijk

Nadere informatie

Medische Publieksacademie

Medische Publieksacademie Medische Publiekacademie Medisch Centrum Leeuwarden Leeuwarder Courant Dinsdag 20 januari 2015 Welkom! #mclmpa 1 Programma 19:30 Welkom door moderator Hans Willems, redacteur gezondheidszorg Leeuwarder

Nadere informatie

Borstkanker en Erfelijkheid

Borstkanker en Erfelijkheid Borstkanker en Erfelijkheid Algemeen In Nederland wordt per ar bij ongeveer 10.000 vrouwen borstkanker vastgesteld. Het is de meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen: in Nederland krijgt 1 op de

Nadere informatie

Veel onwetendheid over baarmoederhalskanker op Curaçao zaterdag, 24 mei 2014 00:00

Veel onwetendheid over baarmoederhalskanker op Curaçao zaterdag, 24 mei 2014 00:00 Het grootste onderzoek naar baarmoederhalskanker en HPV-genotype in het Caribisch gebied tot nu toe vindt plaats op Curaçao. Bij 57.000 vrouwen op Curaçao zit een oproep in de bus om een PAP-test te doen.

Nadere informatie

Ziekte van von Hippel Lindau

Ziekte van von Hippel Lindau Ziekte van von Hippel Lindau Kenmerken De ziekte van von Hippel Lindau (VHL) is een zeldzame erfelijke aandoening die wordt gekenmerkt door goed- of kwaadaardige gezwellen (tumoren) op verschillende plaatsen

Nadere informatie

Erfelijkheid. Chirurgie / mammacare. Inhoudsopgave Pagina. Inleiding 2. Indicaties voor erfelijke aanleg 2. Hoe ontstaat erfelijke aanleg 3 BRCA 5

Erfelijkheid. Chirurgie / mammacare. Inhoudsopgave Pagina. Inleiding 2. Indicaties voor erfelijke aanleg 2. Hoe ontstaat erfelijke aanleg 3 BRCA 5 1/6 Chirurgie / mammacare Erfelijkheid Inhoudsopgave Pagina Inleiding 2 Indicaties voor erfelijke aanleg 2 Hoe ontstaat erfelijke aanleg 3 BRCA 5 Chek2-gen 5 Erfelijkheidsonderzoek 6 Erfelijke aanleg en

Nadere informatie

Dienst Gynaecologie. Verloskunde. Waartoe dient een uitstrijkje? Informatie voor de patiënte Afwijkend uitstrijkje

Dienst Gynaecologie. Verloskunde. Waartoe dient een uitstrijkje? Informatie voor de patiënte Afwijkend uitstrijkje Dienst Gynaecologie Informatie voor de patiënte Afwijkend uitstrijkje Verloskunde Waartoe dient een uitstrijkje? Een uitstrijkje wordt ook wel de PAPsmeartest genoemd. Het dient om een voorstadium van

Nadere informatie

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA HOGE BLOEDDRUK. psamtik@fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA HOGE BLOEDDRUK. psamtik@fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA HOGE BLOEDDRUK psamtik@fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN Globaal Cardiovasculair Risico Sommige gedragingen in ons dagelijks leven vergroten de kans dat we vroeg of laat problemen

Nadere informatie

Risicofactoren die een rol spelen in het proces van atherosclerose zijn:

Risicofactoren die een rol spelen in het proces van atherosclerose zijn: Arterieel vaatlijden Inleiding Deze folder geeft u een globaal overzicht van de klachten en de behandeling van het perifeer (slagaderlijk) arterieel vaatlijden. Het is goed u te realiseren dat voor u persoonlijk

Nadere informatie

PCA3. www.urologischcentrum.be

PCA3. www.urologischcentrum.be PCA3 www.urologischcentrum.be De PCA3 test, een eenvoudige urinetest die kan helpen bij de diagnose van prostaatkanker en de keuze van therapie. Over prostaatkanker Prostaatkanker is één van de meest voorkomende

Nadere informatie

Mee-naar-huis-neem boodschappen 2013

Mee-naar-huis-neem boodschappen 2013 COIG cursusdag klinische genetica in de interne geneeskunde Mee-naar-huis-neem boodschappen 2013 Bredenoord, Deegens, Helderman-van der Enden, Hes, Knoers, Menko, Rennenberg, van Tintelen, Vasen, Wilde

Nadere informatie

Alles wat je altijd over darmkanker wou weten (maar niet durfde vragen)

Alles wat je altijd over darmkanker wou weten (maar niet durfde vragen) Alles wat je altijd over darmkanker wou weten (maar niet durfde vragen) Tim Rondou Gastroenteroloog Sint-Jozefkliniek Bornem-Willebroek Bijscholing 2013 vóórkomen ontstaan voorkómen en preventie symptomen

Nadere informatie

Darmkanker screening zin of onzin? Lisette Saveur, Verpleegkundig specialist MDL-oncologie Antoni van Leeuwenhoek Amsterdam

Darmkanker screening zin of onzin? Lisette Saveur, Verpleegkundig specialist MDL-oncologie Antoni van Leeuwenhoek Amsterdam Darmkanker screening zin of onzin? Lisette Saveur, Verpleegkundig specialist MDL-oncologie Antoni van Leeuwenhoek Amsterdam Agenda Colorectaal carcinoom algemeen Voortraject darmkanker screening Bevolkingsonderzoek

Nadere informatie

Samenvatting. Nut van borstkankerscreening

Samenvatting. Nut van borstkankerscreening Samenvatting Tussen 1989 en 1998 werd in Nederland een landelijk bevolkingsonderzoek ingevoerd om borstkanker in een vroeg stadium op te sporen. Wanneer via screening de diagnose vroeger wordt gesteld,

Nadere informatie

Predictieve genetische tests

Predictieve genetische tests Predictieve genetische tests De ervaring bij de ziekte van Huntington Gerry Evers-Kiebooms (1) De genetica in de gezondheidszorg (2) Predictieve test voor de ziekte van Huntington (3) Predictief testen

Nadere informatie

PTA BEHANDELING VAN VERNAUWDE OF VERSTOPTE BEKKEN- EN BEENSLAGADERS. - Patiëntinformatie -

PTA BEHANDELING VAN VERNAUWDE OF VERSTOPTE BEKKEN- EN BEENSLAGADERS. - Patiëntinformatie - PTA BEHANDELING VAN VERNAUWDE OF VERSTOPTE BEKKEN- EN BEENSLAGADERS - Patiëntinformatie - INLEIDING Welkom op de dienst Vaatheelkunde. Bij u werd een vernauwing of volledige verstopping van de bekken-

Nadere informatie

Tarieven 2014 Antoni van Leeuwenhoek Ingangsdatum: 1 april 2014

Tarieven 2014 Antoni van Leeuwenhoek Ingangsdatum: 1 april 2014 Tarieven 2014 Antoni van Leeuwenhoek Ingangsdatum: 1 april 2014 DBCzorgproductcode 19999007 6 tot maximaal 28 verpleegligdagen bij Een infectieziekte 15B932 11.286,44 10.283,87 1.002,57 20107006 Operatie

Nadere informatie

INFORMATIEBROCHURE ABDOMINAAL ANEURYSMA MET ENDOPROTHESE

INFORMATIEBROCHURE ABDOMINAAL ANEURYSMA MET ENDOPROTHESE INFORMATIEBROCHURE ABDOMINAAL ANEURYSMA MET ENDOPROTHESE Dienst Vaat en Thoraxheelkunde: Dr. L. Janssen Dr. P. Bernaerts Dr. Ph. Reyntjens Telefoon: 03 650 50 52 Geachte heer/mevrouw U ondergaat binnenkort

Nadere informatie

3.3 Borstkanker bij de man

3.3 Borstkanker bij de man 3.3 Borstkanker bij de man Bij u is zojuist de diagnose borstkanker vastgesteld. Alle patiënten die voor borstkanker worden behandeld in het Catharina-ziekenhuis ontvangen een Persoonlijke Informatie Map.

Nadere informatie

Chirurgie. Operatie wegens een afsluiting of vernauwing van liesof beenslagaderen

Chirurgie. Operatie wegens een afsluiting of vernauwing van liesof beenslagaderen Chirurgie Operatie wegens een afsluiting of vernauwing van liesof beenslagaderen Inleiding Deze folder geeft u een globaal overzicht van de klachten en de behandeling van het perifeer arterieel (slagaderlijk)

Nadere informatie

Inleiding. Wij wensen u alvast een spoedig herstel en een aangenaam verblijf op ons heelkundig dagziekenhuis.

Inleiding. Wij wensen u alvast een spoedig herstel en een aangenaam verblijf op ons heelkundig dagziekenhuis. Inleiding Welkom op onze dienst vaatheelkunde. Bij u werden spataders aan één of beide benen vastgesteld die best kunnen verholpen worden met een heelkundige ingreep. Deze folder geeft u uitleg over de

Nadere informatie

INFORMATIEBROCHURE BYPASSOPERATIE

INFORMATIEBROCHURE BYPASSOPERATIE INFORMATIEBROCHURE BYPASSOPERATIE Dienst Vaat en Thoraxheelkunde: Dr. L. Janssen Dr. P. Bernaerts Dr. Ph. Reyntjens Telefoon: 03 650 50 52 Geachte heer / mevrouw U zult binnenkort een operatie ondergaan

Nadere informatie

Vlaams Indicatoren Project VIP²

Vlaams Indicatoren Project VIP² Vlaams Indicatoren Project VIP² Het initiatief voor het Vlaams Indicatoren Project VIP² gaat uit van de Vlaamse overheid, de Vlaamse vereniging van hoofdartsen en de ziekenhuiskoepels Zorgnet en Icuro.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dikkedarmkanker is na longkanker de meest voorkomende doodsoorzaak ten gevolge van kanker in de westerse wereld. Dikkedarmkanker manifesteert zich na een accumulatie van verscheidene genetische veranderingen.

Nadere informatie

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA ZWAARLIJVIGHEID. Blaine Stiger - FOTOLIA DUIDELIJKE ANTWOORDEN

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA ZWAARLIJVIGHEID. Blaine Stiger - FOTOLIA DUIDELIJKE ANTWOORDEN BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA ZWAARLIJVIGHEID Blaine Stiger - FOTOLIA DUIDELIJKE ANTWOORDEN Globaal Cardiovasculair Risico Sommige gedragingen in ons dagelijks leven vergroten de kans dat we vroeg of laat

Nadere informatie

Dikke darmpoliepen. MDL-centrum IJsselland Ziekenhuis. www.mdlcentrum.nl

Dikke darmpoliepen. MDL-centrum IJsselland Ziekenhuis. www.mdlcentrum.nl Dikke darmpoliepen MDL-centrum IJsselland Ziekenhuis www.mdlcentrum.nl Inhoudsopgave 1. Wat zijn darmpoliepen? 2 2. Darmpoliepen en darmkanker 2 3. Wat kunnen de klachten zijn bij dikke darmpoliepen? 3

Nadere informatie

Vaccinatie baarmoederhalskanker. Gynaecologie

Vaccinatie baarmoederhalskanker. Gynaecologie Vaccinatie baarmoederhalskanker Gynaecologie Inleiding Als u nog nooit van het Humaan Papillomavirus (hierna te noemen: HPV) en baarmoederhalskanker heeft gehoord, dan bent u niet de enige. Ondanks het

Nadere informatie

Fibromusculaire dysplasie (FMD)

Fibromusculaire dysplasie (FMD) Verslag van de lezing door prof. dr. P.W. de Leeuw tijdens de FMD lotgenotenbijeenkomst van 28 november 2015 in het Meander Medisch Centrum in Amersfoort, georganiseerd door FMDgroep Nederland Fibromusculaire

Nadere informatie

Cascadescreening: hoe kan het (nog) beter?

Cascadescreening: hoe kan het (nog) beter? Cascadescreening: hoe kan het (nog) beter? Irene M. van Langen NACGG lustrumbijeenkomst Utrecht 22 september 2011 Wat is cascadescreening Systematisch familieonderzoek in families met (autosomaal dominant)

Nadere informatie

Vlaams bevolkingsonderzoek: + ifobt - St. Andriesziekenhuis Tielt

Vlaams bevolkingsonderzoek: + ifobt - St. Andriesziekenhuis Tielt Vlaams bevolkingsonderzoek: + ifobt - St. Andriesziekenhuis Tielt Dr. S. De Coninck Mede namens: Dr. J. Beyls Dr. C. Baertsoen E. Rysman Dienst interne gastro-entero 24/11/2015 Darmkanker = gezondheidsprobleem!

Nadere informatie

Jaarrapport bevolkingsonderzoeken2015. Dr. Patrick Martens Directeur CvKO vzw

Jaarrapport bevolkingsonderzoeken2015. Dr. Patrick Martens Directeur CvKO vzw Jaarrapport bevolkingsonderzoeken2015 Dr. Patrick Martens Directeur CvKO vzw Bevolkingsonderzoeken In Vlaanderen 3BVO naar kanker Borstkanker Baarmoederhalskanker Dikkedarmkanker 2668000 Vlamingen Goede

Nadere informatie

CVRM onderwijs 17 april Vaatchirurgie

CVRM onderwijs 17 april Vaatchirurgie 1 CVRM onderwijs 17 april Vaatchirurgie Perifeer arterieel vaatlijden Aneurysma Aortae Abdominalis Roos van Nieuwenhuizen, chirurg Mauke Pool, huisarts 2 Casus Bij U in de praktijk komt een 70 jarige man

Nadere informatie

Aandeel van patiënten met invasieve borstkanker waarbij een ER, PR en/of HER2 statusbepaling werd uitgevoerd vóór enige systemische behandeling

Aandeel van patiënten met invasieve borstkanker waarbij een ER, PR en/of HER2 statusbepaling werd uitgevoerd vóór enige systemische behandeling Status bepaling: 99,4% Aandeel van patiënten met invasieve borstkanker waarbij een ER, PR en/of HER2 statusbepaling werd uitgevoerd vóór enige systemische behandeling Vóór het starten van de behandeling

Nadere informatie

Chirurgische behandeling van een verwijding van de buikslagader (Aneurysma van de aorta abdominalis)

Chirurgische behandeling van een verwijding van de buikslagader (Aneurysma van de aorta abdominalis) Chirurgische behandeling van een verwijding van de buikslagader (Aneurysma van de aorta abdominalis) Wat is een aneurysma? Een aneurysma is een plaatselijke verwijding van een slagader. Deze verwijding

Nadere informatie

Operatie aan de halsslagader Carotisdesobstructie

Operatie aan de halsslagader Carotisdesobstructie Operatie aan de halsslagader Carotisdesobstructie Ziekenhuis Gelderse Vallei U wordt binnenkort opgenomen wegens een operatie aan uw halsslagader. Deze folder is bedoeld als aanvulling op de mondelinge

Nadere informatie

Familiaire Hypercholesterolemie - Richtlijnen voor exacte, uniforme diagnostiek

Familiaire Hypercholesterolemie - Richtlijnen voor exacte, uniforme diagnostiek Familiaire Hypercholesterolemie - Richtlijnen voor exacte, uniforme diagnostiek Familiaire Hypercholesterolemie (FH) is een van de meest voorkomende ernstige metabole aandoeningen die wij kennen. De incidentie

Nadere informatie

Mee-naar-huis-neem boodschappen 2014

Mee-naar-huis-neem boodschappen 2014 COIG cursusdag klinische genetica in de interne geneeskunde Mee-naar-huis-neem boodschappen 2014 Hes Bredenoord Bongers & Deegens Helderman-van der Enden & Rennenberg Meijers-Heijboer & Hoogerbrugge van

Nadere informatie

Dossier 299 PROACTIEVE GENEESKUNDE

Dossier 299 PROACTIEVE GENEESKUNDE Dossier 299 PROACTIEVE GENEESKUNDE en kanker in Vlaanderen KANKER EN PROACTIEVE GENEESKUNDE Inhoud Voorwoord Methodologie Deel 1. Incidentie en mortaliteit van kanker 12 Deel 2. Wat verstaan we onder

Nadere informatie

Position Paper. Genetische screening bij volwassenen, het psychische aspect

Position Paper. Genetische screening bij volwassenen, het psychische aspect Position Paper Genetische screening bij volwassenen, het psychische aspect Vastgesteld door de Werkgroep Genetisch Onderzoek (2011/2012) Geaccordeerd door het VSOP bestuur, februari 2012 Achtergrond Sommige

Nadere informatie

WEKE DELEN SARCOOM Wat betekent het?

WEKE DELEN SARCOOM Wat betekent het? WEKE DELEN SARCOOM Wat betekent het? Oncologie/0145 1 Deze informatiebrochure is voor personen met een weke delen sarcoom en alle anderen die hier heel dichtbij betrokken zijn: familie, vrienden We geven

Nadere informatie

man, vrouw en kind info voor patiënten Afwijkend baarmoederhalsuitstrijkje

man, vrouw en kind info voor patiënten Afwijkend baarmoederhalsuitstrijkje man, vrouw en kind info voor patiënten Afwijkend baarmoederhalsuitstrijkje Afwijkend baarmoederhalsuitstrijkje Mijn baarmoederhalsuitstrijkje vertoont afwijkingen. Antwoorden op veelgestelde vragen. Wat

Nadere informatie

Het opsporen van prostaatkanker

Het opsporen van prostaatkanker Het opsporen van prostaatkanker Welke informatie moet men de patiënt verschaffen alvorens een PSA-bepaling of een rectaal toucher uit te voeren? Prostaatkanker : natuurlijke evolutie kanker. Enkel een

Nadere informatie

Darmkanker en het bevolkingsonderzoek (en klein stukje erfelijkheid)

Darmkanker en het bevolkingsonderzoek (en klein stukje erfelijkheid) Darmkanker en het bevolkingsonderzoek (en klein stukje erfelijkheid) Huisartsen nascholing en GIO-keten Marleen de Leest (MDL-arts), Arnhem, 28 mei 2013 Marcel Spanier (MDL-arts), Zevenaar, 11 juni 2013

Nadere informatie

Hart en Vaataandoeningen, Leefstijlziektes? of! Leo Schrijvers Cardioloog

Hart en Vaataandoeningen, Leefstijlziektes? of! Leo Schrijvers Cardioloog Van harte welkom! Hart en Vaataandoeningen, Leefstijlziektes? of! Leo Schrijvers Cardioloog CONFUCIUS: Chinees wijsgeer circa 500 voor Christus Het is niet moeilijk om het goede te herkennen, maar wel

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

Ontmasker de stille doder. Meet uw bloeddruk. Spreek erover met uw arts. Working Group on Cardiovascular Prevention and Rehabilitation

Ontmasker de stille doder. Meet uw bloeddruk. Spreek erover met uw arts. Working Group on Cardiovascular Prevention and Rehabilitation Ontmasker de stille doder Meet uw bloeddruk Spreek erover met uw arts Belgische Cardiologische Liga Working Group on Cardiovascular Prevention and Rehabilitation Een do Wie is toch die sti der, hoezo?

Nadere informatie