Met een elektronische leeromgeving méér baas over eigen onderwijs

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Met een elektronische leeromgeving méér baas over eigen onderwijs"

Transcriptie

1 Het ITS maakt deel uit van de Radboud Universiteit Nijmegen Met een elektronische leeromgeving méér baas over eigen onderwijs Implementatiewijzer Hans van Gennip Frans Eerkens

2 MET EEN ELEKTRONISCHE LEEROMGEVING MÉÉR BAAS OVER EIGEN ONDERWIJS

3 ii Invoeren van een ELO

4

5 Met een elektronische leeromgeving méér baas over eigen onderwijs Implementatiewijzer Hans van Gennip Frans Eerkens Februari 2008 ITS Radboud Universiteit Nijmegen

6

7 De particuliere prijs van deze uitgave is 10,- Deze uitgave is te bestellen bij het ITS, Foto omslag: Nico van Kessel (De bibliotheek van Sonnenborgh - museum & sterrenwacht in Utrecht.) CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK DEN HAAG Gennip, Hans van. Met een elektronische leeromgeving méér baas over eigen onderwijs. / Hans van Gennip & Frans Eerkens - Nijmegen: ITS ISBN NUR 840 Projectnummer: Dit Onderzoek is gefinancierd uit het budget dat het Ministerie van OCW jaarlijks beschikbaar stelt aan de LPC ten behoeve van het Kortlopend Onderwijsonderzoek, dat uitgevoerd wordt op verzoek van het onderwijsveld. Projectnummer: ITS, Radboud Universiteit Nijmegen Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, en evenmin in een retrieval systeem worden opgeslagen, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van het ITS van de Radboud Universiteit Nijmegen. No part of this book/publication may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means without written permission from the publisher. iv Invoeren van een ELO

8 Inhoudsopgave Voorwoord vii Samenvatting en leeswijzer 1 1 Aanleiding en doel Aanleiding: pioniers die verder willen Vraagstelling: hoe invoeren? 4 2 Inhoudelijke richtingwijzers Plaatsbepaling en begrippen Kiezen van ELO: hoe doe je dat? Drie invoeringsfasen Kritische factoren 11 3 In dialoog over zin en onzin van een ELO Wat zijn voordelen en risico s van een ELO? Argumenten: wat spreekt leraren aan? Voorbeelden: gebruiksmogelijkheden van een ELO Risico s en wat er aan te doen 18 4 Succesvol invoeren van een ELO: praktijkervaringen Programmatuur en content Infrastructuur: ict mag niet haperen Kennis, attitude en vaardigheden: een vitaal schakel Aandacht voor de houding van leraren: ervaren nut en eigenaarschap Aandacht voor de houding van leerlingen Aandacht voor scholing: instappen bij leervraag Aandacht voor ondersteuning: op zelfde golflengte Onderwijsvisie: De ELO volgt de onderwijsvisie Leiding geven: faciliteren en beleid Samenwerking: delen Balans: werken aan kritische factoren Kiezen voor open source ELO? 31 Invoeren van een ELO v

9 5 Stimuleren van veranderen: hoe een fase verder te komen Kantelen en dynamiseren: down up Vijf hefbomen om te veranderen 35 6 Implementatiewijzer elektronische leeromgeving Gebruiksaanwijzing De pioniersfase, de start De pilotfase, de tweede fase De brede invoering, naar geïntegreerd gebruik 48 Literatuur 51 Bijlage Verantwoording van de aanpak 53 vi Invoeren van een ELO

10 Voorwoord Deze publicatie maakt deel uit van de reeks Kortlopend Onderwijsonderzoek. Doel van dit onderzoek is de dagelijkse praktijk in scholen te ondersteunen en een handreiking te bieden voor kwaliteitsverbetering. De vraag van het Vossius Gymnasium in Amsterdam vormde de aanleiding voor deze studie. Hoe is het tempo en de mate waarin een elektronische leeromgeving een substantieel onderdeel wordt van het onderwijsproces te versnellen? Om deze vraag te beantwoorden zijn de onderzoekers te rade gegaan bij scholen die ervaring hebben met een elektronische leeromgeving. Gesproken is met voortrekkers die met veel inzet collega s hebben weten te interesseren voor de mogelijkheden van een elektronische leeromgeving. We danken Nico de Boer van het Stedelijk Gymnasium Nijmegen; Jef Colle, Amsterdams Lyceum; Janus Kolen, Dominicus College, Nijmegen; Herman Rigter, Katholiek Lyceum in het Gooi; Jef Schillemans, Pieter Nieuwlandschool Amsterdam; Hans Schoonheim, Barlaeus Gymnasium, Amsterdam. Op de jaarlijkse bijeenkomst van Moodlegebruikers hebben de deelnemers aan de workshop over de implementatie van een ELO bijgedragen aan onze inzichten in het stimuleren van veranderingen op dit vlak. Leraren en leiding van het Vossius Gymnasium hebben zonder voorbehoud getoond hoe zij zich inspannen om hun open source elektronische leeromgeving, Moodle, te laten indalen in school. Behalve bij deze ervaringsdeskundigen zijn veel ideeën opgedaan bij de geïnterviewde experts. We danken voor hun inhoudelijke inbreng: Frans van Hoek van het CINOP; Jan Kees Meindersma van Kennisnet; Willibrord Huisman, IOWO-Radboud Universiteit Nijmegen; Wilfred Rubens, Gilde Opleidingen. Ten slotte, in het bijzonder dank aan Frans Eerkens: een echte leraar-onderzoeker! Hij heeft niet alleen gesprekken gevoerd en onderzoeksmateriaal aangedragen, maar hij heeft ook de denklijnen meegevormd en erop toegezien dat de gebruikte begrippen helder zijn ingevuld. Invoeren van een ELO vii

11 De makers van dit boekje hopen dat de aangereikte ideeën en de tot nadenken prikkelende vragen nuttig zijn voor scholen die met een elektronische leeromgeving hun onderwijs beter willen organiseren. ITS Radboud Universiteit Nijmegen Nico van Kessel Coördinator Nijmegen-AmsterdamConnectie viii Invoeren van een ELO

12 Samenvatting en leeswijzer Deze publicatie gaat over het invoeren van een elektronische leeromgeving (ELO) in het (voortgezet) onderwijs. Op basis van gesprekken met scholen die daar ervaring mee hebben en met experts is in kaart gebracht welke factoren een rol spelen bij het succesvol introduceren van een ELO. Drie fasen Er blijken drie fasen te zijn voor het invoeren van een ELO: de pioniersfase; de pilotfase waarin met projecten wordt gewerkt; de fase van de brede invoering waarin het didactisch gebruik van de ELO geïntegreerd raakt. Kritische factoren In elk van deze fasen vraagt een reeks kritische factoren actieve aandacht. Om er voor te zorgen dat er goed gewerkt kan worden met de ELO, is gerichte actie nodig op de volgende gebieden: de programmatuur ( ELO als gereedschap ) en de inhoud van de ELO ( content ); de ict-infrastructuur; de kennis, attitude en vaardigheden van de betrokkenen: leraren, leerlingen; de visie van de school op onderwijs; het leiding geven aan het proces; het samenwerken, binnen en buiten de school. De samenhang tussen deze factoren moet in het oog worden gehouden om een evenwichtig proces te verwezenlijken. Per gebied worden handelingssuggesties gedaan en vragen aangereikt die kunnen helpen de eigen schoolsituatie in beeld te brengen. Aanbevolen wordt dat het invoeringsproces wordt gecoördineerd of begeleid door een persoon of groep in de school. Leraar centraal Naast de systematische aandacht voor bovenstaande kritische factoren geldt als centraal uitgangspunt dat de aanpak moet aansluiten bij de beleving van leraren. Bovendien dient die aanpak in te spelen op hun behoefte aan handzame werkwijzen en aan praktijkgerichte oplossingen. Er worden daarom argumenten en voorbeelden gepresenteerd die leraren naar verwachting aanspreken. Invoeren van een ELO 1

13 Hefbomen voor verandering Op basis van praktijkervaringen zijn vijf strategische aanpakken naar voren gekomen die leraren kunnen stimuleren om met een elektronische leeromgeving te werken. Deze hefbomen voor verandering zijn: de olievlekwerking, de servicebenadering, het verplichten tot gebruik, het deelnemen aan leernetwerken, het inspireren vanuit de onderwijsvisie. De voor- en nadelen van elk zijn in kaart gebracht. Implementatiewijzer In de implementatiewijzer (hoofdstuk 6) brengen we de eerder afzonderlijk behandelde elementen bij elkaar: de drie invoeringsfasen, het werken aan kritische factoren om binnen een fase de zaken goed te laten verlopen en de hefbomen voor verandering om de groei naar een verdere fase te stimuleren. De implementatiewijzer is bedoeld als handreiking voor coördinatoren en begeleiders van het invoeringsproces van een ELO. Ook schoolleiders treffen nuttige informatie aan over strategische facetten van dit proces. De implementatiewijzer is geen universeel stappenplan. Wel worden er vragen en aandachtspunten naar voren gebracht die de school kunnen helpen een weg te banen bij het invoeren van een elektronische leeromgeving. Praktische leeswijzer Hoofdstuk 6, de implementatiewijzer, is het meest praktische deel van deze publicatie. Wie meteen ter zake wil komen, kan starten met dit hoofdstuk. Bij onduidelijkheden of wanneer de lezer verdieping op een bepaald onderdeel wenst, kan gericht terug gegaan worden naar de betreffende passages in de voorafgaande hoofdstukken. Hoofdstuk 6 laat zich ook lezen als een beknopte samenvatting van de voorafgaande hoofdstukken. 2 Invoeren van een ELO

14 1 Aanleiding en doel 1.1 Aanleiding: pioniers die verder willen De aanleiding voor dit project in het kader van het LPC-onderzoek 1 (Ontwikkelingslijn De school als professionele organisatie ), is een vraag van het Vossius Gymnasium in Amsterdam. Enkele pioniers waren daar enthousiast begonnen met een elektronische leeromgeving (ELO) in het onderwijs. De schoolleiding bood hen faciliteiten en tijd. De voortrekkers constateerden dat van de kant van collega s grote belangstelling bestond voor de praktische mogelijkheden van een ELO. Toch bleef de toepassing van de ELO beperkt, zowel qua gebruikers als wat betreft de mogelijkheden die een ELO biedt. De ELO werd af en toe (thuis) gebruikt door een groep leerlingen op basis van vrijwilligheid en als aanvulling op het reguliere lesprogramma. Daarbij ging het om de functies forum, lessen en testen. In het kader is de toenmalige situatie geschetst. Schets van een pioniersfase De school gebruikt Moodle als ELO. Tot de keuze van deze open source ELO is gekomen na bezoek aan een gebruikersbijeenkomst waarbij het inzichtelijk, logisch karakter en de bedieningseenvoud van de ELO opvielen. Moodle is gratis. In de periode dat de ELO inmiddels is gebruikt, is het gemak en het onderhoudsarme karakter bewaarheid. Als de beheerder een vraag heeft, legt hij die voor aan de actieve gebruikersgroep van Moodle waarna een antwoord binnen enkele uren beschikbaar komt. Het Vossius Gymnasium heeft de opzet eenvoudig gehouden met een sobere vormgeving. V ELO: Vossius Elektronische Leeromgeving, is de naam. Twee natuurkundeleraren hebben een aantal uren beschikbaar gekregen (eerste jaar elk 30, het tweede jaar elk 50 uur op jaarbasis) om Moodle te laten functioneren, collega s hierover te informeren en hen te helpen er gebruik van te maken. Er is al enkele keren een korte introductie gegeven voor belangstellende collega s die dan positief reageren maar er vervolgens niet toekomen om Moodle toe te passen bij hun lessen. Beide natuurkundeleraren en een scheikundeleraar zijn tot op dat moment de enige gebruikers. In de 1½ jaar dat V ELO beschikbaar is, hebben zich ongeveer 600 leerlingen aangemeld. Daarvan zijn enkele tientallen leerlingen regelmatige bezoekers. Dat betreft vooral het gebruik van de forumfunctie waarop deze leerlingen met elkaar kunnen discussiëren over de dingen die hen bezighouden. De natuurkundeleraar heeft enkele keren opdrachten op de ELO geplaatst waarbij leerlingen een probleem moesten oplossen. Deelname door leerlingen was vrijwillig, de deelnemers kregen hiervoor extra punten bij de schriftelijk overhoring. Zo n natuurkundige probleemcasus blijkt bij sommige groepen wel en bij andere niet aan te slaan. Ook is gewerkt met een aantal testvragen ter voorbereiding van een natuurkunde proefwerk. De scheikundedocent plaatst oefenmateriaal en studiewijzers op de ELO. 1 Het Ministerie van OCW stelt jaarlijks een budget beschikbaar aan het LPC ten behoeve van Kortlopend Onderwijsonderzoek dat uitgevoerd wordt op verzoek van het onderwijsveld. Invoeren van een ELO 3

15 De pioniers op het Vossius Gymnasium, Frans Eerkens en Theo Pielage, vroegen zich af welke factoren een rol spelen bij het invoeren van een ELO en hoe eventuele belemmeringen zijn tegen te gaan. Deze kernvraag vormde de basis van de aanvraag voor dit ontwikkelingsgericht onderzoek (eind 2006). Hun aanvraag werd door het LPC gehonoreerd waarna het ITS werd uitgenodigd deze studie uit te voeren. 1.2 Vraagstelling: hoe invoeren? Een elektronische leeromgeving is een 'virtuele' omgeving waarin docenten en leerlingen elkaar kunnen informeren, met elkaar communiceren en samen kunnen leren. Een ELO biedt flexibiliteit doordat het leren op afstand en tijdsonafhankelijk kan plaatsvinden. Een elektronische leeromgeving bevat doorgaans voorzieningen voor communicatie en samenwerking (synchroon en asynchroon), instructie en begeleiding van leerlingen, toetsing, roostering, flexibele leerlingvolgsystemen en administratieve verwerking van leerlinggegevens. Het ITS heeft de volgende vragen aangereikt gekregen. 1. Welke factoren beïnvloeden het tempo en de mate waarin een elektronische leeromgeving (ELO) een substantieel onderdeel wordt van het onderwijsproces op een school voor voortgezet onderwijs? Op welke wijze kan de invoering van een ELO worden versneld? 2. Is de mate van implementatie afhankelijk van het soort ELO dat wordt gebruikt (open source zonder commerciële ondersteuning)? Eerder onderzoek Er is nog relatief weinig onderzoek gedaan naar invoering van ELO s in het voortgezet onderwijs. Ook het Britse Becta (2004) concludeert in What the research says about Virtual Learning Environments dat er nog relatief weinig onderzoek is gedaan naar ELO s in primair en voortgezet onderwijs. Als mogelijke voordelen noemt Becta de flexibiliteit voor de leerling ( anytime, anywhere ), meer motivatie en betrokkenheid bij leerlingen, meer mogelijkheden voor zelfstudie. Op termijn zouden leraren tijd kunnen besparen door lesprogramma s uit te wisselen. Leraren moeten wel nieuwe vaardigheden aanleren zoals het begeleiden van online discussies en het ontwikkelen van webbased content. Uit de Ict-Onderwijsmonitor komt naar voren dat ongeveer tweederde van de scholen voor voortgezet onderwijs voorzieningen heeft voor een elektronische leeromgeving. Op scholen waar dat het geval is, blijkt één op de vijf leraren er regelmatig of vaak gebruik van te maken. De relatief meest benutte functionaliteiten zijn 4 Invoeren van een ELO

16 het aanbieden van lesstof, het aanbieden van materialen of opdrachten voor zelfstudie en leerlingen gezamenlijk opdrachten laten maken. Emans (2005) vindt in een kleinschalig onderzoek bij 37 personen uit het voortgezet onderwijs dat de grootste struikelblokken zijn tijdgebrek om met de ELO te werken en om er materiaal voor te ontwikkelen. Ook merken respondenten op dat het ingewikkelder is en meer tijd kost om met een ELO les te geven. Technische problemen blijken niet echt een barrière te vormen. Doel Doel van dit ontwikkelingsgericht onderzoek is te inventariseren welke factoren in welke fase van het invoeringsproces van een ELO een kritische rol spelen. Verder is het de bedoeling duidelijk te maken waar aangrijpingspunten voor beïnvloeding van dit proces zitten. Dit mondt uit een implementatiewijzer ELO die als handreiking kan dienen voor een school die een ELO invoert of overweegt er een in te voeren. Gevolgde werkwijze Om antwoord te verkrijgen op de onderzoeksvragen en om de implementatiewijzer te ontwikkelen, zijn gesprekken gevoerd met scholen die ervaring hebben met een ELO en met experts. Ook is de literatuur geraadpleegd. In de bijlage staat een verantwoording van de gevolgde aanpak. In wat verder volgt zijn de gegevens en de inzichten uit de interviews verwerkt. Deze vormen het fundament van de tekst. Leeswijzer Wat Hoofdstuk Thema Gaat over Weten 2 Inhoudelijke richtingwijzers Verheldering van begrippen, plaatsbepaling Praten over: beeldvorming 3 In dialoog over een ELO Argumenten die aanspreken, voor- en nadelen, herkenbare gebruikssituaties Wat werkt? 4 Succesvol invoeren van een ELO: ervaringen uit de praktijk Veranderen 5 Stimuleren van dynamiek en overgang naar volgende fase Toepassen 6 Implementatiewijzer Factoren waar rekening mee te houden Vijf hefbomen voor verandering Invoeren van een ELO 5

17 6 Invoeren van een ELO

18 2 Inhoudelijke richtingwijzers Dit hoofdstuk gaat over enkele fundamentele begrippen die dienen als achtergrondinformatie bij het invoeren van een ELO. We gaan ook kort in op het keuzeproces bij een ELO. 2.1 Plaatsbepaling en begrippen De ELO als facilitaire ruggengraat Leren is op heel veel manieren mogelijk. Sommige leeractiviteiten kunnen plaatsvinden met ondersteuning van digitale hulpmiddelen, andere leeractiviteiten staan los daarvan. In het hedendaagse onderwijs gaat het steeds vaker om een combinatie van beide. Een deel van het leren kan plaatsvinden via een elektronische leeromgeving. Dat neemt waarschijnlijk de komende jaren nog toe. Leren op school, organiseer je via een ELO, merkte een expert op. Een doordacht gebruik van een ELO draagt bij aan samenhang in (ict)onderwijsactiviteiten. Het biedt een technisch raamwerk dat inhoudelijke versnippering kan voorkomen. Dat geldt voor ict en onderwijs maar ook voor leeractiviteiten waarbij ict niet direct wordt toegepast. Wat is een ELO? Droste (2003, p. 6) omschrijft de elektronische leeromgeving als: De technische voorzieningen (hardware, software en telecommunicatie infrastructuur) die de interactie faciliteren tussen: 1. het proces van leren; 2. de communicatie die nodig is voor dat leren; 3. de organisatie van dat leren. Volgens Droste moet een elektronische leeromgeving een leerstofdeel bevatten (waarin leerstof en toetsen kunnen worden ondergebracht), een communicatiedeel (voorzieningen voor communicatie en samenwerking) en een organisatiedeel (met bijvoorbeeld mogelijkheden voor het volgen van resultaten en het plannen van leertrajecten). Dat betekent dat binnen de ELO het onderwijsleerproces kan worden georganiseerd en ondersteund, dat informatie kan worden overgedragen en dat communicatie mogelijk is. Invoeren van een ELO 7

19 De ELO in perspectief: leerlingvolgsysteem en portfolio Scholen hebben een schooladministratie en een leerlingvolgsysteem. Sommige scholen werken met een (digitaal) leerlingportfolio. Te verwachten is dat op termijn diverse van deze systemen geïntegreerd worden. De functies van de ELO zijn dan gerelateerd aan digitale portfolio s en aan het digitaal leerlingvolgsysteem. Nu werken deze systemen nog grotendeels los van elkaar. In de toekomst wordt dit waarschijnlijk één geïntegreerd systeem dat de leraar probleemloos ter beschikking staat. Nu zou bij de aanschaf van een ELO de school al kunnen letten op soepele import- en exportmogelijkheden van gegevens en leerinhouden (content) in en uit de ELO. Het is handig als de content die in een systeem is ontwikkeld, ook moeiteloos is over te zetten naar een ander ELO of systeem. Het gebruik van open standaarden is hierbij belangrijk. Zie Ontwikkelingen rond ELO De techniek schrijdt voort, ook bij de elektronische leeromgeving. Het onderstaande, uitvoerige citaat, geeft de mogelijke ontwikkelingen bondig weer. Rubens (2007) beschrijft dezelfde ontwikkeling. Onderstaande informatie is vooral interessant voor ict-coördinatoren. Waar ELO s lange tijd werden opgevat als een geïntegreerde totaal-applicatie is er een duidelijke trend waarneembaar naar een modulaire opbouw (componentenarchitectuur). Dat geldt voor zowel open source ELO s als commerciële ELO-pakketten. De componentenbenadering maakt het mogelijk gespecialiseerde toepassingen aan de ELO toe te voegen die geïntegreerde ELO s ontberen. Ook ondersteunt de componentenbenadering een betere inbedding van de ELO binnen de bredere institutionele ICTomgeving. Het gebruik van open standaarden in een componentenarchitectuur maakt mengvormen mogelijk van open source en closed source software componenten. Binnen de componentenbenadering is er momenteel een verschuiving waar te nemen van applicaties naar services: SOA. Deze benadering identificeert generieke diensten (services) die door verschillende bedrijfsprocessen kunnen worden aangeroepen. Een andere trend is bekend onder de naam Personal Learning Environment: hiermee wordt bedoeld dat gebruikers (studenten, docenten) steeds vaker met elkaar in overleg treden en samenwerken zonder tussenkomst van de institutionele ELO, door gebruik te maken van een groeiend aanbod aan veelal gratis publieke services. Als deze trend doorzet heeft dat grote implicaties voor het denken in termen van institutionele ELO s. Instellingen zullen zich dan moeten beraden op de meerwaarde van hun ELO. (Westera e.a., 2007, p.49). 8 Invoeren van een ELO

20 2.2 Kiezen van ELO: hoe doe je dat? De keuze van een ELO is een belangrijke stap. Droste (2000) geeft aan dat men daarbij een aantal afwegingen moet maken (http://elearning.surf.nl/e-learning/elos/299). Deze afwegingen hebben betrekking op: a. Wat is uw gebruikssituatie? b. Welke eisen stellen leerling, leraren en systeembeheerder? c. Wat voor typen ELO's zijn er op de markt? d. Hoe wilt u de ELO implementeren? Bij de te stellen eisen aan een ELO (ad b) behoren strategische afwegingen die te maken hebben met de intentie van hoe de ELO in te zetten, het klimaat en draagvlak binnen de school, technische en beheersmatige aspecten, de kosten van de ELO als systeem en het gebruik daarvan, de verschillende rollen van toekomstige gebruikers en de eisen die daaruit gesteld moeten worden (Droste, 2000). Westera e.a. (2007) noemen als belangrijke criteria bij de keuze van een nieuwe (open source) ELO: de flexibiliteit, de interoperabiliteit van het systeem, het ondersteunen van verschillende didactische modellen, de didactische functionaliteiten en de mogelijkheden tot inpassing in een service oriented architecture (SOA). Er zijn diverse checklists in omloop die kunnen helpen bij het doelgericht kiezen van een ELO. Zie bijvoorbeeld Droste (2003) of of (in het Engels) Kennisnet: informatie op het ELO-plein Kennisnet heeft een ELO-plein met een beschrijving van een aantal elektronische leeromgevingen. Hierbij wordt ingegaan op: leerruimte; plannen en roosterfuncties; communicatie en samenwerking; lesmateriaal maken en contentbeheer; gebruiksvriendelijkheid; toetsen; kwalificeren; terugkoppeling, volgen leerling; beveiliging; standaarden; technologie. Voorjaar 2008 brengt Kennisnet een geactualiseerd overzicht uit: Koopwijzer Elektronische Leeromgevingen (ELO's). Invoeren van een ELO 9

21 Eén van de geïnterviewde scholen merkte op dat de keuze van een ELO niet over gelaten zou moeten worden aan de ict-coördinator of hobbyisten. Een breed samengestelde projectgroep is nodig om ervoor te zorgen dat rekening gehouden wordt met uiteenlopende perspectieven en wensen. Dikwijls blijkt een eerste schifting gemaakt te worden van ELO s die mogelijk geschikt zijn. Deze lijst bevat in de meeste gevallen vier tot zes ELO s. Vervolgens wordt de globale lijst beperkt tot twee à vier ELO s waaruit aan de hand van een matrix met eisen een keuze wordt gemaakt. Scholen variëren in de mate waarin ze criteria voor de keuze opstellen en hanteren (Nienke de Vries, 2007). Het is raadzaam de kandidaat-elo s in een testomgeving te beproeven alvorens een definitieve keuze te maken. In de interviews is aanbevolen vóór de aanschaf van een ELO één of meer scholen te raadplegen of liever nog te bezoeken die al met een bepaalde ELO aan de slag zijn. Demo s en folders van uitgevers geven nog al eens een te rooskleurig beeld, zo oordeelt men. 2.3 Drie invoeringsfasen Tussen het moment van aanschaffen van een ELO en het adequaat inzetten daarvan door de meeste leraren, zit meestal geruime tijd. Nadat het keuzeproces is afgerond hebben ict-coördinatie, schoolleiding en leraren nog een hele weg te gaan. Het gaat daarbij om het invoeringproces met verschillende fasen. In de literatuur worden fasen onderscheiden die ook in de praktijk van waarde zijn gebleken. Er zijn drie fasen bij invoering van een ELO aan te wijzen (Droste, 2000) 2. a) de pioniersfase, b) de fase van de pilots en c) de brede invoeringsfase. Elke fase heeft eigen karakteristieken waarbij andere factoren bepalend zijn voor het welslagen. In de pioniersfase zijn bijvoorbeeld het enthousiasme van de voortrekkers ( early adopters ), de beschikbare tijd en het functioneren van de technische voorzieningen kritische factoren. Bij een brede invoering speelt de ELO een beduidende rol bij het sturen en ondersteunen van het leerproces. In zo n fase zijn de visie op onderwijs en het benutten van de toegevoegde waarde van ict van belang evenals het maken van collegiale afspraken over didactische werkwijzen en de (her)inrichting van het onderwijsleerproces. 2 Collis & Moonen (2001) maken een onderscheid in vergelijkbare fasen. 10 Invoeren van een ELO

22 Volgens de geïnterviewde experts zijn de drie genoemde fasen voor scholen herkenbaar en hanteerbaar. Scholen zouden veelal eerst de pioniers- en pilotfase moeten doorlopen om tot brede invoering te komen. Een school kan niet te snel gaan en een fase zo maar overslaan. De term invoeringsfasen houdt niet in dat het om processen gaat die op een bepaald moment afgerond zijn. Het werken met een ELO is een doorgaand ontwikkelingsproces. Ook als het werken met een ELO is ingeburgerd, blijven het kritisch volgen van het proces en het zo nodig bijstellen noodzakelijk. Sturing De overgangen van pioniersfase naar de pilotfase en daarna naar brede invoering vragen duidelijke sturing van het proces, eventueel met externe hulp. Een coördinator, procesbegeleider of projectleider, iemand die de vaart er in houdt en leraren kan bewegen mee te werken, is daarbij onontbeerlijk. Een school die van de pionierfase overgaat naar de pilotfase, moet projectmatiger gaan werken en vaststellen wat willen we hoe bereiken? Daarbij wordt vaak een projectteam gevormd. De pioniers van het eerste uur kunnen hierin overigens een prima rol vervullen, naast nieuwe deelnemers. In alle fasen is de schoolleiding een strategisch onmisbare partij. Daarbij gaat het niet alleen om het faciliteren van het proces (tijd, geld), maar ook om het uitdragen van de boodschap dat de inzet van een ELO belangwekkend is voor de school. In hoofdstuk 5 gaan we in op hoe de school kan bevorderen dat stappen gezet worden die leiden van de ene naar de volgende invoeringsfase. 2.4 Kritische factoren Een kritische factor is een noodzakelijk element om een bestaande onderneming tot het gewenste resultaat te brengen. Zonder die kritische factor wordt het einddoel niet of onvoldoende bereikt. Een kritische factor kan zijn het uitvoeren van activiteiten, het inzetten van hulpmiddelen of het vervullen van bepaalde voorwaarden. Een beproefde model om kritische factoren in beeld te krijgen, heet Vier in Balans +. Deze kijkwijzer, ontwikkeld door Kennisnet, geeft de factoren aan die op een evenwichtige wijze aandacht moeten krijgen om ict (en dus ook een ELO) goed binnen de school te benutten 3. Daarbij gaat het om de volgende factoren of randvoorwaarden: 3 Van Batenburg.e.a. (2004) komen tot vergelijkbare randvoorwaarden voor e-learning. Zie ook Verhoeven (2003). Invoeren van een ELO 11

23 visie van de school; kennis, attitude en vaardigheden; de programmatuur en content; de ict-infrastructuur. Deze factoren vragen allemaal gerichte actie waarbij de samenhang in het oog gehouden moet worden. Het vereist ook van het management leiderschap en het scheppen van condities voor ondersteuning en samenwerking met andere professionals. In figuur 2.1 staan al deze factoren afgebeeld. Figuur 2.1 Factoren in Vier in balans + Bron: Vier in Balans Monitor 2007 Werken aan kritische factoren Een belangrijk uitgangspunt van deze studie is dat bij het doorlopen van de drie, eerder beschreven invoeringsfasen van een ELO, gewerkt moet worden aan de factoren uit Vier in Balans +. In elke invoeringsfase van een ELO is het zaak aandacht te besteden aan deze factoren en te werken aan de vervulling van voorwaarden uit Vier in Balans +. De combinatie van invoeringsfasen en kritische factoren levert het inhoudelijk raamwerk voor de implementatiewijzer (hoofdstuk 6). In hoofdstuk 4 beschrijven we aan de hand van de gehouden interviews welke invulling van de factoren in de praktijk goed blijkt te werken. Hefbomen voor verandering Naast genoemde factoren die gericht zijn op het optimaliseren van beoogde situatie in elk van de invoeringsfase, zijn er activiteiten te onderscheiden die mede bepalen of een school van de ene fase naar de andere invoeringsfase komt. Deze veranderingsactiviteiten zijn gericht op het toegroeien naar een volgende fase in de ontwikkeling. In hoofdstuk 5 gaan we in op deze aangrijpingspunten. 12 Invoeren van een ELO

24 Met de in dit hoofdstukken behandelde begrippen is het mogelijk preciezer te gaan kijken naar wat er op scholen kan en moet gebeuren als besloten is een ELO te introduceren. Invoeren van een ELO 13

25 14 Invoeren van een ELO

26 3 In dialoog over zin en onzin van een ELO Zonder actieve betrokkenheid van leraren, komt de toepassing van een ELO niet uit de startblokken. Het is cruciaal dat degene die het proces begeleidt, ruimschoots tijd neemt om naar collega s te luisteren en met hen in gesprek te treden. Dit hoofdstuk bevat inhoudelijke handreikingen voor dergelijke gesprekken. In dit hoofdstuk gaan we in op wat leraren beleven als het gebruik van een ELO ter sprake wordt gebracht. Er komen argumenten op tafel die leraren kunnen aanspreken. Deze argumenten zijn opgetekend in de interviews. 3.1 Wat zijn voordelen en risico s van een ELO? De inzet van een ELO kent een aantal markante voordelen. In overzicht 3.1 is een aantal belangrijke genoemd die in de gesprekken naar voren zijn gekomen. Er zijn ook enkele risico s genoemd waarmee men rekening zou moeten houden (zie ook Batenburg e.a. 2004, p.14). Overzicht 3.1 Voordelen en risico s van de inzet van een ELO Voordelen Een ELO spreekt leerlingen aan, past bij hun leefwereld Altijd en overal toegankelijk, ook van thuis uit Steeds groeiende bron van leermateriaal; behoud van materiaal dat anders kwijt zou raken Alle leermateriaal geordend en overzichtelijk bij elkaar Mogelijkheden voor het aanbieden van extra, verdiepende stof Meerrichtingverkeer is mogelijk, communicatie ( asynchroon ) Stimuleert leraren / secties na te denken over planmatige aanpak van lessen ELO organiseert en structureert de inzet van ict in het onderwijs / de school Risico s Vervagen van de grenzen van de werktijd van leraren Gemakzucht van leerlingen die tijdens de les minder opletten omdat alles is na afloop is na te lezen, te zien of te beluisteren Minder (directe) contacttijd leraar leerling Invoeren van een ELO 15

Didactische meerwaarde van de ELO in het Primair Onderwijs

Didactische meerwaarde van de ELO in het Primair Onderwijs Didactische meerwaarde van de ELO in het Primair Onderwijs Verkenning rondom mogelijkheden, meerwaarde en aandachtspunten 27 januari 2011 NOT Academie Presentatie: Arnout Vree a.vree@avetica.nl www.avetica.nl

Nadere informatie

evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave

evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave ijs arbeid dat a zorg onderwijs zekerheid t enschap rg welzijn obilit eit n beleids- Het ITSmaakt deel uit van de Radboud Universiteit Nijmegen evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave CE

Nadere informatie

Producten en prijzen 2012

Producten en prijzen 2012 Informatica Voortgezet Onderwijs Postbus 38 2410 AA Bodegraven Nederland Tel. 0172-65 09 83 Fax 0172-61 83 15 www.instruct.nl instruct@instruct.nl België www.instruct.be instruct@instruct.be Producten

Nadere informatie

ICT-onderwijsmonitor. Ict-gebruik in les Hans van Gennip Huub Braam Ed Smeets. ORD mei 2005

ICT-onderwijsmonitor. Ict-gebruik in les Hans van Gennip Huub Braam Ed Smeets. ORD mei 2005 ICT-onderwijsmonitor Ict-gebruik in les Hans van Gennip Huub Braam Ed Smeets ICT-onderwijsmonitor Longitudinaal: 1998-2005 Onderwijssectoren Steekproef / populatie Coördinatoren, leraren, (leerlingen)

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

E-learning implementeren. Wilfred Rubens http://www.wilfredrubens.com

E-learning implementeren. Wilfred Rubens http://www.wilfredrubens.com E-learning implementeren Wilfred Rubens http://www.wilfredrubens.com Projectleider, e-learning adviseur, blogger Projectleider, e-learning adviseur, blogger Programma Mijn kijk op e-learning implementeren

Nadere informatie

Informatieavond Byod onderwijs

Informatieavond Byod onderwijs Informatieavond Byod onderwijs Inhoud De maatschappij, onderwijs, de school, de leerling in 2013 Onderzoek van Kennisnet ICT op Canisius Uitgevers en leermateriaal Canisius en laptopondersteund onderwijs

Nadere informatie

Proeftuin Linked Data: Maatwerk in de bovenbouw

Proeftuin Linked Data: Maatwerk in de bovenbouw Proeftuin Linked Data: Maatwerk in de bovenbouw Anne Muller & Eric Welp - SLO Vught, 5 juni 2014 Voorstellen Wie wij zijn Wie jullie zijn Wat de Proeftuin is De Proeftuin Online applicatie voor onderwijs

Nadere informatie

R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders

R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders Door Hartger Wassink R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders De rol van de schoolleiders mag niet onderschat worden. Netwerkleren leidt, als het goed is, tot

Nadere informatie

Uitslag marktonderzoek van de Nederlandse SCORM markt

Uitslag marktonderzoek van de Nederlandse SCORM markt Uitslag marktonderzoek van de Nederlandse SCORM markt Datum: 27 december 2010. Mark van de Haar mark@edia.nl Edia Pagina 1 van 12 Inhoudsopgave Uitslag marktonderzoek van de Nederlandse SCORM markt...

Nadere informatie

BergOp 4.1 Handleiding voor gebruikers

BergOp 4.1 Handleiding voor gebruikers BergOp 4.1 Handleiding voor gebruikers Testversie 1 Praktikon B.V. Postbus 6909 6503 GK Nijmegen www.praktikon.nl tel. 024-3615480 praktikon@acsw.ru.nl fax. 024-3611152 www.bergop.info 2016 Praktikon B.V.

Nadere informatie

Op weg naar een Elektronische Leer Omgeving voor Delta scholen.

Op weg naar een Elektronische Leer Omgeving voor Delta scholen. Op weg naar een Elektronische Leer Omgeving voor Delta scholen. Jan Angevaare Ron Does Sjaak Janssen Joost Adema november 2011 augustus 2012 Op weg naar een elektronische Leer Omgeving voor Delta scholen.

Nadere informatie

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Helder &Wijzer Mijn opdrachten In een kort, blended programma In het kort Voor wie docenten/trainers die blended opdrachten willen leren ontwerpen en ontwikkelen

Nadere informatie

Uw online leerplatform. Slimmer leren

Uw online leerplatform. Slimmer leren Uw online leerplatform Slimmer leren Leer slimmer Blijf vitaal bent een succesvolle organisatie. U past U zich aan nieuwe omstandigheden aan. U wilt dat uw medewerkers inspelen op die veranderingen. Daarom

Nadere informatie

Plan van aanpak: werken met Acadin in je eigen groep en je school

Plan van aanpak: werken met Acadin in je eigen groep en je school Plan van aanpak: werken met Acadin in je eigen groep en je school Inleiding Je wilt gaan werken met Acadin. Het is aan te raden direct met een collega samen te werken. Ook is het goed Acadin als thema

Nadere informatie

Verleg je grenzen! Waarom kiest ú voor het nieuwe Taalblokken? Taalblokken Engels Brochure MBO

Verleg je grenzen! Waarom kiest ú voor het nieuwe Taalblokken? Taalblokken Engels Brochure MBO Brochure MBO Toetsing Figuur 4, toetsing Door de nieuwe aanpak en de goede mix van digitaal lesmateriaal en boeken geeft Taalblokken Engels mij de ruimte om les te geven zoals ik wil. Verleg je grenzen!

Nadere informatie

Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld

Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld reageren bijlagen attenderen printversie Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld Datum 01/02/2007 Auteur publicatie Guus Wijngaards, Jos Fransen, Pieter Swager (INHOLLAND) Titel

Nadere informatie

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek Prof. dr. Perry den Brok Betrokkenen Connect College (opdrachtgever) Kennisnet (subsidie onderzoek) Technische Universiteit Eindhoven

Nadere informatie

Producten en prijzen 2012

Producten en prijzen 2012 Informatica Voortgezet Onderwijs Postbus 38 2410 AA Bodegraven Nederland Tel. 0172-65 09 83 Fax 0172-61 83 15 www.instruct.nl instruct@instruct.nl België www.instruct.be instruct@instruct.be Producten

Nadere informatie

VIDEO-CONFERENCING IN DE NETWERKSCHOOL: ONDERZOEK EN AANBEVELINGEN

VIDEO-CONFERENCING IN DE NETWERKSCHOOL: ONDERZOEK EN AANBEVELINGEN VIDEO-CONFERENCING IN DE NETWERKSCHOOL: ONDERZOEK EN AANBEVELINGEN 1 De Netwerkschool ROC Nijmegen onderzocht de toepassingsmogelijkheden van videoconferencing in de Netwerkschool. Er werd zowel marktonderzoek

Nadere informatie

Peer review in de praktijk

Peer review in de praktijk Rotterdam, maart 2013 Gwen de Bruin Susan van Geel Karel Kans Inhoudsopgave Inleiding Vormen van peer review Wat is er nodig om te starten met peer review? Wat levert peer review op? Succesfactoren Inleiding

Nadere informatie

VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING

VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING 10 VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING En de inzet van technologie vanuit onderwijsgedreven innovatie op scholen in het VO en MBO 10 voordelen van blended learning Blended learning is hot in Nederland. Blended

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012 N W O Fase A Z Jij de Baas Gids voor de Starter Versie 1.2: november 2012 2012 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 School De school Inleiding 2 Doelen 3 Middelen 4 Invoering 5 Uitvoering 6 Jij de Baas:

Nadere informatie

Werken aan kwaliteit oog voor onderwijs in de 21e eeuw

Werken aan kwaliteit oog voor onderwijs in de 21e eeuw inspireren motiveren realiseren Werken aan kwaliteit oog voor onderwijs in de 21e eeuw primair onderwijs Klassewijzer BV Lageweg 14c 9698 BN Wedde T 0597-464483 www.klassewijzer.nl info@klassewijzer.nl

Nadere informatie

Titanpad. Answergarden. Wordle. Tricider. Resultaten Workshop ICT & Aps

Titanpad. Answergarden. Wordle. Tricider. Resultaten Workshop ICT & Aps Titanpad Answergarden Wordle Tricider Resultaten Workshop ICT & Aps Rotterdam, Landelijke Lio-dag 9 februari 2012 Beste student van de lerarenopleidingen economie. Jullie hebben op 9 februari 2012 een

Nadere informatie

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda DOORDRINGEN of Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting DOORDRINKEN Jos Kuppens Henk Ferwerda In opdracht van Ministerie van Veiligheid en Justitie, Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum,

Nadere informatie

9. Gezamenlijk ontwerpen

9. Gezamenlijk ontwerpen 9. Gezamenlijk ontwerpen Wat is het? Gezamenlijk ontwerpen betekent samen aan een nieuw product werken, meestal op een projectmatige manier. Het productgerichte geeft richting aan het proces van kennis

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

PASSIE VOOR ONLINE LEREN. www.profijt.nu

PASSIE VOOR ONLINE LEREN. www.profijt.nu PASSIE VOOR ONLINE LEREN www.profijt.nu WAT IS PROFIJT? Het Praktijkonderwijs heeft behoefte aan een systeem waarin alle dagelijkse processen op een logische wijze en in één platform worden vastgelegd.

Nadere informatie

Informatiepakket Leerlabs

Informatiepakket Leerlabs Informatiepakket Leerlabs Informatiepakket Leerlabs De vraag naar gepersonaliseerd onderwijs en het gebruik van ict in de klas groeit. Veel scholen werken aan initiatieven gericht op gepersonaliseerd leren

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE

ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE Onderwijs zoals we dat vroeger kenden, bestaat al lang niet meer. Niet dat er toen slecht onderwijs was, maar de huidige maatschappij vraagt meer van de leerlingen

Nadere informatie

Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO

Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 1 / 14 Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 2010 Kennisnet.nl Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 2 / 14 Samenvatting Scenario s voor Leren op

Nadere informatie

Leermiddelenbeleidsplan

Leermiddelenbeleidsplan Leermiddelenbeleidsplan School Het 4 e Gymnasium Contactpersoon Anne Marttin Leden werkgroep Estevan Veenstra en Bobby van Essen Versienummer 002 Format leermiddelenbeleidsplan 1 Visie Missie Missie Het

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

SKPO Profielschets Lid College van Bestuur

SKPO Profielschets Lid College van Bestuur SKPO Profielschets Lid College van Bestuur 1 Missie, visie SKPO De SKPO verzorgt goed primair onderwijs waarbij het kind centraal staat. Wij ondersteunen kinderen om een stap te zetten richting zelfstandigheid,

Nadere informatie

ICT-VAARDIGHEDEN DOCENTEN HO

ICT-VAARDIGHEDEN DOCENTEN HO ICT-VAARDIGHEDEN DOCENTEN HO Masterclass ICT-docentprofessionalisering 12 september 2011 Anna Tomson, Erwin Faasse, Peter J. Dekker 1 OPZET 1. Startpunt: HvA-beleid vanaf 2007 Peter 2. Inhoud: Voorbeeld

Nadere informatie

1. Introductie...3 2. Verleden...4 2.1 De ENIAC... 4 2.2 ARPANET... 6

1. Introductie...3 2. Verleden...4 2.1 De ENIAC... 4 2.2 ARPANET... 6 DEEL 1 E-LEARNING IN DE TIJD 1. Introductie...3 2. Verleden...4 2.1 De ENIAC... 4 2.2 ARPANET... 6 3. Heden... 10 3.1 Voor- en nadelen van e-learning...10 3.1.1 Voordelen van e-learning...10 3.1.2 Nadelen

Nadere informatie

Blended Learning met Canvas. De complete e-learning oplossing voor opleidingsinstituten

Blended Learning met Canvas. De complete e-learning oplossing voor opleidingsinstituten Blended Learning met Canvas De complete e-learning oplossing voor opleidingsinstituten Als opleider weet u als geen ander hoe belangrijk het is om kennis snel en succesvol over te dragen. Daarnaast wilt

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Rapport Docent i360. Test Kandidaat

Rapport Docent i360. Test Kandidaat Rapport Docent i360 Naam Test Kandidaat Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Sterkte/zwakte-analyse 3. Feedback open vragen 4. Overzicht competenties 5. Persoonlijk ontwikkelingsplan Inleiding Voor u ligt het

Nadere informatie

Samen werken aan betere zorg. Handreiking voor begeleiding van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten

Samen werken aan betere zorg. Handreiking voor begeleiding van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten Samen werken aan betere zorg van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 Participatie van cliënten... 4 De rol van de cliëntenraad in verbetertrajecten... 6 Het stappenplan:

Nadere informatie

Sita (VWO2) Aaron Sams. Natuurkunde en Flipping the Classroom

Sita (VWO2) Aaron Sams. Natuurkunde en Flipping the Classroom Natuurkunde en Flipping the Classroom De lespraktijk van een natuurwetenschappelijk vak zoals natuurkunde bestaat gewoonlijk uit klassikale instructie, practicum en het verwerken van opdrachten. In de

Nadere informatie

Achtergrond:uitgangspunt 11/20/2012. ENW-project Professionaliseringspakket voor ELO s in het secundair onderwijs

Achtergrond:uitgangspunt 11/20/2012. ENW-project Professionaliseringspakket voor ELO s in het secundair onderwijs 1 ENW-project Professionaliseringspakket voor ELO s in het secundair onderwijs Prof. dr. T. Schellens Leen Casier Veerle Lagaert Prof. dr. B. De Wever Prof. dr. M. Valcke 2 ENW-project Professionaliseringspakket

Nadere informatie

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Inhoud 1. Inleiding 2 De Wmo-werkplaats 2 Schets van de context 2 Ontwikkelde producten 3 2. Doel onderzoek

Nadere informatie

ict-infrastructuur Eisen aan een toekomstvaste Formuleer functionele ict-wensen van bestuur en scholen met deze checklist!

ict-infrastructuur Eisen aan een toekomstvaste Formuleer functionele ict-wensen van bestuur en scholen met deze checklist! Eisen aan een toekomstvaste ict-infrastructuur Formuleer functionele ict-wensen van bestuur en scholen met deze checklist! Heb je tips, aanvullingen of ervaringen binnen jouw bestuur? Laat het weten op

Nadere informatie

Informatieavond laptoponderwijs

Informatieavond laptoponderwijs Informatieavond laptoponderwijs Inhoud De maatschappij, onderwijs, de school, de leerling in 2012 Onderzoek van Kennisnet ICT op Canisius Uitgevers en leermateriaal Canisius en laptopondersteund onderwijs

Nadere informatie

Leergang Opleidingsmanagement

Leergang Opleidingsmanagement Leergang Opleidingsmanagement Voor Trainingscoördinatoren Opleidingsmanagers Leidinggevenden met opleidingstaken Hoe kan ik gezond verstand plannen onderbouwen met bewezen modellen en inzichten? Hoe overtuig

Nadere informatie

Succesvol implementeren

Succesvol implementeren Succesvol implementeren Waarom begeleiding bij implementeren? Idealiter wordt een verandering op een school ingezet vanuit de onderwijsvisie. Deze veranderingen zijn veelal geformuleerd in het schoolplan

Nadere informatie

Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren.

Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren. Basisschool De Buitenburcht Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren. Dit is de beknopte versie van het schoolplan 2015-2019 van PCB de Buitenburcht in Almere. In het schoolplan

Nadere informatie

Onderzoek Passend Onderwijs

Onderzoek Passend Onderwijs Rapportage Onderzoek passend onderwijs In samenwerking met: Algemeen Dagblad Contactpersoon: Ellen van Gaalen Utrecht, augustus 2015 DUO Onderwijsonderzoek drs. Liesbeth van der Woud drs. Tanya Beliaeva

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

Agenda publiek- private tafels Doorbraakproject Onderwijs en ict

Agenda publiek- private tafels Doorbraakproject Onderwijs en ict Inleiding Dit document beschrijft de 10 thema s die samen de agenda voor de publiek- private tafels voor het Doorbraakproject Onderwijs en ict vormen. Deze agenda is samengesteld op basis van de input

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") PROJECT & TEAM WORK. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen ) PROJECT & TEAM WORK. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") PROJECT & TEAM WORK Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie.

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

Elektronische leeromgeving en didactiek. Wilfred Rubens http://www.slideshare.net/wrubens

Elektronische leeromgeving en didactiek. Wilfred Rubens http://www.slideshare.net/wrubens Elektronische leeromgeving en didactiek Wilfred Rubens http://www.slideshare.net/wrubens Programma Wat is een ELO? Voorbeelden Didactiek en ELO Voorbeelden leeractiviteiten in een ELO Functionaliteiten

Nadere informatie

Eindverslag Academische Opleidingsschool Sophianum, juni 2011

Eindverslag Academische Opleidingsschool Sophianum, juni 2011 Eindverslag Academische Opleidingsschool Sophianum, juni 2011 Welke middelen kan een docent tijdens zijn les gebruiken / hanteren om leerlingen van havo 4 op het Sophianum meer te motiveren? Motivatie

Nadere informatie

Leraar basisonderwijs LB

Leraar basisonderwijs LB Leraar basisonderwijs LB Functiewaardering: 43343 43333 43 33 Salarisschaal: LB Werkterrein: Onderwijsproces -> Leraren Activiteiten: Beleids- en bedrijfsvoeringsondersteunende werkzaamheden, overdragen

Nadere informatie

Producten en prijzen 2013 GPS Nederlands GPS Duits GPS Engels

Producten en prijzen 2013 GPS Nederlands GPS Duits GPS Engels Nederlands - Duits - Engels Navigeren op maat Producten en prijzen 2013 GPS Nederlands GPS Duits GPS Engels www.instruct.nl 1 Inhoudsopgave Maak kennis met GPS Taal Pag. 3 Opbouw en inhoud van de methoden

Nadere informatie

TECHNOLOGIE IN DE ZORG

TECHNOLOGIE IN DE ZORG TECHNOLOGIE IN DE ZORG MET DE MAATWERKMODULES VAN ZORGTECHNIEK LIMBURG ZIJN UW OPLEIDINGEN IN ÉÉN KLAP UP-TO-DATE KENNISMAKING ZORGTECHNOLOGIE ZORG OP AFSTAND ONDERSTEUNENDE TECHNOLOGIEËN EN HULPMIDDELEN

Nadere informatie

competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan

competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan Samenwerken Omgevingsgericht/samenwerken Reflectie en zelfontwikkeling competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan Competentieprofiel stichting Het Driespan, (V)SO

Nadere informatie

Profielschets. Teamleider vwo bovenbouw

Profielschets. Teamleider vwo bovenbouw Profielschets Teamleider vwo bovenbouw Rotterdam, 2016 Profielschets Teamleider vwo bovenbouw (LD) Libanon Lyceum Omvang: 1,0 fte met een beperkte lesgevende taak. Vooraf Het Libanon Lyceum in Rotterdam

Nadere informatie

Voorwoord. Nienke Meijer College van Bestuur Fontys Hogescholen

Voorwoord. Nienke Meijer College van Bestuur Fontys Hogescholen 3 Voorwoord Goed onderwijs is een belangrijke voorwaarde voor jonge mensen om uiteindelijk een betekenisvolle en passende plek in de maatschappij te krijgen. Voor studenten met een autismespectrumstoornis

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken en Werken Anno Nu

Het Nieuwe Werken en Werken Anno Nu Het Nieuwe Werken en Werken Anno Nu Ardis Organisatie Ontwikkeling Het Nieuwe Werken en Werken Anno Nu Ardis Organisatie Ontwikkeling Na een afspraak niet terug naar kantoor, maar door naar huis waar je

Nadere informatie

Regeling ontwikkelen en gebruiken van streaming media in het MBO projectplan Drenthe College 5 maart 2007

Regeling ontwikkelen en gebruiken van streaming media in het MBO projectplan Drenthe College 5 maart 2007 1 / 5 Regeling ontwikkelen en gebruiken van streaming media in het MBO Projectplan Auteur(s) Versienummer Datum Hilbert van der Duim Margriet Dunning en Jan Bos Willem Karssenberg 1.0 5 maart 2007 2 /

Nadere informatie

BABZ-opleiding Basisjaar en Specialisatie Burgerzaken

BABZ-opleiding Basisjaar en Specialisatie Burgerzaken www.segment.nl BABZ-opleiding Basisjaar en Specialisatie Burgerzaken Investeren in uw persoonlijk vakmanschap 3 Samen studeren in een vaste groep 3 Persoonlijke benadering 3 Gemotiveerde studenten 3 Enthousiaste

Nadere informatie

W onen en W erken op het W eb in het ZML

W onen en W erken op het W eb in het ZML W onen en W erken op het W eb in het ZML Product 9: PR plan Datum: 27 juni 2007 Auteur: Stichting Kennisnet I CT op school P rojectregeling contentontw ikkeling (voortgezet) speciaal onderw ijs P rojectpartners:

Nadere informatie

Open & Online. De (mogelijke) rollen van bibliotheken. Onderwijs

Open & Online. De (mogelijke) rollen van bibliotheken. Onderwijs Open & Online De (mogelijke) rollen van bibliotheken Onderwijs Enthousiasme om mee te werken aan het onderzoek De opkomst hier vandaag Vragen en nieuwsgierigheid Leidraad met vragen opgesteld Telefonische

Nadere informatie

ICT-beleidsplan 1. INLEIDING...2 2. MISSIE EN VISIE...3 3. DOELEN...4 4. PLAN VAN AANPAK...4 5. EVALUATIE EN TERUGKOPPELING...5

ICT-beleidsplan 1. INLEIDING...2 2. MISSIE EN VISIE...3 3. DOELEN...4 4. PLAN VAN AANPAK...4 5. EVALUATIE EN TERUGKOPPELING...5 ICT-beleidsplan 1. INLEIDING...2 2. MISSIE EN VISIE...3 2.1 ICT-VISIE...3 2.2 AMBITIE VAN DE RSG...3 3. DOELEN...4 3.1 LEREN OVER COMPUTER...4 3.2 WERKEN MET COMPUTER...4 3.3 LEREN DOOR MIDDEL VAN COMPUTER...4

Nadere informatie

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis s-gravenhage, 2015 Omslagfoto Het voorbereiden van renovatiewerkzaamheden

Nadere informatie

Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter

Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter Wat is leerkracht? Stichting leerkracht is een organisatie van enthousiaste experts uit het onderwijs en bedrijfsleven die scholen helpt in het ontwikkelen

Nadere informatie

Inhoud: Schoolplan 2015-2019. Verantwoording. Motto, missie, visie, overtuigingen. Doelen. Samenvatting strategisch beleid van de vereniging

Inhoud: Schoolplan 2015-2019. Verantwoording. Motto, missie, visie, overtuigingen. Doelen. Samenvatting strategisch beleid van de vereniging Schoolplan 2015-2019 Inhoud: Verantwoording Motto, missie, visie, overtuigingen Doelen Samenvatting strategisch beleid van de vereniging 21 e eeuwse vaardigheden Schematische weergave van de vier komende

Nadere informatie

Competentieprofiel voor coaches

Competentieprofiel voor coaches Competentieprofiel voor coaches I. Visie op coaching Kwaliteit in coaching wordt in hoge mate bepaald door de bijdrage die de coach biedt aan: 1. Het leerproces van de klant in relatie tot diens werkcontext.

Nadere informatie

RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL 'PATER VAN DER GELD'

RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL 'PATER VAN DER GELD' RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL 'PATER VAN DER GELD' School : basisschool 'Pater van der Geld' Plaats : Waalwijk BRIN-nummer : 13NB Onderzoeksnummer : 94513 Datum schoolbezoek : 12 juni

Nadere informatie

Massive Open Online Courses voor de professionele ontwikkeling van medewerkers. Wilfred Rubens http://www.wilfredrubens.com

Massive Open Online Courses voor de professionele ontwikkeling van medewerkers. Wilfred Rubens http://www.wilfredrubens.com Massive Open Online Courses voor de professionele ontwikkeling van medewerkers Wilfred Rubens http://www.wilfredrubens.com EMMA Pilots MOOCs Meerdere talen #EUMoocs Aggregator http://europeanmoocs.eu/

Nadere informatie

Rondleiding door de digitale omgeving op www.tumult.nl en alle mogelijkheden om er een activerende les mee te geven

Rondleiding door de digitale omgeving op www.tumult.nl en alle mogelijkheden om er een activerende les mee te geven Tumult Kick-off Voor wie: Docenten die (voor het eerst) aan de slag gaan met het lesmateriaal van Tumult. NB Ook andere docenten van de school zijn van harte welkom! Samen een goede start van het schooljaar

Nadere informatie

Lessen ICT-Lyceum Studeren op afstand - Een verbindingsconcept

Lessen ICT-Lyceum Studeren op afstand - Een verbindingsconcept Lessen ICT-Lyceum Studeren op afstand - Een verbindingsconcept Situatie De ICTopleidingen van het Deltion staan op nummer 1 in de MBO-keuzegids. Hierdoor trekt de opleiding studenten uit een groot deel

Nadere informatie

Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog

Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog Anne-Marie Poorthuis en Sjanneke Werkhoven De netwerkmultiloog is een methode om veel mensen in een organisatie te betrekken bij een organisatiethema

Nadere informatie

Agenda. Verbetering inductiefase beginnende leraren NIEUWSBRIEF, APRIL 2013

Agenda. Verbetering inductiefase beginnende leraren NIEUWSBRIEF, APRIL 2013 NIEUWSBRIEF, APRIL 2013 Agenda 23 april 2013: Informatiebijeenkomst Tweedegraads PLUS Op dinsdag 23 april 2013 is er van 15.30 17.30 uur een informatieve bijeenkomst voor geïnteresseerde docenten. Locatie:

Nadere informatie

Minimumstandaard ICT, ten aanzien van. - voorzieningen binnen de school. - de medewerkers

Minimumstandaard ICT, ten aanzien van. - voorzieningen binnen de school. - de medewerkers Minimumstandaard ICT, ten aanzien van - voorzieningen binnen de school - de medewerkers DDS, januari 2011 Inleiding In dit document wordt de minimum standaard voor ICT beschreven. Alle DDS scholen streven

Nadere informatie

Hét centrale startportaal voor het onderwijs!

Hét centrale startportaal voor het onderwijs! Hét centrale startportaal voor het onderwijs! Mijn Omgeving Online (kortweg MOO) is een complete, persoonlijke digitale leer- en werkomgeving met sociale functionaliteiten. Door de modulaire opbouw kan

Nadere informatie

SWPBS en HGW in curriculum lerarenopleiding

SWPBS en HGW in curriculum lerarenopleiding SWPBS en HGW in curriculum lerarenopleiding Inleiding Het LEOZ (Landelijk Expertisecentrum Onderwijs en Zorg) is een samenwerkingsproject van: Fontys Hogescholen, Opleidingscentrum Speciale Onderwijszorg,

Nadere informatie

Whitepaper Flipping the Classroom. Mei 2012. IT-Workz B.V. 1

Whitepaper Flipping the Classroom. Mei 2012. IT-Workz B.V. 1 Whitepaper Flipping the Classroom Mei 2012 IT-Workz B.V. 1 Voorwoord In het hedendaags onderwijs is men continu op zoek naar mogelijkheden het onderwijs te verrijken en studenten te motiveren tijdens het

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Marjoleine Hanegraaf (NMI bv) & Frans van Alebeek (PPO-AGV), december 2013 Het benutten van bodembiodiversiteit vraagt om vakmanschap van de teler. Er is

Nadere informatie

ipad enquête - ouders - 18 reacties (van 29 ouders)!

ipad enquête - ouders - 18 reacties (van 29 ouders)! 18 responses View all Publish analytics 18 responses ipad enquête - ouders - 18 reacties (van 9 ouders) Summary View all responses Publish analytics In welke mate ziet u uw zoon of dochter de ipad thuis

Nadere informatie

Visie ICT bij de SJB. Waarom, wie, wat, wanneer en hoe? Werkgroep ICT Jenaplanscholen Bollenstreek

Visie ICT bij de SJB. Waarom, wie, wat, wanneer en hoe? Werkgroep ICT Jenaplanscholen Bollenstreek Visie ICT bij de SJB Waarom, wie, wat, wanneer en hoe? 1 Missie, visie en strategie Ambitie? Doelen? Plannen? Kennisstand organisatie? Budget? 2 Kikker- of Vogelperspectief? conservatie Missie? innovatie

Nadere informatie

Wat doe jij op de eerste schooldag in 2015???

Wat doe jij op de eerste schooldag in 2015??? Wat doe jij op de eerste schooldag in 2015??? ROC in verandering Doel van de structuurverandering: goed, kleinschalig en betrokken onderwijs organiseren/faciliteren Nu overgangsfase van een oude, naar

Nadere informatie

Lesgeven aan groep 7 en 8

Lesgeven aan groep 7 en 8 Lesgeven aan groep 7 en 8 Heeft u uw ervaring in de onder- of bovenbouw van de basisschool en gaat u nu (of binnenkort) lesgeven aan groep 7 of 8, dan zult u zich wellicht verbazen over de manier waarop

Nadere informatie

Managers en REC-vorming ----- GEEN VOORUITGANG ZONDER VOORTREKKERS

Managers en REC-vorming ----- GEEN VOORUITGANG ZONDER VOORTREKKERS @ ----- Managers en REC-vorming ----- AB ZONDER VOORTREKKERS GEEN VOORUITGANG De wereld van de REC-vorming is volop beweging. In 1995 werden de eerste voorstellen gedaan en binnenkort moeten 350 scholen

Nadere informatie

360 graden feedback formulier

360 graden feedback formulier 360 graden feedback formulier Je bent gevraagd om feedback te geven door middel van dit formulier. Het doel van dit onderzoek is: Aangeven waar Tessa Persijn na haar vierdejaarsstage op het koning Willem

Nadere informatie

FUWA-VO Voorbeeldfunctie docent LD Type 1

FUWA-VO Voorbeeldfunctie docent LD Type 1 FUWA-VO Voorbeeldfunctie docent LD Type 1 Functie-informatie Functienaam Docent LD Type 1 Salarisschaal 12 Functiebeschrijving Context De werkzaamheden worden uitgevoerd binnen een instelling voor voortgezet

Nadere informatie

Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8

Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8 Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8 2014, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: Augustus 2014 ISBN: 978-94-91998-03-4

Nadere informatie

Post HBO opleiding Management in Zorg en Welzijn

Post HBO opleiding Management in Zorg en Welzijn Zorg en Welzijn Algemeen De post-hbo opleiding Management in Zorg en Welzijn is een opleiding van 1,5 jaar voor mensen met een afgeronde hbo-opleiding die werkzaam zijn in de sector zorg en welzijn en

Nadere informatie

Loopbaanoriëntatie en begeleiding voor decanen en mentoren

Loopbaanoriëntatie en begeleiding voor decanen en mentoren Loopbaanoriëntatie en begeleiding voor decanen en mentoren Loopbaanoriëntatie staat in het voortgezet onderwijs volop in de belangstelling. De VO raad ziet loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB) als

Nadere informatie

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen.

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Zelfstandig werken Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Visie Leerlinggericht: gericht op de mogelijkheden van

Nadere informatie

3D-PROJECT HOOGEVEEN !!! Talentontwikkeling door wetenschap en techniek. Kansen zien is. De aanpak

3D-PROJECT HOOGEVEEN !!! Talentontwikkeling door wetenschap en techniek. Kansen zien is. De aanpak 3D-PROJECT HOOGEVEEN Rotaryclub Staphorst-Reestland Kansen zien is Er is een tekort aan technici en zonder goede technici is het lastig innoveren en zonder innovatie komen duurzame ontwikkelingen niet

Nadere informatie