LEREN BEHEREN VAN HET FAMILIEVERMOGEN VOOR VOLGENDE GENERATIES. Johan Lambrecht en Diane Arijs

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "LEREN BEHEREN VAN HET FAMILIEVERMOGEN VOOR VOLGENDE GENERATIES. Johan Lambrecht en Diane Arijs"

Transcriptie

1 LEREN BEHEREN VAN HET FAMILIEVERMOGEN VOOR VOLGENDE GENERATIES Johan Lambrecht en Diane Arijs Onderzoek uitgevoerd in opdracht van het Instituut voor het Familiebedrijf Mei 2004

2 INHOUDSOPGAVE LIJST VAN FIGUREN...vi LIJST VAN TABELLEN...vii Woord vooraf...x SAMENVATTING EN ZEVEN AANBEVELINGEN... xii Inleiding..xiii 1. Wat behelst familievermogen?...xiv 2. Emotionele kant van rijk zijn...xv 3. Rol van de erflater-overdrager...xvi 3.1 Doorgeven van de familiewaarden... xvii 3.2 Financiële opvoeding... xviii 3.3 Verwachtingen en druk... xix 4. Rol van de erfgenaam-opvolger...xx 5. Overleg over het familievermogen...xx 6. Beheer van het familievermogen... xxii 7. Overdracht van het familievermogen...xxiii 8. Zeven aanbevelingen... 1 DEEL 1: EEN DUIK IN DE LITERATUUR Wat behelst familievermogen? Spiritueel kapitaal Financieel kapitaal Menselijk kapitaal Familiaal kapitaal Structureel kapitaal Sociaal kapitaal Intellectueel kapitaal Het individuele familielid Door de lens van de erflater Verwachtingen Te hoge verwachtingen Oorzaken van te hoge verwachtingen Drie soorten verwachtingen Onrealistische en gezonde verwachtingen Opvoeding Waaruit bestaat een goede opvoeding door rijke ouders? Wat moeten rijke ouders vermijden in de opvoeding? ii

3 Aandachtspunten voor ouders bij de opvoeding door kinderverzorgsters Wijze van vermogensoverdracht Voorbereidende opleiding over de erfenis Het dilemma van hoeveel ouders best nalaten aan hun kinderen Op welke leeftijd zijn kinderen klaar voor hun erfenis? Door de lens van de erfgenaam Gevoelens Groeiproces van het kind Welke gevoelens? Oorzaken Antwoorden en oplossingen Relaties Levenspartner Vrienden De familie Vier uitdagingen Erkenning van andere vormen van rijkdom Invloed van de familiestichter Druk van het familiebeeld Verstandhouding binnen de familie Beheer van het familievermogen door de familie Doelen Missie van de familie Investeringsfilosofie Bestuurssysteem De familievergadering De familiebank De family office De stichting Werkinstrumenten Intergenerationele financiële planning Balans en inkomensstaat van de familie DEEL 2: EIGEN KWANTITATIEF ONDERZOEK Inleiding Kenmerken van de respondenten Perceptie van rijkdom Rijk zijn voor mij en mijn familie Beeld over rijke mensen Interesse voor het familiebedrijf Het familiebedrijf thuis Een familiebedrijf in de naaste familie (broers/zussen/nonkels/tantes/grootouders) Persoonlijkheid en gevoelens iii

4 4.1 Uitspraken Doelen Waardebesef van geld Gevoelens Financiële opvoeding Communicatie over geld en financiële zaken in de familie Zakgeld Algemene opvoeding Kenmerken Invloed op levensstijl Vakantiejobs of weekendwerk Geld voor het goede doel en vrijwilligerswerk Geld geven aan een goed doel Vrijwilligerswerk Beheer van het familievermogen Oorsprong familierijkdom Overleg over het familievermogen Vertrouwenspersonen Beheerders van het familievermogen Overdracht van het familievermogen Bij wijze van samenvatting: terugblik op de zeven facetten van familievermogen en de rol van de opvoeding Financieel kapitaal Intellectueel kapitaal Spiritueel kapitaal Sociaal kapitaal Familiaal kapitaal Structureel kapitaal Menselijk kapitaal Multivariate analyse Profilering volgens vermogensstatus en familiebedrijf Naar een verklarend model voor de voortzetting van het familiebedrijf thuis DEEL 3: EIGEN KWALITATIEF ONDERZOEK Inleiding Kenmerken van de praktijkgevallen Wat wordt verstaan onder familievermogen? Rol van de overdrager(s) Meegeven van waarden in de opvoeding Aanleren van waardebesef van geld Open en eerlijke communicatie Formaliseren van het overleg Afbakening verantwoordelijkheden en taken Geen dwang Overdrager wordt coach iv

5 4. Rol van de opvolger(s) Studies Leerschool binnen of buiten het familiebedrijf Op initiatief van de opvolger Communicatie en familieband Wijze van overdracht familievermogen Wanneer hoeveel overdragen? Formeel karakter van de overdracht Inwinnen van extern advies Informeren van jongere generatie Beheer van het familievermogen Overleg over het beheer van het familievermogen Externe raadgevers Beheer door de eigen familie Samenvattende tabel LIJST MET REFERENTIES LIJST VAN BIJLAGEN v

6 LIJST VAN FIGUREN Figuur 1: Zeven facetten van familievermogen... 7 Figuur 2: Waarden in de opvoeding door rijke ouders Figuur 3: Elementen van een financiële opvoeding Figuur 4: Te vermijden elementen in de algemene opvoeding Figuur 5: Te vermijden elementen in de financiële opvoeding Figuur 6: Gevoelens van rijke erfgenamen Figuur 7: Oorzaken van de verstoorde psychologische gevoelens bij erfgenamen Figuur 8: Antwoorden en oplossingen vi

7 LIJST VAN TABELLEN Tabel 1: Kenmerken van de respondenten Tabel 2: Aantallen volgens vermogensstatus en het al dan niet hebben van een familiebedrijf thuis (N = 837) Tabel 3: Aantallen volgens vermogensstatus en het al dan niet voortzetten van het familiebedrijf thuis (N = 186) Tabel 4: Eigen perceptie van rijk zijn volgens vermogensstatus en bezit familiebedrijf thuis Tabel 5: Perceptie van rijk zijn door familie volgens vermogensstatus en bezit familiebedrijf thuis Tabel 6: Vergelijking top-vijf tussen 'rijk zijn' voor mij en mijn familie volgens vermogensstatus en bezit familiebedrijf thuis Tabel 7: Eigen perceptie van 'rijk zijn' volgens vermogensstatus en voortzetting familiebedrijf thuis Tabel 8: Perceptie van 'rijk zijn' door de familie volgens vermogensstatus en voortzetting familiebedrijf thuis Tabel 9: Vergelijking top-vijf tussen 'rijk zijn' voor mij en mijn familie volgens vermogensstatus en voortzetting familiebedrijf thuis Tabel 10: Beeld over rijken volgens vermogensstatus en bezit familiebedrijf thuis (kolompercentages) Tabel 11: Beeld over rijken volgens vermogensstatus en voortzetting familiebedrijf thuis (kolompercentages) Tabel 12: Motivatie om later het familiebedrijf van de ouders voort te zetten volgens vermogensstatus Tabel 13: Motivatie om later het familiebedrijf van de ouders voort te zetten volgens de graad van generatie van het familiebedrijf Tabel 14: Redenen om later het familiebedrijf van de ouders niet voort te zetten volgens vermogensstatus Tabel 15: Naaste familieleden hebben een eigen bedrijf volgens vermogensstatus en bezit familiebedrijf thuis vii

8 Tabel 16: Naaste familieleden hebben een eigen bedrijf volgens vermogensstatus en voortzetting van het familiebedrijf thuis Tabel 17: Redenen om het familiebedrijf in naaste familie wel respectievelijk niet te willen voortzetten Tabel 18: Uitspraken over persoonlijkheid volgens vermogensstatus en bezit familiebedrijf thuis Tabel 19: Oorzaken van een goed waardebesef van geld volgens vermogensstatus en bezit familiebedrijf thuis Tabel 20: Gevoelens tegenover de financiële situatie thuis volgens vermogensstatus en bezit familiebedrijf thuis Tabel 21: 'Wordt er openlijk over geld en financiële zaken gepraat in de familie? volgens vermogensstatus en bezit familiebedrijf thuis (kolompercentages) Tabel 22: Startleeftijd voor het krijgen van zakgeld (N = 675) Tabel 23: Kenmerken van de algemene opvoeding volgens vermogensstatus en bezit familiebedrijf thuis Tabel 24: Motivatie voor vakantiejobs en weekendwerk volgens vermogensstatus en bezit familiebedrijf thuis Tabel 25: Motivatie om geld te geven aan een goed doel volgens vermogensstatus en bezit familiebedrijf thuis Tabel 26: Oorsprong familierijkdom volgens bezit familiebedrijf thuis Tabel 27: Gevoelens bij de oorsprong van de familierijkdom volgens bezit familiebedrijf thuis Tabel 28: 'Hoe weet ik dat mijn familie vermogend is?' volgens bezit familiebedrijf thuis Tabel 29: Aantal generaties in rijkdom volgens bezit familiebedrijf thuis (kolompercentages) Tabel 30: 'Wat wordt er concreet besproken in familieverband' volgens bezit familiebedrijf thuis Tabel 31: Het hebben van een 'family mission statement' volgens bezit en voortzetting van familiebedrijf thuis viii

9 Tabel 32: Vertrouwenspersonen (buiten de eigen familieleden) voor het familievermogen volgens bezit familiebedrijf thuis Tabel 33: Beheerders van het familievermogen volgens bezit familiebedrijf thuis Tabel 34: Zelf regelmatig contact met financieel adviseurs volgens bezit en voortzetting familiebedrijf thuis Tabel 35: 'Hoe zal het familievermogen aan jou worden doorgegeven?' volgens bezit familiebedrijf thuis Tabel 36: Kans op voortzetting van het familiebedrijf thuis volgens FB in naaste familie, overleg en verwachting van in sporen familie te treden Tabel 37: Kenmerken van de praktijkgevallen Tabel 38: Samenvattende tabel.203 ix

10 Woord vooraf Elke dwaas kan een fortuin maken. Je moet evenwel geniaal zijn om het gemaakte fortuin te kunnen behouden. Op zijn sterfbed in 1877 gaf Cornelius Vanderbilt deze profetische woorden mee aan zijn zoon-william (Vanderbilt II, 1989). Cornelius Vanderbilt, die een gigantisch fortuin had verzameld met het transport via stoomschepen en nadien via het spoor, was toen de rijkste man van de Verenigde Staten. Zijn zoon-william was zes jaar later zelfs de rijkste man ter wereld. Dertig jaar na de dood van Cornelius Vanderbilt behoorde evenwel geen enkele Vanderbilt nog tot de rijkste mensen van de Verenigde Staten. Bijna vijftig jaar na zijn dood stierf een directe afstammeling in armoede. Wanneer 120 afstammelingen van Cornelius Vanderbilt in 1973 voor de eerste maal een familievergadering hielden op de Amerikaanse Vanderbilt-universiteit, was er geen enkele miljonair meer in hun rangen. William Vanderbilt beschouwde geërfd vermogen als een handicap voor geluk. De titel The burdens of wealth ( De lasten van het vermogen ) van een recent artikel in Families in Business geeft ook aan dat het blijkbaar niet steeds een zegen is om te behoren tot een vermogende bedrijfsfamilie (Jaffe, juni/juli 2003). Vele bedrijfsfamilies vragen zich af hoe ze het beheer van het familievermogen voor komende generaties kunnen leren (Aronoff, 1998; Jaffe, december 2003). Met die vraag kondigde de prestigieuze Wharton School-University of Pennsylvania in augustus 2003 een vormingsprogramma voor bedrijfsfamilies aan. Zij stelde dat er weinig kennis voorhanden is om bedrijfsfamilies te helpen die complexe vraag het hoofd te bieden. Met dit onderzoek willen we die lacune aanvullen. Voor het onderzoek maken we gebruik van drie bronnen: literatuur, grootschalige enquête bij studenten en praktijkgevallen van 10 x

11 bedrijfsfamilies. Die drie bronnen delen ook dit onderzoeksrapport in. We openen met een samenvatting van de onderzoeksresultaten en met de aanbevelingen. Op die manier willen we onmiddellijk de aandacht op de essentie vestigen. In dit Woord vooraf passen woorden van oprechte dank aan iedereen die ons met raad en daad heeft bijgestaan. Een aantal personen en instellingen noemen we graag bij naam. Zonder hen was dit onderzoek niet mogelijk geweest. In de persoon van Patrick De Schutter en Jozef Lievens danken we het Instituut voor het Familiebedrijf voor de onderzoeksopdracht en de financiering ervan. Wanneer deze studie zich situeert op braakliggend terrein is dat hun grote verdienste. Patrick De Schutter reageerde constructief op tussentijdse rapporten en was voor de onderzoekers dan ook een heel belangrijk klankbord. Meermaals zette hij ons aan het denken. Via directeur Dirk De Ceulaer en rector Marc Van Hoecke vermelden we graag de Europese Hogeschool Brussel (EHSAL) en de K.U. Brussel voor de stimulerende wetenschappelijke omgeving. We vernoemen de eerstejaars- en laatstejaarsstudenten van EHSAL die meewerkten aan de grootschalige enquête. Ten slotte richten we ons tot de geïnterviewde leden van de tien bedrijfsfamilies. Zij lieten ons delen in hun ervaringen met een gevoelige onderzoeksthematiek. Moge de inbreng van zoveel personen leiden tot een succesvol beheer van het familievermogen voor volgende generaties Johan Lambrecht en Diane Arijs Brussel, mei 2004 xi

12 SAMENVATTING EN ZEVEN AANBEVELINGEN xii

13 Inleiding De onderzoeksthematiek luidt: het leren beheren van het familievermogen voor volgende generaties. Bij wijze van samenvatting maken we in dit deel een vergelijking tussen de drie delen van het werk. De literatuurstudie vormt het eerste deel. Die uiteenzetting is een weergave van de visie van verschillende auteurs over familievermogen, het leren omgaan met en beheren van dat familievermogen door de lens van de erflater en van de erfgenaam en tot slot op het niveau van de familie als één geheel. Het tweede deel (kwantitatief onderzoek) bundelt de resultaten van een schriftelijke bevraging van 876 studenten over de onderzoeksthematiek. Het laatste deel (kwalitatief onderzoek) is de neerslag van individuele gesprekken met 10 bedrijfsfamilies. Deze samenvatting is geweven rond zeven thema s: wat behelst familievermogen, emotionele kant van rijk zijn, rol van de erflateroverdrager, rol van de erfgenaam-opvolger, overleg over het familievermogen, beheer van het familievermogen en overdracht van het familievermogen. Tot slot formuleren we zeven aanbevelingen voor het leren beheren van het familievermogen voor volgende generaties. xiii

14 1. Wat behelst familievermogen? Voor verschillende auteurs omvat het familievermogen meer dan het financiële luik. Zij verwijzen naar nog zes andere facetten: spiritueel kapitaal (familiewaarden), menselijk kapitaal (vaardigheden, motivatie en karakter van erfgenamen), familiaal kapitaal (familieharmonie), structureel kapitaal (bestuursstructuren), sociaal kapitaal (oog voor de gemeenschap) en intellectueel kapitaal (kennis). Gebrekkige aandacht voor de veelzijdigheid van het familievermogen kan het behoud ervan voor komende generaties hypothekeren. In het kwantitatieve onderzoek koppelt 78 % van de studenten rijk zijn aan veel geld hebben en 62,9 % aan veel materiële bezittingen hebben. We geven voor de andere facetten van het familievermogen de antwoorden van de vermogende studenten met een familiebedrijf thuis (FBrijk) en van de deelgroep die het familiebedrijf wil voortzetten (FBrijkVtz): Spiritueel kapitaal (familiewaarden) Menselijk kapitaal - Zelfvertrouwen - Doorzetter Familiaal kapitaal (goede familieband) Structureel kapitaal - Formeel overleg over familievermogen - Family mission statement Sociaal kapitaal (sociale verantwoordelijkheid) Intellectueel kapitaal (veel intellectuele kennis hebben) FBrijk FBrijkVtz 21,4 % 18,5 % 59,3 % 69,2 % 92,7 % 96,3 % 17,9 % 22,2 % 22,9 % 23,1 % 9,7 % 17,7 % 16,7 % 7,4 % 29,8 % 33,3 xiv

15 Van de vermogende studenten die het familiebedrijf thuis willen voortzetten, haalt amper 18,5 % familiewaarden aan als betekenis van rijk zijn. Ze geven wel familiewaarden vaker (42,3 %) aan als rijk zijn voor hun familie. Het is opvallend dat de studenten met een familiebedrijf thuis aangeven dat hun familie rijk zijn vooral vereenzelvigt met verantwoordelijkheid voor het behoud van het familievermogen, terwijl dat bij henzelf ontbreekt in hun top-vijf betekenissen van rijk zijn. In de helft van de praktijkgevallen duikt naast het financiële luik ook een of meer van de volgende elementen op als familievermogen: de fierheid over het familiebedrijf en over de familienaam, de familiewaarden en de familieband. In één praktijkgeval haalt de vader spontaan aan dat het familievermogen een verantwoordelijkheid inhoudt. Hij verwijst naar het belang van de opvoeding en opleiding van de opvolgers. Voor hem is het familievermogen in de eerste plaats de familiewaarden. 2. Emotionele kant van rijk zijn De gevoelens van erfgenamen tegenover en ten gevolge van hun rijkdom worden uitvoerig beschreven in de literatuur. Volgende gevoelens komen aan bod: lage eigenwaarde, doelloosheid, gebrekkige motivatie, gebrek aan zelfdiscipline, schaamte en schuldgevoelens. De oorzaak van die verstoorde psychologische ontwikkeling wordt voornamelijk in de schoenen van de vermogende ouders geschoven: materiële compensatie voor hun afwezigheid, te hoge verwachtingen stellen en taboesfeer rond het familievermogen. xv

16 De grootschalige enquête bij de studenten weerlegt die negatieve gevoelens bij vermogende erfgenamen. Vergeleken met de vermogende respondenten duiden de niet-vermogende meer aan dat ze niet weten wat ze willen bereiken in hun leven. De vermogende studenten met familiebedrijf thuis hebben beduidend meer zelfvertrouwen. Zij geven ook het meest aan dat ze fier zijn over de financiële situatie thuis. De nietvermogende respondenten hebben veeleer een neutraal gevoel tegenover de financiële situatie van hun familie. Niemand van de vermogende studenten had schuldgevoelens wegens zijn/haar rijkdom. Toch blijkt dat de vermogende studenten zich willen bewijzen, wat wel strookt met de literatuur. Zij verwijzen beduidend meer naar zich willen bewijzen als motief voor vakantie- of weekendwerk. Daarenboven kampt een derde van de respondenten (zowel vermogend als niet-vermogend) met faalangst. Tijdens de interviews geven de overdragers noch de opvolgers blijk van negatieve gevoelens tegenover of wegens hun financiële situatie. Enkele overdragers en opvolgers stippen aan dat ze het familievermogen als een verantwoordelijkheid ervaren. 3. Rol van de erflater-overdrager We onderscheiden doorgeven van de familiewaarden, financiële opvoeding, en verwachtingen en druk. xvi

17 3.1 Doorgeven van de familiewaarden De invloed van rijkdom op het leven van jonge erfgenamen kan positief zijn, op voorwaarde dat die rijkdom samen met de familiewaarden wordt overgedragen. De erfgenamen moeten de familiewaarden meekrijgen in hun opvoeding. In de literatuur over de opvoeding van verantwoordelijke kinderen in rijke milieus vinden we dat liefdadigheid deel moet uitmaken van de familiewaarden. Het kan de erfgenamen een tevreden gevoel bezorgen tegenover hun rijkdom. Het kwantitatieve onderzoek leert dat enkel de vermogende studenten die het familiebedrijf thuis willen voortzetten familiewaarden in de top-vijf betekenissen van rijk zijn voor hun familie aangeven. In hun eigen top-vijf komen familiewaarden niet voor. Voor de meeste vermogende respondenten is een family mission statement onbekend. Het al dan niet schenken van geld aan een goed doel verschilt niet significant volgens het al dan niet vermogend zijn. De vermogende studenten die zelf reeds geld geven aan een goed doel doen dat beduidend meer vanuit een schuldgevoel. Uit de interviews blijkt dat de overdragers veel nadruk leggen op het meegeven van waarden in de opvoeding, zoals hard werken voor geld en bescheidenheid. Die waarden dringen voornamelijk via het voorbeeldgedrag van de ouders in de poriën van de jonge generatie. In twee praktijkgevallen zijn de familiewaarden schriftelijk vastgelegd. In twee praktijkgevallen engageert de vermogende familie zich voor liefdadigheid. In één praktijkgeval doet de familie aan liefdadigheid vanuit de overtuiging dat rijk zijn een verantwoordelijkheid voor de wereld inhoudt. xvii

18 3.2 Financiële opvoeding De literatuur leert dat de erfenis van een groot familievermogen een zegen kan blijven, wanneer naast het financiële kapitaal ook de wijsheid wordt meegegeven hoe het te gebruiken. Die wijsheid moet in de opvoeding meegegeven worden. De erfgenamen moeten in de financiële wereld ingeleid worden. De studenten zijn positief over hun financiële opvoeding. Zij ervaren bijna allemaal dat ze een goed waardebesef van geld hebben. De vermogende respondenten met een familiebedrijf thuis geven beduidend minder (43,9 %) aan dat het financieel-juridische wereldje een raadsel is voor hen. Desalniettemin is het financieel-juridische wereldje voor bijna de helft van de vermogende respondenten een raadsel. Daarenboven heeft de meerderheid geen contact met financiële raadsmannen en neemt minder dan een derde van de vermogende respondenten zelf deel aan het overleg over het familievermogen. Een minpunt in de financiële opvoeding van vermogende studenten met een familiebedrijf thuis is dat ze beduidend meer antwoorden dat ze gewoon meer geld aan hun ouders vragen als hun zakgeld vroegtijdig op is. Bovendien zeggen zij beduidend minder dat ze steeds een langere periode met hun zakgeld moeten rondkomen naarmate ze ouder worden. Het aanleren van waardebesef van geld aan de opvolgende generatie is een belangrijk aandachtspunt van de geïnterviewde vermogende overdragers. Dat waardebesef wordt op verscheidene manieren aangeleerd: wijzen op de kostprijs, thuis hard werken en sparen, niet alles gratis geven aan de kinderen en het verplichten tot een vakantiejob. xviii

19 3.3 Verwachtingen en druk Vermogende ouders krijgen de kritiek dat ze een te hoge druk op de schouders van de jonge generatie leggen. Ze stellen zeer hoge verwachtingen en wensen dat hun kinderen, zoals hen, uitblinken. De vermogende studenten met een familiebedrijf thuis antwoorden beduidend meer (ongeveer een derde) dat hun familie verwacht dat ze in haar sporen treden en dat ze een belangrijke familienaam in ere moeten houden. Onze statistische analyse toont aan dat de kans om het familiebedrijf voort te zetten 4,5 keer groter is wanneer de familie verwacht dat de opvolgers in haar sporen treden dan wanneer de familie dat niet verwacht. De meeste kans (70,6 %) op voortzetting van het familiebedrijf thuis doet zich voor wanneer de familie verwacht dat de opvolger in haar sporen treedt, er vaak of geregeld over financiële zaken gepraat wordt met de familie en er een familiebedrijf is in de naaste familie. In de interviews halen zowel de overdragers als de opvolgers aan dat de kinderen zelf mogen kiezen wat ze willen doen in hun leven. In een aantal praktijkgevallen gaat de overdrager nu bewust geen druk uitoefenen op zijn kinderen om het familiebedrijf voort te zetten. Hij heeft vroeger zelf die druk ervaren. Overdragers willen soms dat hun kinderen eerst buitenshuis ervaring opdoen alvorens ze in het familiebedrijf stappen. Overdragers halen daarvoor volgende redenen aan: opvolgers moeten zich eerst elders bewijzen, werkdiscipline aankweken en een bredere kijk krijgen. Opvolgers verwijzen naar volgende redenen voor hun intrede in het familiebedrijf: betrokkenheid, ermee opgegroeid zijn en een moreel plichtsgevoel. xix

20 4. Rol van de erfgenaam-opvolger In de literatuur ligt de klemtoon voor de jonge erfgenamen op het opbouwen van zelfvertrouwen en ontwikkelen van doorzettingsvermogen. Uit de schriftelijke vragenlijst blijkt dat vermogende studenten met een familiebedrijf thuis het meest (bijna 60 %) aangeven dat ze veel zelfvertrouwen hebben. Ruim 90 % van de vermogende respondenten beweert een doorzetter te zijn. Uit de interviews leiden we nog andere taken voor de opvolger af. Voor de opvolgers zelf primeren de studies. In zes praktijkgevallen behoort het leren kennen van het familiebedrijf tot de opdracht van de opvolgers. In vier praktijkgevallen staan de overdragers erop dat de opvolgers eerst buitenshuis ervaring opdoen. 5. Overleg over het familievermogen In de literatuur overheerst het beeld dat het familievermogen nog in de taboesfeer zit. In ons kwantitatief onderzoek zegt bijna 40 % van de vermogende studenten die het familiebedrijf willen voortzetten dat hun familie geen overleg pleegt over het familievermogen. Indien er een familiebedrijf is, beoogt de familie met dat overleg het behoud van het familievermogen. Indien er geen familiebedrijf is, dan is het vermijden van familieconflicten het doel van het overleg. Dat overleg is veeleer informeel. Slechts een derde van de vermogende studenten neemt zelf deel aan dat overleg. xx

21 Slechts bij 36,9 % van de vermogende respondenten met een familiebedrijf vertelde hun familie dat ze vermogend zijn. Zij leiden dat vaker af uit de gedragingen van hun familie en uit contact met de buitenwereld. De taboesfeer hangt nog rond het familievermogen in de helft van de praktijkgevallen. Het familievermogen wordt er niet besproken met de jongere generatie en soms zelfs niet tussen de leden van de overdragende generatie onderling. In de helft van de praktijkgevallen worden er evenwel familiebijeenkomsten georganiseerd die dat overleg een formeler karakter geven. Vanaf de leeftijd van 18 à 20 jaar neemt de jonge generatie deel aan dat overleg. De interviews bevestigen de bevinding uit de literatuur en uit het kwantitatieve onderzoek dat een open communicatie met opvolgers over geld en financiële zaken in het algemeen makkelijker ligt dan overleg over het eigen familievermogen. De bedrijfsfamilies halen de volgende redenen aan om het overleg over het familievermogen in een formeel kleedje te steken: - Vermijden van onherstelbare conflicten en samen zoeken naar een consensus bij meningsverschillen. - Betrekken van alle familieleden (ook niet-actieven en schoonfamilie over alle generaties heen), zodat het een echte familiezaak blijft en alle familieleden zich emotioneel eigenaar voelen. - Anticiperen op mogelijke veranderingen en problemen in de toekomst. - Krijgen en houden van alle familieneuzen in dezelfde richting. - Zorgen voor openheid en vermijden van verborgen agenda s. xxi

22 - Geven van een voorsprong aan de jongere generatie in het professionele leven. - Vereeuwigen van de familiewaarden. - Voorbereiden op mogelijke overdracht. - Behouden van eigendom van het familiebedrijf. - Doorbreken van taboe. De volgende gebeurtenissen hebben de bedrijfsfamilies aangezet tot het formaliseren van het overleg: - Uitbreiden van het aantal aandeelhouders. - Aanwezigheid van verschillende familietakken in het bedrijf. - Het huidige tijdperk van luxe en overvloed kan familiewaarden en waardebesef van geld in vergeethoek duwen. - Volgen van seminaries en ervaringsuitwisseling met andere familiebedrijven. - Contacten tussen financieel adviseurs en de jongere generatie, waardoor de oudere generatie makkelijker over familievermogen kan overleggen met de jongere familieleden. 6. Beheer van het familievermogen Verschillende auteurs menen dat elke familie haar missie moet opstellen. Die omvat de waarden, de doelstellingen, de geschiedenis van de familie en het gekozen beleidssysteem. Opdat de familie zich naar de familiewaarden zou oriënteren en er gezamenlijke beslissingen kunnen genomen worden, is er nood aan een bestuurssysteem. De literatuur verwijst naar de familievergadering, de familiebank en de family office. xxii

23 De schriftelijke optekening van de familiewaarden is voor de meerderheid van de respondenten onbekend terrein. De vermogende studenten met een familiebedrijf thuis geven het meest aan (29 %) dat alle generaties samen beslissen over het vermogen, zonder hulp van financiële raadsmannen. De jonge generatie heeft zelf geen regelmatig contact met financieel adviseurs. Indien vermogend en geen familiebedrijf thuis gebeurt het beheer van het familievermogen het meest door een bank. Slechts in twee praktijkgevallen kiest de familie ervoor om het familievermogen uitsluitend door de familie zelf te laten beheren. De meeste praktijkgevallen kloppen aan bij een externe raadgever voor het beheer van het familievermogen. De opvolgende generatie heeft doorgaans geen contact met die externen. De financieel directeur van het familiebedrijf wordt meermaals geopperd als mogelijke leermeester voor de jonge generatie. In één praktijkgeval wordt veel belang gehecht aan het uitwisselen van ervaringen met andere familiebedrijven. 7. Overdracht van het familievermogen Het dilemma van hoeveel na te laten aan de erfgenamen krijgt veel aandacht in de literatuur. Er zijn overdragers die welbewust slechts een klein deel van het familievermogen overdragen, om het zelfvertrouwen en de motivatie van de jonge erfgenamen niet te ondermijnen. Toch kan de erfenis van een groot vermogen een zegen blijven, als voldoende aandacht wordt besteed aan de psychologische kant van geld. Het concept trust, waarbij de erfenis volgens vooraf bepaalde voorwaarden vrijkomt, en een stapsgewijze overdracht worden verdedigd in de literatuur. Cruciaal is dat de erfgenamen al vroeg ingelicht worden over xxiii

24 de wijze en omvang van overdracht van het familievermogen. Zo kunnen ze zich mentaal en financieel-technisch voorbereiden. Meer dan de helft van de vermogende studenten is niet op de hoogte van hoe het familievermogen aan hen zal worden overgedragen. Daarnaast geven de vermogende studenten aan dat die overdracht zal plaatsvinden bij sterfgeval of via een stapsgewijze overdracht voor welbepaalde doelen (studies, aankoop huis, ). Tijdens de interviews horen we vaak dat de overdracht een geleidelijk proces is. Het belang van een vroegtijdige regeling van de overdracht wordt door twee overdragers benadrukt. Problemen moeten immers voorzien en opgelost worden wanneer het nog kan. Voor sommige overdragers is het belangrijk dat de erfgenamen eerst op eigen benen leren staan. De meeste overdragers en opvolgers benadrukken dat het een eerlijke verdeling moet zijn. De helft van de families in de praktijkgevallen winnen extern advies in voor de regeling van de overdracht. De objectiviteit en expertise van de adviseurs, het vermijden van conflicten en een eerlijke verdeling zijn daarvoor de redenen. In een aantal praktijkgevallen is de verdeling van de aandelen al formeel geregeld via een aandeelhoudersovereenkomst of een holdingstructuur. In drie praktijkgevallen is de erfregeling via een administratiekantoor in Nederland uitgewerkt. In drie praktijkgevallen is de opvolgende generatie niet betrokken, noch ingelicht over de erfregeling. xxiv

LEREN BEHEREN VAN HET FAMILIEVERMOGEN VOOR VOLGENDE GENERATIES. Johan Lambrecht en Diane Arijs

LEREN BEHEREN VAN HET FAMILIEVERMOGEN VOOR VOLGENDE GENERATIES. Johan Lambrecht en Diane Arijs LEREN BEHEREN VAN HET FAMILIEVERMOGEN VOOR VOLGENDE GENERATIES Johan Lambrecht en Diane Arijs Onderzoek uitgevoerd in opdracht van het Instituut voor het Familiebedrijf Mei 2004 INHOUDSOPGAVE LIJST VAN

Nadere informatie

De gouden rugzak Waardevolle inzichten over vermogende families

De gouden rugzak Waardevolle inzichten over vermogende families De gouden rugzak Waardevolle inzichten over vermogende families Annexum Academy 1 april 2014 Agenda 1. Guidato Family Office 2. One million dollar questions 3. Amerikaans onderzoek 4. Onderzoek Vermogensoverdracht

Nadere informatie

Verwerven, vererven, verderven in drie generaties

Verwerven, vererven, verderven in drie generaties Familiebedrijven Verwerven, vererven, verderven in drie generaties Welke konijnen kunnen uit de hoge vermogenshoed komen? door mr. R.N.J. Kamp en mw.drs. M.D.C. Kuijpers Als een vermogen is opgebouwd,

Nadere informatie

Administratie Diamant Politie

Administratie Diamant Politie De resultaten van drie onderzoeksprojecten van het SOMA Dossier Administratie Diamant Politie We hebben de lezers steeds op de hoogte gehouden van de onderzoeks- projecten van het SOMA. We zijn dan ook

Nadere informatie

FAMILIEVERMOGEN MOET EEN ZEGEN ZIJN

FAMILIEVERMOGEN MOET EEN ZEGEN ZIJN ANTWERP MANAGEMENT SCHOOL HEEFT EEN FAMILY WEALTH INSTITUTE FAMILIEVERMOGEN MOET EEN ZEGEN ZIJN Veel ondernemende families willen zich professioneel laten begeleiden om hun patrimonium samen te houden,

Nadere informatie

7. Hoe vermijdt u dat uw vermogen bij uw schoonfamilie terechtkomt?

7. Hoe vermijdt u dat uw vermogen bij uw schoonfamilie terechtkomt? 7. Hoe vermijdt u dat uw vermogen bij uw schoonfamilie terechtkomt? 7.1. Wat is het? Als u aan vermogens- en successieplanning doet, wilt u ervoor zorgen dat uw vermogen bij uw eigen familie (met name

Nadere informatie

7 tips om uw familiebedrijf succesvol door te geven aan de volgende generatie. Een samenvatting van de Family Business Happening.

7 tips om uw familiebedrijf succesvol door te geven aan de volgende generatie. Een samenvatting van de Family Business Happening. 7 tips om uw familiebedrijf succesvol door te geven aan de volgende generatie. Een samenvatting van de Family Business Happening. Familiebedrijven spelen overal ter wereld een belangrijke rol in onze economie.

Nadere informatie

gaan. Van belang is dat we er op een goede manier mee leren omgaan.

gaan. Van belang is dat we er op een goede manier mee leren omgaan. Over geluk, angst en weerbaar zijn Ouders willen hun kinderen opvoeden tot weerbare mensen. De laatste jaren is hier meer aandacht voor. De samenleving wordt steeds complexer, aan kinderen worden veel

Nadere informatie

Niet familiale managers in het. familiebedrijf

Niet familiale managers in het. familiebedrijf Niet familiale was het bijzonder boeiend en actueel onderwerp van de 9de dag van het georganiseerd door IFB (Instituut voor het Familiebedrijf) en bezieler Prof. Jozef Lievens. Deze dag van het is dan

Nadere informatie

VISIE PEDAGOGISCH PROJECT

VISIE PEDAGOGISCH PROJECT VISIE PEDAGOGISCH PROJECT van daltonschool De Kleine Icarus Algemene visie De opdracht van daltonschool De Kleine Icarus bevat naast het onderwijskundig eveneens een maatschappelijk aspect Wij brengen

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Weet jij in welke opzichten jij en je partner een prima relatie hebben en in welke opzichten je nog wat kunt verbeteren? Na het doen van de test en het lezen van de resultaten,

Nadere informatie

Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen

Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen Onderzoek over de planning van de bedrijfsoverdracht uitgevoerd met de steun van Agentschap Ondernemen: Executive summary Prof. dr. Tensie Steijvers drs. Ine Umans Universiteit

Nadere informatie

Je doel behalen met NLP.

Je doel behalen met NLP. Je doel behalen met NLP. NLP werkt het beste als al je neurologische niveaus congruent zijn. Met andere woorden: congruent zijn betekent wanneer je acties en woorden op 1 lijn zijn met je doelen, overtuigingen,

Nadere informatie

Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland

Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland Beste pleegouder, U heeft aangegeven graag op de hoogte gehouden te

Nadere informatie

Enquête rond het familiebedrijf in België

Enquête rond het familiebedrijf in België www.pwc.be Enquête rond het familiebedrijf in België December 2010 Kernbevindingen 1. 1 op 2 respondenten ziet overheidsbeleid en regulering als één van de voornaamste externe uitdagingen voor hun onderneming.

Nadere informatie

Hoe maakt een onderneming optimaal gebruik van het menselijk kapitaal?

Hoe maakt een onderneming optimaal gebruik van het menselijk kapitaal? White paper Hoe maakt een onderneming optimaal gebruik van het menselijk kapitaal? Deze white paper wordt u gratis aangeboden door De Valk Leadership Company Datum: 1 januari 2013 Versie: 2.0 Auteur: Guido

Nadere informatie

Testimonials 13. Hoofdstuk 1. Onderzoek Vermogens overdracht in Nederland 15

Testimonials 13. Hoofdstuk 1. Onderzoek Vermogens overdracht in Nederland 15 Testimonials 13 Hoofdstuk 1. Onderzoek Vermogens overdracht in Nederland 15 1.1 Erfenis: lust of last? 15 1.2 Verwerven, vererven en verderven in drie generaties 16 1.3 Wat is vermogensoverdracht en wanneer

Nadere informatie

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid!

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! Door: Nathalie van Spall De onzichtbare werkelijkheid wacht om door onze geest binnengelaten te worden.

Nadere informatie

De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg

De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg Claire Meire 2014 Een sterveling draagt zijn ouders op zijn schouders. Of niet op zijn schouders. In zijn binnenste. Zijn leven lang moet

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

narratieve zorg Elder empowering the elderly

narratieve zorg Elder empowering the elderly narratieve zorg Elder empowering the elderly huisbezoek 1: KENNISMAKING - 2 - KENNISMAKING - huisbezoek 1- a kennismaking huisbezoek 1: KENNISMAKING a vertrouwelijkheid individueel in teamverband naar

Nadere informatie

Competenties verbonden aan het ComPas

Competenties verbonden aan het ComPas Competenties verbonden aan het ComPas 5 kerncompetenties en 8 erg waardevol competenties 1. Kunnen samenwerken... 2 2. Contactvaardig zijn... 3 3. Inlevingsvermogen/empathie bezitten... 4 4. Zelfreflectie...

Nadere informatie

Hoe mantelzorger en patiënt elkaar kunnen ondersteunen

Hoe mantelzorger en patiënt elkaar kunnen ondersteunen Hoe mantelzorger en patiënt elkaar kunnen ondersteunen Turnhout 21 maart 2009 door Anne Dedry Beleidsmanager Zorg & Wonen. t Was even schrikken. Kwart van Belgen lijdt aan chronische pijn schrijft De Standaard.

Nadere informatie

Confidence. Stress Vragenlijst I: Wat geeft de meeste Stress? 1/6

Confidence. Stress Vragenlijst I: Wat geeft de meeste Stress? 1/6 ABN-AMRO: 53.77.64.011 Giro: 787 27 27 Stress Vragenlijst I: Wat geeft de meeste Stress? Naam: Confidence psychologisch adviesbureau Datum: Instructies: Kruis bij elk van de onderstaande antwoorden het

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2005 2006 30 413 Regels betreffende pensioenen (Pensioenwet) Nr. 5 NOTA VAN VERBETERING Ontvangen 25 januari 2006 In het voorstel van wet (stuk nr. 2) worden

Nadere informatie

Het besturen van een familie en een bedrijf

Het besturen van een familie en een bedrijf Het besturen van een familie en een bedrijf Een familiebedrijf runnen is als jongleren. De doelstellingen van het bedrijf groei en goede resultaten realiseren moeten worden afgewogen tegen de behoeften

Nadere informatie

GIDS VOOR OUDERS. Zippy s Vrienden. Sociaal-emotioneel leren

GIDS VOOR OUDERS. Zippy s Vrienden. Sociaal-emotioneel leren GIDS VOOR OUDERS Zippy s Vrienden Sociaal-emotioneel leren PARTNERSHIP FOR Good mental health for children - for life www.zippysvrienden.nl Op onze website vindt u uitgebreide informatie over het Zippy

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting

SAMENVATTING. Samenvatting Samenvatting In deze studie is de relatie tussen gezinsfunctioneren en probleemgedrag van kinderen onderzocht. Er is veelvuldig onderzoek gedaan naar het ontstaan van probleem-gedrag van kinderen in de

Nadere informatie

ING, partner van familiale ondernemers

ING, partner van familiale ondernemers ING, partner van familiale ondernemers Familiebedrijven, de motor van de economie Leidt u een familiebedrijf? Familiebedrijven professionaliseren In België vertegenwoordigen familiebedrijven maar liefst

Nadere informatie

Interviewvragen DRIJFVEREN

Interviewvragen DRIJFVEREN Interviewvragen DRIJFVEREN Achter iemands persoonlijke intrinsieke motivatoren komen is niet makkelijk. Hoe geeft iemand op zijn eigen wijze uiting aan zijn drijfveren? De enige manier om hierachter te

Nadere informatie

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Mensen zoeken hulp omdat ze overhoop liggen met zichzelf of met anderen. Dit kan zich op verschillende manieren uiten. Sommige mensen worden

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 1997 192 Wet van 17 april 1997 tot wijziging van bepalingen van verschillende wetten in verband met de erkenning van de vrijheid van levensovertuiging

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

LIGT JE CEO 's NACHTS WAKKER?

LIGT JE CEO 's NACHTS WAKKER? LIGT JE CEO 's NACHTS WAKKER? Waarom lukt de integratie van change management, lean thinking ed. bij de ene organisatie wel en blijft er bij een andere alleen maar chaos over? Waarom gaan medewerkers bij

Nadere informatie

Leef je Leven met Zin!

Leef je Leven met Zin! Leef je Leven met Zin! Geef zin aan het Leven, dan geeft het Leven zin aan jou Voor veel mensen is werk belangrijk. Niet alleen als bron van inkomen, maar ook als middel om je zelf te ontwikkelen en te

Nadere informatie

DE KRACHT VAN JE ADEM tijdens de zwangerschap en als bevallingsmethode

DE KRACHT VAN JE ADEM tijdens de zwangerschap en als bevallingsmethode DE KRACHT VAN JE ADEM tijdens de zwangerschap en als bevallingsmethode The Mysticus DE KRACHT VAN JE ADEM, tijdens de zwangerschap en als bevallingsmethode Inhoudsopgave Inleiding 3 Wat is Transformational

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Motivatie: presteren? Of toch maar leren?

Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Arjan van Dam Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Een van de lastigste opgaven van managers is werken met medewerkers die niet gemotiveerd zijn. Op zoek naar de oorzaken van het gebrek aan motivatie,

Nadere informatie

Motiveren om te leren

Motiveren om te leren Motiveren om te leren Een succesvol opleidingsbeleid is afhankelijk van verschillende factoren. De keuze van een goede opleidingsaanbieder speelt een rol, net zoals een grondige behoeftedetectie en de

Nadere informatie

Presentatie kwalitatief onderzoek beleving respondenten moestuinproject Asten - Someren

Presentatie kwalitatief onderzoek beleving respondenten moestuinproject Asten - Someren Presentatie kwalitatief onderzoek beleving respondenten moestuinproject Asten - Someren Dia 1: Hallo allemaal en welkom bij mijn presentatie. Ik heb onderzoek gedaan bij Moestuin d n Erpel in Someren.

Nadere informatie

Beoordelingsformulieren

Beoordelingsformulieren Beoordelingsformulieren In elke prestatie zitten zoals hierboven uiteengezet (p. 81) vijf elementen verpakt. Het Takenblad is daarop gebaseerd. Om elk van die vijf elementen grondig te kunnen beoordelen

Nadere informatie

Als ontslag dreigt of al realiteit is.. Crisis en transitie in de levensloop

Als ontslag dreigt of al realiteit is.. Crisis en transitie in de levensloop Als ontslag dreigt of al realiteit is.. Crisis en transitie in de levensloop Het leven is. CRISIS BEDREIGING of KANS? Crisis 危 机 Gevaar 危 险 会 Kans 机 CRISIS EN TRANSITIE Hoe daarmee om te gaan? Crisis

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

BEGINSELEN VAN EUROPEES FAMILIERECHT BETREFFENDE OUDERLIJKE VERANTWOORDELIJKHEID

BEGINSELEN VAN EUROPEES FAMILIERECHT BETREFFENDE OUDERLIJKE VERANTWOORDELIJKHEID BEGINSELEN VAN EUROPEES FAMILIERECHT BETREFFENDE OUDERLIJKE VERANTWOORDELIJKHEID PREAMBULE Erkennende dat ondanks de bestaande verschillen in de nationale familierechten er evenwel een toenemende convergentie

Nadere informatie

Financiële opvoeding. September 2007

Financiële opvoeding. September 2007 Financiële opvoeding September 2007 Inhoud INHOUD... 1 1 INLEIDING... 2 1.1 AANLEIDING... 2 1.2 METHODE VAN ONDERZOEK... 2 1.3 ACHTERGRONDVARIABELEN... 3 LEESWIJZER... 4 2 ZAKGELD EN KLEEDGELD... 5 2.1

Nadere informatie

Dag 1. IAB-opleiding Onafhankelijk bestuurder maart-mei 2015

Dag 1. IAB-opleiding Onafhankelijk bestuurder maart-mei 2015 IAB-opleiding Onafhankelijk bestuurder maart-mei 2015 Dag 1 Brussel 12/3/2015 Gent 19/3/2015 Module 1 - Corporate governance JOZEF LIEVENS 6u30 Deze module behandelt corporate governance in het licht van

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Charter collectieve rechten en plichten

Charter collectieve rechten en plichten Charter collectieve rechten en plichten Van Begeleid Wonen Zennestreek vzw het voor Personen met een ( VAPH) (erkenningsnummer 409200333) Ons adres: In dit charter leggen we duidelijk uit hoe we werken

Nadere informatie

Communicatie en overleg

Communicatie en overleg Communicatie en overleg Doelstellingen Kerncompetenties K1 K2 K3 K4 K5 K6 K7 Zich op de hoogte stellen van en discreet omgaan met gegevens over de leerling. Aan ouders/verzorgers informatie en advies verschaffen

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie

E-LEARNING. Beroepsoriëntatie 2014/2015. HEART4HAPPINESS Eva Hendrix s1081296

E-LEARNING. Beroepsoriëntatie 2014/2015. HEART4HAPPINESS Eva Hendrix s1081296 E-LEARNING Beroepsoriëntatie / HEARTHAPPINESS Eva Hendrix s896 Voorwoord De zoektocht naar geluk is zo oud als de mensheid zelf en heeft in de loop van de geschiedenis verschillende vormen aangenomen.

Nadere informatie

Counseling opleiding, lesmaand 6

Counseling opleiding, lesmaand 6 Counseling opleiding, lesmaand 6 Inhoudsopgave Les 6a Doordringen tot de kern Socrates Les 6b Functioneren Functioneringsschema De filosoof De machine als metafoor In beweging zijn Het bewuste functioneren

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling Families onder druk Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen Drs. Ibrahim Yerden Probleemstelling Hoe gaan Marokkaanse en Turkse gezinsleden, zowel slachtoffers als plegers om met huiselijk

Nadere informatie

Rapport Persoonlijke Flexibiliteit

Rapport Persoonlijke Flexibiliteit Rapport Persoonlijke Flexibiliteit Naam Adviseur Jan Voorbeeld Adviseur van Organisatie Datum 28/01/2015 Inleiding Persoonlijke flexibiliteit is uw vermogen om met grote uitdagingen en veranderingen in

Nadere informatie

365 Wonderdagen. Marianne WilliaMson. Uitgeverij de Zaak

365 Wonderdagen. Marianne WilliaMson. Uitgeverij de Zaak 365 Wonderdagen Marianne WilliaMson Uitgeverij de Zaak oorspronkelijke titel: a Year of MiraCles, Daily Devotions and Reflections Copyright 2013 Marianne Williamson Copyright 2015 Uitgeverij de Zaak Published

Nadere informatie

Handboek gedragscodes voor leerkrachten, directie en ouders van Openbaar Onderwijs Alblasserdam

Handboek gedragscodes voor leerkrachten, directie en ouders van Openbaar Onderwijs Alblasserdam 1 Handboek gedragscodes voor leerkrachten, directie en ouders van Openbaar Onderwijs Alblasserdam Doel We vinden het belangrijk om een gedragscode voor leerkrachten, ouders en directie op te stellen, waarin

Nadere informatie

Robert de Vries. Oud DGA van keukenbladenfabriek. Sinds 2006 Register Adviseur Bedrijfsopvolging. Specialisatie: Het Familiebedrijf

Robert de Vries. Oud DGA van keukenbladenfabriek. Sinds 2006 Register Adviseur Bedrijfsopvolging. Specialisatie: Het Familiebedrijf Robert de Vries Oud DGA van keukenbladenfabriek Sinds 2006 Register Adviseur Bedrijfsopvolging Specialisatie: Het Familiebedrijf 2 Wanneer besluit tot overdracht? als men het zat is als de DGA niet meer

Nadere informatie

QUINTA ESSENTIA. 3-daagse workshop. rond persoonlijke vervulling, gezondheid en geluk

QUINTA ESSENTIA. 3-daagse workshop. rond persoonlijke vervulling, gezondheid en geluk QUINTA ESSENTIA 3-daagse workshop rond persoonlijke vervulling, gezondheid en geluk DE KERN VAN DE ZAAK Alleen geluk en welzijn zijn echt. Al het andere verbleekt. De ware juwelen van vervulling, geluk

Nadere informatie

Senior leiderschap en jong talent

Senior leiderschap en jong talent ONDERZOEK Senior leiderschap en jong talent Onderzoek naar een generatiekloof tussen leidinggevenden en jonge professionals. 2010 Upstream Consulting Drs. Dennis Boutkan Drs. Trudie Westen MSc. Jennifer

Nadere informatie

Ouders over kindcentra

Ouders over kindcentra Ouders over kindcentra Oberon, september 2015 Wat vinden ouders eigenlijk van kindcentra? Kennen zij de gedachte achter Kindcentra2020? We besloten om het maar eens aan ze te vragen. Onderzoeksbureau Oberon

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en discussie

Samenvatting, conclusies en discussie Hoofdstuk 6 Samenvatting, conclusies en discussie Inleiding Het doel van het onderzoek is vast te stellen hoe de kinderen (10 14 jaar) met coeliakie functioneren in het dagelijks leven en wat hun kwaliteit

Nadere informatie

Cultuurverandering. Van Oort & Ros Partners bij ontwikkeling. Inhoudsopgave 1. Visie op cultuurverandering 2. Schema Afstemming individu organisatie 5

Cultuurverandering. Van Oort & Ros Partners bij ontwikkeling. Inhoudsopgave 1. Visie op cultuurverandering 2. Schema Afstemming individu organisatie 5 Van Oort & Ros Partners bij Ontwikkeling Adres: Kerkedijk 11, 1862 BD Bergen Website: www.vanoort-ros.nl E-mail: info@vanoort-ros.nl Telefoon: 072-5814749 Cultuurverandering Inhoudsopgave 1 Visie op cultuurverandering

Nadere informatie

WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ?

WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ? WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ? Inhoud Voorwoord 7 1. Hoe stabiel is uw huwelijk? 9 2. Waarom de Liefdesbank nooit sluit 17 3. Waar zij echt niet zonder kan: Genegenheid 33 4. Waar hij echt niet zonder kan:

Nadere informatie

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot.

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Rouw van naastbestaanden van personen met dementie Gerke VERTHRIEST Een pluim voor jou, mantelzorger! We staan stil bij: - Rouwen als iemand nog niet dood

Nadere informatie

Uitkomsten onderzoek bedrijfsoverdracht familiebedrijven. 20 juni 2012

Uitkomsten onderzoek bedrijfsoverdracht familiebedrijven. 20 juni 2012 Uitkomsten onderzoek bedrijfsoverdracht familiebedrijven 20 juni 2012 Samenvatting De waardering van het familiebedrijf vormt een belangrijk obstakel bij de overdracht van de onderneming. Vooral de waardering

Nadere informatie

Factsheet Vrouwen en financiën

Factsheet Vrouwen en financiën Vergroten van financiële zelfredzaamheid AANLEIDING Drie miljoen vrouwen in Nederland zijn niet in staat om zelfstandig in hun levensonderhoud te voorzien. Oftewel zijn niet economisch zelfstandig. Hun

Nadere informatie

RECHTSPRAAKFICHES FAMILIAAL VERMOGENSRECHT

RECHTSPRAAKFICHES FAMILIAAL VERMOGENSRECHT RECHTSPRAAKFICHES FAMILIAAL VERMOGENSRECHT RECHTSPRAAKFICHES FAMILIAAL VERMOGENSRECHT 2 Alain Laurent Verbeke Renate Barbaix Elisabeth Adriaens Elise Goossens Ariadne Van den Broeck (eds.) Rector Roger

Nadere informatie

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld.

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Zelfbeeld Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Een kind dat over het algemeen positief over zichzelf denkt, heeft meer zelfvertrouwen.

Nadere informatie

Vlaanderen is ondernemen. Overname kompas Continuïteit voor je onderneming AGENTSCHAP ONDERNEMEN. AGENTSCHAPONDERNEMEN.be

Vlaanderen is ondernemen. Overname kompas Continuïteit voor je onderneming AGENTSCHAP ONDERNEMEN. AGENTSCHAPONDERNEMEN.be Vlaanderen is ondernemen Overname kompas Continuïteit voor je onderneming AGENTSCHAP ONDERNEMEN AGENTSCHAPONDERNEMEN.be Werken aan de continuïteit van uw onderneming is een heel proces en kan verschillende

Nadere informatie

Prediker 5:9 - Hoe ga ik met geld om?

Prediker 5:9 - Hoe ga ik met geld om? Prediker 5:9 - Hoe ga ik met geld om? Voor preeklezers: ik hoor graag als mijn preek ergens gelezen wordt. Neem dan even contact met mij op: hmveurink@gmail.com. Dan stuur ik ook de bijbehorende powerpoint

Nadere informatie

COMPLEXERE MAATSCHAPPIJ:

COMPLEXERE MAATSCHAPPIJ: COMPLEXERE MAATSCHAPPIJ: NESTEN KRIJGEN DEUKEN OUDERLIJKE STRESS: WEINIG TIJD OM TE COMMUNICEREN. WE GROEIEN UIT ELKAAR EMOTIONELE STRESS: VEEL VERLIESERVARINGEN Even reflecteren naar eigen handelen. Heb

Nadere informatie

WEDERZIJDS WAARDEREN

WEDERZIJDS WAARDEREN WEDERZIJDS WAARDEREN Een kwestie van uiten! 2012. Een e-paper over het belang van wederzijds waarderen als HR aandachtspunt in de veranderende wereld van werk. Met inzichten en tips om waarderen bespreekbaar

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

Dé 14 fundamentele stappen naar geluk

Dé 14 fundamentele stappen naar geluk Dé 14 fundamentele stappen naar geluk Van de Amerikaanse psycholoog Michael W. Fordyce 1. Wees actief en ondernemend. Gelukkige mensen halen meer uit het leven omdat ze er meer in stoppen. Blijf niet op

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

DE WERKING VAN ONZE RAAD VAN BESTUUR: EEN GEDEELDE DIAGNOSE

DE WERKING VAN ONZE RAAD VAN BESTUUR: EEN GEDEELDE DIAGNOSE 57140513.JV-C1 DE WERKING VAN ONZE RAAD VAN BESTUUR: EEN GEDEELDE DIAGNOSE VRAGENLIJST VOOR BESTUURSLEDEN Wij verzoeken u de vragenlijst individueel in te vullen. Het is niet de bedoeling uw kennis te

Nadere informatie

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie?

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? De externe omgeving wordt voor meer en meer organisaties een onzekere factor. Het is een complexe oefening voor directieteams om

Nadere informatie

Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans

Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans Je kind in balans Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans Op weg naar emotionele stabiliteit UITGEVERIJ BOEKENCENTRUM ZOETERMEER Van Caroline Penninga-de Lange verschenen eerder bij Uitgeverij Boekencentrum:

Nadere informatie

Rapport Intake Loopbaantraject

Rapport Intake Loopbaantraject Rapport Intake Loopbaantraject Naam Adviseur Jan Voorbeeld Adviseur van Organisatie Datum 20/02/2015 Inleiding In het kader van een loopbaantraject hebt u een tweetal vragenlijsten ingevuld die u inzicht

Nadere informatie

De impact van HR op de business. Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance

De impact van HR op de business. Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance De impact van HR op de business Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance Inhoudsopgave Heeft HR impact op de business? (interview met Jaap Paauwe) Certificering HR is must (interview met Job Hoogendoorn)

Nadere informatie

Engels als Aanvullende Taal

Engels als Aanvullende Taal International School of Amsterdam Engels als Aanvullende Taal Richtlijnen voor Ouders English as an Additional Language (EAL) Dutch Het doel van het EAL programma is om kinderen zelfstandig en zelfverzekerd

Nadere informatie

Antreum RAPPORT PF. Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 01 Sep 2011. de heer Consultant

Antreum RAPPORT PF. Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 01 Sep 2011. de heer Consultant RAPPORT PF Van: Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 01 Sep 2011 Normgroep: Advies de heer Consultant 1. Inleiding Persoonlijke flexibiliteit is uw vermogen om met grote uitdagingen en veranderingen

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Erfgoedstrategie en het familiebedrijf

Erfgoedstrategie en het familiebedrijf Erfgoedstrategie en het familiebedrijf Een onderzoek onder directeuren van familiebedrijven naar hun voornemens én de praktijk bij de overdracht en het behoud van het (familie)vermogen In opdracht van

Nadere informatie

Praten met familie 29-09- 15. Hulpverleners: Last of lust. Last / lastig. Lust. Stichting Labyrint-in Perspectief

Praten met familie 29-09- 15. Hulpverleners: Last of lust. Last / lastig. Lust. Stichting Labyrint-in Perspectief Praten met familie Francisca Goedhart, Stichting Labyrint- in Perspectief Jacklin Goudsblom, GGZ Noor Holland Noord en PIMM trainer. Hulpverleners: Last of lust Last / lastig (hulpverlener = hv) Lust (hulpverlener

Nadere informatie

Casus Seksuele handelingen als zorgvraag: directe aanpassing beroepscode?

Casus Seksuele handelingen als zorgvraag: directe aanpassing beroepscode? Casus Seksuele handelingen als zorgvraag: directe aanpassing beroepscode? 1. Inleiding In de media was de afgelopen weken uitgebreid aandacht voor de casus van de studente verpleegkunde die geacht werd

Nadere informatie

Het spel der democratische opvoeding Wat vooraf ging: Aan de hand van de 4 pijlers deden de ambassadeurs van Triodus samen goed voor later en de werkgroep wat iedere kindwijzerorganisatie deed, inventariseren!

Nadere informatie

Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie.

Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie. Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie. Via dit mailadres kunt u ook informatie aanvragen over de docentenhandleiding

Nadere informatie

Doorbreek je belemmerende overtuigingen!

Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Herken je het dat je soms dingen toch op dezelfde manier blijft doen, terwijl je het eigenlijk anders wilde? Dat het je niet lukt om de verandering te maken? Als

Nadere informatie

Inhoud. Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9

Inhoud. Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9 Inhoud Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9 1 Emotionele verantwoordelijkheid 11 2 Gevoelens analyseren 15 3 Adequate en inadequate gevoelens onderscheiden 19 4 Gevoelens veranderen 24 5 Gedachten

Nadere informatie

Het bepalen van je waarden: Stap voor stap

Het bepalen van je waarden: Stap voor stap Het bepalen van je waarden: Stap voor stap Het Demartini Waardebepaling Proces TM is een multi-step proces waarin je je antwoorden blijft verfijnen tot je hiërarchie van waarden uiteindelijk glashelder

Nadere informatie

Volleybalvereniging Woudenberg. Functie- en taakomschrijving vertrouwenspersoon. Beleid vertrouwenspersoon Volleybalvereniging Woudenberg

Volleybalvereniging Woudenberg. Functie- en taakomschrijving vertrouwenspersoon. Beleid vertrouwenspersoon Volleybalvereniging Woudenberg Volleybalvereniging Woudenberg Functie- en taakomschrijving vertrouwenspersoon 1 1 Inleiding Binnen de Volleybalvereniging Woudenberg vinden we dat we met respect met elkaar moeten omgaan. Stelregel is:

Nadere informatie