Breinwijzer vzw 21/5/12 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Breinwijzer vzw 21/5/12 1"

Transcriptie

1 ZONDER VRIJE WIL Een zachte verdediging van het harde incompatibilisme Jan Verplaetse 1. Waarom hard incompatibilisme waar is The Moral Brain 2. Waarom hard incompatibilisme toch leefbaar is Enkele valkuilen q Vrijwillig genomen beslissingen bewijzen geen vrije wil Ik heb vrije wil want ik kwam vrijwillig naar lezing 0. Het voorbereidende werk q Algemeen vermogen bewijst geen vrije wil ( kunnen heeft meerdere betekenissen) Hij had vrije wil want hij had het vermogen om zich niet agressief te handelen (Ronald Janssen) q Bewuste aansturing bewijst geen vrije wil (Lamme, Swaab) Ik heb vrije wil want ik kan bewuste beslissingen nemen verwarring tussen bewuste wil en vrije wil bewuste wil discussie vrije wil discussie? direct? Ik geloof niet in de vrije wil. Al ben ik niet 100% zeker. Toch lijkt het mij zo dat de meeste beslissingen die we nemen onbewust al genomen zijn. Het zijn geen bewuste beslissingen.? indirect Is bewuste aansturing mogelijk? Zijn bewuste beslissingen vrij? Breinwijzer vzw 21/5/12 1

2 Wat je verder nog moet weten q Vrije wil discussie blijft een filosofische discussie met abstracte filosofische argumenten (logica, intuïtie, gedachte-experiment) q In een lezing kun je niet alle argumenten geven. Hier slechts selectie van de meest cruciale. 1. Waarom hard incompatibilisme waar is Conclusie wordt aanvaard door hard incompatibalism (Pereboom), no-self-determinism (Galen Strawson) of no-fault naturalism (Waller). (zacht en hard) incompatibilisme Compatibilisten verwerpen deze premisse (Dennet, Frankfurt) Conclusie wordt aanvaard door hard incompatibalism (Pereboom), no-self-determinism (Galen Strawson) of no-fault naturalism (Waller). Breinwijzer vzw 21/5/12 2

3 compatibilisme Libertaristen verwerpen deze premisse (Kane, Balaguer) Conclusie wordt aanvaard door hard incompatibalism (Pereboom), no-self-determinism (Galen Strawson) of no-fault naturalism (Waller). Niemand verwerpt Premisse 1 Niemand verwerpt Premisse 1 determinisme Een systeem is deterministisch als iedere toestand van dit systeem uniek bepaald is door zijn voorafgaande toestand. (Earman, 1984, 2007) indeterminisme Een systeem is indeterministisch als iedere toestand van dit systeem niet uniek bepaald is door zijn voorafgaande toestand. (Earman, 1984, 2007) tijdstip t - x tijdstip t Van Inswagen: there is at any instant exactly one physically possible future (1983) Laplace s demon: gegeven de begincondities en natuurwetten van een systeem staat elke toekomstige toestand vast. tijdstip t - x tijdstip t Breinwijzer vzw 21/5/12 3

4 Alternatieve opties Alternatieve opties stelt dat je de mogelijkheid moet hebben om anders te handelen (acting otherwise). Niemand verwerpt Premisse 1 veronderstelt tijdstip t - x tijdstip t onmogelijk bij determinisme gezien systeem maar naar één toestand kan evolueren causalisme acausalisme Een systeem is causaal als iedere toestand van dit systeem veroorzaakt wordt door een externe toestand. Een systeem is acausaal als er toestanden van dit systeem zijn die niet veroorzaakt worden door een externe toestand. oorzaak gevolg autocausatie (source control) stelt dat de keuze die je maakt jouw keuze is waarvan jij de bron bent en waarover je controle hebt. (it s up to you) (source control) stelt dat de keuze die je maakt jouw keuze is waarvan jij de bron bent en waarover je controle hebt. (it s up to you) NEGATIEF = Keuze die iets of iemand maakt mag niet volgen uit een causale geschiedenis waarover dat iets of iemand geen controle heeft Breinwijzer vzw 21/5/12 4

5 (source control) stelt dat de keuze die je maakt jouw keuze is waarvan jij de bron bent en waarover je controle hebt. (it s up to you) veronderstelt autocausatie Libertaristen verwerpen deze premisse (Kane, Balaguer) onmogelijk bij causalisme gezien keuze teruggaat op causaal keten waarvan je niet de bron bent en waarover je geen controle hebt De alternatieven voor causaal determinisme De alternatieven voor causaal determinisme acausale oplossingen indeterministische oplossingen acausale oplossingen indeterministische oplossingen wetenschappelijk wereldbeeld uitgesloten neuropsychologie Soon studie (Nature Neuroscience, 2008) Prioriteitstudies: Libet, Haggard, Soon, Brass Elke bewust beslissing wordt onbewust voorbereid Stimulatiestudies: Fried, Desmurget Intenties zijn kunstmatig op te wekken of uit te schakelen Elke bewust beslissing wordt onbewust voorbereid Breinwijzer vzw 21/5/12 5

6 Soon studie (Nature Neuroscience, 2008) Soon studie (Nature Neuroscience, 2008) Proefpersonen wachten gemiddeld 21 seconden voor nieuwe keuze In drie gebieden kon keuze circa 8 seconden voor beslissing voorspeld worden De alternatieven voor causaal determinisme De alternatieven voor causaal determinisme acausale oplossingen indeterministische oplossingen acausale oplossingen indeterministische oplossingen wetenschappelijk wereldbeeld wetenschappelijk wereldbeeld geeft ons slechts kanspercentage uitgesloten uitgesloten irrelevant Dubbele opdracht van compatibilisme geen noodzakelijke voorwaarden Compatibilisten verwerpen deze premisse (Dennet, Frankfurt) alternatieve opties acting otherwise it s up to you VERANTWOORDELIJKHEID Breinwijzer vzw 21/5/12 6

7 compatibalisme Het tegenvoorbeeld van Frankfurt (1969) geen noodzakelijke voorwaarden alternatieve opties acting otherwise VERANTWOORDELIJKHEID it s up to you Harry Frankfurt (1929) Jones staat in een stemhokje waarin hij nadenkt of hij voor de Democratische presidentskandidaat of voor de Republikeinse zal stemmen. Normaal gezien, kiest Jones na enig nadenken voor de Democraten. Maar zonder dat hij het weet, heeft een hersenchirurg met Democratische sympathieën, een apparaatje in Jones brein ingeplant dat Jones hersenactiviteit in de gaten houdt. Als hij Democratisch stemt, zal het apparaatje niet tussen beide komen. Mocht Jones echter beslissen om voor de Republikeinen te stemmen, dan treedt het apparaatje in werking en stimuleert het Jones brein om voor de Democratische kandidaat te kiezen. Opdracht van compatibilisme geen noodzakelijke voorwaarden Manipulatie Argument (Kane, Pereboom, Mele) alternatieve opties acting otherwise it s up to you VERANTWOORDELIJKHEID Voor elk psychisch vermogen waardoor je verantwoordelijkheid krijgt, (zelfcontrole, bewustzijn, gevoeligheid voor redenen, vermijdbaarheid) is er een manipulatie-scenario denkbaar waardoor je intuïtief niet langer verantwoordelijk bent. gedachte-experimenten Brasil-Neto s TMS-experiment (1992) Brasil-Neto s TMS-experiment (1992) put both hands at table extend both index fingers decide which finger to move put both hands at table extend both index fingers decide which finger to move T1 T2 T3 T1 T2 T3 2 x 80 trials click Resultaten: 80% van keuzes was TMS-conform click 30% boven kansniveau Breinwijzer vzw 21/5/12 7

8 Brasil-Neto s TMS-experiment (1992) Filosofisch gedachte-experiment Proefpersoon weet niet van TMS af put both hands at table extend both index fingers decide which finger to move T1 T2 T3 Universeel TMS-toestel Verschrikkelijke situatie Jan de Schutter Paul het Slachtoffer Opvallendste Resultaat: click Niemand had indruk dat keuze bepaald werd door TMS Kan elk neuron gelijktijdig vanaf geboorte stimuleren dood leven Filosofisch gedachte-experiment Proefpersoon weet niet van TMS af Hoe verweert Jan zich tegen deze aanklacht? Universeel TMS-toestel Jan de Schutter Verschrikkelijke situatie Paul het Slachtoffer niet-veinzende beschuldigde (Jan) waarheidssprekende expert Na doding stopt TMStoestel met werken dood leven Eerste verhaal Hoe verweert Jan zich tegen deze aanklacht? Eerste verhaal Jan voert aan dat hij helemaal niet de wil had om Paul te doden. Hij wist welk hand Paul zou doden. Voor, tijdens en na de beslissing had hij de uitdrukkelijke wil om Paul niet te doden. Maar om een of andere reden werd deze wil niet gevolgd. Jan weet niet hoe het komt, maar zijn wil werd overtroffen door iets anders. Breinwijzer vzw 21/5/12 8

9 Eerste verhaal Eerste verhaal Jan voert aan dat hij helemaal niet de wil had om Paul te doden. Hij wist welk hand Paul zou doden. Voor, tijdens en na de beslissing had hij de uitdrukkelijke wil om Paul niet te doden. Maar om een of andere reden werd deze wil niet gevolgd. Jan weet niet hoe het komt, maar zijn wil werd overtroffen door iets anders. Jan voert aan dat hij helemaal niet de wil had om Paul te doden. Hij wist welk hand Paul zou doden. Voor, tijdens en na de beslissing had hij de uitdrukkelijke wil om Paul niet te doden. Maar om een of andere reden werd deze wil niet gevolgd. Jan weet niet hoe het komt, maar zijn wil werd overtroffen door iets anders. Jan voert dwang of overmacht aan Stel dat de expert het bewijs levert van een universele TMSmachine in Jans hoofd, hoe moet de jury oordelen? Eerste verhaal Jan voert aan dat hij helemaal niet de wil had om Paul te doden. Hij wist welk hand Paul zou doden. Voor, tijdens en na de beslissing had hij de uitdrukkelijke wil om Paul niet te doden. Maar om een of andere reden werd deze wil niet gevolgd. Jan weet niet hoe het komt, maar zijn wil werd overtroffen door iets anders. Hoe verweert Jan zich tegen deze aanklacht? Tweede verhaal Stel dat de expert het bewijs levert van een universele TMSmachine in Jans hoofd, hoe moet de jury oordelen? Jan is niet verantwoordelijk Jan is wel verantwoordelijk Tweede verhaal Tweede verhaal Jan voert aan dat hij inderdaad de wil had om Paul te doden. Hij wist welk hand Paul zou doden. Voor, tijdens en onmiddellijk na de doding had hij de wil om Paul te doden, maar eenmaal hij zag wat hij heeft aangericht, vindt hij die beslissing verschrikkelijk. Jan weet niet hoe het komt, maar zijn wil werd opgedrongen door iets anders. Dat was Jan niet. Jan voert aan dat hij inderdaad de wil had om Paul te doden. Hij wist welk hand Paul zou doden. Voor, tijdens en onmiddellijk na de doding had hij de wil om Paul te doden, maar eenmaal hij zag wat hij heeft aangericht, vindt hij die beslissing verschrikkelijk. Jan weet niet hoe het komt, maar zijn wil werd opgedrongen door iets anders. Dat was Jan niet. Jan voert onweerstaanbare drang aan Breinwijzer vzw 21/5/12 9

10 Tweede verhaal Tweede verhaal Jan voert aan dat hij inderdaad de wil had om Paul te doden. Hij wist welk hand Paul zou doden. Voor, tijdens en onmiddellijk na de doding had hij de wil om Paul te doden, maar eenmaal hij zag wat hij heeft aangericht, vindt hij die beslissing verschrikkelijk. Jan weet niet hoe het komt, maar zijn wil werd opgedrongen door iets anders. Dat was Jan niet. Stel dat de expert het bewijs levert van een universele TMSmachine in Jans hoofd, hoe moet de jury oordelen? Jan voert aan dat hij inderdaad de wil had om Paul te doden. Hij wist welk hand Paul zou doden. Voor, tijdens en onmiddellijk na de doding had hij de wil om Paul te doden, maar eenmaal hij zag wat hij heeft aangericht, vindt hij die beslissing verschrikkelijk. Jan weet niet hoe het komt, maar zijn wil werd opgedrongen door iets anders. Dat was Jan niet. Stel dat de expert het bewijs levert van een universele TMSmachine in Jans hoofd, hoe moet de jury oordelen? Jan is niet verantwoordelijk Jan is wel verantwoordelijk Derde verhaal Hoe verweert Jan zich tegen deze aanklacht? Derde verhaal Jan voert aan dat hij Paul wilde doden. Hij wist ook welk hand Paul zou doden. Niet alleen op het moment van de doding, maar ook nu nog. Hij staat nog steeds achter de beslissing. Hij zou nog steeds hetzelfde doen. Jan geeft allerlei goede of minder goede redenen waarom hij vindt dat wat hij gedaan heeft ook moest. Derde verhaal Derde verhaal Jan voert aan dat hij Paul wilde doden. Hij wist ook welk hand Paul zou doden. Niet alleen op het moment van de doding, maar ook nu nog. Hij staat nog steeds achter de beslissing. Hij zou nog steeds hetzelfde doen. Jan geeft allerlei goede of minder goede redenen waarom hij vindt dat wat hij gedaan heeft ook moest. Jan voert aan dat hij Paul wilde doden. Hij wist ook welk hand Paul zou doden. Niet alleen op het moment van de doding, maar ook nu nog. Hij staat nog steeds achter de beslissing. Hij zou nog steeds hetzelfde doen. Jan geeft allerlei goede of minder goede redenen waarom hij vindt dat wat hij gedaan heeft ook moest. Jan pleit schuldig Stel dat de expert het bewijs levert van een universele TMSmachine in Jans hoofd, hoe moet de jury oordelen? Jan is niet verantwoordelijk Jan is wel verantwoordelijk Breinwijzer vzw 21/5/12 10

11 MANIPULATIE-ARGUMENT MANIPULATIE-ARGUMENT Eerste verhaal dwang of overmacht andere psychische vermogens volitie of wil motoriek andere psychische vermogens volitie of wil motoriek eigen Jan TMS Jan Jan is niet verantwoordelijk eigen Jan TMS Jan MANIPULATIE-ARGUMENT MANIPULATIE-ARGUMENT Tweede verhaal Derde verhaal Onweerstaanbare drang schuldig andere psychische vermogens volitie of wil motoriek andere psychische vermogens volitie of wil motoriek Jan is niet verantwoordelijk eigen Jan Jan is niet verantwoordelijk eigen Jan TMS Jan TMS Jan MANIPULATIE-ARGUMENT MANIPULATIE-ARGUMENT Derde verhaal schuldig Derde verhaal schuldig ALTERNATIEF andere psychische vermogens volitie of wil motoriek andere psychische vermogens volitie of wil motoriek Jan is niet verantwoordelijk eigen Jan Jan is verantwoordelijk eigen Jan In causaal universum is er geen eigen Jan TMS-Jan Maar dan geloof je in TMS-Jan Breinwijzer vzw 21/5/12 11

12 Derde verhaal schuldig andere psychische vermogens MANIPULATIE-ARGUMENT ALTERNATIEF volitie of wil motoriek Jan is verantwoordelijk Maar dan houd je machine verantwoordelijk eigen Jan TMS-Jan Conclusie wordt aanvaard door hard incompatibalism (Pereboom), no-self-determinism (Galen Strawson) of no-fault naturalism (Waller). Ogenschijnlijke onleefbaarheid 1. Waarom hard incompatibilisme waar is 2. Waarom hard incompatibilisme toch leefbaar is In theorie steunt recht op schuld experimenten bewijzen belang van vrije wil Strafrecht: nullum crimen sine culpa Schulduitsluitingsgronden: dwang, dwaling, jeugd, geestesziekte S t e e d s m e e r wetenschappers nemen aan dat vrije wil niet bestaat. Aansprakelijkheidsrecht: naast injuria ook culpa Objectieve moeten (onrechtmatige daad) + Subjectieve kunnen (toerekening) Alle gedrag kan ultiem begrepen worden in termen van moleculaire bewegingen Alle hersenprocessen lopen strikt deterministisch. Voor een vrije wil is geen plaats meer. Studies van Baumeister (2009), Vohs & Schooler (2008), Brass (2011) Breinwijzer vzw 21/5/12 12

13 experimenten bewijzen belang van vrije wil experimenten bewijzen belang van vrije wil S t e e d s m e e r wetenschappers nemen aan dat vrije wil niet bestaat. Alle gedrag kan ultiem begrepen worden in termen van moleculaire bewegingen Alle hersenprocessen lopen strikt deterministisch. Voor een vrije wil is geen plaats meer. Impact op gedrag: Proefpersonen die fragmenten lazen (ten opzichte van controlegroep) Spiekten meer Hielpen minder Stalen meer presentjes Meer spicy stuff op eten S t e e d s m e e r wetenschappers nemen aan dat vrije wil niet bestaat. Alle gedrag kan ultiem begrepen worden in termen van moleculaire bewegingen Alle hersenprocessen lopen strikt deterministisch. Voor een vrije wil is geen plaats meer. Impact op gedrag: Proefpersonen die fragmenten lazen (ten opzichte van controlegroep) Spiekten meer Hielpen minder Stalen meer presentjes Meer spicy stuff op eten - zegt niets over verantwoordelijkheid - maar zelfs bij gelijkaardig resultaat welke boodschap? Studies van Baumeister (2009), Vohs & Schooler (2008), Brass (2011) Studies van Baumeister (2009), Vohs & Schooler (2008), Brass (2011) Waarom hard incompatibilisme toch leefbaar is Heel wat misverstanden Problemen met schuldrecht- en cultuur Heel wat misverstanden Conforme ontwikkelingen Enkele moeilijkheden Over de gevolgen van onbestaande verantwoordelijkheid Wat verdwijnt Wat blijft Wat verschijnt De betekenis van verantwoordelijkheid 1 ste betekenis: verzamelingen van plichten ü Verwijten ü Zelfverwijten ü Lof en verdienste ü Straf als verdiende loon ü Moraal (plichten) ü Foutief gedrag ü Straf als correctie ü Verantwoordelijkheid opnemen ü Bevrijding ü Gemoedsrust ü Minder stress ü Meer rationele analyse Je hebt verantwoordelijkheid ü Schuld(gevoel) 2 ste betekenis: schuld, verwijtbaarheid, aansprakelijkheid Je bent verantwoordelijk Breinwijzer vzw 21/5/12 13

14 Waarom hard incompatibilisme toch leefbaar is Heel wat misverstanden Problemen met schuldrecht- en cultuur Problemen met schuldrecht en -cultuur Conforme ontwikkelingen Enkele moeilijkheden Gerechtspsychiatrische probleem met toerekening Toerekeningsvatbaarheid valt niet te bepalen, ook niet wetenschappelijk Gerechtspsychiatrische probleem met toerekening Waar trek je de grens? PSYCHISCHE VERMOGENS zelfcontrole Intelligentie redenengevoeligheid zelfbewustzijn graduele vermogens FILOSOFISCHE VERMOGENS toerekenbaarheid verantwoordelijkheid verwijtbaar binaire vermogens Gerechtspsychiatrische probleem met toerekening Besef dat psychische vermogens onvoldoende zijn voor verantwoordelijkheid Gerechtspsychiatrische probleem met toerekening Besef dat psychische vermogens onvoldoende zijn voor verantwoordelijkheid Hij had het vermogen om zich niet agressief te gedragen men veronderstelt alternatieve opties (indeterminisme) en (acausaliteit) Breinwijzer vzw 21/5/12 14

15 Gerechtspsychiatrische probleem met toerekening Besef dat psychische vermogens onvoldoende zijn voor verantwoordelijkheid Gerechtspsychiatrische probleem met toerekening Besef dat psychische vermogens onvoldoende zijn voor verantwoordelijkheid Hij had het vermogen om zich niet agressief te gedragen Ofwel kunnen in betekenis van vermogen maar dan valkuil van de vrije wil Hij had het vermogen om zich niet agressief te gedragen Ofwel kunnen in betekenis van keuze maar dan probleem van eigen Ronald criminele keuze men veronderstelt alternatieve opties (indeterminisme) en (acausaliteit) men veronderstelt alternatieve opties (indeterminisme) en (acausaliteit) Gerechtspsychiatrische probleem met toerekening Besef dat psychische vermogens onvoldoende zijn voor verantwoordelijkheid Hij heeft zelf verklaard dat hij de mogelijkheid had om al dan niet af te stappen van zijn plannen. 3. Gerechtspsychiatrische probleem met toerekening Besef dat psychische vermogens onvoldoende zijn voor verantwoordelijkheid Hij heeft zelf verklaard dat hij de mogelijkheid had om al dan niet af te stappen van zijn plannen. Ofwel kunnen in betekenis van vermogen maar dan valkuil van de vrije wil men veronderstelt alternatieve opties (indeterminisme) en (acausaliteit) men veronderstelt alternatieve opties (indeterminisme) en (acausaliteit) Waarom hard incompatibilisme toch leefbaar is Gerechtspsychiatrische probleem met toerekening Besef dat psychische vermogens onvoldoende zijn voor verantwoordelijkheid Hij heeft zelf verklaard dat hij de mogelijkheid had om al dan niet af te stappen van zijn plannen. Ofwel kunnen in betekenis van keuze maar dan probleem van Heel wat misverstanden Problemen met schuldrecht- en cultuur Conforme ontwikkelingen Enkele moeilijkheden eigen kim criminele keuze men veronderstelt alternatieve opties (indeterminisme) en (acausaliteit) Breinwijzer vzw 21/5/12 15

16 Conforme ontwikkelingen in recht en samenleving Waarom hard incompatibilisme toch leefbaar is 1. Objectieve of risico-aansprakelijkheid Regelt schadeconflicten in arbeid, onderwijs, verenigingsleven, diensten, opvoeding, enz. Verzekeringen maken dit mogelijk. 2. Toenemend maatregelenrecht in strafrecht Enorme toename administratieve sancties (vereisen geen nullem crimen sine culpa) en doelgericht, multidisciplinair denken in aanpak van delinquenten. 3. Bemiddeling of mediation als groeisector Toenemend besef dat beschuldigingen of verwijten niets oplossen en rechtszaken te kostbaar zijn voedt het succes van bemiddeling in allerlei levenssferen. Heel wat misverstanden Problemen met schuldrecht- en cultuur Conforme ontwikkelingen Enkele moeilijkheden 4. Belang van preventie ( prepressie ) Pedofilie is als een natuurramp Goede daders zonder mea culpa? Aartsbisschop Léonard Over de noodzaak van schuld (mea culpa) voor herstel en verzoening Over de noodzaak van schuld (mea culpa) voor herstel en verzoening Wat verdwijnt ü Verwijten ü Zelfverwijten ü Lof en verdienste ü Straf als verdiende loon ü Schuld(gevoel) Wat blijft ü Moraal (plichten) ü Foutief gedrag ü Straf als correctie ü Verantwoordelijkheid opnemen Zonder schuldgevoel geen echt mea culpa mogelijk Wat verschijnt ü Bevrijding ü Gemoedsrust ü Minder stress ü Meer rationele analyse Als herstel en verzoening mea culpa vragen dan zijn beide uitgesloten Wat verdwijnt ü Verwijten ü Zelfverwijten ü Lof en verdienste ü Straf als verdiende loon ü Schuld(gevoel) Wat blijft ü Moraal (plichten) ü Foutief gedrag ü Straf als correctie ü Verantwoordelijkheid opnemen Wat verschijnt ü Bevrijding ü Gemoedsrust ü Minder stress ü Meer rationele analyse Fout betreuren Leed erkennen Respect voor slachtoffers Bereidheid tot beterschap Bereidheid tot herstel Maar toch een heel eind tegemoet Breinwijzer vzw 21/5/12 16

17 Maatschappij zonder wraak of vergelding? Patricia Lefranc zwavelzuur door ex-vriend ZONDER VRIJE WIL Een zachte verdediging van het harde incompatibilisme Jan Verplaetse The Moral Brain Breinwijzer vzw 21/5/12 17

Bart van Haaster 2013

Bart van Haaster 2013 Bart van Haaster 2013 1. Als voorwaarde voor verantwoordelijkheid 2. Als zelfverwerkelijking 3. Als bewuste aansturing 1. Vrije wil als voorwaarde voor verantwoordelijkheid Een handeling uit vrije wil

Nadere informatie

Correctievoorschrift. Voorbeeld van een goed antwoord: Nagel volgt Kant door op te merken dat het vreemd en onwenselijk is

Correctievoorschrift. Voorbeeld van een goed antwoord: Nagel volgt Kant door op te merken dat het vreemd en onwenselijk is Toets Vrije Wil en 2 Correctievoorschrift Correctievoorschrift Maximumscore 3 Een correcte uitleg van Kants analyse van morele verantwoordelijkheid Een correcte uitleg van waarom we het bestaan van de

Nadere informatie

Eindexamen vwo filosofie 2012 - I

Eindexamen vwo filosofie 2012 - I Opgave 1 De verliefde wil 1 maximumscore 2 een argumentatie waarom het volgens Hume mogelijk is uit vrije wil verliefd te worden, gebaseerd op de rol van het sterkste verlangen 1 met behulp van tekst 1

Nadere informatie

Anomaal Monisme vergeleken met behaviorisme en functionalisme

Anomaal Monisme vergeleken met behaviorisme en functionalisme Anomaal Monisme vergeleken met behaviorisme en functionalisme Wouter Bouvy 3079171 October 15, 2006 Abstract Dit artikel behandelt Mental Events van Donald Davidson. In Mental Events beschrijft Davidson

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Spel op basis van 16 miljoen rechters

Spel op basis van 16 miljoen rechters Dia 1 Spel op basis van 16 miljoen rechters Erica Huls 1 16 miljoen rechters is een tv-programma waarin een waar gebeurde rechtszaak wordt gereconstrueerd in de studio in het bijzijn van publiek. We zien

Nadere informatie

Opgave 3 Roken en vrije wil

Opgave 3 Roken en vrije wil Opgave 3 Roken en vrije wil 13 maximumscore 4 een uitleg dat het substantiedualisme van Descartes in tekst 7 is te herkennen: denkende substantie versus uitgebreidheid Er zijn twee soorten verslavingen:

Nadere informatie

Tjeerd van de Laar. Eindtermen vrije wil (Augustus 2011) Wat is vrije wil?

Tjeerd van de Laar. Eindtermen vrije wil (Augustus 2011) Wat is vrije wil? Eindtermen vrije wil (Augustus 2011) Tjeerd van de Laar Hieronder vindt u een uitwerking van de eindtermen bij het examen filosofie over vrije wil zoals vermeld in deel vier van de syllabus filosofie 2013

Nadere informatie

6 Justitiële verkenningen, jrg. 39, nr. 1, 2013

6 Justitiële verkenningen, jrg. 39, nr. 1, 2013 5 Voorwoord Het strafrecht heeft altijd veel te stellen gehad met het dogma van de vrije wilsbeschikking. In het Wetboek van Strafrecht van 1886 werd vermeld dat de mensch de heerschappij over zijn wil

Nadere informatie

Oefening baart morele ontwikkeling. Jan den Boer. Filosofisch café Hoogeveen, 250314.

Oefening baart morele ontwikkeling. Jan den Boer. Filosofisch café Hoogeveen, 250314. Oefening baart morele ontwikkeling. Jan den Boer. Filosofisch café Hoogeveen, 250314. Mijn zoektocht: Pirsig, filosofie, boeddhisme, management, bewustzijnswetenschap, Lamme. Robert Pirsig: Zen en de kunst

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5 Deel 1, Hoofdstuk 4 en 6 De volmaakte natuur en het niet bestaan van toeval Rikus Koops 24 juni 2012 Versie 1.0 Hoewel het vierde hoofdstuk op

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores. Opgave 1 Intussen in de wereld van de robots

Vraag Antwoord Scores. Opgave 1 Intussen in de wereld van de robots Opgave 1 Intussen in de wereld van de robots 1 maximumscore 3 een uitleg van de identiteitstheorie: gedachten en ervaringen zijn identiek aan hersentoestanden 1 twee andere redenen waarom de identiteitstheorie

Nadere informatie

Een ander domein is de wetenschap. Wetenschap kan men als volgt omschrijven:

Een ander domein is de wetenschap. Wetenschap kan men als volgt omschrijven: Pagina B 1 Samenvatting inleidende les ethiek 8/02/06 ETHIEK. Filosofie is denken, hard nadenken over vanalles en nog wat, en hoort eigenlijk bij ethiek. Ethiek zelf kan me ook een beetje vergelijken met

Nadere informatie

Vraag 62 : Maar waarom kunnen onze goede werken niet de gerechtigheid voor God of een stuk daarvan zijn?

Vraag 62 : Maar waarom kunnen onze goede werken niet de gerechtigheid voor God of een stuk daarvan zijn? Voor 16 jaar en ouder! Zondag 24 Zondag 24 gaat over de goede werken. Zondag 24 vraag en antwoord 62, 63 en 64. Vraag 62 : Maar waarom kunnen onze goede werken niet de gerechtigheid voor God of een stuk

Nadere informatie

Slachtofferrechten in Europe

Slachtofferrechten in Europe Frida Wheldon - EU Richtlijn tot vaststelling van minimumnormen voor de rechten, de ondersteuning en de bescherming van slachtoffers van strafbare feiten Slachtofferrechten in Europe 28 EU Lidstaten Verschillende

Nadere informatie

Ken jezelf, dan leer je de ander beter kennen!

Ken jezelf, dan leer je de ander beter kennen! Ken jezelf, dan leer je de ander beter kennen! Workshop NEVI Inkoopdag, 25 juni 2015 Joost van Eijk Remco Kramers Agenda Even voorstellen Wat is Het NIC? Wat zijn jullie verwachtingen? Jouw grondhouding

Nadere informatie

Opleidingscyclus Winkelveiligheid 2014 Workshop 1 Diefstal door collega s: hoe stel je het vast en hoe ga je ermee om?

Opleidingscyclus Winkelveiligheid 2014 Workshop 1 Diefstal door collega s: hoe stel je het vast en hoe ga je ermee om? Opleidingscyclus Winkelveiligheid 2014 Workshop 1 Diefstal door collega s: hoe stel je het vast en hoe ga je ermee om? Hoe omgaan met moeilijke situaties? Hoe pak ik conflicten en agressie aan? David De

Nadere informatie

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen Moraal Resultaatgericht Coachen coaching & training voor bedrijven en particulieren Hoornplantsoen 64 2652 BM Berkel en Rodenrijs telefoon 010-5225426 Hoornplantsoen 64 mobiel 06-40597816 info@resultaatgericht-coachen.nl

Nadere informatie

Huiswerk week 5. Formele oefeningen

Huiswerk week 5. Formele oefeningen Huiswerk week 5 Formele oefeningen 1. Dagelijks ca. 45 minuten oefenen. De ene dag de zit- of loopmeditatie en de andere dag de staande yoga-oefeningen. Meditatie betekent oefenen met de zijnmodus. Toelaten

Nadere informatie

and Neuroscience SPREKEN WE OVER HONDERD JAAR NOG OVER DE VRIJE WIL?

and Neuroscience SPREKEN WE OVER HONDERD JAAR NOG OVER DE VRIJE WIL? and Neuroscience SPREKEN WE OVER HONDERD JAAR NOG OVER DE VRIJE WIL? Inhoud Voorwoord 3 Filosofie, de discussie op dit moment - Jan Verplaetse - Maarten Meester - Verslag filosofiemiddag Ried 7 14 32 Neurowetenschap

Nadere informatie

INFORMATIEBROCHURE BINNENLANDSE

INFORMATIEBROCHURE BINNENLANDSE INFORMATIEBROCHURE BINNENLANDSE A D O P T I E 1 INLEIDING Wie in zijn praktijk geconfronteerd wordt met een vrouw die ongewenst zwanger is en overweegt haar kind af te staan voor adoptie vindt in deze

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 19 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Uw rechten en plichten als 18-jarige

Uw rechten en plichten als 18-jarige Uw rechten en plichten als 18-jarige Hoofdstuk 5 Een 18 de verjaardag is vaak een mijlpaal waarop men zelfstandiger en onafhankelijker wordt, maar het is ook het moment van wettelijke meerderjarigheid.

Nadere informatie

Eindexamen vwo filosofie 2013-I

Eindexamen vwo filosofie 2013-I Opgave 1 Het tastende brein 1 maximumscore 3 Een goed antwoord bevat een uitleg van de drie definities van vrije wil aan de hand van tekst 1: een uitleg van vrije wil als voorwaarde voor verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Wat is er mis met Ruttens modaal-epistemische argument? Victor Gijsbers

Wat is er mis met Ruttens modaal-epistemische argument? Victor Gijsbers Wat is er mis met Ruttens modaal-epistemische argument? Victor Gijsbers Inleiding Het modaal-epistemische argument voor het bestaan van God dat Emanuel Rutten in het vorige nummer van Radix verdedigt,

Nadere informatie

Spinoza s Visie. Dag 3. Hoe verhoudt de mens zich tot de Natuur?

Spinoza s Visie. Dag 3. Hoe verhoudt de mens zich tot de Natuur? Spinoza s Visie Dag 3 Hoe verhoudt de mens zich tot de Natuur? Opzet cursus Dag 1 Dag 2 Dag 3 Dag 4 Over God Over de mens Over het geluk Inleiding Hoe zit de wereld in elkaar? Hoe verhoudt de mens zich

Nadere informatie

Opgave 2 Neuroplasticiteit en wilsbekwaamheid

Opgave 2 Neuroplasticiteit en wilsbekwaamheid Opgave 2 Neuroplasticiteit en wilsbekwaamheid tekst 4 Studeer, slaap, maak muziek, stress niet, maak vrienden, geniet aanzien, drink niet, zweet, speel en kies je ouders met zorg. Dit zijn volgens de Nederlandse

Nadere informatie

Het universum, de natuurwetten en uzelf 1

Het universum, de natuurwetten en uzelf 1 Het universum, de natuurwetten en uzelf 1 De geschiedenis van de mensheid voor zover ik die heb leren kennen, (van wiel tot ruimteschepen). Zegt mij, dat onze planeet de plaats is waar alles wat mogelijk

Nadere informatie

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Deel 1: Wet op de gedwongen opname Deel 2: problematisch middelengebruik Toetsing van de wet bij verslaving Geesteszieke

Nadere informatie

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten 1 Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding G.J.E. Rutten Introductie In dit artikel wil ik het argument van de Amerikaanse filosoof Alvin Plantinga voor

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

2014 Advies Commissie Wetenschappelijke Integriteit Universiteit Maastricht

2014 Advies Commissie Wetenschappelijke Integriteit Universiteit Maastricht 2014 Advies Commissie Wetenschappelijke Integriteit Universiteit Maastricht Aanleiding De Commissie Wetenschappelijke Integriteit UM heeft op (..) 2014 een door (..) (klager) ingediende klacht ontvangen.

Nadere informatie

Voorbeeldexamen Vrije Wil als Voorwaarde voor Verantwoordelijkheid

Voorbeeldexamen Vrije Wil als Voorwaarde voor Verantwoordelijkheid Voorbeeldexamen Vrije Wil als Voorwaarde voor Verantwoordelijkheid Dit voorbeeldexamen bestaat uit 12 vragen. Er zijn in totaal 28 punten te behalen. Laurence Sterne, verantwoordelijkheid en de vrije wil

Nadere informatie

Factsheet De aansprakelijkheid van de arts

Factsheet De aansprakelijkheid van de arts Factsheet De aansprakelijkheid van de arts Algemeen Als u vermoedt dat een beroepsbeoefenaar uw rechten heeft geschonden, kunt u hem of de zorginstelling waarbinnen hij werkt aansprakelijk stellen. Volgens

Nadere informatie

Hof van Cassatie van België

Hof van Cassatie van België 27 JUNI 2012 P.12.0873.F/1 Hof van Cassatie van België Arrest Nr. P.12.0873.F I. P. D. V., II. III. IV. P. D. V., P. D. V., P. D. V., V. P. D. V., Mrs. Cédric Vergauwen en Olivia Venet, advocaten bij de

Nadere informatie

KRITISCH DENKEN In het. vaardigheden die kinderen/jongeren moeten aangeleerd krijgen om constructieve & creatieve burgers te worden/zijn.

KRITISCH DENKEN In het. vaardigheden die kinderen/jongeren moeten aangeleerd krijgen om constructieve & creatieve burgers te worden/zijn. KRITISCH DENKEN In het Middelbaar Onderwijs vaardigheden die kinderen/jongeren moeten aangeleerd krijgen om constructieve & creatieve burgers te worden/zijn. Waarom is les in KD nodig? KD is onmisbaar

Nadere informatie

U bent gedagvaard. >voor de politierechtbank >voor de correctionele rechtbank. Wegwijs in justitie. In de hoofdrol bij justitie.

U bent gedagvaard. >voor de politierechtbank >voor de correctionele rechtbank. Wegwijs in justitie. In de hoofdrol bij justitie. Wegwijs in justitie In de hoofdrol bij justitie De instellingen Meer informatie Justitie in de praktijk Federale Overheidsdienst Justitie U bent gedagvaard >voor de politierechtbank >voor de correctionele

Nadere informatie

Voorbeelden van meeren minder-acties

Voorbeelden van meeren minder-acties Voorbeelden van meeren minder-acties Op de volgende pagina s geven we voorbeelden van acties die moeten leiden tot meer aandacht voor een bepaalde drijfveer, of juist minder. De meer-acties gebruikt u

Nadere informatie

NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN

NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN FRISSE IDEEËN VOOR ADVIES- EN VERKOOPGESPREKKEN VAN ICT SPECIALISTEN We are not thinking-machines, we are feeling-machines that

Nadere informatie

Bewijzen voor een atheïst dat Allah (God) bestaat

Bewijzen voor een atheïst dat Allah (God) bestaat Bewijzen voor een atheïst dat Allah (God) bestaat [لونلدية - dutch [nederlands - dr. Zakir Naik revisie: Yassien Abo Abdillah bron: www.uwkeuze.net, geprikt door broeder Hamid 2014-1435 إثبات وجود االله

Nadere informatie

Slachtoffer-daderbemiddeling: wie is partij in een strafrechtelijke context? Ivo Aertsen Leuvens Instituut voor Criminologie

Slachtoffer-daderbemiddeling: wie is partij in een strafrechtelijke context? Ivo Aertsen Leuvens Instituut voor Criminologie Slachtoffer-daderbemiddeling: wie is partij in een strafrechtelijke context? Ivo Aertsen Leuvens Instituut voor Criminologie Vragen Is bemiddeling tussen slachtoffer en dader wel mogelijk? Wenselijk? Wie

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. De Reizende DNA Rechter

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. De Reizende DNA Rechter Afsluitende les Leerlingenhandleiding De Reizende DNA Rechter Dossier HER2 cellijn Achtergrond informatie Mevrouw X is een borstkankerpatiënt. Voor onderzoek zijn bij haar tumorcellen afgenomen en op kweek

Nadere informatie

Openingstoespraak Debat Godsargument VU Faculteit der Wijsbegeerte 11 April 2012. Emanuel Rutten

Openingstoespraak Debat Godsargument VU Faculteit der Wijsbegeerte 11 April 2012. Emanuel Rutten 1 Openingstoespraak Debat Godsargument VU Faculteit der Wijsbegeerte 11 April 2012 Emanuel Rutten Goedemiddag. Laat ik beginnen met studievereniging Icarus en mijn promotor Rene van Woudenberg te bedanken

Nadere informatie

studiekiezers Cilia Witteman Behavioural Science Institute Radboud Universiteit Nijmegen

studiekiezers Cilia Witteman Behavioural Science Institute Radboud Universiteit Nijmegen studiekiezers Cilia Witteman Behavioural Science Institute Radboud Universiteit Nijmegen Een studie (of iets anders) kiezen: Hoe doen mensen dat - snel, op gevoel of na goed nadenken? Wat is beter? Hoe

Nadere informatie

GAS. Nee bedankt! 12 oktober 2013. www.gasboetes.be. studiedag op zaterdag

GAS. Nee bedankt! 12 oktober 2013. www.gasboetes.be. studiedag op zaterdag C.H.I.P.S. StampMedia - Pauline Poelmans C.H.I.P.S. StampMedia - Pauline Poelmans Over deze en andere geplande activiteiten vind je alle info op De sanctieprocedure bij een administratieve geldboete voor

Nadere informatie

Hoe heetten de zonen van Adam en Eva?

Hoe heetten de zonen van Adam en Eva? Hoe heetten de zonen van Adam en Eva? Genesis 4:1-2, eerste deel 1 En Adam had gemeenschap met Eva, zijn vrouw, en zij werd zwanger en baarde Kaïn, en zei: Ik heb een man van de HEERE gekregen! 2 En zij

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

Workshop: Geweldloze Communicatie

Workshop: Geweldloze Communicatie Workshop: Geweldloze Communicatie ALV SIETAR NL Door Jackie van der Kroft www.jackievanderkroft.nl Programma: Geweldloze Communicatie Introductie Model 4 elementen Niet-verbindende communicatie Praktijk

Nadere informatie

Medische aansprakelijkheid Een dagelijkse praktijk?

Medische aansprakelijkheid Een dagelijkse praktijk? Medische aansprakelijkheid Een dagelijkse praktijk? Dr. Tom Thomas Verzekeringsgeneeskunde en Medische expertise 2 maart 2011 Inhoud Medische aansprakelijkheid Soorten Constitutieve elementen Medisch ongeval

Nadere informatie

Rechtsfilosofische annotaties. HR 26 januari 1990, NJ 1990, 794

Rechtsfilosofische annotaties. HR 26 januari 1990, NJ 1990, 794 Rechtsfilosofische annotaties. HR 26 januari 1990, NJ 1990, 794 J.C. Hage* 1 Op of omstreeks 5 of 6 januari 1983 drong een aantal politiemensen met geweld de woning van B binnen, waarbij schade aan deze

Nadere informatie

Spinoza over de vrije wil. Miriam van Reijen Academisch Genootschap Eindhoven 15 februari 2013

Spinoza over de vrije wil. Miriam van Reijen Academisch Genootschap Eindhoven 15 februari 2013 Spinoza over de vrije wil Miriam van Reijen Academisch Genootschap Eindhoven 15 februari 2013 Benedictus de Spinoza 1632 (Amsterdam) 1677 (Den Haag) Spinoza is als tweede generatie allochtoon in Amsterdam

Nadere informatie

Embargo tot 18 okt. 2012, 12.30 uur

Embargo tot 18 okt. 2012, 12.30 uur Embargo tot 18 okt. 2012, 12.30 uur Toespraak van de Nationaal rapporteur mensenhandel en seksueel geweld tegen kinderen mr. Corinne Dettmeijer-Vermeulen Ter gelegenheid van de aanbieding van het rapport

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

jezelf en anderen waarderen Winstdriehoek 100% verantwoordelijkheid nemen authentiek zijn Dramadriehoek Drama aanklager

jezelf en anderen waarderen Winstdriehoek 100% verantwoordelijkheid nemen authentiek zijn Dramadriehoek Drama aanklager jezelf en anderen waarderen flow authentiek zijn 100% verantwoordelijkheid nemen Winstdriehoek Dramadriehoek slachtoffer Winstdriehoek Dramadriehoek redder Drama aanklager 38 7 Ben jij slachtoffer, aanklager

Nadere informatie

Over de doodstraf (Uit: Mensenrechteneducatie in Niet-confessionele zedenleer)

Over de doodstraf (Uit: Mensenrechteneducatie in Niet-confessionele zedenleer) Over de doodstraf (Uit: Mensenrechteneducatie in Niet-confessionele zedenleer) Doelstellingen: Reflecteren over pro en contra s van de doodstraf De eigen mening over de doodstraf toetsen aan de mening

Nadere informatie

Programma. Telefonische Klachtenbehandeling. Filosofie rond klachtenbehandeling. Wat is een klacht?

Programma. Telefonische Klachtenbehandeling. Filosofie rond klachtenbehandeling. Wat is een klacht? Telefonische Klachtenbehandeling Programma 1. Klachten! 2. Telefonische communicatie. 3. Structuur voor klachtenbehandeling. 4. Voorbeelden van woorden en zinnen. Wat is een klacht? Filosofie rond klachtenbehandeling

Nadere informatie

[met eindtermen onderwerp Vrije Wil] FILOSOFIE VWO. Syllabus centraal examen 2015

[met eindtermen onderwerp Vrije Wil] FILOSOFIE VWO. Syllabus centraal examen 2015 [met eindtermen onderwerp Vrije Wil] FILOSOFIE VWO Syllabus centraal examen 2015 April 2013 Toelichting bij de titel van deze syllabus: Deze syllabus geldt voor het CE van het jaar 2015. Syllabi van de

Nadere informatie

Enkele begrippen uit het strafrecht. Belastingrecht en strafrecht. 2010 -- Formeel recht -- Deel 5. Verdachte. Formeel belastingrecht les 5 programma

Enkele begrippen uit het strafrecht. Belastingrecht en strafrecht. 2010 -- Formeel recht -- Deel 5. Verdachte. Formeel belastingrecht les 5 programma Formeel belastingrecht les 5 programma Enkele begrippen uit het strafrecht Belastingrecht en strafrecht Overtredingen en misdrijven Besluit bestuurlijke boeten Belastingdienst Verdachte Artikel 27 Sv Als

Nadere informatie

HOE WERKEN ONZE HERSENEN IN HET KOOPPROCES?

HOE WERKEN ONZE HERSENEN IN HET KOOPPROCES? HOE WERKEN ONZE HERSENEN IN HET KOOPPROCES? EN WAT KUNNEN WE DAARVAN LEREN? Algemene inleiding (deel 1 uit een serie van 6) NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE NIEUWE KANSEN IN HET VERKOOPGESPREK We are

Nadere informatie

Contactgroep Onterechte Beschuldigingen COB. Onterecht Beschuldigd! Harry van den Berg

Contactgroep Onterechte Beschuldigingen COB. Onterecht Beschuldigd! Harry van den Berg Contactgroep Onterechte Beschuldigingen COB Onterecht Beschuldigd! Harry van den Berg Kernpunten van de presentatie voor de PPSI-workshop Barrières voor rehabilitatie van onterecht beschuldigden en andere

Nadere informatie

Het hiernamaals, het leven na de dood

Het hiernamaals, het leven na de dood Het hiernamaals, het leven na de dood ] الهولندية- [ nederlands - dutch revisie: Yassien Abo Abdillah 2013-1435 الا خرة لياة بعد املوت» بالة اهلونلدية «مراجعة: ياس أبو عبد االله 2013-1435 Alle lof behoort

Nadere informatie

Ik noem een paar sleutels die in veel sloten passen [dia 1 titel]:

Ik noem een paar sleutels die in veel sloten passen [dia 1 titel]: Preek over HC zondag 31 GEMEENTE VAN JEZUS CHRISTUS, GASTEN EN LUISTERAARS, Iedereen weet wel dat je sleutels hebt in verschillende soorten. Aan het soort sleutel kan je vaak al zien voor welk doel je

Nadere informatie

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I Opgave 1 Veranderende opvattingen in het jeugdstrafrecht tegen de achtergrond van veranderingen in criminaliteitscijfers onder jongeren Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met uit het bronnenboekje.

Nadere informatie

Wees wijs met licht. Leo Cheizoo. We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht?

Wees wijs met licht. Leo Cheizoo. We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht? Wees wijs met licht Leo Cheizoo We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht? Plato ISBN: 90-76564-63-9 NUR-code: 720 NUR-omschrijving: Esoterie algemeen

Nadere informatie

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK INHOUDSTAFEL INLEIDING Een integraal en solidair humanisme a) Bij het aanbreken van het derde millennium 1 b) De betekenis van dit document 3 c) Ten dienste van

Nadere informatie

Blood in the Mobile. Opdrachtenblad. Regie: Frank Piasecki Poulsen Jaar: 2010 Duur:

Blood in the Mobile. Opdrachtenblad. Regie: Frank Piasecki Poulsen Jaar: 2010 Duur: Blood in the Mobile Frank Piasecki Poulsen 2010 52 minuten www.moviesthatmatter.nl Digibordles: www.spons.nl/moviesthatmatter 1 Kijkopdracht Waar gaat de film over? Documentairemaker Frank Poulsen komt

Nadere informatie

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Eén van de weinige liedjes met een prachtige, diepe, geestelijke betekenis die ooit in de Top40 heeft gestaan in Nederland is van de componist

Nadere informatie

Ouders & Clubs: één doel?!

Ouders & Clubs: één doel?! Ouders & Clubs: één doel?! Infosessie Opvoedingsondersteuning van ouders in jeugdsportclubs Zorg dat je kind wint, los van het resultaat! Hoger Instituut voor Gezinswetenschappen Kenniscentrum Hoger Instituut

Nadere informatie

Interculturele gespreksvoering

Interculturele gespreksvoering Interculturele gespreksvoering een systeemtheoretische en pluralistische benadering Edwin Hoffman Communicatie, een universeel proces Mensen geven betekenis aan hun fysieke en sociale omgeving, wisselen

Nadere informatie

Er zijn vele definities of visies van opvoeding. Een hele neutrale visie is van Malschaert en Traas uit het Basisboek opvoeden:

Er zijn vele definities of visies van opvoeding. Een hele neutrale visie is van Malschaert en Traas uit het Basisboek opvoeden: Hoorcollege 2 Jeugdparticipatie Pedagogische visies Er zijn vele definities of visies van opvoeding. Een hele neutrale visie is van Malschaert en Traas uit het Basisboek opvoeden: Opvoeding is een bepaalde

Nadere informatie

kwaliteiten en motieven

kwaliteiten en motieven Project Kerntaken Werkprocessen Competenties Afspraak is afspraak Stuurt de eigen loopbaan Functioneert als werknemer in een arbeidsorganisatie Reflecteert op eigen kwaliteiten en motieven Gedraagt zich

Nadere informatie

bijvoorbeeld door claimanten de mogelijkheid te bieden om hun verhaal te doen of claimanten te betrekken in het beslissingsproces.

bijvoorbeeld door claimanten de mogelijkheid te bieden om hun verhaal te doen of claimanten te betrekken in het beslissingsproces. Ieder jaar worden in Nederland 50.000 letselschadeclaims ingediend na een ongeval. Uit eerder onderzoek is gebleken dat mensen die in een letselschadeafwikkeling betrokken zijn minder goed van hun letsel

Nadere informatie

Aansprakelijkheid van ondernemers. 19 juni 2014. Over Juridiq. * eerstelijns juridisch adviesbureau voor ondernemers

Aansprakelijkheid van ondernemers. 19 juni 2014. Over Juridiq. * eerstelijns juridisch adviesbureau voor ondernemers Aansprakelijkheid van ondernemers 19 juni 2014 1 Over Juridiq * eerstelijns juridisch adviesbureau voor ondernemers * eerstelijn: voor alle vragen en problemen * specialisaties in Juridiq Netwerk * andere

Nadere informatie

Willem Westermann 19 mei 2015 @16e Informatiebijeenkomst Bijzondere Wetten en Openbare Orde en Veiligheid

Willem Westermann 19 mei 2015 @16e Informatiebijeenkomst Bijzondere Wetten en Openbare Orde en Veiligheid Willem Westermann 19 mei 2015 @16e Informatiebijeenkomst Bijzondere Wetten en Openbare Orde en Veiligheid Deze begrippen worden vaak door elkaar gehaald, maar ze verschillen wezenlijk: een verantwoordelijk

Nadere informatie

WIE IS DE BAAS IN ONS BREIN?

WIE IS DE BAAS IN ONS BREIN? WIE IS DE BAAS IN ONS BREIN? EMOTIE EN INTUÏTIE ZIJN MEER DE BAAS DAN ONS VERSTAND WIL TOEGEVEN. NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE NIEUWE KANSEN IN HET VERKOOPGESPREK (deel 2 uit een serie van 6 whitepapers)

Nadere informatie

Door onze keuze is er een breuk tussen God en mens.

Door onze keuze is er een breuk tussen God en mens. Probleem: breuk tussen en mens Door onze keuze is er een breuk tussen en mens. maakte de mens omdat Hij een vriend wilde. Hij wilde aanhoudend contact met de mens. Hij gaf de mens een verrassend mooi leven.

Nadere informatie

Advies over juridische consequenties verlenging/overschrijding vastgelegde normtijden voor opkomst van de brandweer

Advies over juridische consequenties verlenging/overschrijding vastgelegde normtijden voor opkomst van de brandweer Advies over juridische consequenties verlenging/overschrijding vastgelegde normtijden voor opkomst van de brandweer 14 februari 2011 A.M. Hol, Universiteit Utrecht 1 Vraagstelling: Heeft overschrijding

Nadere informatie

In tekst 1 maakt Buruma een onderscheid tussen de gedragingen ( de harde dingen die je kan zien ) en de intentie van een verdachte.

In tekst 1 maakt Buruma een onderscheid tussen de gedragingen ( de harde dingen die je kan zien ) en de intentie van een verdachte. FILOSOFIE VWO 6 Vrije wil, hoofdstuk 1 en 2 Deel 1: Vrije wil en het strafrecht De teksten in dit deel komen beiden uit het artikel Je hoeft niet te schieten van Ybo Buruma (opiniepagina van De Volkskrant).

Nadere informatie

Juridische Kaders rondom (cyber)pesten Medilex - 5 juni 2013. Marg Janssen

Juridische Kaders rondom (cyber)pesten Medilex - 5 juni 2013. Marg Janssen Juridische Kaders rondom (cyber)pesten Medilex - 5 juni 2013 Marg Janssen Inhoudsopgave Juridische uitgangspunten Aansprakelijkheid: wat en wanneer en dan? Schadevergoeding: wat is oorzaak? Voorbeelden

Nadere informatie

Fijn dat jij er bent! annouk@leefsleutels.be annoukthijs@msn.com. Pesten Wat is het? Hoe kan ik ermee omgaan?

Fijn dat jij er bent! annouk@leefsleutels.be annoukthijs@msn.com. Pesten Wat is het? Hoe kan ik ermee omgaan? Fijn dat jij er bent! annouk@leefsleutels.be annoukthijs@msn.com Pesten Wat is het? Hoe kan ik ermee omgaan? Achtergrond Gestart in 1991 als reactie op een case van een jongen George Robinson en Barbara

Nadere informatie

training in tien stappen

training in tien stappen 2016 training in tien stappen Vanuit je eigen kracht naar succes en vitaliteit I really need a day between saturday and sunday Wist je dat? 99% van je gedrag bepaald wordt door je onbewuste? tot 75% van

Nadere informatie

Over tweeten, generatie z en cyberpesten enzo. Graaf Huyn College 19 november. drs. L.A.E.C. Brüll

Over tweeten, generatie z en cyberpesten enzo. Graaf Huyn College 19 november. drs. L.A.E.C. Brüll Over tweeten, generatie z en cyberpesten enzo Graaf Huyn College 19 november drs. L.A.E.C. Brüll On en offline identiteit @LodewijkBrull lodewijk.brull@aboutlife.eu Kenmerken sociale media Sociale media

Nadere informatie

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo?

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo? Wablieft praat met Paul Verhaeghe De maatschappij maakt mensen ziek Materieel hebben we het nog nooit zo goed gehad. De meesten van ons hebben een inkomen, een dak boven ons hoofd Toch voelen veel mensen

Nadere informatie

Moral Misfits. The Role of Moral Judgments and Emotions in Derogating Other Groups C. Wirtz

Moral Misfits. The Role of Moral Judgments and Emotions in Derogating Other Groups C. Wirtz Moral Misfits. The Role of Moral Judgments and Emotions in Derogating Other Groups C. Wirtz Mensen die als afwijkend worden gezien zijn vaak het slachtoffer van vooroordelen, sociale uitsluiting, en discriminatie.

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Weet je wel hoeveel God van je houdt? Het evangelie, het optreden van Jezus, laat ons dat steeds weer opnieuw zien. Een paar weken geleden zijn we begonnen

Nadere informatie

Zelfbeschadiging bij leerlingen Een inleiding

Zelfbeschadiging bij leerlingen Een inleiding Nationaal congres leerlingbegeleiding Zelfbeschadiging bij leerlingen Een inleiding Zeist, 17 maart 1 Destructief gedrag Automutilatie Wat zijn de eerste woorden die bij je boven komen? Wat roept dat bij

Nadere informatie

de psychodynamiek van de dader-slachtofferafsplitsing

de psychodynamiek van de dader-slachtofferafsplitsing de psychodynamiek van de dader-slachtofferafsplitsing 2. November 2012 www.franz-ruppert.de (c) Prof. Dr. Franz Ruppert 1 Dader wordt men door een daad waarmee men een ander schade toebrengt (door lichamelijk

Nadere informatie

Wetenschappelijk onderzoek NLP Test. 2012 Stichting NLP Kring Joost van der Leij

Wetenschappelijk onderzoek NLP Test. 2012 Stichting NLP Kring Joost van der Leij Wetenschappelijk onderzoek NLP Test 2012 Stichting NLP Kring Joost van der Leij Inleiding NLP is geen wetenschap, maar we kunnen er wel een van maken. Om hiermee te beginnen dienen we eerst de volgende

Nadere informatie

Oriëntatie Kunstmatige Intelligentie. Inleidend College Niels Taatgen

Oriëntatie Kunstmatige Intelligentie. Inleidend College Niels Taatgen Oriëntatie Kunstmatige Intelligentie Inleidend College Niels Taatgen Inhoud vandaag! Wat is kunstmatige intelligentie?! Vakgebieden die bijdragen aan de AI! Kunnen computers denken?! Hoe denken mensen

Nadere informatie

Sint-Jan Berchmanscollege

Sint-Jan Berchmanscollege Sint-Jan Berchmanscollege Infobrochure Humane Wetenschappen (2de en 3de graad ASO) Leerlingprofiel Je bent 14-15 jaar. Je moet kiezen voor een studierichting in de tweede graad. Je hebt gehoord over de

Nadere informatie

Nationale DenkTank 2014 Hack je Hokje

Nationale DenkTank 2014 Hack je Hokje Hack je Hokje Achtergrond en uitwerking Ons dagelijks internetgedrag laat een spoor aan persoonlijke data achter 97% van de internetgebruikers gebruikt Google 84% vertrouwt Google niet met gebruik, bescherming

Nadere informatie

HANDVATEN VOOR TEAMVEERKRACHT. Anton Stellamans OPZ GEEL 6 december 2012

HANDVATEN VOOR TEAMVEERKRACHT. Anton Stellamans OPZ GEEL 6 december 2012 HANDVATEN VOOR TEAMVEERKRACHT Anton Stellamans OPZ GEEL 6 december 2012 1 2 Thema Handvaten om de veerkracht van de teams waarin we werken te vergroten Ofwel: Hoe word ik een veerkracht guerrilla op mijn

Nadere informatie

DBK: Het Gents Model Concept & implementatie Organisatie vanuit Justitie en vanuit Hulpverlening

DBK: Het Gents Model Concept & implementatie Organisatie vanuit Justitie en vanuit Hulpverlening DBK: Het Gents Model Concept & implementatie Organisatie vanuit Justitie en vanuit Hulpverlening 1 INHOUD PRESENTATIE I. Belgisch drugbeleid II. O.M. en problematisch druggebruik III.De rechtbank en problematisch

Nadere informatie

Algemene Voorwaarden YoungCapital Professionals B.V.

Algemene Voorwaarden YoungCapital Professionals B.V. Algemene Voorwaarden YoungCapital Professionals B.V. Artikel 1 algemeen 1. Onder Opdrachtgever wordt verstaan degene die de opdracht verstrekt aan Opdrachtnemer. 2. Onder Opdrachtnemer wordt verstaan YoungCapital

Nadere informatie

VCP is dat nou nodig? Nationale Handbaldag 2015 Vertrouwenspunt Sport

VCP is dat nou nodig? Nationale Handbaldag 2015 Vertrouwenspunt Sport VCP is dat nou nodig? Nationale Handbaldag 2015 Vertrouwenspunt Sport Ankers voor de presentatie Incident of gepland (wat kun je zoal tegenkomen?) Macht/onmacht VCP Wat is dat? Werkgebied (wie doet wat..of

Nadere informatie

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL Stationsstraat 81 3370 Boutersem 016/73 34 29 www.godenotelaar.be email: directie.nobro@gmail.com bs.boutersem@gmail.com HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL 1. Het standpunt van de school: Pesten is geen

Nadere informatie

Hij/zij was de liefste, maar ook de ergste

Hij/zij was de liefste, maar ook de ergste Hij/zij was de liefste, maar ook de ergste Eerste druk, 2014 2014 Emelie van Laar isbn: 9789048434497 nur: 775 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van

Nadere informatie

Over voldoende redenen en mogelijke verklaringen Het Leibniziaans argument Emanuel Rutten

Over voldoende redenen en mogelijke verklaringen Het Leibniziaans argument Emanuel Rutten 1 Over voldoende redenen en mogelijke verklaringen Het Leibniziaans argument Emanuel Rutten Wie wel eens de naam van de Duitse zeventiende eeuwse filosoof Leibniz heeft gehoord, denkt in de eerste plaats

Nadere informatie

pesten Waarover gaat het?

pesten Waarover gaat het? Als je iemands GSM afpakt, dan kan dat plagen zijn, maar ook pesten. Als je aan elkaar gewaagd bent, kan je het als plagen beschouwen. Het is dan een spelletje. Niet altijd leuk, maar nooit echt bedreigend.

Nadere informatie