Nectar 4 e editie, leerjaar 2/3, vwo. Hoofdstuk 10 Gezondheid. DO-IT 10.1 Waardoor heb je altijd genoeg brandstof? in bloed

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nectar 4 e editie, leerjaar 2/3, vwo. Hoofdstuk 10 Gezondheid. DO-IT 10.1 Waardoor heb je altijd genoeg brandstof? in bloed"

Transcriptie

1 Nectar 4 e editie, leerjaar 2/3, vwo Uitwerkingen Hoofdstuk 10 Gezondheid DO-IT 10.1 Waardoor he je altijd genoeg randstof? 1 rollen hoeveelheid glucose hoeveelheid erwten wat ga je doen? in loed in ekerglas loed 1 eten stijgt / daalt stijgt / daalt Schep erwten uit de voorraad in ekerglas loed / lever. 2 actie stijgt / daalt stijgt / daalt Schep erwten uit het ekerglas loed / lever in afvalak. 3 regelen door insuline stijgt / daalt stijgt/ daalt Schep erwten uit het ekerglas loed / lever in ekerglas loed / 4 regelen door glucagon lever. stijgt / daalt stijgt / daalt Schep erwten uit het ekerglas loed / lever in ekerglas loed / lever. 2 tanken: eten / actie enzinetank: lever / loed gas geven: eten / actie 3 a Het juiste antwoord is C: koolstofdioxide en water via longen, huid en nieren Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 1

2 10.1 Goed geregeld 1 Het juiste antwoord is B: oververhitting. 2 a glucose 1 koolstofdioxide 2 water c stof 1: uitademen stof 2: door zweten, plassen, uitademen 3 a Al het 'stoffenverkeer' gaat via het loed. De aan- of afwezigheid van epaalde stoffen in je loed iets zeggen over de gezondheid van je lichaam. Longen: door uitademen Nieren: door uitplassen Huid: door zweten c Het loedvatenstelsel rengt de afvalstoffen naar de organen waar ze uitgescheiden worden. 4 orgaan dunne darm longen nieren huid Helpt ij het constant houden van je loed door: voedingsstoffen op te nemen in het loed. zuurstof op te nemen in het loed en koolstofdioxide en water af te geven aan de lucht. water, (teveel aan) zouten en vitaminen en andere afvalstoffen uit het loed te halen. water en zouten uit het loed te halen en uiten het lichaam te rengen. 5 a 1 De hoeveelheid zuurstof in je loed stijgt / daalt. 2 De hoeveelheid koolstofdioxide in je loed stijgt / daalt. 3 Je lichaamstemperatuur stijgt / daalt. 1 dat er meer zuurstof in het loed komt? longen 2 dat er minder koolstofdioxide in je loed komt? longen 3 dat er meer glucose in je loed komt? dunne darm 6 a Bij een regelkring wordt de afwijking van de norm zo klein mogelijk gehouden. De volgorde ij een regelkring is: vergelijken meten ijstellen. Aan elke regelkring doen altijd zintuigen, zenuwstelsel en spieren mee. De vergelijking met de norm vindt in je hersenen plaats. c Het koolstofdioxidegehalte in het loed zal hoger dan / lager dan / gelijk aan de norm zijn, want door de reactie van je lichaam wordt er meer koolstofdioxide afgevoerd. Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 2

3 7 a De randstof voor je lichaam is glucose. groeien, ewegen en warm lijven c Je lichaam regelt de hoeveelheid van deze stof met de hormonen insuline en glucagon. d Deze hormonen worden gemaakt door de alvleesklier. e Als je te veel van de randstof in je loed het, wordt de randstof opgeslagen in je lever en je spieren. f De randstof wordt dan eerst omgezet in glycogeen. 8 1 Er is veel glucose in het loed, ijvooreeld vlak na een maaltijd. 2 De alvleesklier maakt insuline waardoor glucose uit het loed naar de lever en de spieren gaat. 3 Glucose wordt opgeslagen in de lever en in de spier als glycogeen. 4 Er zit minder glucose in het loed. 9 a 1 Aan welke stof ontstaat een tekort in je loed? glucose / glycogeen 2 Welke stof zet je lichaam om, zodat dit tekort wordt aangevuld? glucose / glycogeen 3 Door welk hormoon wordt dit geregeld? insuline / glucagon 4 Welke stof zit er nu weer voldoende in je loed? glucose / glycogeen Deze glucose wordt direct in de spieren geruikt ij de verranding. 10 a Bij Jan / Bij Silke / Bij alleei evenveel, want de glucose uit de maaltijd die niet wordt geruikt voor de verranding, wordt opgeslagen in de lever. Voor tv-kijken is minder glucose nodig dan voor skeeleren. Er wordt ij Jan dus meer glucose opgeslagen dan ij Silke. Bij Jan / Bij Silke / Bij alleei even snel, want ij skeeleren is meer glucose voor de verranding nodig dan ij tv-kijken. Daardoor daalt het glucosegehalte in het loed ij Silke sneller dan ij Jan en is sneller te laag. Bij Silke wordt dus eerder glycogeen omgezet in glucose. 11 a 100 mg glucose per 100 ml loed 1 Als het glucosegehalte in het loed lager is dan de norm: de alvleesklier geeft meer glucagon af. Hierdoor zet de lever glycogeen om in glucose en de glucose komt weer in het loed. 2 Als het glucosegehalte in het loed hoger is dan de norm: de alvleesklier geeft meer insuline af. Hierdoor zetten de lever en de spieren glucose om in glycogeen en de hoeveelheid glucose in het loed daalt. Ook nemen lichaamscellen meer glucose op. 12 a Suikerziekte ontstaat door een tekort aan insuline. de hoeveelheid glucose in je loed lijft hoog. de hoeveelheid glycogeen in je lever en spieren is laag. c Bij suikerziekte slaan de lever en spieren glucose niet op als glycogeen. Bij inspanning is er geen reservevoorraad glycogeen die weer omgezet kan worden in glucose. Er is weinig glucose eschikaar voor de verranding en daardoor en je dus snel moe. 13 a Als je iets eet, stijgt het glucosegehalte in het loed tot oven de norm, als je glucose verruikt daalt het glucosegehalte tot onder de norm. Het gehalte kan alleen precies op de norm liggen als er helemaal geen verandering in de omstandigheden is. Dat komt normaal gesproken niet voor. Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 3

4 c d glucagon Op tijdstip A - B is het glucosegehalte in het loed is lager dan de norm. De alvleesklier maakt dan glucagon waardoor glycogeen wordt omgezet in glucose en het glucosegehalte in het loed stijgt. 1 de hoogte van de evenwichtswaarde in het loed wordt hoger. Deze ligt hoger omdat de lever en spieren door insulinegerek te weinig of geen glucose opslaan in de vorm van glycogeen. De gemiddelde hoeveelheid glucose in het loed wordt daardoor hoger. 2 de schommelingen rond de evenwichtswaarde worden groter/ duren langer. Direct na de maaltijd neemt het glucosegehalte toe. Doordat er niet genoeg insuline is, lijft het glucosegehalte lang hoger dan de evenwichtswaarde. Als de patiënt zich inspant, daalt het glucosegehalte. Doordat insuline niet werkt is er in de lever en de spieren onvoldoende glycogeen opgeslagen en is er onvoldoende glycogeen om te worden omgezet in glucose. Het glucosegehalte in het loed lijft daardoor laag en stijgt pas als de patiënt weer wat eet. 14 a 2, 3, 5, 6 De lever maakt gal, een hulpstof ij de vertering van vetten. c de poortader 15 1 afreken rode loedcellen 2 hemogloine wordt iliruine 3 loed 4 mengen iliruine en gal 5 twaalfvingerige darm 6 dunne darm 7 dikke darm 8 endeldarm 9 anus 10 uitpoepen 16 a 1 = leverslagader 2 = leverader 3 = poortader Voedingsstoffen zoals glucose worden in de darmen opgenomen in je loed. De ader die van de darmen naar de lever gaat, zal dus het meeste glucose evatten. Dat is de poortader. Bloedvat nummer 3 is dus de poortader. De leverader vervoert loed uit de lever. In dat loed zitten afvalstoffen zoals ureum. Bloedvat 2 moet dus de leverader zijn. Bloedvat nummer 1 is dan de leverslagader. Het zuurstofgehalte is het hoogst in loedvat 1 / 2 / 3. Want loedvat 1 is de leverslagader. Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 4

5 17 a nierslagader nierader Bloed stroomt vanaf de aorta naar de nier via de Bloed stroomt vanaf de nier naar de onderste holle ader via de Een nier krijgt zuurstofrijk loed via de Zuurstofarm loed verlaat de nier via de 18 a Ongezuiverd loed vind je ij nummer 1 en 3: dit is de aorta en nierslagader. Het loed wordt gefilterd ij nummer 4: dit is de nier. c Gezuiverd loed vind je ij nummer 5: dit is de nierader. d De meeste afvalstoffen zitten ij nummer 3: dit is de nierslagader. e De meeste zuurstof vind je ij nummer 1: dit is de aorta. f Urine gaat naar de laas via nummer 6: dit is de urineleider. 19 a + + c 1 2 nierslagaders kluwen haarvaten nierkanaaltje verzameluisjes nierekken urineleider laas urineuis 20 a Urine evat geen eiwit en geen glucose, maar wel veel ureum. De eerste kolom is dus urine. Voorurine evat geen eiwit, maar wel glucose. De tweede kolom is dus voorurine. Bloedplasma evat wel eiwit en ook glucose. De derde kolom is dus loedplasma. vloeistof stoffen urine voorurine loedplasma eiwitten (g/l) glucose (g/l) 0 1,0 1,0 ureum (g/l) 20,0 0,3 0,3 Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 5

6 In je urine, dat ziet er uit als nummer 2 in ron 9. c Als je eiwit of glucose in je urine het. 21 a eiwitten Er gaat meer / minder water vanuit de nierkanaaltjes naar het loed, want het verschil in de hoeveelheid eiwitten in het loed en in de nierkanaaltjes is veel kleiner. EXTRA Nierdialyse 22 a Waar wordt het loed tijdens een nierdialyse gezuiverd? innen / uiten het lichaam Waar wordt het apparaat op aangesloten? op een ader / slagader c Het apparaat neemt de taak van de nieren over en zuivert het loed. 23 = loed; = dialysevloeistof 24 Bijvooreeld: Nodig: - ekerglas met grote rode en kleine lauwe knikkers, dit stelt loed (rood) met afvalstoffen (lauw)voor. - twee gootjes(ijvooreeld van stevig karton). Het ene gootje is rood en stelt de 'leiding' voor waardoor het loed stroomt. Het andere gootje is groen en stelt de leiding voor waar dialyse vloeistof doorstroomt. In de wanden van de gootje zitten gaatjes waardoor de lauwe knikkers van het ene gootje naar het andere kunnen. - leeg ekerglas A, dit stelt het lichaam voor waar het gezuiverde loed naar toe gaat. - leeg ekerglas B, dit stelt de opvang van de 'vieze' dialysevloeistof voor. Leg de gootjes naast elkaar. Aan het einde van het rode gootje zet je het lege ekerglas. Giet het ekerglas met knikkers leeg in het rode gootje, duw de knikkers langzaam naar het eind, duw een aantal lauwe knikkers door de gaatjes naar het groene gootje. Laat de knikkers in de lege ekerglazen lopen en herhaal het proces een aantal maal. Uiteindelijk zijn de lauwe en de rode knikkers gescheiden en is het loed gezuiverd. Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 6

7 10.2 Je huid 1 Het juiste antwoord is B: om uur. 2 a gehoorzintuig tastzintuig reukzintuig warmtezintuig lichtzintuig pijnzintuig Je gaat zweten / krijgt kippenvel. 3 a 1 Je lichaam op temperatuur houden. 2 Bescherming tegen vuil en ziekteverwekkers. 3 Bescherming tegen de zon. eigen antwoord c eigen antwoord 4 a - d 5 Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 7

8 6 a c Je lichaam meet dat de temperatuur lager is dan de norm van 37 C. De hypothalamus gaat de lichaamstemperatuur ijstellen en geeft je spieren een seintje om te gaan rillen. Deze organen reageren en je gaat daadwerkelijk rillen. vet 7 a Het voelt koeler. Als je zweet, wordt je huid nat. Het zweet verdampt op je huid; hiervoor is warmte nodig. De warmte gaat uit je lichaam, waardoor je afkoelt. c Het verdampen gaat sneller, doordat het verdampte zweet sneller wordt afgevoerd. 8 In een tropische kas is de lucht heel vochtig, er zit veel waterdamp in de lucht. Hierdoor verdampt het zweet op je huid veel minder goed waardoor je niet afkoelt. 9 a 3 C -9 C Als je nat ent, koel je sneller af. c Dit heeft een vertragend / versnellend effect op onderkoeling, want zo raak je via loedvaten in je huid veel warmte kwijt Om te voorkomen dat er vuil en ziekteverwekkers in je lichaam komen. 2 Om te voorkomen dat je te veel loed verliest vernauwing: Het loedvat vernauwt zich. Hierdoor verlies je minder loed. 2 propvorming: Bloedplaatjes klonteren samen. Hierdoor verlies je minder loed en wordt het wondje al voor een deel afgesloten voor vuil en ziekteverwekkers. 3 openknappen loedplaatjes: er komt een stof vrij die reageert met de stollingseiwitten zoals firinogeen. 4 netwerkvorming: er ontstaat een netwerk van firinedraden 5 loedstolling: in het netwerk van firinedraden lijven loedplaatjes hangen. Deze drogen op tot een korstje. Nummer 4 Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 8

9 12 a Dat er ziekteverwekkers in de wond komen. de kiemlaag 13 pigment / vet / talg / zweet 14 a in de huid van het donkere meisje de huid van het lanke meisje c Het pigment wordt weer afgeroken en in de winter wordt er minder pigment aangemaakt, doordat er dan minder zonlicht is. d De huid van het donkere meisje, omdat pigment tegen uv-straling eschermt. Het donkere meisje heeft het meeste pigment. 15 a Kinderen zijn in de groei, hun otten groeien snel. s Winters maak je minder vitamine D in je huid aan, doordat er dan minder zonlicht is. c Mensen met een donkere huid heen meer pigment. Pigment houdt zonlicht tegen. Daardoor duurt het langer voordat er voldoende vitamine D is gemaakt. 16 a de hoeveelheid uv-stralen huidkanker c Bij zonnerand raken veel cellen eschadigd; deze sterven af en worden verwijderd door het vervellen van de hoornlaag. 17 a Ja / Nee, want je kunt nog niet zien of deze cel door het lichaam wordt gerepareerd/opgeruimd of wel doorgaat met delen. Bovendien kan het ook nog een wrat worden,dat is een goedaardig gezwel. 18 a 10 verduelingen: verduelingen: c 3360 dagen (28 x 120) d voor een doorsnede van 10 mm zijn 30 verduelingen nodig 30 x 120 = 3600 dagen = iets minder dan 10 jaar e Voordat een tumor te zien of te voelen is, zijn er heel veel delingen nodig. Als een tumorcel niet zo snel deelt, kan het heel lang duren voordat je de tumor opmerkt. 19 a In de kiemlaag, want daar evinden zich de delende cellen. Ja / Nee, want een wrat ontstaat door een virus, kanker ontstaat doordat een cel verandert in een cel die aldoor maar lijft delen. Een wrat evindt zich op de huid, een kankercel kan overal in je lichaam ontstaan. 20 Voor het ontstaan van kanker zijn delende cellen nodig, zenuwcellen delen niet en daardoor ontstaat er ijna nooit kanker. Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 9

10 EXTRA Behandeling van kanker 21 a Waarmee wordt de tumor estreden? operatie estraling chemotherapie tumor wordt met radioactieve straling cytostatica weggesneden (medicijnen) Welk deel van het lichaam wordt ehandeld? tumor + gezond weefsel eromheen tumor + gezond weefsel eromheen kankercellen en gezonde cellen Wat zijn de ijwerkingen? soms misselijkheid door de narcose, pijn ij de wond vermoeidheid en misselijkheid vermoeidheid, darmklachten, haaruitval c d Bij chemotherapie komen de medicijnen (cytostatica) in het hele lichaam, deze medicijnen heen dan ook invloed op gezonde cellen op allerlei plekken in je lichaam. Bij estraling wordt slechts een deel van je lichaam ehandeld: rond de tumor. Het percentage normale lichaamscellen neemt ook af. Het duurt een tijdje voordat je lichaam zich weer heeft herstelt. Het aantal cellen is na een aantal chemotherapiekuren nog niet terug op het oorspronkelijke niveau. 22 eigen presentatie Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 10

11 DO-IT 10.3 Wat weet jij van ziekten? 1 Spiekrief Bacteriën en virussen zijn ziekteverwekkers. Als ze je lichaam zijn innengedrongen he je een infectie. Er zijn twee soorten witte loedcellen: 1 Vreetcellen: deze cellen estrijden ziekteverwekkers door ze 'op te eten' (in te sluiten). 2 Antistofcellen: deze cellen estrijden ziekteverwekkers door afweerstoffen te maken waardoor de ziekteverwekkers uitgeschakeld worden. Koorts is nuttig omdat de witte loedcellen dan eter hun werk kunnen doen en afvalstoffen sneller worden afgevoerd. Immuun zijn voor een ziekte komt doordat je lichaam direct antistoffen maakt tegen de ziekteverwekker. Bij inenten spuit de dokter verzwakte ziekteverwekkers in je loed. Je krijgt de ziekte dan niet, maar je lichaam gaat wel antistoffen maken. Actieve immuniteit is dat je lichaam zelf antistoffen gaat maken om een ziekteverwekker te estrijden. Passieve immuniteit is dat je lichaam niet zelf antistoffen maakt maar ze (ingespoten) krijgt. Je het een allergie als je afweersysteem extreem reageert op stoffen die normaal geen afweerreactie oproepen. Bij mensen met een allergie inden antistoffen aan mestcellen. Deze cellen evatten de stof histamine en worden geactiveerd als je met het allergeen in aanraking komt. Ze geven dan histamine af. Deze stof veroorzaakt de allergische reactie. Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 11

12 10.3 Ziek 1 Het juiste antwoord is A: Een virus dat je via de lucht innenkrijgt. 2 a lederhuid / opperhuid loedplaatjes / rode loedcellen / witte loedcellen 3 a Je wordt ziek van iedere soort acterie. goed / fout Virussen dringen je cellen innen. goed / fout c Gifstoffen die acteriën uitscheiden, maken je ziek. goed / fout d Virussen komen overal door je huid je lichaam innen. goed / fout e Ziekten die ontstaan door ziekteverwekkers heten infectieziekten. goed / fout 4 wel esmet niet esmet a Iemand die heel verkouden is, niest vlak ij je. Je drinkt uit het kopje van iemand die verkouden is. c Je drinkt uit de kraan. d Je gaat eten en wast van te voren je handen. e Je geeft iemand die verkouden is een hand. f Je zoent iemand die een koortslip heeft. 5 a Doordat het virus in de slijmvliezen gaat zitten. Bij griep / verkoudheid, want ij griep is je hele lichaam ziek en he je koorts. 6 Incuatie: de tijd waarin je wel esmet ent maar nog niet ziek Symptomen: ziekteverschijnselen Diagnose: vaststellen welke ziekte het is Prognose: voorspelling van het verloop van de ziekte en het herstel 7 8 a De witte loedcellen ontstaan in je eenmerg. Sommige witte loedcellen sluiten ziekteverwekkers in. Dit zijn de vreetcellen. c Andere witte loedcellen maken antistoffen. d De witte loedcel die je ziet in ron 5 is een vreetcel. 9 a witte loedcellen De smurrie heet pus of etter en estaat uit dode witte loedcellen, dode acteriën en resten van kapotte huidcellen. c De juiste volgorde is: d Daar zitten ook ziekteverwekkers. e Bloedplaatjes, die zorgen voor het dichtgaan van het wondje. 10 De juiste volgorde is a Antistof nummer 4, want deze past op de ziekteverwekker en er kunnen twee ziekteverwekkers tegelijk aangepakt worden. Een antistof werkt algemeen / specifiek, want hij werkt maar tegen één specifieke ziekteverwekker. Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 12

13 12 a Het juiste antwoord is A: de norm Hanjo: lichtgrijze lijn Marco: donkergrijze lijn c Hanjo, omdat zijn afweersysteem door de hogere koorts sneller werkte dat het afweersysteem van Marco. 13 Er komt een ziekteverwekker je lichaam innen. De ziekteverwekker gaat zich vermeerderen en je wordt ziek. De witte loedcellen gaan antistoffen maken tegen de ziekteverwekkers en estrijden vervolgens de ziekteverwekkers. Je wordt weer eter en je witte loedcellen onthouden welke antistoffen deze ziekteverwekker estrijden. Als je de volgende keer esmet wordt met dezelfde soort ziekteverwekker, word je niet ziek omdat je witte loedcellen direct antistoffen gaan maken: je ent immuun. 14 a tegen difterie, kinkhoest, tetanus en polio met verzwakte ziekteverwekkers c Je ent je leven lang immuun voor deze kinderziekten. d Mats zegt: Als je wordt ingeënt tegen polio, is er sprake van passieve immuniteit, want je wordt niet ziek. Nick zegt: Als je lichaam zelf antistoffen tegen polio maakt, krijg je actieve immuniteit. Dat geeurt dus als je ziek wordt door polio, maar ook als je wordt ingeënt. Passieve immuniteit wil zeggen dat je lichaam zelf geen antistoffen maakt. Dat geeurt als je antistoffen krijgt ingespoten. Bij een inenting en als je ziek wordt, krijg je de ziekteverwekker innen. Je lichaam gaat dan zelf antistoffen maken. Er dan sprake van actieve immuniteit. 15 a natuurlijke immuniteit, deze antistoffen krijgt een ay via de natuurlijke manier innen Ja / Nee, want de ay maakt niet zelf antistoffen en onthoudt dus ook niet welke stoffen ij deze ziekteverwekkers horen. 16 Hij kan nu esmet zijn geraakt met griep. Bij griep he je meestal ook last van verschijnselen die lijken op verkoudheid. De andere symptomen (hoofdpijn, koorts, spierpijn) wijzen ook op griep. Het kan ook een andere soort verkoudheidsvirus zijn, er zijn namelijk verschillende verkoudheidsvirussen. Joas is immuun voor één soort en kan door een ander soort verkoudheidsvirus wel ziek worden. 17 a een stof waar iemand allergisch op reageert Je matras is warm en vochtig als je er op slaapt en evat veel voedingsstoffen (huidschilfers). c pijl 1: huisstofmijt en huidschilfers pijl 2: warme en vocht d Omdat de omstandigheden voor de huisstofmijt dan minder gunstig zijn. 18 Normale afweerreactie: 5, 4, 3 Allergische reactie: 1, 2, 3, 4, 5, 6 Bij mensen met allergie komt in eerste instantie ook de normale reactie voor. EXTRA Antiiotica 19 a Heen alcohol, een oplossing met vitamine C en een zoutoplossing een acteriedodende werking? 1 Alcohol heeft waarschijnlijk wel / niet een acteriedodende werking, omdat het wel / niet wordt geruikt als desinfectiemiddel. 2 Vitamine C oplossing heeft waarschijnlijk wel / niet een acteriedodende werking, omdat het wel / niet wordt geruikt als conserveermiddel in voeding. 3 Zoutoplossing waarschijnlijk wel / niet een acteriedodende werking, omdat het wel / niet wordt geruikt als conserveermiddel in voeding. c Bijvooreeld: Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 13

14 Tel het aantal acteriekolonies op de petrischaaltjes en meet ook hoe groot de kolonies zijn. Voeg aan een schaaltje alcoholoplossing toe. Voeg aan het tweede schaaltje de oplossing van vitamine C toe. Voeg aan het derde schaaltje de zoutoplossing toe. Laat petrischaaltjes met de acteriën en de oplossingen een aantal dagen ij 37 staan. Kijk daarna op welke schaaltjes nog groei heeft plaatsgevonden (er zijn nieuwe kolonies ontstaan of de kolonies zijn groter geworden) Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 14

15 PRACTICUM 1 1 eigen gegevens Conclusie 2 a Door handen wassen vermindert het aantal acteriën op de huid. ja / nee PRACTICUM 2 Conclusie 1 Verschil 1 Een rode loedcel is veel kleiner. Verschil 2 Een rode loedcel is rond van vorm, een witte loedcel kan van vorm veranderen. 2 eigen antwoord Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 15

16 10.4 Bloed- en orgaandonatie 1 Het juiste antwoord is B: 500 ml. 2 a + 3 Dat komt doordat de organen dan te weinig loed met zuurstof en voedingsstoffen krijgen. 4 rode loedcellen loedplasma loedplaatjes prolemen heen met loedstolling. veel loed heen verloren. randwonden heen. loedarmoede heen. 5 a antistoffen Mensen met leukemie maken zelf te weinig loedplaatjes aan. Bloedplaatjes zijn nodig om wondjes dicht te maken. c Met een transfusie met rode loedcellen, want rode loedcellen evatten hemogloine. 6 a c 1 Bloedgroep O komt het meest voor, loedgroep AB het minst. 2 In je loedplasma zitten antistoffen tegen de antigenen die je zelf wel / niet het. eigen antwoord 7 a De ontvanger heeft loedgroep B. De ontvanger heeft antistof anti-a. c De donor heeft loedgroep A. d De antistoffen van de ontvanger inden aan de antigenen van de loedcellen van de donor. Hierdoor plakken de loedcellen van de donor aan elkaar en ontstaan er klonten in het loed. Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 16

17 8 a c loedgroep AB Omdat loed met loedroep O (universele donor) aan iedere ontvanger kan worden toegediend, zonder dat er een reactie plaatsvindt. 9 a Het juiste antwoord is D: loedgroep B of loedgroep AB 10 a Als je resuspositief ent, he je het resusantigeen op je loedcellen. goed / fout Mensen met resuspositief loed, maken antistoffen tegen resusnegatief loed. goed / fout c Als een vrouw met resusnegatief loed voor het eerst zwanger is, goed / fout is er een grote kans dat de ay de resusziekte krijgt. d Een kindje kan alleen de resusziekte krijgen, goed / fout als de moeder resusnegatief is en de ay resuspositief. 11 a Nee, als iemand met resusnegatief loed resuspositief loed krijgt, gaat hij meteen antistoffen maken tegen het resusantigeen. 12 a Zodat je weet of er kans is op de resusziekte ij de ay. De resuspositieve loedcellen van de ay in het loed van de moeder worden direct opgeruimd. Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 17

18 c Dat resusantistoffen van de moeder in het loed van het kind terechtkomen. 13 a + eigen antwoord 14 a Bij transplantatie krijgt een zieke een orgaan van iemand anders. Wanneer een orgaan niet goed meer werkt. 15 a Op een donororgaan zitten andere antigenen dan op de eigen organen van een patiënt. De witte loedcellen van de patiënt gaan dan antistoffen maken die het donororgaan afreken. Het lichaam stoot op die manier het donororgaan af. c Door het slikken van afstotingsremmers. Doordat de weefsels meer op elkaar lijken (meer vergelijkare antigenen heen), is er minder kans op afstoting. 16 a Op de korte termijn nieren en hart, op de langere termijn hart en lever. Uit het diagram kun je halen dat na vijf jaar nog ongeveer 43% van de longen nog leeft. Dat etekent dat ongeveer 57% van de patiënten dan weer op de wachtlijst komt. c Aantal procent van alle getransplanteerde patiënten na 5 jaar weer op de wachtlijst: longpatiënten: 57% (is 57 van de 100 patiënten) leverpatiënten: 35% nierpatiënten: 34% hartpatiënten: 30% In totaal zijn dit 156 van 400 patiënten = 156 / 400 * 100 = 39% Of: tel alle percentages op en deel door a Dan weten artsen ij je overlijden of je organen wilt doneren. eigen antwoord c eigen antwoord 18 a c eigen antwoord eigen antwoord EXTRA Bloed doneren 19 a De loedgroepen van het ABO-systeem worden weergegeven met hoofdletters A, B en O en de kleur van de etiketten. De resusfactor wordt weergegeven door de kleur van de letters. c Het donorloed stolt niet in het zakje, doordat er antistollingsmiddel in zit. d De loedestanddelen worden gekoeld of ingevroren ewaard, omdat het dan veel langer goed lijft (ongeveer 2 jaar). 20 a 1 syfilis 2 hepatitis B 3 hiv Het juiste antwoord is B: In het donorloed kunnen nog de virussen of acteriën zitten, die de ontvanger kunnen esmetten. Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 18

19 21 a 1,5 L In 1 mm 3 loed zitten rode loedcellen. 1,5 liter is mm 3. Uit 1,5 liter kun je dus x = 7,5 x rode loedcellen halen. c In 1 mm 3 loed zitten loedplaatjes. 1,5 liter is mm 3. Uit 1,5 liter kun je dus x = 367 x 10 9 rode loedcellen halen. d Bloed wordt gemaakt in: (welk orgaan?) Dat geeurt door: (manier van aanmaken) Het duurt ongeveer voordat de loeddeeltjes zijn aangevuld eenmerg Uit stamcellen die rijpen tot rode loedcellen Ongeveer 1000 minuten = ijna 17 uur Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 19

20 PRACTICUM 1 1 a eigen antwoord Als in dit uisje echt loed had gezeten, dan was dit loedgroep A of AB eigen antwoord Als in dit uisje echt loed had gezeten, dan was dit loedgroep B of AB c eigen antwoord Als in dit uisje echt loed had gezeten, dan was dit loedgroep AB d eigen antwoord Als in dit uisje echt loed had gezeten, dan was dit loedgroep 0 Conclusie 2 a loedgroep 0 loedgroep AB Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 20

21 10.5 Ongezond? 1 Het juiste antwoord is B: In een cocktail zit meestal minstens evenveel alcohol als in een glas ier of wijn. 2 elke dag een paar iertjes / twee appels per dag / af en toe roken / half uur per dag sporten / paar keer per week een vette hap ij de snackar halen 3 1 leefstijl factoren vooreelden Gewoontes van eten, drinken, sporten, slapen, ontspanning, roken, ewegen. 2 omgeving 3 gezondheidszorg Woon je in een industriegeied of op het platteland, voel je je prettig met de vrienden waarmee je omgaat. Huisarts, tandarts, psycholoog, ziekenhuis, fysiotherapeut. 4 a Je leefstijl zijn al je gewoontes van eten, drinken, sporten, slapen, ontspanning, roken, eweging. + c eigen woordspin d eigen antwoord 5 een ongezonde leefstijl: hoge loeddruk een ongunstige omgeving: astma een aangeoren eigenschap: spierziekte een infectie: griep, verkoudheid 6 a eigen antwoord Smaakt lekker, je voelt je er lekker ij / geeft een fijn gevoel, geeft een kick. c Je kunt dronken worden, je weet niet meer wat je doet, je raakt er aan verslaafd, sommige organen raken eschadigd. 7 a 34 % 4 % c 60 % d eigen antwoord 8 a ontwenningsverschijnselen lichamelijke klachten geestelijke klachten 1 trillen, zweten 1 slecht humeur 2 hoofdpijn, misselijk 2 vergeetachtigheid c d Je mist dan het contact met je vrienden of komt steeds in de verleiding om weer te gaan roken als je ij je vrienden ent die allemaal wel roken. sociale afhankelijkheid 9 Als je aangeschoten ent, reageer je minder goed en minder snel. Als je dronken ent, worden je reacties nog trager en weet je helemaal niet meer wat je doet. Je loopt ijvooreeld slingerend, gaat gekke dingen doen, kunt niet meer op je enen staan. 10 a Pijn door ontstekingen van het slijmvlies. maag Je kunt steeds minder dingen onthouden. hersenen c Van deze organen sterven cellen af. hersenen en lever d Je loeddruk wordt te hoog. hart en loedvaten Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 21

22 11 Het juiste antwoord is C: tot de volgende dag drie uur s middags. Het duurt ongeveer 1,5 uur (= 90 minuten) om 1 glas alcohol af te reken. Voor tien glazen duurt dat dus 900 minuten = 15 uur. 12 a eigen antwoord percentage alcohol grootte van een glas glas ier 5 % 250 ml 250 : 100 x 5 = 12,5 glas wijn 12 % 100 ml 100 : 100 x 12 = 12 glas erenurg 35 % 35 ml 35 : 100 x 35 = 12,25 hoeveelheid alcohol per glas in ml c d Bij elk glas evenveel, van de dranken waar meer alcohol in zit, drink je een kleinere hoeveelheid per glas waardoor je evenveel alcohol innen krijgt. eigen antwoord 13 a Je kunt een alcoholvergiftiging krijgen. Ja / Nee, want iedereen die te veel alcohol drinkt, kan overlijden aan een te hoge dosis alcohol. c 15 jaar d Naarmate de jongeren ouder worden, wordt het percentage comazuipers kleiner. 14 gevolg teer nicotine hoge loeddruk x rokershoestje x versnelde hartslag x meer kans op longkanker x longlaasjes gaan kapot x 15 a De huid van de vingertoppen is het koudste deel van de hand. goed / fout De pols en de handpalm zijn de warmste delen van je hand. goed / fout Door roken stijgt de temperatuur van de hand. goed / fout Als loedvaatjes nauwer worden, geeft de huid meer warmte af. goed / fout De temperatuur van deze vingertoppen is lager dan 21 C zodat ze niet meer zichtaar zijn op deze foto. 16 a door teer 1 Longlaasjes gaan stuk. 2 Grotere kans op longkanker. 17 a Vuil en schadelijke stoffen worden minder goed uit de longen verwijderd. Door teer. 18 Doordat longlaasjes kapotgaan, kan een roker minder zuurstof opnemen en koolstofdioxide afgeven. Hierdoor moet hij sneller ademhalen om voldoende zuurstof innen te krijgen en raakt hij eerder uiten adem. 19 a 1 wiet 2 cocaïne 3 partydrugs 4 crack 5 hasj op de hersenen c Ja / Nee, want alcohol eïnvloedt de werking van de hersenen. 20 a Dat etekent dat ze je hersenen trager laten werken. Dat etekent dat ze je hersenen sneller laten werken. c Dat etekent dat ze je hersenen anders laten werken. Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 22

23 21 a - c eigen antwoord 22 a Cocaïne heeft invloed op de hypothalamus. De hypothalamus regelt je lichaamstemperatuur en onder invloed van cocaïne stijgt je lichaamstemperatuur en krijg je het warm. Het hersengeied waar het denken geregeld wordt (de voorhoofdskwa), wordt eïnvloed door cocaïne, hierdoor vermindert je denkvermogen. EXTRA Blowen 23 a Bij lowen inhaleer je wiet of hasj door roken, meestal door een joint te rollen. cannais c Als je je goed voelt en je gaat lowen, voel je je vaak nog eter / slechter. Als je je rot voelt en je gaat lowen, voel je je vaak eter / nog slechter. d 1 Je kunt er verslaafd aan raken. 2 Je kunt er psychisch afhankelijk van worden. 24 a Een staafdiagram, hierin kun je de gegevens van de verschillende jaren en herkomst naast elkaar zetten en zie je de verschillen in één oogopslag. c d Bijvooreeld: - In wiet uit het uitenland zit veel minder THC, je zult hier minder high van worden. - Het THC-gehalte van Nederlandse wiet daalt vanaf Als je voor het eerst lowt, zijn de effecten sterker dan wanneer je het al vaker gedaan het. Als je dan ook nog eens wiet met een hoge concentratie THC het, zijn de effecten extra groot. Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 23

24 PRACTICUM 1 Conclusie 1 a eigen antwoord eigen antwoord c eigen antwoord Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 24

25 SAMENVATTEN uitscheidingsorganen welke afvalstoffen 1 longen water(damp) en koolstofdioxide 2 nieren medicijnen, kleurstoffen,overtollige vitaminen, zouten, water 3 huid water en zouten 4 lever giftige stoffen zoals medicijnen en alcohol, kleurstoffen, oude rode loedcellen 2 a Je eet een mars. Glucosegehalte in je loed stijgt. Je fietst naar school. Glucosegehalte in je loed daalt. Alvleesklier produceert insuline. Hierdoor wordt glucose omgezet in glycogeen en opgeslagen. Alvleesklier produceert glucagon. Hierdoor wordt glycogeen omgezet in glucose. Glucosegehalte in je loed is weer normaal. 3 a 1 opouwen en omzetten aminozuren 3 afvalstoffen uitscheiden, ijvooreeld iliruine 2 afreken van aminozuren en giftige stoffen 4 opslaan van glucose als glycogeen en opslaan van ijzer 1 Nefronen: filtratie van afvalstoffen uit het loed 2 Nierkanaaltje: resorptie van glucose en een deel van de zouten, osmose van water naar het loed 3 Verzameluisje: vervoer van afvalstoffen en overtollig water naar het nierekken10.2 Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 25

26 4 a + 5 wondje loedvatvernauwing en propvorming loedplaatjes knappen open er ontstaat een netwerk van firinedraden rode loedcellen lijven hangen er ontstaat een korstje en het wondje geneest 6 Huidkanker ontstaat in drie stappen: 1 Normale cel verandert in kankercel. 2 De cel lijft zich delen. 3 Er ontstaan uitzaaiingen doordat tumorcellen afreken en via het loed in een ander orgaan terecht komen Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 26

27 8 a 1 Witte loedcellen die ziekteverwekker ij tweede infectie herkennen. geheugencellen 2 Ziekteverwekkers worden direct uitgeschakeld. immuun doordat witte loedcellen snel de juiste afweerstoffen maken. 3 Prik met verzwakte ziekteverwekkers inenting/vaccinatie 4 Prik met antistoffen antiserum soort immuniteit natuurlijk kunstmatig actieve immuniteit door esmetting met ziekteverwekker, vaccinatie passieve immuniteit door antistoffen via orstvoeding seruminjectie c Stofdeeltjes met antigenen komen in je lichaam Witte loedcellen maken antistoffen. Antistoffen inden aan mestcellen. Dezelfde stofdeeltjes komen opnieuw in je lichaam. Mestcellen worden geactiveerd. Mestcellen geven histamine af Histamine veroorzaakt reactie loedgroep antigenen antistoffen kan loed geven aan kan loed ontvangen van AB A en B AB A, B, AB, 0 A A anti-b A en AB A en 0 B B anti-a B en AB B en 0 0 anti-a en anti- B 0, A, B, AB 0 10 a c De universele donor is loedgroep O De universele ontvanger is loedgroep AB Iemand met loedgroep AB kan alleen loed geven aan iemand met loedgroep AB. Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 27

28 11 eerste zwangerschap: resuspositief kindje + resusnegatieve moeder moeder maakt resusantistoffen tweede zwangerschap: resusantistoffen moeder gaan naar loed van kindje afraak van rode loedcellen Dit heeft de volgende gevolgen: 1 loedarmoede 2 te veel iliruine Dit is te voorkomen met resusprik. 12 a Als een orgaan niet goed werkt, krijg je een orgaantransplantatie. Daarom moet je afstotingremmers slikken ongezonde leefstijl : Wat komt er in je lichaam? gevolgen 1 roken 1 teer 2 nicotine - longkanker - hoge loeddruk - verslaving 2 drinken alcohol - dronken/aangeschoten - herseneschadiging - levereschadiging 3 drugsgeruik 1 verdovende middelen 2 stimulerende middelen 3 ewustzijnsveranderende middelen - Hersenen werken trager. - Hersenen werken sneller. - Hersenen werken anders. Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 28

29 TEST JEZELF 1 Het juiste antwoord is C: De longen halen koolstofdioxide uit het loed. 2 a Bij gezonde mensen zit er zout in de urine. goed / fout Bij gezonde mensen zit er glucose in de urine. goed / fout c De lever maakt insuline. goed / fout d Insuline regelt dat het glucosegehalte in het loed daalt. goed / fout e In voorurine zitten eiwitten, glucose, water en zouten. goed / fout f Vanuit het nierkanaaltje vindt resorptie van water plaats. goed / fout g Afvalstoffen gaan in deze volgorde door de nieren naar de laas: goed / fout nierslagader haarvaten verzameluisjes nierkanaaltjes nierekken urineleiders Het juiste antwoord is C: Door meer pigment te maken. 6 De juiste volgorde is: Bij kanker stopt de celdeling niet. Kanker eschadigt je organen niet. Kankercellen kunnen via je loed naar andere plekken van het lichaam gaan. Kankercellen kunnen zich via je lymfevaten verspreiden. Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 29

30 Huidkanker ontstaat doordat uv-straling de cellen in de hoornlaag eschadigt. 8 Door acteriën op te eten (vreetcellen). 9 Het juiste antwoord is A: Je witte loedcellen heen het antigeen nog niet herkend. 10 Bij actieve immuniteit maakt je lichaam zelf antistoffen, ij passieve immuniteit krijg je antistoffen ingespoten. 11 a Iemand met loedgroep B, antigenen B, antistof anti-a Iemand met loedgroep O, antigenen geen antigenen, antistof anti A en anti-b 12 jongen van moeder jongen van vader vader van moeder moeder van vader moeder van jongen vader van jongen kan wel x x x kan niet x x x 13 a Mensen die resuspositief zijn, heen het resusantigeen op hun loedcellen en mensen die resusnegatief zijn heen dat niet. Doordat resusantistoffen van de moeder in het loed van de ay komen. c Omdat iemand die resusnegatief is, tegen resuspositief loed antistoffen maakt. 14 a Het vervangen van een ziek orgaan door een gezond orgaan. Omdat er een grotere kans is dat de antigenen op de cellen overeenkomen en er dus minder kans op afstoting is. 15 roken vet eten alcohol kans op longkanker hoge loeddruk kans op hartinfarct kapotte longlaasjes eschadiging van hersenen 16 je hart je loedvaten je hersenen je longen Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 30

31 17 a Hersenen: hersencellen sterven af. Slokdarm: grotere kans op slokdarmkanker. Maag: eschadiging maagslijmvlies, ontstekingen. Lever: levercellen sterven af. Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 31

32 VERDIEPING Griep 1 FAQ over griep 1 Wat is griep? Een ziekte die veroorzaakt wordt door het griepvirus. 2 Hoe merk je het verschil tussen griep en verkoudheid? Bij griep is het hele lichaam ziek, je voelt je ook zieker. 3 Hoe verspreidt het griepvirus zich? Via druppeltjes vocht in de lucht, door aanraking van esmette handen, deurkrukken, etc. 4 Wie krijgt een griepprik? Ouderen en mensen met een zwakke weerstand, ijvooreeld vanwege een chronische ziekte. 5 Waarom is het nodig om elk jaar een griepprik te halen? Omdat er elk jaar weer andere griepvirussen zijn, en griepvirussen veranderen. 2 a Wanneer er twee weken lang ineens veel meer mensen griep heen in een epaald geied. 1 Mensen heen een lagere weerstand. 2 Mensen zitten meer dicht op elkaar innen in kleinere ruimten, er is meer kans op esmetting. 3 a eigen tekening Een virus is ongeveer 0,1 µm groot. Dat is 70 x zo klein als de loedcel. eiwitten: hemaglutinine en neuraminidase c DNA d RNA e Slijmvliescellen van de mens, nodig voor de vermenigvuldiging van het virus. 4 a De juiste volgorde is: Het RNA laat de slijmvliescel virusonderdelen maken. 1 De H-eiwitten gaan aan de receptoren van een slijmvliescel zitten. 3 Het virus gaat naar de celkern. 4 Het virus laat zijn RNA vrij. 7 De virussen verlaten de cel. 2 Het memraan van de slijmvliescel sluit het virus in. 6 De nieuwe virussen worden in elkaar gezet. De juiste volgorde is: N-eiwitten 5 a Op de soort H-eiwitten en de soort N-eiwitten. De ziekte is heel erg esmettelijk en dodelijk, net als de pest. c De gezonde dieren zouden ziekteverwekkers ij zich kunnen dragen. 6 a stap 2: Het RNA laat de slijmvliescel virusonderdelen maken over het Mexicaanse griepvirus Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 32

33 c Bijvooreeld: d Er is nog niemand die antistoffen tegen deze griepvariant heeft. 7 a + Noordhoff Uitgevers Nectar 4 e ed. vwo 2/3 Hoofdstuk 10 Uitwerkingen 33

1. Een orgaan waarbij stoffen vanuit het interne milieu naar het externe milieu gebracht worden

1. Een orgaan waarbij stoffen vanuit het interne milieu naar het externe milieu gebracht worden Paragraaf 5.1 1. Een orgaan waarbij stoffen vanuit het interne milieu naar het externe milieu gebracht worden 2. a) Huid, longen, nieren en lever b) Water c) Huid: zouten, Longen: CO 2, Nieren: Ureum,

Nadere informatie

Praktische opdracht. klas 2 atheneum

Praktische opdracht. klas 2 atheneum 1 Praktische opdracht klas 2 atheneum Expert opdrachten gaswisseling, bloed en bloedsomloop http://www.bioplek.org/2klas/2klasexpertgasbloed/2klasgasbloedinhoud.html Vragen over de posters 2 Het is mogelijk

Nadere informatie

Paragraaf 6.1 en 6.2. 2. Osmotische waarde, ph weefselvloeistof, glucosegehalte

Paragraaf 6.1 en 6.2. 2. Osmotische waarde, ph weefselvloeistof, glucosegehalte Paragraaf 6.1 en 6.2 1. Neem de volgende begrippen over in je schrift en geef een omschrijving Homeostase In stand houden van het interne milieu opperhuid Bovenste laag van de huid chitine Koolhydraat

Nadere informatie

speciaal onderwijs lesbrief alcohol UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief alcohol UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (00) 67 1 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET ALCOHOL SOORTEN DRANK DE WERKING VAN ALCOHOL 4 DE GEVOLGEN VOOR

Nadere informatie

Naam: BLOEDSOMLOOP. Vraag 1. Waaruit bestaat bloed?

Naam: BLOEDSOMLOOP. Vraag 1. Waaruit bestaat bloed? Naam: BLOEDSOMLOOP Bloed Een volwassen persoon heeft 5 á 6 liter bloed. Dat bloed bestaat uit bloedplasma, bloedcellen (rode en witte) en bloedplaatjes. Als bloed een paar dagen heeft gestaan, zakken de

Nadere informatie

Kanker. Inhoud. Inleiding. Wat is kanker? Inleiding

Kanker. Inhoud. Inleiding. Wat is kanker? Inleiding Kanker Inhoud Inleiding Inleiding Wat is kanker? Soorten kanker In het kinderziekenhuis Wat kan je doen tegen kanker? Afsluiting Bronvermelding Ik houd mijn werkstuk over kanker, omdat het mij een moeilijk

Nadere informatie

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen:

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen: IMMUNITEIT 1 Immuniteit Het lichaam van mens en dier wordt constant belaagd door organismen die het lichaam ziek kunnen maken. Veel van deze ziekteverwekkers zijn erg klein, zoals virussen en bacteriën.

Nadere informatie

SO Biologie T3: De bloedsomloop

SO Biologie T3: De bloedsomloop Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Ivis Cambungo 24 June 2014 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/48743 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Samenvatting Biologie voor Jou 4b Opslag, uitscheiding en bescherming VMBO

Samenvatting Biologie voor Jou 4b Opslag, uitscheiding en bescherming VMBO Samenvatting Bilgie vr Ju 4b Opslag, uitscheiding en bescherming VMBO 8.1 Vleistf tussen cellen van rganen = weefselvleistf Cellen nemen zuurstf en vedingsstffen p uit weefselvleistf en geven CO2 en afvalstffen

Nadere informatie

Samenvatting. Functie: zuurstof en voedingsstoffen afgeven aan de cellen, en koolstofdioxide en andere afvalstoffen opnemen in het bloed.

Samenvatting. Functie: zuurstof en voedingsstoffen afgeven aan de cellen, en koolstofdioxide en andere afvalstoffen opnemen in het bloed. SAMENVATTING Samenvatting doelstelling 1 Je moet de bestanddelen van bloed kunnen noemen met hun kenmerken en functies. Bloed bestaat uit bloedplasma (± 55%) en uit bloedcellen en bloedplaatjes (± 45%).

Nadere informatie

halvemaanvormige kleppen) Doordat de hartkamers het bloed met kracht wegpompen.

halvemaanvormige kleppen) Doordat de hartkamers het bloed met kracht wegpompen. 4BASISSTOF De 2 havo vwo bloedvaten thema 3 De bloedsomloop opdracht 18 Vul het schema in. Kies bij 1 uit: van de organen weg naar het hart toe van het hart weg naar de organen toe. Kies bij 2 uit: hoog

Nadere informatie

Alles over de bloedziekten PNH & AA. Wat is bloed?

Alles over de bloedziekten PNH & AA. Wat is bloed? Alles over de bloedziekten PNH & AA Wat is bloed? Binnenin je lichaam zit een rode vloeistof. Dat is je bloed. Bloed is erg belangrijk voor je lichaam, het zorgt voor vervoer van stoffen, voor de warmte

Nadere informatie

HOEK 1: RODE BLOEDLICHAAMPJES

HOEK 1: RODE BLOEDLICHAAMPJES HOEK 1: RODE BLOEDLICHAAMPJES 1 LEZEN Iemand van jullie groepje leest titeltje A rode bloedlichaampjes op de leesfiche voor. 2 OPDRACHT MAKEN Maak opdracht 1 in de werkbundel 3 LEZEN Iemand anders van

Nadere informatie

Gezonde Leefstijl: Alcohol

Gezonde Leefstijl: Alcohol Gezonde Leefstijl: Alcohol 1 Onderwerpen Cijfers en feiten Alcohol in je lichaam Ziektes door Alcohol Alcohol in de praktijk Alcohol en overgewicht Tips Alcoholgebruik Vragen 2 Cijfers en feiten 1) Ruim

Nadere informatie

Kanker. Inleiding. Wat is kanker. Hoe ontstaat kanker

Kanker. Inleiding. Wat is kanker. Hoe ontstaat kanker Kanker Inleiding Ik heb dit onderwerp gekozen omdat veel mensen niet weten wat kanker precies inhoud en ik zelf er ook meer van wil weten omdat mijn oma er in de zomervakantie aan gestorven is. Dat je

Nadere informatie

DONOR IN HART EN NIEREN

DONOR IN HART EN NIEREN DONOR IN HART EN NIEREN vmbo MODULE: blz blz donor in hart en nieren Module 2 DONOR IN HART EN NIEREN vmbo MODULE: blz Lessen over orgaandonatie Dit boekje gaat over orgaandonatie Donororganen en donorweefsels

Nadere informatie

Kanker. Inleiding. 1. Wat is kanker eigenlijk? 2. Verschillende soorten kanker

Kanker. Inleiding. 1. Wat is kanker eigenlijk? 2. Verschillende soorten kanker Kanker Inleiding Mijn spreekbeurt gaat over kanker patiënten. Ik hou mijn spreekbeurt hier over omdat er veel kinderen zijn die niet precies weten wat kanker nou eigenlijk is en omdat kanker heel veel

Nadere informatie

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het SUIKERZIEKTE Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het lichaam. U kunt hierbij denken aan slecht functionerende

Nadere informatie

Inhoud. Mijn leven. ik leef gezond

Inhoud. Mijn leven. ik leef gezond Inhoud Inleiding...3 Hoofdstuk 1 Ziek... 4 Hoofdstuk 2 Koorts... 6 Hoofdstuk 3 Schoon... 8 Hoofdstuk 4 Conditie... 10 Hoofdstuk 5 Eten... 12 Hoofdstuk 6 Drinken... 14 Hoofdstuk 7 Houding... 16 Hoofdstuk

Nadere informatie

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 34 tot en met 51. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 34 tot en met 51. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. Zwangerschap Lees eerst informatie tot en met en beantwoord dan vraag tot en met. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. p In de afbeelding van informatie is een deel van het

Nadere informatie

Bloedtransfusie. Informatiebrochure

Bloedtransfusie. Informatiebrochure Bloedtransfusie Informatiebrochure Inhoudstafel INHOUDSTAFEL... 3 1 WAAROM EEN BLOEDTRANSFUSIE?... 4 2 WAARUIT BESTAAT BLOED?... 4 3 HOE VINDEN WE PASSEND BLOED?... 5 4 HOE GEBEURT EEN BLOEDTRANSFUSIE?...

Nadere informatie

1) Wat is het verschil tussen de grote en kleine bloedsomloop? 2) Tot welke bloedsomloop behoren je hersenen?

1) Wat is het verschil tussen de grote en kleine bloedsomloop? 2) Tot welke bloedsomloop behoren je hersenen? Computeropdracht Bloedsomloop Basisstof 2, 3 en 5 Ga naar biologiepagina.nl > Havo 5 > Bloedsomloop > PC- les > computerles 1 Bekijk de animaties zorgvuldig en maak de opdrachten in de opgegeven volgorde,

Nadere informatie

Thema: Transport HAVO. HENRY N. HASSENKHAN SCHOLENGEMEENSCHAP LELYDORP [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai

Thema: Transport HAVO. HENRY N. HASSENKHAN SCHOLENGEMEENSCHAP LELYDORP [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai Thema: Transport HAVO HENRY N. HASSENKHAN SCHOLENGEMEENSCHAP LELYDORP [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai Doelstellingen De student moet - de bestanddelen van bloed kunnen noemen, ingecalculeerd de kenmerken

Nadere informatie

Trastuzumab (Herceptin )

Trastuzumab (Herceptin ) Trastuzumab (Herceptin ) Borstkanker (mammacarcinoom) De diagnose borstkanker is bij u vastgesteld. Dit wordt ook wel een mammacarcinoom genoemd. De behandeling van een mammacarcinoom bestaat uit een operatieve

Nadere informatie

Toelatingsexamens en Ondersteunend Onderwijs

Toelatingsexamens en Ondersteunend Onderwijs Toelatingsexamens en Ondersteunend Onderwijs VOORBLAD EXAMENOPGAVEN Toetsdatum: n.v.t. Vak: Biologie voorbeeldexamen 2015 Tijdsduur: 2 uur en 30 minuten De volgende hulpmiddelen zijn toegestaan bij het

Nadere informatie

bloedtransfusie bij kinderen

bloedtransfusie bij kinderen bloedtransfusie bij kinderen Binnenkort krijg je een bloedtransfusie, in deze folder leggen we jou alvast uit wat dat is. Wat is een bloedtransfusie? Bij een bloedtransfusie krijg je extra bloed uit een

Nadere informatie

Toelatingsexamens en Ondersteunend Onderwijs

Toelatingsexamens en Ondersteunend Onderwijs Toelatingsexamens en Ondersteunend Onderwijs VOORBLAD EXAMENOPGAVE Toetsdatum: Vakcode: BIO Vak: Biologie voorbeeldexamen Tijdsduur: 2 uur en 30 minuten - De volgende hulpmiddelen zijn toegestaan bij het

Nadere informatie

Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken

Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken Wat zijn voedingsstoffen Voedingsstoffen zijn stoffen die je nodig hebt om te lopen, te denken enz. Er zijn 6 soorten voedingsstoffen. 1. eiwitten (vlees, peulvruchten.

Nadere informatie

Alcoholintoxicatie 1

Alcoholintoxicatie 1 Alcoholintoxicatie 1 Je hebt teveel alcohol gedronken en dit heeft dusdanige effecten op je lichaam gehad dat een opname in het ziekenhuis noodzakelijk was. Doordat je teveel gedronken hebt kan er van

Nadere informatie

IMMUUN WORDEN EN BLIJVEN

IMMUUN WORDEN EN BLIJVEN IMMUUN WORDEN EN BLIJVEN Gezond zijn vinden we belangrijk. Je merkt het misschien niet, maar we komen veel ziekteverwekkers tegen in ons dagelijks leven. Het lichaam heeft allerlei manieren om die ziekteverwekkers

Nadere informatie

NIERTRANSPLANTATIE Patrick Boon Groep 6 13 mei 2009

NIERTRANSPLANTATIE Patrick Boon Groep 6 13 mei 2009 NIERTRANSPLANTATIE Patrick Boon Groep 6 13 mei 2009 1 Voorwoord Ik heb het onderwerp niertransplantatie gekozen omdat me opa een transplantatie krijgt. Mijn opa is al heel lang ziek en doet nu buikdialyse.

Nadere informatie

Hoe werkt ons lichaam? Waarom water drinken? Vocht vasthouden Puur water Tips bij water drinken Vragen

Hoe werkt ons lichaam? Waarom water drinken? Vocht vasthouden Puur water Tips bij water drinken Vragen Water 1 Onderwerpen Hoe werkt ons lichaam? Waarom water drinken? Vocht vasthouden Puur water Tips bij water drinken Vragen 2 Hoe werkt ons lichaam? Belangrijkste functie van de nieren/bijnieren: - filteren

Nadere informatie

wat doet alcohol eigenlijk met je lichaam?

wat doet alcohol eigenlijk met je lichaam? de kater komt later ziek door te veel alcohol Je hebt te veel alcohol gedronken. Dit heeft je zo ziek gemaakt dat we je met spoed moesten opnemen in ons ziekenhuis. Waarschijnlijk ben je - net als je ouders/verzorgers

Nadere informatie

Bloedtransfusie Informatie voor patiënten

Bloedtransfusie Informatie voor patiënten Bloedtransfusie Informatie voor patiënten 12-16 jaar Binnenkort krijg je een behandeling of operatie, waarbij een bloedtransfusie nodig kan zijn. In deze folder leggen we uit wat dat inhoudt. Wat is een

Nadere informatie

Afweer en Immuniteit

Afweer en Immuniteit Afweer en Immuniteit Foto: Wim van Egmond over drie linies van afweer en vaccinatie Je lichaam wordt gedurende je leven voortdurend aangevallen door ziekteverwekkers. Meestal merk je daar niets van omdat

Nadere informatie

1. Wat houden je hart en bloedvaten nou eigenlijk in?

1. Wat houden je hart en bloedvaten nou eigenlijk in? Hart- en vaatziekten Inleiding Ik ga mijn spreekbeurt houden over hart- en vaatziekten. Ik heb dit onderwerp gekozen omdat er aan hart- en vaatziekten nog steeds veel, vooral oudere mensen overlijden.

Nadere informatie

Informatie over een bloedtransfusie

Informatie over een bloedtransfusie Informatie over een bloedtransfusie Bij het tot stand komen van deze folder is gebruik gemaakt van de volgende folders: Bloedtransfusie voor patiënten - Stichting Sanquin Bloedvoorziening. Bloedtransfusie

Nadere informatie

GRIEPVACCINATIE 2012. Waardoor komt het? Wat zijn de verschijnselen? Adviezen

GRIEPVACCINATIE 2012. Waardoor komt het? Wat zijn de verschijnselen? Adviezen GRIEPVACCINATIE 2012 De griepprik zal dit jaar op woensdag 14 november worden gegeven, tussen 15 en 18 uur. Mensen die ervoor in aanmerking komen krijgen ongeveer 2 weken van tevoren een uitnodiging toegestuurd.

Nadere informatie

Uitscheiding vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Uitscheiding vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 23 December 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/63343 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Bloedtransfusie Informatie voor patiënten

Bloedtransfusie Informatie voor patiënten Bloedtransfusie Informatie voor patiënten Klinisch laboratorium Een bloedtransfusie wordt door uw arts voorgeschreven. Dit gebeurt met uw toestemming, tenzij er sprake is van een acute levensbedreigende

Nadere informatie

Bloedtransfusie. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl

Bloedtransfusie. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl Bloedtransfusie Informatie voor patiënten F0892-2130 september 2012 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam 070 357

Nadere informatie

U kunt wijzigingen of aanvullingen op deze informatie door geven per

U kunt wijzigingen of aanvullingen op deze informatie door geven per Bloedtransfusie Onder ouders verstaan wij ook verzorger(s), pleeg- of adoptieouder(s) U kunt wijzigingen of aanvullingen op deze informatie door geven per e-mail: patienteninformatiewkz@umcutrecht.nl Wat

Nadere informatie

de nieren Tessa van de Weijer April 2015

de nieren Tessa van de Weijer April 2015 de nieren Tessa van de Weijer April 2015 0 Inhoudsopgave hoofdstuk: bladzijde: Inleiding 2 1. Wat zijn je nieren en hoe werken ze? 3 2. Nierziekte of nierfalen 5 3. Niertransplantatie 7 4. Nierdialyse

Nadere informatie

Naslagwerk VMBO. bloed en afweer

Naslagwerk VMBO. bloed en afweer bloed en afweer Naslagwerk VMBO Bloed en afweer bloed en afweer Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Bloed 1.1 Inleiding 2 1.2 Bestanddelen van bloed 2 1.3 Bloedgroepen 4 Hoofdstuk 2 Bloeddonatie en transfusie 2.1

Nadere informatie

LAAT GRIEP DEZE WINTER IN DE KOU STAAN

LAAT GRIEP DEZE WINTER IN DE KOU STAAN LAAT GRIEP DEZE WINTER IN DE KOU STAAN 10 vragen over griepvaccinatie GRIEPVACCINATIE.BE AGENTSCHAP ZORG & GEZONDHEID 1. Waarom vaccinatie tegen griep? Vaccinatie is de enige manier om je tegen griep en

Nadere informatie

Bloedtransfusie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Bloedtransfusie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Bloedtransfusie U heeft met uw arts afgesproken dat u een bloedtransfusie krijgt. Of u ondergaat binnenkort een behandeling of ingreep waarbij u misschien extra bloed toegediend moet krijgen. In deze folder

Nadere informatie

Bloedvergiftiging (sepsis)

Bloedvergiftiging (sepsis) Bloedvergiftiging (sepsis) Albert Schweitzer ziekenhuis december 2014 pavo 0661 Inleiding De arts heeft u verteld dat u of uw familielid een bloedvergiftiging heeft. Een bloedvergiftiging wordt meestal

Nadere informatie

Bloed Geven en Krijgen vmbo-kgt okt 2013

Bloed Geven en Krijgen vmbo-kgt okt 2013 Bloed Geven en Krijgen vmbo-kgt okt 2013 Ieder jaar geven zo n 400.000 Nederlanders bloed; zij zijn bloeddonor. Samen geven zij ongeveer 900.000 liter bloed per jaar. Dat is belangrijk, want dagelijks

Nadere informatie

VWO HENRY N. HASSENKHAN SCHOLENGEMEENSCHAP LELYDORP [HHS-SGL] ARTHUR A. HOOGENDOORN ATHENEUM - VRIJE ATHENEUM - AAHA

VWO HENRY N. HASSENKHAN SCHOLENGEMEENSCHAP LELYDORP [HHS-SGL] ARTHUR A. HOOGENDOORN ATHENEUM - VRIJE ATHENEUM - AAHA Thema: Transport VWO HENRY N. HASSENKHAN SCHOLENGEMEENSCHAP LELYDORP [HHS-SGL] ARTHUR A. HOOGENDOORN ATHENEUM - VRIJE ATHENEUM - AAHA Docent: A. Sewsahai Doelstellingen De student moet 5V: blz. 215 t/m

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

Ureumcyclusdefecten en organische zuur syndromen Voor kinderen en jongeren

Ureumcyclusdefecten en organische zuur syndromen Voor kinderen en jongeren Ureumcyclusdefecten en organische zuur syndromen Voor kinderen en jongeren www.e-imd.org Wat is een ureumcyclusdefect of een organische zuren syndroom? Het voedsel dat we eten wordt door ons lichaam afgebroken

Nadere informatie

Gezonde Leefstijl: Stress

Gezonde Leefstijl: Stress Gezonde Leefstijl: Stress 1 Onderwerpen Cijfers en feiten Wat is stress? Stressoren Gevolgen van teveel stress Tips bij stress Vragen 2 Cijfers en feiten 1) Jaarlijks worden 30.000 mensen afgekeurd wegens

Nadere informatie

Inhoud Wat is een bloedtransfusie

Inhoud Wat is een bloedtransfusie Bloedtransfusie Binnenkort zult u een behandeling of ingreep ondergaan, waarbij er een kans is dat u bloed toegediend moet krijgen: bloedtransfusie. Of u krijgt binnenkort een bloedtransfusie vanwege bloedarmoede.

Nadere informatie

lesbrief speciaal basisonderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

lesbrief speciaal basisonderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL lesbrief speciaal basisonderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: ROKEN EN BLOWEN 3 GEWOONTEN 3 CONTRACT 4 ROKEN EN JOUW GEZONDHEID

Nadere informatie

BLOED IN ACTIE PRACTICUM:

BLOED IN ACTIE PRACTICUM: PRACTICUM: BLOED IN ACTIE PRACTICUM Ieder jaar ontvangen zo n 250.000 Nederlanders een bloedtransfusie. Dat betekent dat zij bloed krijgen van een bloeddonor. Waarom een bloedtransfusie? Als er veel bloedverlies

Nadere informatie

Bloedtransfusie. informatie voor kinderen

Bloedtransfusie. informatie voor kinderen Bloedtransfusie informatie voor kinderen Wat is een bloedtransfusie? Bloedtransfusie betekent dat je bloed krijgt toegediend. Dit gaat via een slangetje in een bloedvat, meestal in je arm. Net zoals bij

Nadere informatie

PRACTICUM VMBO KGT: BLOED IN ACTIE

PRACTICUM VMBO KGT: BLOED IN ACTIE PRACTICUM PRACTICUM VMBO KGT: BLOED IN ACTIE PRACTICUM Ieder jaar ontvangen zo n 250.000 Nederlanders een bloedtransfusie. Dat betekent dat zij bloed krijgen van een bloeddonor. Waarom een bloedtransfusie?

Nadere informatie

> waterdamp < zuurstof Aan ingeademde lucht = stikstof

> waterdamp < zuurstof Aan ingeademde lucht = stikstof Biologie Samenvatting Hoofdstuk 1 1. Wat is verbranding? Brandstof: Stof die verbrandt Energie: Komt vrij tijdens verbranding --> Beweging, Warmte, Licht Verbrandingsproducten: De stoffen die ontstaan

Nadere informatie

Inleiding Symptomen Werking van de neus

Inleiding Symptomen Werking van de neus VERKOUDHEID 202 Inleiding U komt op de polikliniek Keel-, Neus- en Oorheelkunde, omdat u last heeft van verkoudheid. Verkoudheid is een ontsteking van het slijmvlies in uw neus, bijholten en uw keel. Verkoudheid

Nadere informatie

Infobrochure. Bloedtransfusie

Infobrochure. Bloedtransfusie Infobrochure Bloedtransfusie Geachte heer/mevrouw, Tijdens uw opname in het ziekenhuis kan uw arts het noodzakelijk vinden dat u een bloedtransfusie ondergaat. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn bij een

Nadere informatie

Bescherming Evenwicht

Bescherming Evenwicht Examen Voorbereiding Bescherming Evenwicht Teylingen College Leeuwenhorst 2015/2016 Thema 7 Bescherming en Evenwicht Begrippenlijst: Begrip Melanocyt Temperatuurregulatie Pathogenen Infectie Lichaamsvreemd

Nadere informatie

Biologie paragraaf 10.4 en 10.5 De dialyse is de zuivering van het bloed. Er gaan afvalstoffen (zoals ureum), overtollige zouten, overtollig water en

Biologie paragraaf 10.4 en 10.5 De dialyse is de zuivering van het bloed. Er gaan afvalstoffen (zoals ureum), overtollige zouten, overtollig water en Biologie paragraaf 10.4 en 10.5 De dialyse is de zuivering van het bloed. Er gaan afvalstoffen (zoals ureum), overtollige zouten, overtollig water en lichaamsvreemde stoffen (bijvoorbeeld resten van medicijnen)

Nadere informatie

Kijk, zo klopt het! EEN KIJKJE IN JE HART INHOUD. Je hart? Hard nodig!

Kijk, zo klopt het! EEN KIJKJE IN JE HART INHOUD. Je hart? Hard nodig! N KIJKJ IN J HART Kijk, zo klopt het! Het hart van een volwassene pompt zó hard dat het in één dag een tankwagen van wel 7.000 liter kan vullen. n het hart van een kind? Dat krijgt in één dag een tankwagen

Nadere informatie

A. de hersenen en het ruggenmerg B. het hersenvlies en de hersenstam C. het cerebrospinaal vocht en de gevoelszenuwen D. de klieren en de lymfevaten

A. de hersenen en het ruggenmerg B. het hersenvlies en de hersenstam C. het cerebrospinaal vocht en de gevoelszenuwen D. de klieren en de lymfevaten Hoofdstuk 1 Meerkeuzevraag 1.1 Meerkeuzevraag 1.2 Meerkeuzevraag 1.3 Meerkeuzevraag 1.4 Meerkeuzevraag 1.5 Meerkeuzevraag 1.6 Meerkeuzevraag 1.7 Waar ligt de lever in de buikholte? A. Boven rechts B. Boven

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Bloedvergiftiging. of sepsis

PATIËNTEN INFORMATIE. Bloedvergiftiging. of sepsis PATIËNTEN INFORMATIE Bloedvergiftiging of sepsis 2 PATIËNTENINFORMATIE Inleiding De arts heeft u verteld dat u of uw naaste een bloedvergiftiging heeft, ook wel sepsis genoemd. Een sepsis is een complexe

Nadere informatie

GEZONDHEIDSKUNDE-AFP LES 4. Gezonde voeding

GEZONDHEIDSKUNDE-AFP LES 4. Gezonde voeding GEZONDHEIDSKUNDE-AFP LES 4 Gezonde voeding 1 INLEIDING Thema 3 hoofdstuk Gezonde voeding blz. 149 Onderwerpen: -Persoonlijke verschillen -Voeding en levensfasen -Voedingsmiddelen en voedingsstoffen -Richtlijnen

Nadere informatie

Algemeen Bloedtransfusie voor kinderen

Algemeen Bloedtransfusie voor kinderen Algemeen Bloedtransfusie voor kinderen In deze folder vertellen we je wat een bloedtransfusie is en waarom het gegeven wordt. Wat is bloedtransfusie? Bloedtransfusie betekent dat je bloed krijgt toegediend.

Nadere informatie

H.40009.1115. Bloedvergiftiging (Sepsis)

H.40009.1115. Bloedvergiftiging (Sepsis) H.40009.1115 Bloedvergiftiging (Sepsis) Inleiding De arts heeft u verteld dat u of uw familielid een bloedvergiftiging heeft. Een bloedvergiftiging wordt ook wel sepsis genoemd. Een sepsis is een complexe

Nadere informatie

BOTTUMOREN. 1. Normaal botweefsel

BOTTUMOREN. 1. Normaal botweefsel BOTTUMOREN Om beter te kunnen begrijpen wat een bottumor juist is, wordt er in deze brochure meer uitleg gegeven over de normale structuur van het bot. Op die manier krijgt u een beter zicht op wat abnormaal

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Zweten Inleiding Hallo allemaal ik houd mijn spreekbeurt over zweten ik heb dit onderwerp gekozen omdat ik er niet zoveel over wist en het wel interessant leek ik vond het leuk om er aan te werken. Ik

Nadere informatie

Examen VMBO-BB 2005 BIOLOGIE CSE BB. tijdvak 12. Naam kandidaat Kandidaatnummer. Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje.

Examen VMBO-BB 2005 BIOLOGIE CSE BB. tijdvak 12. Naam kandidaat Kandidaatnummer. Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Examen VMBO-BB 2005 tijdvak 12 woensdag dinsdag 21 9 mei juni 13.30 11.30-15.00 13.00 uur BIOLOGIE CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Dit examen bestaat

Nadere informatie

speciaal onderwijs lesbrief roken UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief roken UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET ROKEN 3 GEWOONTEN 3 ROKEN EN JOUW GEZONDHEID 4 VERSLAAFD AAN

Nadere informatie

Bloedtransfusie Informatie voor patiënten

Bloedtransfusie Informatie voor patiënten Bloedtransfusie Informatie voor patiënten Klinisch laboratorium In deze folder vindt u informatie over een bloedtransfusie. Een bloedtransfusie schrijft uw arts voor als dat voor de behandeling noodzakelijk

Nadere informatie

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel MELATONINE Het natuurlijke slaapmiddel Wat is Melatonine Melatonine is een hormoon dat in de pijnappelklier (epifyse) geproduceerd wordt uit serotonine (neurotransmitter betrokken bij stemming en pijn)

Nadere informatie

Wat is COPD? 1 van

Wat is COPD? 1 van Wat is COPD? COPD staat voor Chronic Obstructive Pulmonary Disease. Het is een verzamelnaam voor de ziektes chronische bronchitis en longemfyseem. Artsen maken tegenwoordig geen onderscheid meer tussen

Nadere informatie

Dieetadviezen bij een ontstoken alvleesklier

Dieetadviezen bij een ontstoken alvleesklier VOEDING & DIEET Dieetadviezen bij een ontstoken alvleesklier ADVIES Dieetadviezen bij een ontstoken alvleesklier Als u klachten hebt die worden veroorzaakt door een, kunt u met een aantal leefregels en

Nadere informatie

Bloedvergiftiging. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl

Bloedvergiftiging. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl Bloedvergiftiging Informatie voor patiënten F0907-1225 juni 2010 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam 070 357 44

Nadere informatie

IMMUUN WORDEN EN BLIJVEN

IMMUUN WORDEN EN BLIJVEN IMMUUN WORDEN EN BLIJVEN I. EEN GEZONDE BABY Julia is een paar weken geleden bevallen van een zoon: Onno. Op het consultatiebureau komt Julia van alles te weten over hoe ze voor Onno moet zorgen, zodat

Nadere informatie

Veel gestelde vragen (seizoens)griepvaccinatie

Veel gestelde vragen (seizoens)griepvaccinatie Veel gestelde vragen (seizoens)griepvaccinatie Griep of griepje? De symptomen van verkoudheid lijken soms wel wat op die van griep waardoor men al snel denkt met een griepje te maken te hebben. Maar in

Nadere informatie

slagaders haarvaten aders uitzonderingen Bevat kleppen - - X Aorta, longslagader Gespierde dikke wand

slagaders haarvaten aders uitzonderingen Bevat kleppen - - X Aorta, longslagader Gespierde dikke wand Paragraaf 4.1 en 4.2 Neem de volgende begrippen over in je schrift en geef een omschrijving ader Bloedvat waarin bloed richting het hart stroomt slagader Bloedvat waarin het bloed van het hart afstroomt

Nadere informatie

Deze informatiefolder geeft u meer informatie over bloedtransfusies en probeert op een aantal veel gestelde vragen antwoorden te geven.

Deze informatiefolder geeft u meer informatie over bloedtransfusies en probeert op een aantal veel gestelde vragen antwoorden te geven. BLOEDTRANSFUSIE Bloedtransfusie Binnenkort ondergaat u (of uw kind) een behandeling of ingreep, waarbij de kans bestaat dat u bloedproducten toegediend moet krijgen, een zogenaamde bloedtransfusie. Deze

Nadere informatie

Gaswisseling Uitscheiding

Gaswisseling Uitscheiding Examen Voorbereiding Gaswisseling Uitscheiding Teylingen College Leeuwenhorst 2015/2016 Thema 6 Gaswisseling en Uitscheiding Begrippenlijst: Begrip Trilhaarepitheel Bronchiën Bronchiolen Longblaasjes Hemoglobine

Nadere informatie

Bloedtransfusie patiënten van 12-16 jaar

Bloedtransfusie patiënten van 12-16 jaar Bloedtransfusie patiënten van 12-16 jaar Bloedtransfusie patiënten 12-16 jaar Jij krijgt een bloedtransfusie. In deze folder leggen we uit wat een bloedtranfusie is en waarom je de transfusie krijgt.

Nadere informatie

Bloed Geven en Krijgen vmbo-kgt okt practicum Bloed in Actie

Bloed Geven en Krijgen vmbo-kgt okt practicum Bloed in Actie Bloed Geven en Krijgen vmbo-kgt okt 2013 practicum Bloed in Actie PRACTICUM BLOED IN ACTIE Ieder jaar ontvangen zo n 250.000 Nederlanders een bloedtransfusie. Dat betekent dat zij bloed krijgen van een

Nadere informatie

Uitscheiding vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Uitscheiding vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 20 April 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/73599 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Niveau: expert. Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus

Docentenhandleiding. Niveau: expert. Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus Docentenhandleiding Niveau: expert Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus Ontwikkeld door het Cancer Genomics Centre in samenwerking met het Freudenthal Instituut voor Didactiek van Wiskunde en Natuurwetenschappen

Nadere informatie

basisschool WWW.VOORKOM.NL

basisschool WWW.VOORKOM.NL UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud Inleiding 3 Les 1: Roken en Blowen 4 Roken: de werking 4 Lichamelijke en geestelijke verslaving 5 Blowen

Nadere informatie

Azathioprine (Imuran )

Azathioprine (Imuran ) Azathioprine (Imuran ) bij kinderen en jongeren met de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Waarom deze folder? Je dokter heeft met je gesproken over het gebruik van azathioprine (Imuran ). In deze folder

Nadere informatie

Hart- en vaatziekten. voor Marokkaanse Nederlanders. Zorg goed voor uw hart

Hart- en vaatziekten. voor Marokkaanse Nederlanders. Zorg goed voor uw hart Hart- en vaatziekten voor Marokkaanse Nederlanders Zorg goed voor uw hart Zorg goed voor uw hart Deze folder gaat over gezondheid en hart- en vaatziekten. Eerst vertellen we wat hart- en vaatziekten zijn.

Nadere informatie

Fiche 1: chirurgie. Opdracht: Speel een operatie na

Fiche 1: chirurgie. Opdracht: Speel een operatie na Fiche 1: chirurgie Soms is het nodig om een tumor weg te halen. Dat gebeurt tijdens een operatie. De dokter die deze operatie uitvoert, heet een chirurg. De dokter haalt de hele tumor, of het grootste

Nadere informatie

UNIFORM EINDEXAMEN MULO 2009

UNIFORM EINDEXAMEN MULO 2009 MINISTERIE VAN ONDERWIJS EN VOLKSONTWIKKELING EXAMENBUREAU UNIFORM EINDEXAMEN MULO 009 VAK : BIOLOGIE DATUM : DONDERDAG 09 JULI 009 TIJD : 07.45 09.00 UUR DEZE TAAK BESTAAT UIT 40 ITEMS. TENZIJ ANDERS

Nadere informatie

Spijsvertering. Voorwoord. Mijn spreekbeurt gaat over de reis van het voedsel. Met een moeilijk woord heet dat Spijsvertering.

Spijsvertering. Voorwoord. Mijn spreekbeurt gaat over de reis van het voedsel. Met een moeilijk woord heet dat Spijsvertering. Spijsvertering Voorwoord Mijn spreekbeurt gaat over de reis van het voedsel. Met een moeilijk woord heet dat Spijsvertering. Spijsvertering betekent: "Het verteren van het voedsel tot stoffen die door

Nadere informatie

Diagnostische toets Van HIV tot AIDS?

Diagnostische toets Van HIV tot AIDS? Diagnostische toets Van HIV tot AIDS? Moleculen 1. Basenparing In het DNA vindt basenparing plaats. Welke verbinding brengt een basenpaar tot stand? A. Peptidebinding B. Covalente binding C. Zwavelbrug

Nadere informatie

Longaanval en COPD. Longgeneeskunde

Longaanval en COPD. Longgeneeskunde 00 Longaanval en COPD Longgeneeskunde 1 Een longaanval (ook wel exacerbatie genoemd) is vaak een enge ervaring. Veel mensen met COPD ondernemen geen actie bij een longaanval, terwijl dit wél noodzakelijk

Nadere informatie

Wij hebben dit onderwerp gekozen omdat het slecht is voor de gezondheid en wij willen vertellen waarom dit slecht is.

Wij hebben dit onderwerp gekozen omdat het slecht is voor de gezondheid en wij willen vertellen waarom dit slecht is. Roken Wij hebben dit onderwerp gekozen omdat het slecht is voor de gezondheid en wij willen vertellen waarom dit slecht is. Inleiding In restaurants,wijkcentra,kantines van sporthallen en op het werk roken

Nadere informatie

Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding

Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding Geneesmiddelen en zwangerschap Enige tientallen jaren geleden dacht men nog dat ongeboren kinderen in de baarmoeder goed beschermd waren tegen schadelijke

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel. Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval?

Patiënteninformatie. Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel. Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval? Patiënteninformatie Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval? Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel Wat is hyperventilatie,

Nadere informatie

Hart- en vaatziekten. voor Nederlanders. Zorg goed voor uw hart

Hart- en vaatziekten. voor Nederlanders. Zorg goed voor uw hart Hart- en vaatziekten voor Nederlanders Zorg goed voor uw hart Zorg goed voor uw hart Deze folder gaat over gezondheid en hart- en vaatziekten. Eerst vertellen we wat hart- en vaatziekten zijn. Daarna vertellen

Nadere informatie

Infliximab (Remicade ) Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa

Infliximab (Remicade ) Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa Infliximab (Remicade ) Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa MDL-centrum IJsselland Ziekenhuis www.mdlcentrum.nl Inhoudsopgave 1. Behandeling bij de ziekte van Crohn en Colitis Ulcerosa

Nadere informatie