Elektromagnetisme & Modernde fysica

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Elektromagnetisme & Modernde fysica"

Transcriptie

1 Elektromagnetisme & Modernde fysica Inhoud van periode: maatschappelijke relevantie: blokschema van de elektriciteitscentrale & transport velden: magnetische & elektrische veldlijnen, dipool, monopool, influentie, lading (capaciteit???) stromende elektriciteit: stroom, potentiaal & spanning, wet van Ohm, weerstand, vermogen & energie elektromagnetisme: I B: veld om stroomdraad, veld in en om spoel B ( Ф) I: inductie in spoel met magneet, inductie in springtouw, vallende magneet, dynamo, trafo, examenopgaven I & B F: dubbele stroomdraad, mini-elektromotor, gewone elektromotor, e - -straal afbuigen met magneet (tv) elektromagnetische velden, golven (radio, radar, magnetron, licht) & straling: spectrum snelheid van het licht uit Maxwell: constant! Relativiteitstheorie, typisch 11e klas! atoommodel: historische ontwikkeling kernfysica: stralingsoorten & effecten, verval, splijting, kernreactievergelijkingen, kernenergie bouw van het heelal 1e MAANDAG Blokschema elektriciteitscentrale & transport, B- en E-velden t/m influentie. 11e klas heeft dit in principe al gehad, maar zeer grote nivoverschillen. Deze herhaling is voor vwoers niet zo interessant. Het opbouwen van het begrip 'lading' als 'ankers van veldlijnen' is nu niet meer op z'n plek, want concepten 'lading' en 'elektronen' zijn al lang bekend. Volgend jaar dus wel fenomenologisch opbouwen! Dit jaar overslaan. Morgen: begrippen spanning & stroom (goed doordringen), wet van Ohm (oerfenomeen), vermogen & energie, vooral P = U I. Proberen door te steken naar elektromagnetisme? 1e DINSDAG Keuzemogelijkheid om in mediatheek geschiedenis na te gaan. Onderzoeksopdracht voorkomt knip- & plakwerk: Wie heeft bijgedragen aan de totstandkoming van de elektriciteitsleer en hoe? Hoe hangen de diverse ontwikkelingen samen? Met de rest: U en I, R = U/I (ook: effect = wil / weerstand) en P=U I. Van vermogen & energie nog géén idee hoe dat fenomenologisch zou kunnen; nu leek het meer op vakles. Morgen: I geeft B-veld; om draad, in en om spoel. Effect van ijzeren kern, stroomsterkte, aantal windingen. Formule? Rechterhandregels. B-veld geeft I? Begrip B (veldlijndendichtheid) en flux Φ (aantal veldlijnen). Twee parallelle stroomdraden: afstoting. 1e WOENSDAG Geschiedenis door Jochem. Kern: Steeds vind je weer dat geniale knutselaars een interessante proef (bv. Faraday) hebben gedaan waar ze niet verder mee komen. Dan komt er een geniale wiskundige (bv. Maxwell) die de achterliggende theorie beschrijft. Dan komt er iemand die daar weer de

2 diepere betekenis van begrijpt (Einstein). Enz. Ontwikkeling van wetenschap. Magneetveld om enkele stroomdraad heen; met kompasje en met ijzervijlsel. Forse stroom nodig; ± 12 A! Lukte met vier dikke weerstanden van 4 Ω en een accu, voor een constante stroom om met kompasje het veld af te tasten. Even direct op accu aantippen werkt ook bij het ijzervijlsel. Vaste opstelling bouwen met 4 50 W halogeenlampjes en veld-tafeltje? Richting van veld: rechterhandregel. Daarna veld in en om spoel: aantal windingen, stroomsterkte, ijzeren kern, richting van veld, rechterhand-regel. Als demo, maar had als leerlingproef gekund. Waarom versterkt het ijzer het magnetisch veld? Geen idee. Verhaal met ijzeratomen, spin, weissgebiedjes, enz. voegt iets meer diepgang toe, maar daarmee verschuift de vraag slechts. Uiteindelijk zit de natuur zo blijkbaar in elkaar en proberen wij haar slechts te beschrijven. Hoe kun je zien dat het veld binnen in een magneet van Z naar N loopt? Hoe kun je zien dat B- veldlijnen altijd gesloten kringen vormen? Bij het doorknippen van gemagnetiseerde spaak blijkt dat waar je 'm ook doorknipt, er steeds nieuwe magneetjes met hun eigen N- en Z-pool ontstaan. Waar je de magneet ook openmaakt; overal "worden de veldlijen in de ZN-richting gestuwd". Dit opnemen in 8e klas periode? Eigenlijk helemaal afstappen van de begrippen N- en Z-pool. Het zijn niet twee losse polen; het hele materiaal duwt de veldlijnen op, geeft het veld richting. Beter zou zijn: de richting van het veld, uitgedrukt in de NZ-richting. En daarmee hebben de veldlijnen geen begin- of eindpunt en lopen ze dus altijd in gesloten kringen. T-splitsingen en kruisingen kunnen sowieso niet omdat de richting van de veldlijnen gegeven is door de richting van een kompasnaaldje op die plek. En dat kunnen er nooit twee tegelijk zijn. Overigens: het gesloten karakter van de veldlijnen (opgeduwd door een magneet) lijkt veel op de gesloten stroomkring (opgeduwd door een batterij). Of als de waterkringloop, waarbij het water door de energie van de zon de berg op wordt geduwd en er zelf weer afloopt de zee in. Fenomenologie? Hoe kun je laten zien dat het veld om de stroomdraad niet een elektrisch veld is? Hoe kun je sowieso onderscheid maken tussen magnetische en elektrische velden? Het papieren 'kompasnaaldje' werkt alleen bij elektrische velden. Het magnetische kompasje zou ook, door influentie, als elektrisch kompasje kunnen werken. Kompasje in messing / alufolie in pakken?! Uitproberen! Maar ook uit de aard van de velden blijkt dat om de strooomdraad niet een E-veld zit (veldlijnen beginnen bij +pool en eindigen bij pool ) maar een B-veld (veldlijnen vormen gesloten kringen). Waarom gaan de twee draden van een stroomkring uit elkaar als er stroom op staat? streeft als er stroom doorheen loopt? 1. De stroomkring streeft naar oppervlakte vergroting. Dat is energetisch voordeliger, en dat zie je bij heel veel processen. Maar waarom dan vergroting en niet verkleining? Ach, de waarom-vraag is niet beantwoordbaar (alleen maar te verdiepen), of uiteindelijk met "zo zit de wereld blijkbaar in elkaar". 2. De veldlijnen zitten dan minder dicht op elkaar (Φ blijft gelijk, A wordt groter, B wordt kleiner), net als twee N-polen die niet bij elkaar willen zitten; de veldlijnen 'verdrukken' elkaar. Fenomenologie! 3. Het oppervlak binnen de stroomkring streeft naar de cirkelvorm De cirkel is de natuurlijke vorm, zowel bij maximaliseren als bij minimaliseren. Denk aan druppels, zeepbellen, ballonnen, enz. Fenomenologie! Morgen: B, I, flux 1e DONDERDAG Naar aanleiding van vragen van gister eerst wat verdiept. Verschil E-veld en B-veld uitgediept.

3 Laten zien dat bij E-verschijnsel ook E-veld optreedt, bij B-verschijnsel een B-veld. Maar heel bijzonder: Bij stroomdraad (E-verschijnsel) treedt een B-veld op! (Leerlingen zagen het vóór ik het zei.) Ceus deed de proef met een statief en twee startkabels naar een accu toe. Enkele seconden is dat te doen. Van te voren heel veld van kompasjes om statief heen klaar gelegd. Deed het prachtig! (Vaste opstelling van maken?) Velden in het algemeen bekeken; E-, B- en G-velden. Het G-veld om een dubbelster (getekend) lijkt helemaal gelijk te zijn aan het E-veld tussen twee negatief geladen bollen (getekend). Echter: aantrekking tussen dubbelsterren, maar afstoting tussen bollen. Veldlijnenpatroon geeft blijkbaar niet zondermeer info over aantrekken of afstoten. Leerling proef: avo-metertje, spoelen, kernen, staafmagneet. Wat is er van invloed op de stroomsterkte? Aantal windingen, sterkte van de magneet, snelheid van beweging, afstand, kern. Wat is er van invloed op de stroomrichting? Richting van beweging, wikkelrichting van spoel, polariteit van magneet. Wat zijn nou verschillen en overenkomsten tussen E-, B- en G-velden? E-veld B-veld G-veld anker(s) / gesloten kring ankers gesloten kring anker soorten ankers lading: plus en min massa aantrekking / afstoting aantrekking & afstoting aantrekking & afstoting alléén aantrekking! Morgen: Conclusie, begrip flux uit springtouw-proef. Vallende magneet? 1e VRIJDAG Conclusie van proef gister: Stroom ontstaat bij een veranderend magneetveld in de spoel. Dit heet "inductie". Stroomsterkte wordt beïnvloed door aantal windingen (N), kern (μ), snelheid van verandering (Δt), nabijheid of te wel veldsterkte (B), weerstand van draad (R). Stroomrichting wordt beïnvloed door polariteit van magneet, richting van beweging, wikkelrichting. Springtouwproef: Niet richting van aardmagnetisch veld proberen te zoeken; werkt niet. Wel laten experimenteren met sneller, langzamer, groter, korter, hoger, lager, enz. Conclusie: Magneetveld verandert nu niet, maar wel het oppervlak (A) tussen de twee draden. Wezenlijk verschil tussen wikkeling van spoel en dubbele stroomdraad: Er zit oppervlakte tussen. Daar kunnen de veldlijnen doorheen. Oppervlakte verandering geeft stroom! Dus stroomsterkte I μ N Δ(A B) / Δt. Pas op: niet ΔA ΔB, want als één van beide constant is, zou er nul uitkomen, en dat is niet zo. Het gaat dus niet om het product van de veranderingen, maar om de verandering van het product (kwam Loutje mee). Dat product heet flux (Φ): Φ = A B. Betekenis van A is aantal m 2, betekenis van B is veldlijnendichtheid = aantal veldlijnen per m 2, dus betekenis flux is aantal veldlijnen dat door de spoel gaat! En als dat dus verandert, kun je stroom krijgen. Opmerkingen: De inductiestroom loopt; volgens de wet van Ohm is er dan een inductiespanning (U ind ), want U = I R. Het magnetisch veld binnen de spoel is het veld buiten de spoel, met factor μ versterkt door een ijzeren kern. U ind = N ΔΦ ; Φ=A B ; B=B Δt binnen =μ B buiten Maandag: Samenvatting van vorige week. Dan vallende magneet. Opgaven uit boek. Daarna Trafo: omhoog en omlaag transformeren, wikkelverhouding. Hoogspanningsmasten: verliezen beperkt.

4 Later: Veranderingen in stroomdraad: E-veld en B-veld gaan mee. Grote stroom: groot E-veld en groot B-veld. Als dat sneller gaat, dan ontstaan golven in het E- en B-veld. Die heten elektromagnetische golven. Laten zien met gespannen doek! Wel oppassen: bouw van het heelal moet nog wel aan de orde komen! 2e MAANDAG Samenvatting t/m U ind = N ΔΦ/Δt. Vallende magneet met verklaring van vorm van grafiek. Opgaven 4, 5, 6 uit VWO-boek paragraaf over inductiespanning (nog niet behandeld). Proef: Wet van Lenz. Lastig: Niveauverschil is groot: Enkelen hebben E(J), P(W), I(A), U(V), R(Ω) al in de vakles gehad en elektromagnetisme t/m wet van Lenz tijdens de periode "Communicatie" (hoewel met minder diepgang, zoals het begrip flux). Anderen hebben hebben van dit alles nog (vrijwel) niets gehad! Niet echt interessant voor de ene groep, behoorlijk pittig voor de andere groep. Volgend jaar is dat wat betreft de vaklessen gelukkig anders. Wel wordt het nu des te belangrijker om de periodes beter op elkaar af te gaan stemmen! Morgen: Opgaven bespreken. Conclusie Wet van Lenz. Werking dynamo / generator. Proef: Trafo's. Berekenen energieverliezen in hoogspanningskabels. Afsluiten met proef dubbele stroomdraad? 2e DINSDAG Conclusie Wet van Lenz; vonden ze erg lastig / vaag. Opgave besproken; weinig interesse / puf. Tot laat doorgewerkt aan jws, nu moe. Dynamo's laten zien. Proef met trafo's heel beknopt laten zien: omhoog (vonkoverslag) en omlaag (lassen) transformeren, kort op verklaring ingegaan, in sneltreinvaart tot en met N p /N s = U p /U s. Niet toegekomen aan parallelle draden; morgen. Niet naar huis met nieuwe proef in gedachten; jammer. Maar dat heeft toch nauwelijks effect; hoofden zitten vol, fut is eruit. Morgen: Herhaling theorie trafo. Dan naar F lor : dubbele stroomdraad, scoop-straal afbuigen met magneet, mini-elektromotor en gewone elektromotor. Daarna: EM-velden? Hoe aanpakken? Fenomenologisch??? 2e WOENSDAG Uitgebreide herhaling trafo; verklaring vanuit wet van Lenz. Als proevenserie: dubbele stroomdraad (parallel en anti-parallel), scoop-straal afbuigen met magneet, mini-elektromotor. Vragen: (1) Wat is de overeenkomst tussen deze drie proeven? (B, I F!) (2) Waar komen B, I en F samen en wat zijn dan hun richtingen? Hoe hangen die samen? Vergelijkingen van Maxwell (steeds kringintegralen): 1. B da = 0 (Gauss voor B) B-veldlijnen vormen gesloten kringen. 2. E da = Q in / ε 0 (Gauss voor E) E-veldlijnen ankeren op lading. 3. B dl = µ 0 ( I c + I d ) * (Ampère) B-veld om (verplaatsings)stroom(draad) heen. 4. E dl = dφ B / dt (Faraday) Inductiespanning door fluxverandering. * I d = ε 0 dφ E / dt 'displacementcurrent' tussen condensatorplaten Hieruit volgt dat c = 1/ (µ 0 ε 0 ) met µ 0 = 4π en ε 0 = 8, , onafhankelijk van je eigen snelheid! Daar kan de speciale relativiteitstheorie uit worden afgeleid! Eenvoudigere vorm van de Maxwell-vergelijkingen: 1. B-veldlijnen hebben geen begin/einde, zijn gesloten kringen

5 2. E-veldlijnen beginnen en eindigen op lading; aantal veldlijnen Φ E = Q in / ε 0 3. veld om stroom heen: B = I µ 0 / 2πr 4. inductiespanning: U ind = ΔΦ B /Δt 2e DONDERDAG Wetten van Gauss, Ampère en Faraday tot de vier wetten van Maxwell samengevat. Verhaal: Gauss, Ampere en Faraday stelde hun wetten op. Maxwell zag dat die vier het hele EM beschreven. Maar er miste iets: de 'displacementcurrent' tussen condensatorplaten, want daar zou de stroom dan in eens nul zijn? Nee! Gesloten stroomkring. Dus het opbouwen van een elektrisch veld zag hij ook als stroom, waardoor zijn formules weer klopte. Maar zou daar dan ook een magnetisch veld omheen ontstaan? Ja, dat bleek! Aanname om formule kloppend te krijgen leidde naar belangrijke ontdekking! E-velden veroorzaken B-velden en andersom, ook zonder materie, dus in vacuüm! Zouden er dan golven ontstaan? Vergelijk met wateroppervlak: langzaam bijvullen (oppervlak volgt) of snel (golfverschijnsel ontstaat). Vanuit stelling dat golven ontstaan met een zekere snelheid v, bleek dat helemaal consistent was met de vier vergelijkingen. Het zou dus moeten kunnen, op enkele voorwaarden. Een daarvan was dat die snelheid v = 1/ (µ 0 ε 0 ). Dat bleek de lichtsnelheid te zijn! Licht zou dus een EM-golfverschijnsel kunnen zijn! Later toonde experimenten dat ook aan. Michelson & Morley probeerden het bestaan van de 'aether' aan te tonen door de snelheid waarmee de aarde door de 'aether' beweegt te meten. Geen meetbaar verschil: experiment geflopt! Huh?? Meetfout? Maar Einstein had de juiste interpretatie: hij zag er de consequentie van; de lichtsnelheid is constant voor alle waarnemers! Dat blijkt bovendien uit de vier vergelijkingen van Maxwell. Maar dat heeft verregaande gevolgen! Stel ik zit op rijdende trein en stuur lichtstraal naar je toe. Zowel het zenden als het ontvangen van die lichtstraal gaat met de lichtsnelheid!?! 2e VRIJDAG Samenvatting Maxwell. Daarop doorbouwend: Een onvoorstelbaar postulaat, bevestigd door M&M, dat verregaande consequenties heeft. De beperking van het begrip gelijktijdigheid met tekening laten zien, tijddillatatie (Lorenzfactor) afgeleid uit postulaat. Verder niet aan toe gekomen: lengtecontractie, massa vergroting, enz. Overstap naar algemene theorie: Versnelling versus gravitatie; afbuiging van licht. Uiteindelijk E=mc 2. Daaruit volgend: atoombom en kernenergie. Gelijktijdigheid: Snelle trein met Treintje in het midden komt langs station met waarnemer. Waarnemer ziet dat voor- en achterlichten tegelijk aan gaan. Lichtstralen vanuit lampen richting waarnemer komen gelijktijdig bij waarnemer aan. Maar niet gelijktijdig bij Treintje, want die schuift met trein en al op naar voren toe en zal de voorlamp het eerst aan zien gaan. Ze zit nog steeds in het midden van de trein en concludeert dus dat de voorlamp werkelijk eerder aangegaan is dan de achterlamp, en niet gelijktijdig. Tijdsdillatatie: Snelle trein komt langs station met snelheid v. In de trein zit Treintje die het licht boven de tafel aandoet. In de trein gaat de eerste lichtstraal vanuit lamp naar tafel (hoogte h). Dat gaat met de lichtsnelheid: h = t T c. Maar waarnemer W op station ziet langere afstand (stellling van Pythagoras): (h 2 +v 2 t w2 ). Daarin h invullen, dan oplossen naar t w. Conclusie: tw = γ tt met γ = 1/ (1-v 2 /c 2 ). Maar wat betekent dit? Dat, bijvoorbeeld, als bij Treintje er twee minuten verstreken zijn, er bij de waarnemer drie minuten verstreken zijn! De tweeling paradox: Een ééneiïge tweeling Lengtecontractie: Lineaal met lengte L in snelle trein. Lichtstraal gaat op en neer. Vanuit waarnemer gezien, duurt het licht daarover op de heenweg een tijd t 1 = (L w + v t 1 )/c en op de terugweg t2 = (L w v t 1 )/c. Dan met t w = t 1 + t 2 berekenen wat t w is. Echter ook: t w = t T γ. Gelijk stellen en oplosssen naar L w. Dan volgt: L w = L T / γ.

6 3e MAANDAG Voortbouwen op relativiteit. Na gelijktijdigheid en tijdsdillatatie uitgeschreven te hebben, nu in sneltreintempo door met lengte contractie, snelheid, massa: speciale theorie. Alles zuiver afgeleid uit postulaat. Dan uitbreiding naar algemeen met het concept dat versnelling en gravitatie niet te onderscheiden zijn. Daarmee lichtafbuiging verklaard. Ook: E=mc². Berekening: met één gram stof een middelgrote elektriciteitscentrale een jaar laten draaien. Zoeken naar de duistere krochten van de natuur(kunde) waar dit enge verschijnsel zich voordoet. Eerste poging: atoombom op Hiroshima. Dan proberen in de hand te houden: Kernenergie. Spelen met vuur! Japan en Tjernobyl. Maar hoe werkt dit nu? Daarvoor een model nodig om enig begrip voor het atoom te krijgen. Atoommodellen: Dalton: materie bestaat uit ondeelbare deeltjes 'atomen'. Stel je voor als harde bollen. Faraday had hiermee nog geen verklaring voor stroomgeleiding. Ontdekking van elektronen bracht Thomson tot het krentebol-model. Beschieten van goudfolie met (positieve) α-deeltjes; 99% er gewoon doorheen en 1% kaatst terug in alle richtingen. Dus, volgens Rutherford, atoom vrijwel leeg, in kern alle protonen bijelkaar. Maar hoe blijven die protonen bij elkaar? Chadwick: door de neutronen die ook in de kern zitten. Chemische eigenschappen nog niet verklaard, want alle e - volgens Rutherford gelijk. Schillen model van Bohr verklaart chemie en spectra. Sommerfeld voegt elliptische banen toe, waardoor...? Nog later ontstaan modellen gebaseerd op golffuncties, waarbij de amplitude van de golf slechts de kans geeft dat het deeltje zich daar bevindt. Conclusie: model is slechts vereenvoudigde (en dus beperkte) weergave van de werkelijkheid. Met model proberen grip te krijgen op werkelijkheid, bijvoorbeeld het voorspellen ervan. Model is nooit echt waar, een model probeert slechts een klein stukje van de werkelijkheid te beschrijven. Ontwikkeling van modellen aan de hand van de wetenschapscyclus! Nog nazoeken: Wat probeerde Dalton te verklaren? Wie ontdekte elektronen? Wat voegde Chadwick precies toe? Waarom het model van Sommerfeld? En nu nog: radioactiviteit, kernreacties, straling (deeltjes en EM), Tjernobyl en Japan, waterstoffusie, bindingsenergie per nucleon, bouw van het heelal. Tijdgebrek! Ook nog toetsen! Evolutie van het heelal: Heelal evolueert en dus ergens een begin. 15 miljard jaar geleden begon expansie van tijd & ruimte vanuit één punt. Gloeiend hete bal die met razend tempo expandeerde. 1/10 seconde: 30 miljard graden! 10 seconde: 3 miljard graden, 3 minuten: 1 miljard graden. Tot dan zoveel fotonen dat alle mogelijke deeltjes uit elkaar geslagen werden. Na 5 minuten: fusie van protonen tot zwaar waterstof en een beetje helium, maar niet nog verder; kern kan geen vijf deeltjes bevatten. Na half uur zo afgekoelde dat kernfusie stopte. Dan heel lang niets dan uitdijen en afkoelen. Geen samenklontering vanwege stralingsdruk. 'Stralingstijdperk'. Na jaar 3000 graden; fotonen niet genoeg energie om waterstof te ioniseren; losse e - worden gebonden aan protonen. Weinig stralingsdruk. Aantrekkingskracht krijgt de overhand; verdichtingen. 'Materietijdperk'. Door inhomogeniteiten overwint (na miljard jaar) plaatselijk de contractie van de expansie; per inhomogeniteit ruim 100 bolvormige sterrenhopen (>10 5 sterren per hoop) ontstaan. Waterstoffusie komt op gang; groepen sterrenhopen zuigen wolken aan; platte schijven ontstaan; melkwegstelsels. Sterren: 1/100 tot 100 keer de massa van de zon. Zware sterren al na jaar door waterstof heen; instorting van binnenste deel. Daardoor opwarming en start fusie tot koolstof. Gaat zo door tot ontstaan van ijzer. Dan na paar jaar supernova waarbij de ontstane elementen/materie de ruimte in geblazen werden. Materie wordt platte schijf ingetrokken. Wolken verdichten en tweede generatie sterren ontstaat met heel andere chemische samenstelling. Proces blijft herhalen en het stelsel chemisch verrijken, tot ijzer gevormd is; dat fuseert niet meer. Steeds minder zware sterren (> 1,4 zonnemassa) en dus minder supernova's. Lichtere sterren (< 1,4 zonnemassa) krimpen, warmen daardoor op, gaan daardoor licht stralen,

7 maar blijven klein en doven langzaam uit: de witte dwerg. De zware ondergaan een supernova: Als fusie stopt, zakt kern van ster in elkaar en worden de elektronen in de kern gedrukt; neutronenster vol met neutrino's die door de dichtheid niet kunnen ontsnappen. Tot ster uiteen barst en er een bal (Ø 20 km) neutronen overblijft. Die heeft zo'n sterke aantrekkingskracht, dat andere sterren in de buurt opgeslokt worden. Tot de massa en dichtheid zo groot zijn, dat de neutronen bezwijken onder het gigantische gewicht en de hele boel in elkaar zakt. Daarbij wordt de ruimte zo gewelfd dat het licht er niet meer uit kan ontsnappen; de fotonen cirkelen rond (zwart gat). Miljoenen sterren in de buurt worder in spiraliserende slierten opgeslokt. Die slierten geven door alle deeltjesbotsingen nog wat licht voor ze verdwijnen in het zwarte gat. Vele miljoenen jaren blijven gaswolken op het centrale deel botsen onder het uitzenden van radiogolven. Die gaswolken kunnen zich verdichten en opnieuw sterren vormen. Zo ontstaat definitieve vorm van stelsel. Na tien miljard jaar ontstond zo onze zon, op zo'n ¾ van het centrum. Het duurde vijftig miljoen jaar voor de eerste fusiereacties ontstonden. In de wolk van stof om de zon heen ontstonden ook verdichtingen waaruit de planeten ontstonden. Die waren te klein om fusiereacties te starten, maar groot genoeg om door inkrimping te smelten. Daardoor scheiding van zware en lichte elementen. De planeten vegen de ruimte om de zon schoon; meteorieten, groot en klein. Aarde: atmosfeer van waterdamp, methaan en ammoniak. Geen zuurstof dat ozon kan vormen, daardoor veel UV-straling. Daardoor chemische reacties mogelijk: ontstaan van aminozuren. Opgelost in zeewater ontstonden macromoleculen: duizenden atomen. Vage gebied tussen dood en leven. Eerste primitieve cel die uitwisseling van stoffen en energie met omgeving onderhield. Tot fotosynthese 'ontdekt' werd; ontstaan van zuurstof en daarmee ozon. UV-licht minder sterk; plaats voor hogere levensvormen, tot en met homo sapiens, de denkende mens. De eerste soort die zich afvraagt hoe het allemaal gegaan is.

8 Toetsvragen 11e klas periode natuurkunde "Elektromagnetisme & moderne fysica" Beperkte tijd! Maak ze uit je hoofd, ga pas achteraf na zoeken als je iets echt niet wist. 1. Wat geven de lijnen in een tekening van een elektrisch of magnetisch veld aan? 2. Hoe kun je aan het veldlijnen patroon herkennen of het gaat om een elektrisch of magnetisch veld? 3. Een spoel wordt aangesloten op een batterij, zie tekening. Teken daarna met een pijltje op plaatsen A en B hoe een kompasnaaldje zich zou richten op die plaatsen. (Alleen voor nietvakles: Geef in één van de draden aan (met een andere pijl) wat de elektrische stroomrichting aldaar is.) 4. Noem een aantal* belangrijke bijdragen van Maxwell aan het ontwikkelen van de leer van het elektromagnetisme. (* Niet-vakles: één, 2e en 3e = bonus. Havo: twee, 3e = bonus. Vwo: drie!) 5. Michelson & Morley probeerden de 'aether' aan te tonen met hun experiment. Dat mislukte. Waarom was die mislukking zo belangrijk voor de verdere ontwikkeling van de wetenschap? 6. Einstein ging uit van een 'postulaat' met verregaande consequenties. Wat was dat postulaat? Noem een van die consequenties die hij beschreef in zijn speciale relativiteitstheorie. 7. Thomson bedacht het 'krentebol-model' om atoombouw te beschrijven. Waarom verliet hij het oudere, tot dan toe gangbare model? 8. Havo/vwo: Om welke reden zocht Bohr naar een uitbreiding van het atoommodel van Rutherford? (havo: één reden, vwo: twee redenen) O is een β - -straler. Niet-vakles: Bij het verval gebeurt er in de kern iets met één van de kerndeeltjes. Breng kort onder woorden wat er met welk deeltje gebeurt. Havo/vwo: Geef de isotoop die het reactieproduct is van het verval. (Stukje periodiek systeem: 6 C 7 N 8 O 9 F 10 Ne)

Repetitie magnetisme voor 3HAVO (opgavenblad met waar/niet waar vragen)

Repetitie magnetisme voor 3HAVO (opgavenblad met waar/niet waar vragen) Repetitie magnetisme voor 3HAVO (opgavenblad met waar/niet waar vragen) Ga na of de onderstaande beweringen waar of niet waar zijn (invullen op antwoordblad). 1) De krachtwerking van een magneet is bij

Nadere informatie

Newton - HAVO. Elektromagnetisme. Samenvatting

Newton - HAVO. Elektromagnetisme. Samenvatting Newton - HAVO Elektromagnetisme Samenvatting Het magnetisch veld Een permanente magneet is een magneet waarvan de magnetische werking niet verandert Een draaibare kompasnaald draait met zijn noordpool

Nadere informatie

Elektriciteit. Elektriciteit

Elektriciteit. Elektriciteit Elektriciteit Alles wat we kunnen zien en alles wat we niet kunnen zien bestaat uit kleine deeltjes. Zo is een blok staal gemaakt van staaldeeltjes, bestaat water uit waterdeeltjes en hout uit houtdeeltjes.

Nadere informatie

Mkv Magnetisme. Vraag 1 Twee lange, rechte stroomvoerende geleiders zijn opgehangen in hetzelfde verticale vlak, op een afstand d van elkaar.

Mkv Magnetisme. Vraag 1 Twee lange, rechte stroomvoerende geleiders zijn opgehangen in hetzelfde verticale vlak, op een afstand d van elkaar. Mkv Magnetisme Vraag 1 Twee lange, rechte stroomvoerende geleiders zijn opgehangen in hetzelfde verticale vlak, op een afstand d van elkaar. In een punt P op een afstand d/2 van de rechtse geleider is

Nadere informatie

Hoofdstuk 6: Elektromagnetisme

Hoofdstuk 6: Elektromagnetisme Hoofdstuk 6: lektromagnetisme Natuurkunde VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 6: lektromagnetisme Natuurkunde 1. Mechanica 2. Golven en straling 3. lektriciteit en magnetisme 4. Warmteleer Rechtlijnige

Nadere informatie

NATUURKUNDE 8 29/04/2011 KLAS 5 INHAALPROEFWERK HOOFDSTUK

NATUURKUNDE 8 29/04/2011 KLAS 5 INHAALPROEFWERK HOOFDSTUK NATUURKUNDE KLAS 5 INHAALPROEFWERK HOOFDSTUK 8 29/04/2011 Deze toets bestaat uit 3 opgaven (32 punten). Gebruik eigen grafische rekenmachine en BINAS toegestaan. Veel succes! Opgave 1: Afbuigen van geladen

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Kosmische straling Onder kosmische straling verstaan we geladen deeltjes die vanuit de ruimte op de aarde terecht komen. Kosmische straling is onder

Nadere informatie

De Zon. N.G. Schultheiss

De Zon. N.G. Schultheiss 1 De Zon N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module is direct vanaf de derde of vierde klas te volgen en wordt vervolgd met de module De Broglie of de module Zonnewind. Figuur 1.1: Een schema voor kernfusie

Nadere informatie

Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5)

Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5) Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5) 2.1 Inleiding 1. a) Warmte b) Magnetische Energie c) Bewegingsenergie en Warmte d) Licht (stralingsenergie) en warmte e) Stralingsenergie 2. a) Spanning (Volt),

Nadere informatie

POWER LINE. Lesmateriaal plus proeven over elektriciteit. Een lespakket van Zoleerjemeer

POWER LINE. Lesmateriaal plus proeven over elektriciteit. Een lespakket van Zoleerjemeer POWER LINE Lesmateriaal plus proeven over elektriciteit Een lespakket van Zoleerjemeer POWER LINE Colofon Zoleerjemeer Een uitgave van Zoleerjemeer www.zoleerjemeer.nl 2013 A. Elsinga, alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud Higgs-deeltje Peter Renaud Heideheeren Inhoud 1. Onze fysische werkelijkheid 2. Newton Einstein - Bohr 3. Kwantumveldentheorie 4. Higgs-deeltjes en Higgs-veld 3 oktober 2012 Heideheeren 2 1 Plato De dingen

Nadere informatie

oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgaven en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl Oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgave 1.

oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgaven en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl Oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgave 1. Opgaven en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl Oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgave 1. Elektrisch veld In de vacuüm gepompte beeldbuis van een TV staan twee evenwijdige vlakke metalen platen

Nadere informatie

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3)

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Zoals we in het vorige artikel konden lezen, concludeerde Hubble in 1929 tot de theorie van het uitdijende heelal. Dit uitdijen geschiedt met een snelheid die evenredig

Nadere informatie

Opgave 1. Voor de grootte van de magnetische veldsterkte in de spoel geldt: = l

Opgave 1. Voor de grootte van de magnetische veldsterkte in de spoel geldt: = l Opgave 1 Een kompasnaald staat horizontaal opgesteld en geeft de richting aan van de horizontale r component Bh van de magnetische veldsterkte van het aardmagnetische veld. Een spoel wordt r evenwijdig

Nadere informatie

Hoofdstuk 9: Radioactiviteit

Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Natuurkunde VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Natuurkunde 1. Mechanica 2. Golven en straling 3. Elektriciteit en magnetisme 4. Warmteleer Rechtlijnige

Nadere informatie

Examen HAVO - Compex. natuurkunde 1,2 Compex

Examen HAVO - Compex. natuurkunde 1,2 Compex natuurkunde 1, Compex Examen HAVO - Compex? Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 30 mei totale examentijd 3,5 uur 0 06 n dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer niet

Nadere informatie

Massa: misschien denkt u er alleen aan als u op de weegschaal staat. Grote natuurkundigen hebben er mee geworsteld. Mensen zoals Newton, Einstein en

Massa: misschien denkt u er alleen aan als u op de weegschaal staat. Grote natuurkundigen hebben er mee geworsteld. Mensen zoals Newton, Einstein en Massa: misschien denkt u er alleen aan als u op de weegschaal staat. Grote natuurkundigen hebben er mee geworsteld. Mensen zoals Newton, Einstein en recent Higgs. 1 Als ik deze voetbal een trap geef schiet

Nadere informatie

Honderd jaar algemene relativiteitstheorie

Honderd jaar algemene relativiteitstheorie Honderd jaar algemene relativiteitstheorie Chris Van Den Broeck Nikhef open dag, 04/10/2015 Proloog: speciale relativiteitstheorie 1887: Een experiment van Michelson en Morley toont aan dat snelheid van

Nadere informatie

MAGNETISME. 1 Magneten 2 Magnetische veldlijnen 3 Elektromagneten 4 Inductiespanning 5 Inductiestroom 6 Transformatoren

MAGNETISME. 1 Magneten 2 Magnetische veldlijnen 3 Elektromagneten 4 Inductiespanning 5 Inductiestroom 6 Transformatoren MAGNETISME 1 Magneten 2 Magnetische veldlijnen 3 Elektromagneten 4 Inductiespanning 5 Inductiestroom 6 Transformatoren 1 Magneten Magneten Magneten hebben de eigenschap dat ze drie stoffen kunnen aantrekken,

Nadere informatie

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme Zonnestraling Samenvatting De Zon zendt elektromagnetische straling uit. Hierbij verplaatst energie zich via elektromagnetische golven. De golflengte van de straling hangt samen met de energie-inhoud.

Nadere informatie

Voorkennistoets De Bewegende Aarde Voorkennis voor het basisdeel H1, H2, H3

Voorkennistoets De Bewegende Aarde Voorkennis voor het basisdeel H1, H2, H3 Voorkennistoets De Bewegende Aarde Voorkennis voor het basisdeel H1, H2, H3 A. wiskunde Differentiëren en primitieve bepalen W1. Wat is de afgeleide van 3x 2? a. 3x b. 6x c. x 3 d. 3x 2 e. x 2 W2. Wat

Nadere informatie

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal Antwoorden deel 1 Scheikunde Chemie overal Huiswerk 2. a. Zuivere berglucht is scheikundig gezien geen zuivere stof omdat er in lucht verschillende moleculen zitten (zuurstof, stikstof enz.) b. Niet vervuild

Nadere informatie

Einstein s Relativiteits theorie Een uitleg met middelbare school wiskunde Andrré van der Hoeven Docent natuurkunde Emmauscollege Rotterdam

Einstein s Relativiteits theorie Een uitleg met middelbare school wiskunde Andrré van der Hoeven Docent natuurkunde Emmauscollege Rotterdam Einstein s Relativiteits theorie Een uitleg met middelbare school wiskunde André van der Hoeven Docent natuurkunde Emmauscollege Rotterdam Einstein s speciale relativiteitstheorie, maarr dan begrijpelijk

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002 1 Relativiteit Als je aan relativiteit denkt, dan denk je waarschijnlijk als eerste aan Albert Einstein. En dat is dan ook de bedenker van de relativiteitstheorie.

Nadere informatie

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen.

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen. 2 ELEKTRICITEITSLEER 2.1. Inleiding Je hebt al geleerd dat elektriciteit kan worden opgewekt door allerlei energievormen om te zetten in elektrische energie. Maar hoe kan elektriciteit ontstaan? En waarom

Nadere informatie

Uit: Niks relatief. Vincent Icke Contact, 2005

Uit: Niks relatief. Vincent Icke Contact, 2005 Uit: Niks relatief Vincent Icke Contact, 2005 Dé formule Snappiknie kanniknie Waarschijnlijk is E = mc 2 de beroemdste formule aller tijden, tenminste als je afgaat op de meerderheid van stemmen. De formule

Nadere informatie

Eindexamen natuurkunde 1-2 havo 2000-I

Eindexamen natuurkunde 1-2 havo 2000-I - + - + Eindexamen natuurkunde -2 havo 2000-I 4 Antwoordmodel Opgave LEDs voorbeelden van schakelschema s: 50 Ω V LED A 50 Ω A V LED Als slechts één meter juist is geschakeld: punt. 2 uitkomst: R = 45

Nadere informatie

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Prof.dr Jo van den Brand jo@nikhef.nl 2 september 2009 Waar de wereld van gemaakt is De wereld kent een enorme diversiteit van materialen en vormen van materie.

Nadere informatie

Probeer de vragen bij Verkennen zo goed mogelijk te beantwoorden.

Probeer de vragen bij Verkennen zo goed mogelijk te beantwoorden. 1 Formules gebruiken Verkennen www.math4all.nl MAThADORE-basic HAVO/VWO 4/5/6 VWO wi-b Werken met formules Formules gebruiken Inleiding Verkennen Probeer de vragen bij Verkennen zo goed mogelijk te beantwoorden.

Nadere informatie

nieuw deeltje deeltje 1 deeltje 2 deeltje 2 tijd

nieuw deeltje deeltje 1 deeltje 2 deeltje 2 tijd Samenvatting Inleiding De kern Een atoom bestaat uit een kern en aan de kern gebonden elektronen, die om de kern cirkelen. Dat de elektronen aan de kern gebonden zijn, komt doordat er een kracht werkt

Nadere informatie

Theorie: Energieomzettingen (Herhaling klas 2)

Theorie: Energieomzettingen (Herhaling klas 2) les omschrijving 12 Theorie: Halfgeleiders Opgaven: halfgeleiders 13 Theorie: Energiekosten Opgaven: Energiekosten 14 Bespreken opgaven huiswerk Opgaven afmaken Opgaven afmaken 15 Practicumtoets (telt

Nadere informatie

Zoektocht naar het Higgs deeltje. De Large Hadron Collider in actie. Stan Bentvelsen

Zoektocht naar het Higgs deeltje. De Large Hadron Collider in actie. Stan Bentvelsen Zoektocht naar het Higgs deeltje De Large Hadron Collider in actie Stan Bentvelsen KNAW Amsterdam - 11 januari 2011 1 Versnellen op CERN De versneller Large Hadron Collider sub- atomaire deeltjes botsen

Nadere informatie

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal Antwoorden deel 1 Scheikunde Chemie overal Huiswerk 2. a. Zuivere berglucht is scheikundig gezien geen zuivere stof omdat er in lucht verschillende moleculen zitten (zuurstof, stikstof enz.) b. Niet vervuild

Nadere informatie

Radioactiviteit werd ontdekt in 1898 door de Franse natuurkundige Henri Becquerel.

Radioactiviteit werd ontdekt in 1898 door de Franse natuurkundige Henri Becquerel. H7: Radioactiviteit Als een bepaalde kern van een element te veel of te weinig neutronen heeft is het onstabiel. Daardoor gaan ze na een zekere tijd uit elkaar vallen, op die manier bereiken ze een stabiele

Nadere informatie

De golfvergelijking van Schrödinger

De golfvergelijking van Schrödinger De golfvergelijking van Schrödinger De golfvergelijking van Schrödinger beschrijft het gedrag van het elektron in het atoom. De oplossing van die vergelijking? i bevat informatie over de energie in de

Nadere informatie

VWO. Magnetische velden

VWO. Magnetische velden Inhoud... 2 Magnetische inductie... 3 Magnetische veldlijnen... 4 Richting van veldlijnen in het geval van een spoel en een stroomdraad... 4 Magnetische influentie... 5 Opgave: Permanente magneten... 6

Nadere informatie

HOOFDSTUK 2: Elektrische netwerken

HOOFDSTUK 2: Elektrische netwerken HOOFDSTUK 2: Elektrische netwerken 1. Netwerken en netwerkelementen elektrische netwerken situering brug tussen fysica en informatieverwerkende systemen abstractie maken fysische verschijnselen vb. velden

Nadere informatie

Relativiteitstheorie met de computer

Relativiteitstheorie met de computer Relativiteitstheorie met de computer Jan Mooij Mendelcollege Haarlem Met een serie eenvoudige grafiekjes wordt de (speciale) relativiteitstheorie verduidelijkt. In vijf stappen naar de tweelingparadox!

Nadere informatie

THEORIEËN: A.P.B. UITERWIJK WINKEL

THEORIEËN: A.P.B. UITERWIJK WINKEL File: website.theorieën.apb.uiterwijkwinkel.januari2011 WWW.UITERWIJKWINKEL.EU THEORIEËN: A.P.B. UITERWIJK WINKEL De auteur heeft op zijn website www.uiterwijkwinkel.eu een aantal fundamentele problemen

Nadere informatie

Inhoud. 1 Inleiding 13. 1 energie 19

Inhoud. 1 Inleiding 13. 1 energie 19 Inhoud 1 Inleiding 13 1 onderzoeken van de natuur 13 Natuurwetenschappen 13 Onderzoeken 13 Ontwerpen 15 2 grootheden en eenheden 15 SI-stelsel 15 Voorvoegsels 15 3 meten 16 Meetinstrumenten 16 Nauwkeurigheid

Nadere informatie

Samenvatting PMN. Golf en deeltje.

Samenvatting PMN. Golf en deeltje. Samenvatting PMN Golf en deeltje. Het foto-elektrisch effect: Licht als energiepakketjes (deeltjes) Foton (ã) impuls: en energie Deeltje (m) impuls en energie en golflengte Zowel materie als golven (fotonen)

Nadere informatie

Terug naar het begin. Van ontstaan van de aarde naar de oerknal

Terug naar het begin. Van ontstaan van de aarde naar de oerknal Van ontstaan van de aarde naar de oerknal Moeder aarde NU Ons zonnestelsel Ontstaan Zon Melkweg ontstaan 12 miljard jaar geleden. Daarna zijn andere kleinere sterrenstelsels, gas- en stofwolken geïntegreerd

Nadere informatie

Inleiding stralingsfysica

Inleiding stralingsfysica Inleiding stralingsfysica Historie 1896: Henri Becquerel ontdekt het verschijnsel radioactiviteit 1895: Wilhelm Conrad Röntgen ontdekt Röntgenstraling RadioNucliden: Inleiding Stralingsfysica 1 Wat maakt

Nadere informatie

Windmolenpark Houten. Project nask & techniek Leerjaar 2 havo/atheneum College de Heemlanden, Houten. Namen: Klas:

Windmolenpark Houten. Project nask & techniek Leerjaar 2 havo/atheneum College de Heemlanden, Houten. Namen: Klas: Namen: Klas: Windmolenpark Houten Project nask & techniek Leerjaar 2 havo/atheneum College de Heemlanden, Houten Ontwikkeld door: Geert Veenstra Gerard Visker Inhoud Probleem en hoofdopdracht Blz 3 Samenwerking

Nadere informatie

Large Hadron Collider. Werkbladen. HiSPARC. 1 Inleiding. 2 Voorkennis. 3 Opgaven atoombouw. C.G.N. van Veen

Large Hadron Collider. Werkbladen. HiSPARC. 1 Inleiding. 2 Voorkennis. 3 Opgaven atoombouw. C.G.N. van Veen Werkbladen HiSPARC Large Hadron Collider C.G.N. van Veen 1 Inleiding In het voorjaar van 2015 start de LHC onieuw o. Ditmaal met een hogere energie dan ooit tevoren. Protonen met een energie van 7,0 TeV

Nadere informatie

Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur

Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur Inleiding Dit is een korte inleiding. Als je meer wilt

Nadere informatie

Stevin vwo deel 2 Uitwerkingen hoofdstuk 7 Elektromagnetisme (12-12-2012) Pagina 1 van 12

Stevin vwo deel 2 Uitwerkingen hoofdstuk 7 Elektromagnetisme (12-12-2012) Pagina 1 van 12 Stevin vwo deel 2 Uitwerkingen hoofdstuk 7 Elektromagnetisme (12-12-2012) Pagina 1 van 12 Opgaven 7.1 Magneten en elektromagneten 1 a Ongelijke polen trekken elkaar aan. De noordpool van een kompas wordt

Nadere informatie

Examen VWO. natuurkunde (pilot) tijdvak 1 vrijdag 21 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen VWO. natuurkunde (pilot) tijdvak 1 vrijdag 21 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen VWO 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 13.30-16.30 uur natuurkunde (pilot) Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen.

Nadere informatie

OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF. Tweede Fase. Het neutrinomysterie. Foto: CERN

OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF. Tweede Fase. Het neutrinomysterie. Foto: CERN OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF Tweede Fase Het neutrinomysterie Foto: CERN 1 Het was op het nieuws, het was in de krant, iedereen had het er over: neutrino s die sneller gaan dan het licht.

Nadere informatie

formules havo natuurkunde

formules havo natuurkunde Subdomein B1: lektriciteit De kandidaat kan toepassingen van het gebruik van elektriciteit beschrijven, de bijbehorende schakelingen en de onderdelen daarvan analyseren en de volgende formules toepassen:

Nadere informatie

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een Inhoud Het heelal... 2 Sterren... 3 Herzsprung-Russel-diagram... 4 Het spectrum van sterren... 5 Opgave: Spectraallijnen van een ster... 5 Verschuiving van spectraallijnen... 6 Opgave: dopplerverschuiving...

Nadere informatie

Schriftelijk examen 2e Ba Biologie Fysica: elektromagnetisme 2011-2012

Schriftelijk examen 2e Ba Biologie Fysica: elektromagnetisme 2011-2012 - Biologie Schriftelijk examen 2e Ba Biologie 2011-2012 Naam en studierichting: Aantal afgegeven bladen, deze opgaven niet meegerekend: Gebruik voor elke nieuwe vraag een nieuw blad. Zet op elk blad de

Nadere informatie

I A (papier in) 10cm 10 cm X

I A (papier in) 10cm 10 cm X Tentamen: Fysica en Medische Fysica 2 Tijd: 15:15-18:00 uur, donderdag 28 mei 2009 Plaats: TenT blok 4 (met bijlage van formules, handrekenmachine is toegestaan) Docent: Dr. K.S.E. Eikema Puntentelling:

Nadere informatie

Chemie 4: Atoommodellen

Chemie 4: Atoommodellen Chemie 4: Atoommodellen Van de oude Grieken tot het kwantummodel Het woord atoom komt va, het Griekse woord atomos dat ondeelbaar betekent. Voor de Griekse geleerde Democritos die leefde in het jaar 400

Nadere informatie

Exact Periode 5 Niveau 3. Dictaat Licht

Exact Periode 5 Niveau 3. Dictaat Licht Exact Periode 5 Niveau 3 Dictaat Licht 1 1 Wat is licht? In de figuur hieronder zie je een elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur). Licht is

Nadere informatie

. Vermeld je naam op elke pagina.

. Vermeld je naam op elke pagina. Tentamen: Elektriciteit en Magnetisme Docent: J. F. J. van den Brand R. J. Wijngaarden Datum: 30 Mei 2006 Zaal: Q112/M143 Tijd: 15:15-18.00 uur. Vermeld je naam op elke pagina.. Vermeld je collegenummer..

Nadere informatie

natuurkunde 1,2 Compex

natuurkunde 1,2 Compex Examen HAVO 2007 tijdvak 1 woensdag 23 mei totale examentijd 3,5 uur natuurkunde 1,2 Compex Vragen 1 tot en met 17 In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer niet wordt gebruikt. Bij

Nadere informatie

Toets Wetenschap en Techniek groep 8 SAM

Toets Wetenschap en Techniek groep 8 SAM Toets Wetenschap en Techniek groep 8 SAM Magnetisme 1. magneten trekken de volgende stoffen aan (zet een cirkel om de goede antwoorden): A. hout B. ijzer C. plastic D.kurk E.staal F. koper G. porselein

Nadere informatie

LEERACTIVITEIT: De stroomkring in beeld

LEERACTIVITEIT: De stroomkring in beeld LEERACTIVITEIT: De stroomkring in beeld Duur leeractiviteit Graad Richting Vak Onderwijsnet Leerplan 2 3 ASO/TSO Fysica Toegepaste Fysica Elektriciteit Vrij onderwijs/go Bruikbaar in alle leerplannen met

Nadere informatie

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat 1 Donkere materie, klinkt mysterieus. En dat is het ook. Nog steeds. Voordat ik u ga uitleggen waarom wij er van overtuigd zijn dat er donkere materie moet zijn, eerst nog even de successen van de Oerknal

Nadere informatie

-0,20,0 0,5 1,0 1,5 0,4 0,2. v in m/s -0,4-0,6

-0,20,0 0,5 1,0 1,5 0,4 0,2. v in m/s -0,4-0,6 Dit oefen et 2 en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl 5vwo oefen-et 2 Et-2 stof vwo5: Vwo5 kernboek: Hoofdstuk 3: Trillingen Hoofdstuk 4: Golven Hoofdstuk 5: Numerieke natuurkunde Hoofdstuk 6: Elektromagnetisme

Nadere informatie

MAGNETISME & ELEKTRICITEIT

MAGNETISME & ELEKTRICITEIT Hoofdstuk 1 MAGNETISME & ELEKTRICITEIT 1.1 Doelstelling In tegenstelling tot praktisch alle handboeken start je met elektromagnetisme. De reden is eenvoudig omdat alle elektrische toepassingen steeds gepaard

Nadere informatie

In de figuur hieronder zie je een Elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur).

In de figuur hieronder zie je een Elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur). 2.1 Wat is licht? In de figuur hieronder zie je een Elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur). Licht is een elektromagnetische golf. Andere voorbeelden

Nadere informatie

Opgave 5 Een verwarmingselement heeft een weerstand van 14,0 Ω en is opgenomen in de schakeling van figuur 3.

Opgave 5 Een verwarmingselement heeft een weerstand van 14,0 Ω en is opgenomen in de schakeling van figuur 3. Opgave 5 Een verwarmingselement heeft een weerstand van 14,0 Ω en is opgenomen in de schakeling van figuur 3. figuur 3 De schuifweerstand is zo ingesteld dat de stroomsterkte 0,50 A is. a) Bereken het

Nadere informatie

Handleiding Magnetisme

Handleiding Magnetisme Handleiding Magnetisme Informatie voor de leerkracht De naald van ons kompas wijst altijd naar het noorden. Dat komt omdat het ijzer van die magnetische naald reageert op de ijzeren kern van de aarde.

Nadere informatie

Elektromagnetische veldtheorie (121007) Proeftentamen

Elektromagnetische veldtheorie (121007) Proeftentamen Elektromagnetische veldtheorie (121007) Proeftentamen Tijdens dit tentamen is het gebruik van het studieboek van Feynman toegestaan, en zelfs noodzakelijk. Een formuleblad is bijgevoegd. Ander studiemateriaal

Nadere informatie

GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! SPECTROSCOPISCH ONDERZOEK VAN STERLICHT INTRODUCTIE

GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! SPECTROSCOPISCH ONDERZOEK VAN STERLICHT INTRODUCTIE LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! Deze NOVAlab-oefening gaat over spectroscopisch onderzoek van sterlicht. Het is een vervolg op de lesbrief Onderzoek de Zon. De oefening is bedoeld voor de bovenbouw

Nadere informatie

Einstein (6) v(=3/4c) + u(=1/2c) = 5/4c en... dat kan niet!

Einstein (6) v(=3/4c) + u(=1/2c) = 5/4c en... dat kan niet! Einstein (6) n de voorafgaande artikelen hebben we het gehad over tijdsdilatatie en Lorenzcontractie (tijd en lengte zijn niet absoluut maar hangen af van de snelheid tussen waarnemer en waargenomene).

Nadere informatie

Eindexamen natuurkunde 1-2 havo 2006-I

Eindexamen natuurkunde 1-2 havo 2006-I Opgave 1 Itaipu Op de grens van Brazilië en Paraguay ligt de waterkrachtcentrale van Itaipu. Zie figuur 1. De stuwdam is een van de grootste ter wereld. In de dam zijn 18 generatoren aangebracht (zie figuur

Nadere informatie

Uitdijing van het heelal

Uitdijing van het heelal Uitdijing van het heelal Zijn we centrum van de expansie? Nee Alles beweegt weg van al de rest: Alle afstanden worden groter met zelfde factor a(t) a 4 2 4a 2a H Uitdijing van het heelal (da/dt) 2 0 a(t)

Nadere informatie

De Broglie. N.G. Schultheiss

De Broglie. N.G. Schultheiss De Broglie N.G. Schultheiss Inleiding Deze module volgt op de module Detecteren en gaat vooraf aan de module Fluorescentie. In deze module wordt de kleur van het geabsorbeerd of geëmitteerd licht gekoppeld

Nadere informatie

Lichtsnelheid Eigenschappen

Lichtsnelheid Eigenschappen Sterrenstelsels Lichtsnelheid Eigenschappen! Sinds eind 19 e eeuw is bekend dat de lichtsnelheid:! In vacuüm 300.000km/s bedraagt! Gemeten met proeven! Berekend door Maxwell in zijn theorie over EM golven!

Nadere informatie

Elektrische stroomnetwerken

Elektrische stroomnetwerken ntroductieweek Faculteit Bewegings- en evalidatiewetenschappen 25 29 Augustus 2014 Elektrische stroomnetwerken Dr. Pieter Neyskens Monitoraat Wetenschappen pieter.neyskens@wet.kuleuven.be Assistent: Erik

Nadere informatie

Quantummechanica en Relativiteitsleer bij kosmische straling

Quantummechanica en Relativiteitsleer bij kosmische straling Quantummechanica en sleer bij kosmische straling Niek Schultheiss 1/19 Krachten en krachtdragers Op kerndeeltjes werkt de zwaartekracht. Op kerndeeltjes werkt de elektromagnetische kracht. Kernen kunnen

Nadere informatie

NASK1 SAMENVATTING ELEKTRICITEIT. Wanneer loopt er stroom? Schakelingen

NASK1 SAMENVATTING ELEKTRICITEIT. Wanneer loopt er stroom? Schakelingen NASK1 SAMENVATTING ELEKTRICITEIT Wanneer loopt er stroom? Elektrische apparaten werken alleen als er een stroom door loopt. Om de stroom te laten lopen is er altijd een spanningsbron nodig. Dat kan een

Nadere informatie

inkijkexemplaar Energie voor de lamp Techniek 1

inkijkexemplaar Energie voor de lamp Techniek 1 Nota s: Energie voor de lamp 1. Probleemstelling 50 2. Transport van elektriciteit in een kring 50 2.1. Wat is een elektrische stroomkring? 50 2.2. Stromen van water - stromen van elektriciteit 51 2.3.

Nadere informatie

Hfd 3 Stroomkringen. Isolator heeft geen vrije elektronen. Molecuul. Geleider heeft wel vrije elektronen. Molecuul.

Hfd 3 Stroomkringen. Isolator heeft geen vrije elektronen. Molecuul. Geleider heeft wel vrije elektronen. Molecuul. Hfd 3 Stroomkringen Enkele begrippen: Richting van de stroom: Stroom loopt van de plus naar de min pool Richting van de elektronen: De elektronen stromen van de min naar de plus. Geleiders en isolatoren

Nadere informatie

Een radiotoestel met bakelieten behuizing (zie figuur 11). Bakeliet kent talloze toepassingen, zoals:

Een radiotoestel met bakelieten behuizing (zie figuur 11). Bakeliet kent talloze toepassingen, zoals: Toepassingen Fig 11 Radiotoestel Fig 12 Lampen Een radiotoestel met bakelieten behuizing (zie figuur 11) Bakeliet kent talloze toepassingen zoals: A Tussenlaag in geleiders als elektrische isolatie bijvoorbeeld

Nadere informatie

178 Het eerste licht

178 Het eerste licht 178 Het eerste licht Het eerste licht et ontstaan van het heelal heeft de mensheid al sinds de vroegste beschavingen bezig H gehouden. Toch heeft het tot de vorige eeuw geduurd voor een coherent model

Nadere informatie

Eindexamen natuurkunde pilot havo 2010 - I

Eindexamen natuurkunde pilot havo 2010 - I Opgave 1 Eliica De Eliica (figuur 1) is een supersnelle figuur 1 elektrische auto. Hij heeft acht wielen en elk wiel wordt aangedreven door een elektromotor. In de accu s kan in totaal 55 kwh elektrische

Nadere informatie

Tentamen Natuurkunde A. 9.00 uur 12.00 uur woensdag 10 januari 2007 Docent Drs.J.B. Vrijdaghs. Vul Uw gegevens op het deelnameformulier in

Tentamen Natuurkunde A. 9.00 uur 12.00 uur woensdag 10 januari 2007 Docent Drs.J.B. Vrijdaghs. Vul Uw gegevens op het deelnameformulier in Tentamen Natuurkunde A 9. uur. uur woensdag januari 7 Docent Drs.J.B. Vrijdaghs Aanwijzingen: Vul Uw gegevens op het deelnameformulier in Dit tentamen omvat 8 opgaven met totaal deelvragen Maak elke opgave

Nadere informatie

Supergeleiding, hoe werkt dat? Samengevat. Onderwerp: elektrische stroom elektrisch veld en magnetisch veld

Supergeleiding, hoe werkt dat? Samengevat. Onderwerp: elektrische stroom elektrisch veld en magnetisch veld Supergeleiding, hoe werkt dat? atoomfysica Onderwerp: elektrische stroom elektrisch veld en magnetisch veld In 1911 deed de Nederlander Heike Kamerlingh Onnes een zeer merkwaardige ontdekking. Hij merkte

Nadere informatie

Werkstuk elektriciteit Mees Kleefmann Groep 7a Oktober 2010. Elektriciteit

Werkstuk elektriciteit Mees Kleefmann Groep 7a Oktober 2010. Elektriciteit Werkstuk elektriciteit Mees Kleefmann Groep 7a Oktober 2010 Elektriciteit Inhoudsopgave 1 - Wat is elektriciteit? 2 - Statische elektriciteit 3 - Stromende elektriciteit maken met een dynamo 4 - Elektriciteit

Nadere informatie

1 Overzicht theorievragen

1 Overzicht theorievragen 1 Overzicht theorievragen 1. Wat is een retrograde beweging? Vergelijk de wijze waarop Ptolemaeus deze verklaarde met de manier waarop Copernicus deze verklaarde. 2. Formuleer de drie wetten van planeetbeweging

Nadere informatie

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Aarde aankomt is het antwoord steevast: zo n 8 minuten

Nadere informatie

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Aarde aankomt is het antwoord steevast: zo n 8 minuten

Nadere informatie

TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1. 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur

TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1. 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur 1 RONDDRAAIENDE MASSA 5pt Een massa zit aan een uiteinde van een touw. De massa ligt op een wrijvingloos oppervlak waar het

Nadere informatie

Examen HAVO. natuurkunde 1,2

Examen HAVO. natuurkunde 1,2 natuurkunde 1, Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 30 mei 13.30 16.30 uur 0 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 8 punten te behalen; het examen bestaat uit 7 vragen.

Nadere informatie

Schriftelijk examen: theorie en oefeningen Fysica: elektromagnetisme 2009-2010

Schriftelijk examen: theorie en oefeningen Fysica: elektromagnetisme 2009-2010 Schriftelijk examen: theorie en oefeningen 2009-2010 Naam en studierichting: Aantal afgegeven bladen, dit blad niet meegerekend: Gebruik voor elke nieuwe vraag een nieuw blad. Zet op elk blad de vermelding

Nadere informatie

Alfastraling bestaat uit positieve heliumkernen (2 protonen en 2 neutronen) met veel energie. Wordt gestopt door een blad papier.

Alfastraling bestaat uit positieve heliumkernen (2 protonen en 2 neutronen) met veel energie. Wordt gestopt door een blad papier. Alfa -, bèta - en gammastraling Al in 1899 onderscheidde Ernest Rutherford bij de uraniumstraling "minstens twee" soorten: één die makkelijk wordt geabsorbeerd, voor het gemak de 'alfastraling' genoemd,

Nadere informatie

VWO 4 kernboek B hoofdstuk 8

VWO 4 kernboek B hoofdstuk 8 SAMNVATTING LKTICITIT VWO 4 kernboek B hoofdstuk 8 HOVLHID LADING Symbool Q (soms q) enheid C (Coulomb) Iedereen heeft wel eens gemerkt dat voorwerpen elektrische eigenschappen kunnen krijgen. Als je over

Nadere informatie

Eindexamen natuurkunde pilot vwo 2010 - I

Eindexamen natuurkunde pilot vwo 2010 - I Formuleblad C Beweging en wisselwerking F w,l = 1 2 ρc Av w 2 E chem = rv v E chem = r m m grav mm E = G r Σ p =Σ p voor na D Lading en veld I = GU E Straling en materie P A σt = 4 2 4 L 4πR σt E D = H

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-BB 2004

Examenopgaven VMBO-BB 2004 Examenopgaven VMBO-BB 2004 2 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30 15.00 uur NATUUR- EN SCHEIKUNDE 1 CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Gebruik het BINAS tabellenboek.

Nadere informatie

Opgave 1 a Zie figuur 7.1. De veldlijnen zijn getekend als stippen en komen dus uit het vlak van tekening.

Opgave 1 a Zie figuur 7.1. De veldlijnen zijn getekend als stippen en komen dus uit het vlak van tekening. Uitwerkingen opgaven hoofdstuk 7 7.1 Magnetische flux Opgave 1 a Zie figuur 7.1. De veldlijnen zijn getekend als stippen en komen dus uit het vlak van tekening. Figuur 7.1 b De formule Φ = B A is te gebruiken

Nadere informatie

Opgave 3 N-16 in een kerncentrale 2014 II

Opgave 3 N-16 in een kerncentrale 2014 II Opgave 3 N-16 in een kerncentrale 2014 II In de reactor binnen in het reactorgebouw van een kerncentrale komt warmte vrij door kernsplijtingen. Die warmte wordt afgevoerd door het water in het primaire

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Licht. Natuurkunde VWO 2011/2012. www.lyceo.nl

Hoofdstuk 3: Licht. Natuurkunde VWO 2011/2012. www.lyceo.nl Hoofdstuk 3: Licht Natuurkunde VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 3: Licht Natuurkunde 1. Mechanica 2. Golven en straling 3. Elektriciteit en magnetisme 4. Warmteleer Rechtlijnige beweging Trilling en

Nadere informatie

Het zonnestelsel en atomen

Het zonnestelsel en atomen Het zonnestelsel en atomen Lieve mensen, ik heb u over de dampkring van de aarde verteld. Een dampkring die is opgebouwd uit verschillende lagen die men sferen noemt. Woorden als atmosfeer en stratosfeer

Nadere informatie

Tentamen Natuurkunde 1A 09.00 uur - 12.00 uur vrijdag 14 januari 2011 docent drs.j.b. Vrijdaghs

Tentamen Natuurkunde 1A 09.00 uur - 12.00 uur vrijdag 14 januari 2011 docent drs.j.b. Vrijdaghs Tentamen Natuurkunde 1A 09.00 uur - 12.00 uur vrijdag 14 januari 2011 docent drs.j.b. Vrijdaghs Aanwijzingen: Dit tentamen omvat 6 opgaven met totaal 20 deelvragen Begin elke opgave op een nieuwe kant

Nadere informatie