Service Oriented Architecture voor de nieuwe Digitale Leer- en Werkomgeving van de Universiteit Twente

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Service Oriented Architecture voor de nieuwe Digitale Leer- en Werkomgeving van de Universiteit Twente"

Transcriptie

1 Betreft Van Voor Service Oriented Architecture voor de UT, een verkenning t.b.v. de definitiefase van het CBUS project. Eelco Laagland MT ITBE en projectleden Datum 27 juli 2006 Service Oriented Architecture voor de nieuwe Digitale Leer- en Werkomgeving van de Universiteit Twente 1 van 20 Versie: 1.0 Datum: 29 juli 2006

2 Inhoud Service Oriented Architecture voor de nieuwe Digitale Leer- en Werkomgeving van de Universiteit Twente... 1 Management samenvatting... 3 Inleiding... 3 Service Oriented Architecture, een hype?... 3 Wat is een Service Oriented Architecture?... 5 Bedrijfsprocessen... 6 Wat zijn services?... 8 Domain Services en Common services... 9 Niveau s van services, service aggregaties Services en bestaande systemen Wat is er zo nieuw aan een Service Oriented Architecture? Implementatie van een Service Oriented Architecture SOA ICT infrastructuur beheers laag De Enterprise Service Bus Waarom en wanneer moet je voor SOA kiezen? Waar moet je beginnen? HRM Eisen. Welke kennis moet ik in huis hebben? Omgevings- en randfactoren voor de UT Conclusies Aanbevelingen voor de vervolgaktiviteiten van 20 Versie: 1.0 Datum: 29 juli 2006

3 Management samenvatting In dit rapport wordt het concept Service Oriented Architecture (SOA) nader onderzocht op haar relevantie voor de Universiteit Twente. Deze SOA is een van de mogelijkheden om de bedrijfsarchitectuur van de UT, weerspiegeld in de bedrijfsprocessen, af te beelden op een technische ICT infrastructuur. De bedrijfsarchitectuur zelf van de UT komt in dit rapport niet aan de orde, we beperken ons tot de informatiearchitectuur in de vorm van een SOA. We onderzoeken waar dit met name voor het onderwijs domein van de UT, voor zover dat door ICT voorzieningen wordt ondersteund, relevant is. Maar ook zullen, gezien de gesignaleerde wensen om te komen tot een meer geïntegreerde informatievoorziening, de andere domeinen meegenomen worden in de analyse. En hoewel onder services ook handmatige implementaties vallen, beperken we ons tot automatische webservices. In de rapporten die opgeleverd zijn voor de ELO Adviescommissie is de nadruk gelegd op de begrippen interoperabiliteit door middel van specificaties en standaarden. De conclusie was dat voor het realiseren van een belangrijk deel van de wensen van de gebruikers (studenten en docenten) een Service Oriented Architecture een belangrijke randvoorwaarde is om de ambities van de UT te realiseren. Integratie van de verschillende systemen, flexibel in kunnen spelen op in aard en omvang veranderende doelgroepen en omstandigheden alsmede de mogelijkheid om met best-of-breed componenten ICT systemen samen te stellen zijn de belangrijkste overwegingen hierbij. In dit rapport wordt een nadere uitwerking gegeven van dit begrip en de contouren geschetst van een mogelijke implementatie hiervan in de ICT infrastructuur van de Universiteit Twente. Inleiding Het voorliggende rapport is opgesteld in het kader van het project Campus Blend using Sakai (CBUS).Dit rapport heeft als doel het management team van ITBE en het College van Bestuur van de Universiteit Twente van informatie te voorzien ten behoeve van een nadere beleidsbepaling voor de toekomstige digitale leer- en werkomgeving van de Universiteit Twente. Verschillende trendanalyses en onderzoeken geven aan dat (a) de klantengroep (de studenten) van een onderwijsinstelling steeds heterogener gaat worden en (b) mede als gevolg hiervan de onderwijsprocessen in de nabije toekomst sneller zullen veranderen dan in het verleden. Hoe deze processen zullen veranderen is nog niet altijd helder. Maar dat ze zullen veranderen en dat steeds sneller zullen doen, is wel algemeen geaccepteerd. Snel en adequaat deze zich snel wijzigende businessprocessen kunnen ondersteunen met ICT voorzieningen wordt gezien als een van de belangrijke uitdagingen voor de komende jaren, en Service Oriented Architecture is een belangrijk kernondereel van de oplossing. Een instelling die haar aanbod niet kan differentiëren in lijn met de diversiteit van de studentenpopulatie zal uiteindelijk een marginaal bestaan gaan leiden. Service Oriented Architecture, een hype? SOA of Service Oriented Architecture lijkt na XML het laatste acroniem waarmee de ICT sector ons wil overtuigen van de ultieme oplossing voor onze automatiseringsproblemen, die nu sneller en goedkoper en natuurlijk beter zullen worden opgelost dan voorheen. Een hype? Het begrip SOA krijgt de laatste tijd in ieder geval bovenmatige aandacht in de media, en niet alleen in 3 van 20 Versie: 1.0 Datum: 29 juli 2006

4 gespecialiseerde IT media. Hierin ligt de suggestie besloten dat het belangrijk is. Of en waarom SOA al deze aandacht verdient en of het voor de Universiteit Twente een relevante ontwikkeling is proberen we in dit rapport te onderzoeken. Een aantal indicatoren: 1. Het rapport Kiezen en delen, een advies voor het SURF meerjarenplan van de Wetenschappelijk Technische Raad van SURF kent aan SOA een sleutelrol toe.. Hiermee is SOA in de perceptie van de WTR een belangrijke facilitator voor het uitwisselen van informatie tussen applicaties binnen een instelling. Hierbij kan gedacht worden aan b.v. de leeromgeving TeleTOP en het Vak Informatie Systeem Twente (VIST). Er kan ook nadrukkelijk gedacht worden aan het uitwisselen van informatie tussen instellingen, bijvoorbeeld in 3TU verband tussen de verschillende leeromgevingen TeleTOP/Sakai, Studyweb en Blackboard. 2. In de zakelijke markt is de ontwikkeling richting service orientatie al langer aan de gang en wordt daar in ruime mate voorzien van tools. Die tendens is inmiddels ook ruimschoots aanwezig in het hoger onderwijs. Het IMS Global Learning Consortium 1, een organisatie die zich bezighoudt met de ontwikkeling van standaarden en specificaties voor het HO, heeft in 2003 al een eerste schets opgeleverd van een op service orientatie gebaseerde architectuur in de vorm van het IMS Abstract Framework, primair bedoeld als conceptueel kader voor te onwikkelen e-learning specificaties en instellingsarchitecturen. Ook OASIS (Organization for the Advancement of Structured Information Standards) 2 een internationaal consortium voor de ontwikkeling van e-business specificaties en standaarden houdt zich bezig met SOA en is de eigenaar van vele belangrijke specificaties en standaarden die de bouwstenen vormen van een SOA. 3. Het IMS Abstract framework heeft als basis gediend voor het JISC e-learning Framework, waarin konkreet aan implementatie gewerkt wordt en dat ook nadrukkelijk service orientatie als leidend ontwerp principe heeft. Al snel werd duidelijk dat voor het hoger onderwijs de beperking tot alleen het domein e-learning te smal was en is het concept uitgebreid tot e-research en e-administration. Het overkoepelende (onderzoeksen ontwikkel)programma draagt nu de naam e-framework 3 en is inmiddels een samenwerkingsverband tussen JISC en het Australische ministerie van onderwijs en wetenschap DEST. Ook SURF heeft in 2005 een samenwerkingovereenkomst met JISC getekend om deel te nemen aan het e-framework. Aan deze samenwerking wordt op dit moment (medio 2006) concreet vorm gegeven onder andere op basis van resultaten van een DU project ELO Groei-en Verandermanagement 4, waar de UT ook bij betrokken is. SURF heeft tevens onlangs een coördinerende functie gecreëerd, waarmee nadrukkelijk het e-framework op de agenda in het Nederlandse Hoger Onderwijs zal worden geplaatst. 4. Ook de door de ELO Adviescommissie aanbevolen opvolger van de huidige leeromgeving TeleTOP, de leeromgeving Sakai, heeft service oriëntatie als leidend paradigma. Al met al voldoende signalen om te veronderstellen dat SOA waarschijnlijk geen hype is maar voldoende substantie heeft om serieus overwogen te worden voor invoering bij de Universiteit Twente. Maar waar gaat het nu eigenlijk om? 1 IMS, Global Learning Consortium, 2 Zie: 3 e-framework, zie: 4 Zie de project Wiki: 4 van 20 Versie: 1.0 Datum: 29 juli 2006

5 Wat is een Service Oriented Architecture? Als we op zoek gaan naar een definitie van SOA zien we dat de term SOA erg vaak gebruikt wordt en doorgaans zonder een heldere eenduidige definitie. Het W3C gebruikt de volgende definitie: A set of components which can be invoked, and whose interface descriptions can be published and discovered 5 Het accent ligt in deze definitie erg op de het kunnen publiceren van de servicebeschrijving in een (soms openbaar) informatiesysteem, een soort Gouden Gids voor services (UDDI 6 ). Iets uitgebreider geformuleerd: SOA gaat uit van het beschrijven van een informatie infrastructuur als een verzameling van autonome services die met elkaar communiceren. Deze communicatie kan een eenvoudige producent-consument relatie zijn tussen twee services of een meer complexe samenwerking tussen meerdere services. Deze services zijn gemodelleerd volgens de bedrijfsprocessen die ze moeten implementeren, en zijn zoveel mogelijk generiek ontworpen zodat hergebruik mogelijk is in verschillende bedrijfsprocessen. Een belangrijk kenmerk van een service georienteerde architectuur is dat de koppeling tussen de services losjes is en niet hard in de code van de services is ingebouwd. Op dit verschil zullen we verderop in dit rapport iets dieper ingaan. Bij Service Orientatie worden traditionele applicaties opgebroken in discrete onafhankelijke componenten of services die op een gedistribueerde manier aangeroepen kunnen worden. In deze beschrijving is een relatie met bedrijfsprocessen gelegd. Schematisch kan dit weergegeven worden zoals in figuur 1, waarbij bovenop de Applicatie laag een laag gedefinieerd is waar zich de services bevinden die eenvoudige, herbuikbare functionaliteit leveren die aangesproken wordt in de bedrijfsprocessen die zich een de bovenste laag bevinden, de bedrijfsproces laag. In de verschillende lagen kunnen koppelingen aangebracht worden ten behoeve van integratie. In de technologielaag gaat het bijvoorbeeld om koppelingen tussen de.net en J2EE platforms. Hoe gebruik je bijvoorbeeld een Microsoft ActiveX Control in een Java bean. In de applicatielaag gaat het om koppelingen bijvoorbeeld ten behoeve van workflow tussen applicaties. Hiervoor wordt doorgaans Enterprise Application Integration (EAI) technologie toegepast met adaptors die vaak erg specifiek zijn voor de functionaliteit van een applicatie. Er is behoefte aan een scheiding van een door een service geleverde functionaliteit van de implementerende applicatie en daarmee van de onderliggende technologie in de vorm van een bedrijfs service laag. 5 Zie: 6 Zie: 5 van 20 Versie: 1.0 Datum: 29 juli 2006

6 Figuur 1 : Gelaagd model van een Service Oriented Architecture (bron MSDN 7 ) Bedrijfsprocessen In de vorige paragraaf is een relatie gelegd met de bedrijfsprocessen die met behulp van een Service Oriented Architectuur geimplementeerd kunnen worden. Deze bedrijfsprocessen zijn beschreven en afgeleid uit de bedrijfsarchitectuur. Deze bedrijfsarchitectuur is uitdrukkelijk niet het onderwerp van dit rapport, maar om de context te schetsen zullen we er toch kort op ingaan. In het SURF eindrapport van de werkgroep Architectuur, 28 maart , bestaande uit een groot aantal vertegenwoordigers van Nederlandse HO instellingen, is een poging gedaan om te komen tot een beschrijving van de bedrijfsarchitectuur van een fictieve HO instelling, de referentie HO instelling. Hierbij is als uitgangspunt gehanteerd dat deze architectuur gericht moet zijn op de toekomst en minder een weerspiegeling zou hoeven te zijn van de huidige bedrijfsarchitecturen. Daarbij zijn een aantal architectuurpricipes gehanteerd: Vraaggestuurd onderwijs; Individueel maatwerk kunnen leveren; Competentiegericht; 7 Service-Oriented Archtecture: Considerations for Agile Systems 8 Zie: 6 van 20 Versie: 1.0 Datum: 29 juli 2006

7 Plaats- en tijdonafhankelijk; Flexibiliteit ten aanzien van onderwijs: o Organisatorisch (creditsysteem ipv jaarsysteem); o Inhoudelijk (eigen keuzes, keuzeprogramma s); o Didactisch (mix van functionele didactische leervormen). En de belangrijkste ontwikkelingen in het Hoger Onderwijs zijn in kaart gebracht: Het Hoger Onderwijs ontwikkelt zich van een aanbodgerichte naar vraaggestuurde organisatie; Verscheidenheid in aan te bieden producten: voltijd/duaal/deeltijd/ losse cursussen, waarbij een tendens duidelijk aanwezig is naar meer maatwerk/individualisering; Studenten en de onderwijsinstelling hebben een gezamenlijke verantwoordelijkheid ten aanzien van het leerproces van de student; Toepassing van meerdere en nieuwe vormen van leren: o Competentiegericht leren; o Niet alleen de nadruk op formeel leren, maar ook op informeel leren Innovatieve inzet van ICT, niet alleen ter ondersteuning van het aanbieden van leermateriaal maar onder andere ook voor portfoliomanagement, het beheren van het studiecontract en contentmanagement. Plaats- en tijdonafhankelijk werken en leren; Internationalisering/regionalisering en nieuwe vormen van samenwerkingsverbanden. Een belangrijke stelling wordt in het rapport ingenomen: Voor een IT-architectuur geldt dat flexibiliteit, openheid, beschikbaarheid en integratie van (externe) applicaties mogelijk moet zijn. In het SURF architectuur rapport worden 150 elementaire bedrijfsprocessen beschreven voor de genoemde referentie HO instelling, die alle domeinen van de HO instelling afdekken. Deze processen zullen niet allemaal even sterk beinvloed worden door de geschetste ontwikkelingen, maar een groot aantal waarschijnlijk wel. Hoewel de voorbeelden in het voorliggende SOA rapport beperkt zijn tot het domain e-learning, is de SOA benadering dus hiertoe nadrukkelijk niet beperkt. De verschillende afzonderlijke domeinen overlappen elkaar steeds meer, en hierin heeft JISC ook de aanleiding gezien haar e-learning Framework (ELF) te verbreden met de domeinen e-research en e-administration. In het DU project ELO Groei-en Verandermanagement is voortgeborduurd op o.a. het werk het de SURF architectuurproject, en zijn een aantal bedrijfsprocessen beschreven, met name voor het onderwijsdomein, waarvan de verwachting is dat ze in de nabije toekomst zullen veranderen en ook zullen blijven veranderen. Hierbij is uitgegaan van een inschatting van het HO domein over vijf jaar. Ook in deze studie wordt een trend beschreven van veranderende bedrijfsprocessen, die een flexibele, open, en geintegreerde informatie architectuur wenselijk maken. Het is deze flexibiliteit, openheid, beschikbaarheid en integratiemogelijkheid met (externe) systemen, die we verwachten te kunnen leveren met een SOA informatie archtectuur. Ook de Universiteit Twente zal op de genoemde uitdagingen een antwoord moeten formuleren. De interne integratieproblematiek speelt nu al, studenten verwachten dat onderwijssystemen geintegreerd zijn (TeleTOP, VIST, Portal, Mail, Roosterinformatie), dit is een expliciete wens die in het voorgaande ELO Keuzeproject geinventariseerd is. De externe integratieproblematiek komt op korte termijn aan de orde in 3TU verband, als bedrijfsoverstijgende processen 7 van 20 Versie: 1.0 Datum: 29 juli 2006

8 geimplementeerd moeten worden. Te denken valt aan een gemeenschappelijk Vakinformatie Systeem (VIST), toegang tot elkaars electronische leer- en projectomgevingen, (bibliotheek)resources e.d. De flexibiliteit zal nodig zijn om de in kaart gebrachte ontwikkelingen in het Hoger Onderwijs te kunnen faciliteren. Maar ook om een andere reden is het invoeren van een SOA voor de Universiteit Twente te overwegen. Een groot deel van de huidige bedrijfsprocessen zijn nu geimplementeerd in eigen specifieke applicaties. Daarbij is het bijna onvermijdelijk dat een groot deel van de functionaliteit in meerdere applicatie aanwezig is. Dat levert een groot beheers probleem op en is een bron van inconsistenties. Er is beslist winst te behalen als deze gemeenschappelijke functionaliteit (code) geidentificeerd wordt en waar mogelijk slechts op een enkele plaats aanwezig is en beheerd hoeft te worden. Bij een goed ontwerp van deze gemeenschappelijk functionaliteit is hergebruik in meerdere applicaties (bedrijfsprocessen) mogelijk. Waar functionaliteit op meerdere plaatsen aanwezig is kan gekozen worden voor de beste oplossing, en is een best of breed aanpak mogelijk, een op componenten of services gebaseerde aanpak dus. Wat zijn services? Een service is een functionele eenheid die duidelijk gedefinieerd is in termen van datamodellen, interfaces en dynamisch gedrag en kan gezien worden als een bouwsteen waarmee grotere functionele eenheden (applicaties) kunnen worden samengesteld. Voor het ontwerp van een service is de mogelijkheid tot hergebruik in verschillende bedrijfsprocessen belangrijk. Initiële extra investeringen in een goed ontwerp, waarbij de kenmerken van de onderliggende applicatie (implementatie) en de gebruikte technologie zo veel mogelijk geabstraheerd worden, zullen bij hergebruik later hun vruchten afwerpen. Gegevens, gegevenstypen en dynamisch gedrag van de service die alleen voor de (interne) implementatie van de service en niet voor het afnemende bedrijfsproces van belang zijn worden verborgen en zijn niet zichtbaar in de openbare servicebeschrijving. Services bieden zelf geen presentatie faciliteit, kunnen dus bijvoorbeeld geen HTML genereren en kunnen alleen van andere services functionaliteit gebruiken via het gedokumenteerde service interface (Service Adaptor). Ter illustratie kan het het gebruik van services in Sakai dienen. Zie onderstaande figuur 2. 8 van 20 Versie: 1.0 Datum: 29 juli 2006

9 Figuur 2: Afspraken voor het gebruik van services, overgenomen uit Sakai Technical Overview, Dec 8, 2005 Tool A, bijvoorbeeld een voorziening om gebruikersvoorkeuren (taal, presentatievoorkeuren voor accessibility) vast te leggen, kan bijvoorbeeld helemaal geïmplementeerd worden met de services die door service X geboden worden. Elke andere tool mag deze alleen aanspreken via het gedokumenteerde service interface API X en niet door rechtstreekse aanroepen van funkties uit de implementaie van service X. Ook toegang tot het onderliggende datamodel is verboden. Dezelfde regels gelden voor Tool B, bijvoorbeeld een cursuscalender, die voor implementatie afhankelijk is van de services van service X en service Y. Ook hier mag tool B alleen via het gedokumenteerde service interface de services van service X en Y benaderen om cursusinformatie volgens persoonlijke voorkeuren weer te geven. Ook de implementatie van service Y mag gebruik maken van de door service X aangeboden services, maar ook hier alleen via het service interface. Op deze manier kunnen de service implementaties en de onderliggende datamodellen gewijzigd of vervangen worden zonder de afnemende services en tools te verstoren. Domain Services en Common services In de eerder genoemde frameworks, het IMS Abstract Framework en het JISC e-framework, worden services onderscheiden in Domain Services en Common Services. Hierbij zijn de services die door de Domain Services geboden worden specifiek voor een bepaald domein of toepassingsgebied, bijvoorbeeld e-learning, e-research en e-admin, zie onderstaande figuur: 9 van 20 Versie: 1.0 Datum: 29 juli 2006

10 Figuur 3: Service indeling in het JISC e-framework De Common Services zijn in principe domein onafhankelijk en bieden doorgaans toegang tot de laag met de technische infrastructuur. Voorbeelden van Common Services zijn Authorisation en Authentication. Niveau s van services, service aggregaties Er kunnen meerdere niveau s van services onderscheiden worden, waarbij nieuwe services gekonstrueerd kunnen worden met behulp van meerdere eenvoudige services. Deze aggregaties kunnen zelf weer voorzien worden van een service interface. Voor deze aggregaties gelden de eerder genoemde regels natuurlijk ook weer. Services worden vaak geassocieerd met Web services. Op zich zijn dit separate begrippen. Een service kan ook door middel van een handmatig proces geimplementeerd worden. Ik dit rapport bedoelen we met services voornamelijk de automatische implementatie in de vorm van webservices, zie de definitie in Wikipedia: Een webservice kan omschreven worden als een applicatiecomponent die toegankelijk is via standaard webprotocollen. Een webservice maakt het mogelijk om vanop afstand (meestal over het Internet) vanaf een client-computer een dienst op te vragen aan een server, bijvoorbeeld het maken van een berekening, het leveren van gegevens of het uitvoeren van een taak. Services en bestaande systemen Services hoeven niet noodzakelijkerwijs opnieuw ontworpen of aangeschat te worden. De meeste bedrijven en instellingen beschikken natuurlijk al over een grote hoeveelheid aan systemen die hun waarde bewezen hebben en soms al langere tijd in gebruik zijn. Deze zogenaamde legacy systemen hebben hun waarde in de organisatie bewezen en hoeven ook niet van de ene dag op de andere vervangen te worden bij invoering van een SOA. Een analyse van de geboden functionaliteit van deze systemen kan duidelijk maken dat een deel van deze functionaliteit geschikt is om in de vorm van een service beschikbaar gemaakt te worden. Er kan dan overwogen worden om deze functionaliteit door middel van een zogenaamde service adaptor toegankelijk te maken. 10 van 20 Versie: 1.0 Datum: 29 juli 2006

11 Wat is er zo nieuw aan een Service Oriented Architecture? Er is al een lange traditie in de IT van pogingen om de ontwikkelkosten van IT voorzieningen beter beheersbaar te maken en te verlagen. In de loop der tijd hebben verschillende oplossingen het licht gezien, te beginnen met de invoeren van bibliotheken van herbruikbare code in de vorm van linkbare modules begin jaren 80 in talen als Pascal en Algol. Een eerste vorm van wat lijkt op service orientatie was C++, waarbij code en de data gezamenlijk verpakt was in de vorm van objecten. Maar ook hier was nog steeds sprake van een technlogische afhankelijkheid. De herbuikbare verzamelingen van objecten zijn nog steeds specifiek voor een bepaalde taal (C++ bijvoorbeeld). Een volgende stap in de evolutie van softwareontwikkeling en een poging tot gedistribueerde systemen en hergebruik van functionaliteit zijn componenten met als belangrijkste specificaties Distributed Component Object Model (DCOM) van Microsoft en Common Object Request Broker Architecture (CORBA) van o.a. SUN en IBM ontwikkeld als reaktie op DCOM. Maar ook hier heeft het feit dat deze technologieen platformspecifiek waren brede verspreiding in de weg gestaan. Pas het tot wasdom komen van platformonafhankelijke specificaties voor services in de vorm van Simple Object Access Protocol (SOAP) en Web Service Description Language (WSDL) en de mogelijkheid van publicatie van web services in gemeenschappelijke registratiediensten met behulp van Universal Description, Discovery, and Integration (UDDI) heeft een belangrijke impuls gegeven aan het concept Service Oriented Architecturen. Met behulp van deze service directories kunnen services providers bijvoorbeeld verplaatst of vervangen worden zonder dat de afnemende services er hinder van ondervinden. De door service providers geleverde services worden in de vorm van WSDL documenten in UDDI directories opgeslagen die vervolgens door consumerende services/applicaties bevraagd kunnen worden. Zie figuur 4. De Service provider plaatst na installatie zijn lokatie (URL) en zijn te leveren functionaliteit, bijvoorbeeld een Vak Informatie Systeem, beschreven in een WSDL document in een UDDI Directory. Stap 1. Een service die gebruikt wenst te maken van deze aangeboden service bevraagd deze Service Directory (stap 2) en kan op basis van de gevonden lokatie en het WSDL document (stap 3) de communicatie met de Service Provider aangaan (stap 4). Figuur 4: Publicatie van aangeboden services in een UDDI directory 9 9 Overgenomen uit: 11 van 20 Versie: 1.0 Datum: 29 juli 2006

12 Het nieuwe aspect van SOA is dus dat we eindelijk losgekomen zijn van onderliggende technische specificaties en platformen en we ons bij de definitie en het ontwerp van de services kunnen laten leiden door de bedrijfsprocessen die er mee geïmplementeerd moeten worden. Implementatie van een Service Oriented Architecture OK, we hebben het concept van SOA begrepen. Na modules, objecten en componenten nu services. En liefst geen implementatie van technische low-level funkties als zip/unzip, OpenFile/CloseFile, maar implementatie van bedrijfsentiteiten als Klant, Student, Cursus, Assessment, Bestelling. We moeten dus services ontwikkelen of service adaptors kopen of bouwen op onze bestaande applicaties en klaar is Kees? Onze ontwikkelaars naar een WSDL/SOAP cursus sturen? Nee dus. Zo eenvoudig is het niet. Web services zijn weliswaar relatief eenvoudig te maken, je bouwt er zo tien op een middag. Maar wat er dan bereikt is, wordt een ander soort SOA: Spaghetti Oriented Architecture 10. Met moderne software ontwikkeltools als Oracle Jdevelopper bijvoorbeeld kan met behulp van ingebouwde wizard op basis van een service specificatie in de vorm van een WSDL snel Java code gegenereerd worden (Java stubs), de de Java calls automatisch omzet in de benodigde SOAP messages die via HTTP naar de service gestuurd worden. Ook het afhandelen van de terugestuurde respons mesages wordt afgehandeld door automatisch gegenereerde Java code. Voor de ontwikkelaar is de service als een Java klasse benaderbaar, hoewel de service fysiek op iedere willekeurige server op het internet gehost kan zijn. Een voorbeeld van dergelijk gebruik is het door de DU gebruikte Learning Content Management Systeem (LCMS), dat in de vorm van een Web Service interface toegankelijk is. Een desktop client applicatie (geschreven in C++) voor het produceren van e-learning content, de LearneXact Packager, benadert dit LCMS (genaamd de Lobster) als service. Maar een zogenaamde Learning Object Repository, een applicatie op maat gemaakt voor de DU, is geschreven in Java en maakt ook gebruikt van deze zelfde LCMS service via Java stubs die door een ontwikkeltool zijn gegenereerd. Figuur 5: Illustratie van een harde point-to-point koppeling tussen en applicatie en een service met automatisch gegenereerde stubs Een soortgelijk point-to-point koppeling is ontwikkeld voor de plagiaaatdetectie webservice die door Ephorus wordt geboden. In TeleTOP is harde code op basis van de Ephorus WSDL toegevoegd waarmee de communicatie tussen TeleTOP en Ephorus geregeld wordt. 10 Zie: Five SOA myths, forever shattered van Joe McKendrick 12 van 20 Versie: 1.0 Datum: 29 juli 2006

13 Dit soort harde koppelingen, waarbij verbinding met de afgenomen service vast gekodeerd is in bijvoorbeeld Java of C++ code worden point-to-point verbindingen genoemd. Bij koppelingen van meerdere service consumenten, zeg N stuks, met meerdere service producenten, zeg M stuks, ontstaat een illustratie van het zogenaamde N*M point-to-point probleem. Er zijn N*M harde koppelingen geproduceerd met behulp van (Java/C++) codestubs bijvoorbeeld. Ter illustratie de case waarbij drie verschillende leeromgevingen, laten we zeggen Sakai, Blackboard en Studyweb, services afnemen van drie vak informatie systemen die voor drie onderwijsinstellingen de cursuskatalogus bevatten. We hebben nu wel het voordeel dat we vakinformatie van drie instelling kunnen integreren in de drie leeromgevingen. Ook hebben we het voordeel dat we dit kunnen zonder kennis van onderliggende applicaties of technologie. Maar de hoeveelheid extra code dreigt al snel onbeheersbaar te worden als er bijvoorbeeld een partner aan het netwerk toegevoegd worden, bijvoorbeeld een regionale HBO instelling waarvan we de vakinformatie ook willen integreren. Stel we hebben in 3TU verband te maken met drie leer- en werkomgevingen, Sakai, Blackboard en StudyWeb. En we hebben per instellen een eigen vak informatiesysteem. Als we vanuit Twente vakinformatie uit de 3 vakinformatiesystemen willen presenteren zouden er vanuit Sakai 3 koppelingen tot stand gebracht moeten worden. Idem voor het Delftse Blackboard en StudyWeb van Eindhoven. Er zouden dan 9 point-to-point koppelingen ontwikkeld en beheerd moeten worden. Willen we ook nog koppelingen met roosterinformatiesystemen en studentinformatiesystemen realiseren dan wordt de hoeveelheid verbindingen al snel onbeheersbaar. Figuur 6: Illustratie van het NxM koppelingsprobleeem, overgenomen uit Service Mediation van TIBCO 11 Services op deze manier inzetten vergt weinig bijzondere inzet of opleiding. Zoals al gezegd leveren de meeste ontwikkeltools voorzieningen voor automatische generatie van code om de services aan te spreken. Er is ook geen bijzondere infrastructurele voorziening nodig, de gebruikelijk applicatie servers kunnen gebruikt worden om de services te hosten. 11 Zie: 13 van 20 Versie: 1.0 Datum: 29 juli 2006

14 SOA ICT infrastructuur beheers laag Als we dit point-to-point scenario blijven volgen voor de inzet van services hebben we al snel het paard achter de wagen gespannen. Alle winst die we hoopten te boeken door hergebruik van stabiele code in de vorm van services gaat verloren door de beheersproblematiek van de N*M verbindingen. En de bedrijfsprocessen zijn nog steeds hard gecodeerd in de applicaties, en bij te voorziene steeds vaker voorkomende wijzigingen van deze processen zal er voortdurend een beroep op schaarse ontwikkelaars gedaan moeten worden. Een uitbreiding van de harde koppelingen tussen services met een UDDI service directory zoals eerder beschreven levert een eerste stap in de richting van een SOA infrastructuur beheerslaag en maakt het mogelik dynamisch services te vervangen of te verplaatsen. Maar nog steeds zijn de bedrijfsprocessen hard in de code ingebouwd. Ook zouden we eigenlijk graag zaken als security, service monitoring en toegang tot de services afhankelijk van de consumerende service flexibel willen beheren. Een oplossing voor dit probleem is het inzetten van een zogenaamde SOA beheerslaag in de vorm van een Enterprise Service Bus met service discovery, security e.d. waarmee flexibel businessprocessen gemodelleeerd en gewijzigd kunnen worden en ook de monitoring en accessmanagement uit de applicatie s getrokken wordt. De Enterprise Service Bus SOAP, Web Services Description Language (WSDL) en HTTP hebben in belangrijke mate bijgedragen aan een component specificatie die platform onafhankelijk is, en dus op de twee belangrijkste platforms, J2EE en.net, alsmede door verschillende grote leveranciers van applicaties ondersteund wordt. Maar implementatie deze technologie alleen is niet voldoende om van een SOA te spreken. Een sleutelconcept bij implementatie van een bedrijfsbrede SOA is een Enterprise Service Bus, middleware waarmee o.a. de schaalbaarheid van de vele point-to-point verbindingen tussen services beheersbaar wordt gemaakt en ook het beheer en de beveiliging van de services geregeld kan worden. Figuur 7: Service Bus bij het NxM koppelingsprobleeem, overgenomen uit Service Mediation van TIBCO Zie: 14 van 20 Versie: 1.0 Datum: 29 juli 2006

15 Er bestaat nog geen algemeen geaccepteerde definitie van ESB. Het concept bestaat al een aantal jaren, is in 2001 door Sonic Software geintroduceerd en inmiddels heeft iedere grotere leverancier wel een ESB in het produktenpakket. IBM heeft zelfs twee versie, een Lite versie voor de beginners en een full-blown versie voor ondernemingsbrede inzet. In het persbericht Sonic Software lanceert nieuwe SOA-Infrastructuur voor zakelijke gebruikers van Progress Software, 10 mrt 2005 staat een redelijk heldere omschrijving, die hier integraal overgenomen wordt: Een sleutelkomponent van een Enterprise Service Bus is een zogenaamde Business Process Execution Language (BPEL4WS of BPEL) processor 13. Dit is een voorziening waarmee nieuwe bedrijfsprocessen ontworpen en uitgevoerd kunnen worden op basis van bestaande services zonder harde codering van de logica in bijvoorbeeld Java code voor ieder koppeling. De WSDL definities van de services kunnen bijvoorbeeld uit een UDDI directory gelezen worden in het BPEL ontwerp gereedschap en met meestal visuele editors en wizzard kunnen de bedrijfsprocessen gemodelleerd worden. De gemodelleerde bedrijfsprocesen of applicaties worden in de vorm van BPEL XML script bestanden vastgelegd die vervolgens door BPEL processor worden uitgevoerd. Figuur 8: Voorbeeld van een BPEL Service Orkestratie modeller (http://www.capeclear.com ) Naast ondersteuning van BPEL voor het modelleren van bedrijfsprocessen zijn een aantal andere voorziening nodig voor het implementeren van een SOA. Een ESB is verder pas een ESB als er naast BPEL ondersteuning de volgende eigenschappen door geleverd worden: gebaseerd op webservice-gerelateerde standaarden (WSDL, UDDI, BPEL etc.) document- ofwel XML-georiënteerd (services wisselen XML dokumenten uit) 13 Zie: 15 van 20 Versie: 1.0 Datum: 29 juli 2006

16 content-based routing en filtering (om b.v. bepaalde berichten voorrang te geven, b.v. grote bestellingen) uitgebreide transformatiemogelijkheden (b.v. XSLT transformaties, b.v. om QTI 1.2 om te zetten naar QTI 2.0, een XML spec voor toetsitems) messaging faciliteiten (bv. Java Messaging Service (JMS)) gedistribueerd beheer en verwerking Waarom en wanneer moet je voor SOA kiezen? De drie belangrijkste redenen om voor een SOA te kiezen zijn: 1. Integratie van bedrijfsapplicaties intern en extern Gebrekkige integratie van verschillende bedrijfsapplicaties, zowel intern als extern, wordt door bedrijven momenteel als het meest urgente probleem ervaren. In bijna elk onderzoek en enquete in de afgelopen jaren op de UT wordt deze problematiek ook steeds weer genoemd. Maar ook in 3TU verband zal de behoefte onstaan applicaties van de drie instellingen op enigerlei wijze te integreren, denk aan de drie leeromgevingen, of elkaars student informatiessystemen. 2. Best-of-breed componenten concept Door functionaliteit die meervoudig aanwezig is in applicaties uit die applicaties te halen of vanuit een enkele applicatie toegankelijk te maken als component of service kan de beste implementatie van die functionaliteit ingezet worden en verminderen de onderhouds en beheerslasten. 3. Steeds sneller wijzigende bedrijfsprocessen Steeds sneller wijzigende bedrijfsprocessen is een fenomeen waar ook instellingen in het Hoger Onderwijs steeds meer mee geconfronteerd zullen worden. Dit is een van de trends die in het DU project ELO Groei-en Verandermanagement nadrukkelijk naar voren is gekomen. Het wanneer is moeilijker te beantwoorden. Er zal eerst zorgvuldig nagedacht moeten worden om de scope van de transformatie vast te stellen. Wat is de belangrijkste reden voor de UT om een SOA überhaupt in te voeren? Zien we echt de voordelen van integratie en betere ondersteuning van snel wijzigende bedrijfsprocessen ook op langere termijn? Kunnen we eerst alleen beginnen of zijn we afhankelijk van andere partners? Hoeveel en welke expertise hebben we in huis en wat ontbreekt er nog. Op welke termijn kunnen we die ontbrekende expertise in huis halen. Willen we het zelf of kunnen we het outsourcen? Zijn de applicaties die we hebben en die hun waarde hebben bewezen te voorzien van service adaptors? Willen we zelf nieuwe services kunnen bouwen of kopen we die? 16 van 20 Versie: 1.0 Datum: 29 juli 2006

17 Waar moet je beginnen? Er worden (door IBM) vier niveau's van SOA adoptie onderscheiden 14 : 1- Implementeer individuele Web-services Dit eerste niveau van SOA adoptie bestaat uit het analyseren van bestaande of nieuw aan te schaffen of te bouwen applicaties op herbruikbare functionaliteit die beschikbaar gemaakt kan worden voor inzet in een SOA door het ontwikkelen van een zogenaamde service adaptor beschreven in een WSDL dokument. Voor Sakai is een zo n proces gaande waarbij de Sakai tools worden voorzien van service adaptor. Maar ook applicatie als VIST, TAST, ISIS e.d. zouden kandidaat kunnen zijn om voorzien te worden wat een SOA service adaptor. Er wordt hierbij zo veel mogelijk gebruik gemaakt wat bestaande code die zijn waarde bewezen heeft. Hiermee worden de ontwikkel- en beheerkosten beperkt gehouden omdat we niet van de grond af opnieuw hoeven te beginnen. 2- Service Oriented Integratie van Business Functies Op het tweede niveau worden de eeste stappen gezet richting Service Oriented Architecture en integratie. Een aantal services die ontwikkeld zijn in de voorgaande stap worden door middel van verschillende integratie mechanismes samengevoegd ter ondersteuning van een eenvoudig bedrijfsproces binnen een bedrijfsdomein, bijvoorbeeld het onderwijsdomein. Bij voorkeur wordt ook een externe service gebruikt die gehost is bij een andere instelling. Er kunnen meerdere integratietypen getest worden, o.a. - applicatie integratie m.b.v. point-to-point integratie en gegenereeerde code stubs - procesintegratie door middel van de inzet van (open source) BPEL engines - processintegratie door middel van inzet van een Lite versie van een ESB 3- Bedrijfsbrede IT transformatie Hier wordt de SOA implementatie uitgebreid tot alle domeinen binnen de instelling, vanuit het onderwijsdomein richting het administratieve domein, bijvoorbeeld door koppeling met student informatie systemen en het e-research domein. 4- On Demand Bedrijfstransformatie Hetr laatste niveau van adoptie van een Service Oriented Arcitecture wordt gekenmerkt door een strategische beslissing om alle bestaande en nieuwe bedrijfsprocessen instellingsbreed met behulp van SOA te transformeren. 14 Zie: SOA Adoptie 17 van 20 Versie: 1.0 Datum: 29 juli 2006

18 HRM Eisen. Welke kennis moet ik in huis hebben? Welke vaardigheden moeten we in huis hebben voor de verschillende niveau s van SOA adoptie? Dat hangt natuurlijk voornamelijk af van het ambitieniveau dat we ons stellen en welk niveau van SOA adoptie we als UT/ITBE willen nastreven en of er voldoende draagvlak binnen de organisatie is om de overgang naar een SOA te maken. Alleen kennis van b.v. de Java pogrammeer taal in onvoldoende om zelf de eerste stap te zetten. Weliswaar kunnen met modere ontwikkeltools redelijk snel WSDL wrappers gegenereerd worden die (bestaande) Java beans voorzien van een Web Service interface (service adaptor), maar analytische vaardigheden en kennis de WSDL specificatie, XML/XSLT, opertionele kennis van modellerings gereedschappen als UML (Universal Modelling Language) en de IMS General Webservices Specification zijn wenselijk on kwalitatief hoogwaardige en herbruikbare services te ontwikkelen. In tweede instantie zal kennis van UDDI directories om lokatieonafhankelijkheid en uitwisselbaarheid van services mogelijk te maken en kennis van Xpath/Xquery om bijvoorbeeld uit te wisselen XML documenten te kunnen transformeren en relevante informatie uit binnenkomende XML documenten te kunnen extraheren. Bij SOA adoptieniveau 2, waarin een eenvoudig bedrijsproces met behulp van enkele services wordt geimplementeerd zal kennis van BPEL en een eenvoudige Lite versie van een ESB nodig zijn. Voor fase 3 van het adopteren van een SOA komt invoering van een instellingsbrede SOA infrastructuursbeheers voorziening in de vorm van een professionele Enterprise Service Bus aan de orde. Het invoeren hiervan en de kennis voor het beheer ervan zullen zowel bij de afdeling I&A als bij T&S een extra professionaliseringslag eisen. In overleg met leveranciers van in gebruik zijnde applicaties zullen deze waar nodig voorzien moeten worden van service adaptors. Het merendeel van de bestaande en nieuwe bedrijfsprocessen op een service oriented wijze implementeren in de laatste fase van SOA adoptie betekent dat een groot deel van de organsatie (ITBE) de SOA manier van ontwerpen geinternaliseerd moet hebben en hergebruik van bestaande services als leidend principe zal moeten hanteren. Het kan wenselijk zijn om binnen het ITBE een SOA Unit met daarin vertegenwoordigers van I&A en T&S onder leiding van een IT architect te vormen. Omgevings- en randfactoren voor de UT Bij de keuze van de implementatie van een SOA heeft de UT met een aantal omgevings factoren te maken. Voor het onderwijsdomein is dat natuurlijk de in het ELO Keuzetraject aanbevolen Open Source leeromgeving Sakai, die service orientatie en standaarden als belangrijk ontwerpparadigma heeft gekozen. Hoewel hier in de praktijk pragmatisch mee wordt omgespringen. Een aantal Sakai tools is gebaseerd op al bestaande code van in het Sakai programma meewerkende instellingen en die code is doorgaans nog niet voorzien van service adapters. Maar nu veel code herschreven is worden langzamerhand begonnen de tools voorzien van service adaptors. Zo heeft het Assessment Tool SAMIGO een eigen specifieke API, maar is 18 van 20 Versie: 1.0 Datum: 29 juli 2006

19 met de volgende release voorzien van een service adaptor. Is het lopende CBUS project worden van alle met Sakai meegeleverde tools de service adaptors in kaart gebracht. Met het ten einde lopen van de Digitale Universiteit per 1 januari 2007, zal de UT voor de cofinanciering van vele projecten een beroep doen op SURF. En SURF heeft een jaar geleden besloten partner te worden in het JISC e-framework. In dit e-framework worden op projectbasis services ontwikkeld met name voor HO instellingen die optimaal ingezet kunnen worden in een SOA. In het eeerder geneoemde DU project ELO Groei-en Verandermanagement is een inventarisatie gemaak van JISC projecten warin aan service ontwikkeling worden gewerk. Een vijftigtal services zijn kort beschreven in de delverables van dit project. Het is te voorzien dat ook SURF service orientatie als belangrijke technische randvoorwaarde zal meegeven aan nieuwe project. Conclusies Service Oriented Architecture is zeker geen hype en het is voor de UT aan te bevelen hier serieus praktijkervaring mee op te doen alvoren het instellingsbreed in te voeren. SOA beperkt zich niet het domein Student en Onderwijs, lijkt dus bij uitstek een verantwoordelijkheid van de aanstaande informatiemanager. In het project ELO Keuze is geadviseerd om Sakai te onderzoeken als mogelijke opvolger van TeleTOP. Een belangijk kriterium hierbij was de beloofde interoperabiliteit van Sakai. In de definitiefase van CBUS is Sakai alleen out-of-the-bix geinstalleerd. Pas in de pilotfase zal hier iets konkreters over gezegd kunnen worden aan de hand van de trials. Aanbevelingen voor de vervolgaktiviteiten Een algemene opmerkingen over de invoering van SOA. Er zullen eerst investeringen gepleegd moeten worden voordat de voordelen ervaren kunnen worden. Niet alleen investeringen in software e.d. maar met name ook in de personele sfeer om de benodigde competenties in huis te halen. Ingeschat wordt dat ook personeel aangenomen zal moeten worden met een ander profiel dan momenteel beschikbaaar is. Te denken valt aan een bedrijfsinformaticus bijvoorbeeld. Verder wordt ingeschat dat UT brede invoering en realisatie van een informatie architectuur gebaseerd op SOA een proces van 4 tot 6 jaar zal zijn. Verder zal in de pilotfase van het CBUS project de belofte van Sakai t.a.v. interoperabiliteit nog gevalideerd moeten worden. Daartoe worden verderop een aantal trials voorgesteld. Konkrete aanbevelingen voor de korte termijn: - Ontwikkel een bedrijfsarchitectuur voor de UT. Neem hierbij als uitgangspunt het SURF Architectuur rapport. Gezien de reikwijdte en de veelomvattendheid van deze acitiviteit wordt ten sterkste aanbevolen om hiervoor een apart project te entameren en het niet als werkpakket onder te brengen in een (mogelijk) vervolg van het CBUS project. Het wordt aanbevolen dit project aan te laten sturen door de nieuw aan te stellen informatiemanager. - Pas als deze bedrijfsarchitectuur formeel beschreven is en de benodigde bedrijfsentiteiten bekend zijn kunnen de (web)services ontwikeld of aangeschaft worden waarmee de op SOA gebaseerde informatiearchitectuur gerealiseerd zal worden. Ook de 19 van 20 Versie: 1.0 Datum: 29 juli 2006

20 uitvoering van deze aanbeveling zou bij voorkeur via de eerder genoemde informatiemanager aaangestuurd moeten worden. - Ter validatie van bovengenoemde aanbevelingen wordt geadviseerd in de pilotfase van het CBUS project een aantal trials op waarbij met SOA adoptieniveau s 1 en 2 op kleine schaal ervaring wordt opgedaan: o o Identificatie van een project met een UT scope, bijvoorbeeld met de beoogde opvolger van VIST. Voorzie deze van een service adaptor en breng een point-topoint koppeling tot stand met een Sakai tool. Doelstelling: ervaring opdoen met ontwerpen en bouwen van Service Adaptors op bestaande (legacy) applicaties. Identificatie van b.v. een 3TU businessprocess of een intern UT proces, waarin bexchange ingezet wordt en dat met SOA geimplementeerd zou kunnen worden. Als voorbeeld het weergeven van Exchange kalenderinformatie in een Sakai roosterkomponent. Doelstelling: Ervaring opdoen met een BPEL engine en bijvoorbeeld de Oracle Enterprise Service Bus. Deze trial kan tevens dienen om informatie te verschaffen over interoperailiteit van Exchange (en Sakai). - Bepaal en realiseer een optimale organisatie bijvoorbeeld in de vorm van een instellingsbreed (of misschien wel 3TU) WebService/SOA Team, Quality Assurance Team, waarin de verschillende disciplines verenigd zijn, van de bedrijfsinformaticus, - via de (BPEL) Process Engineer to de J2EE service ontwikkelaar. - Beleg de monitoring van interoperabiliteit d.m.v. toepassing van specificaties en standaarden op voldoende hoog niveau in de organisatie. Dwing dit af bij elk toekomstig project en/of aankoopbeslissing (toekomstige informatiemanager?). Werk ook richtlijnen uit in bijvoorbeeld een (update) van de Bouwverordening. 20 van 20 Versie: 1.0 Datum: 29 juli 2006

Dit voorbeeldproject beschrijft het gebruik van web services (open standaarden) voor de ontsluiting van kernregistraties bij de gemeente Den Haag.

Dit voorbeeldproject beschrijft het gebruik van web services (open standaarden) voor de ontsluiting van kernregistraties bij de gemeente Den Haag. Voorbeeldproject Een Haagse SOA Dit voorbeeldproject beschrijft het gebruik van web services (open standaarden) voor de ontsluiting van kernregistraties bij de gemeente Den Haag. Aanleiding Vanuit de visie

Nadere informatie

Integratie in de praktijk

Integratie in de praktijk Integratie in de praktijk Werken als integratie consultant bij KLM Werken als integratie consultant bij KLM T. Lansbergen A. Kwekel Hogeschool Rotterdam 13/10/2015 Agenda Introductie - Organisatie Use

Nadere informatie

Informatiearchitectuur

Informatiearchitectuur Informatiearchitectuur Onderwerpen Waarom is architectuur (nu) zo belangrijk? Wat is informatiearchitectuur? Ontwikkelingen in de tijd Structuur applicaties Applicatie-integratie Webservices Praktijkvoorbeeld

Nadere informatie

SOA Security. en de rol van de auditor... ISACA Roundtable 2 juni 2008. Arthur Donkers, 1Secure BV arthur@1secure.nl

SOA Security. en de rol van de auditor... ISACA Roundtable 2 juni 2008. Arthur Donkers, 1Secure BV arthur@1secure.nl SOA Security en de rol van de auditor... ISACA Roundtable 2 juni 2008 Arthur Donkers, 1Secure BV arthur@1secure.nl 1 SOA Web 2.0, web services en service oriented architecture (SOA) is tegenwoordig de

Nadere informatie

Enterprise Architectuur de link tussen Business & ICT

Enterprise Architectuur de link tussen Business & ICT Enterprise Architectuur de link tussen Business & ICT Oriented Architecture (SOA) Nieuwe hype? Of. Jaap Schekkerman, B.Sc. Opinion Leader, Verdonck, Klooster & Associates President & Founder, Institute

Nadere informatie

Oracle Portal in een Service-Oriented Architecture (SOA) ir. Jeroen F. van Schaijk Senior Consultant Emerging Technologies

Oracle Portal in een Service-Oriented Architecture (SOA) ir. Jeroen F. van Schaijk Senior Consultant Emerging Technologies Oracle Portal in een Service-Oriented Architecture (SOA) ir. Jeroen F. van Schaijk Senior Consultant Emerging Technologies voorheen 10 jaar Oracle-specialist! Agenda Wat is een Service-Oriented Architecture?

Nadere informatie

The OSI Reference Model

The OSI Reference Model Telematica Applicatielaag Hoofdstuk 16, 17 Applicatielaag 4Bevat alle toepassingen die van het netwerk gebruik maken n E-mail n Elektronisch nieuws n WWW n EDI (Electronic Data Interchange) n Napster,

Nadere informatie

Technologieverkenning

Technologieverkenning Technologieverkenning Videocontent in the cloud door de koppeling van MediaMosa installaties Versie 1.0 14 oktober 2010 Auteur: Herman van Dompseler SURFnet/Kennisnet Innovatieprogramma Het SURFnet/ Kennisnet

Nadere informatie

SOA en de echte waarheid over transformatie

SOA en de echte waarheid over transformatie SOA en de echte waarheid over transformatie Art Ligthart Partner, Ordina Apeldoorn IT Congres 2008 21 januari 2008 1 Wat gaan we doen? De consequenties van de invoering van Service Oriented Architectures

Nadere informatie

Ontwerpen van een Enterprise Service Bus

Ontwerpen van een Enterprise Service Bus Applicatie-ontwikkeling waarbij integratie met andere systemen niet van toepassing is komt zelden meer voor. Daarom komt steeds prominenter naar voren de vraag naar een Enterprise Service Bus (ESB). Maar

Nadere informatie

Digikoppeling adapter

Digikoppeling adapter Digikoppeling adapter Versie 1.0 Datum 02/06/2014 Status Definitief Van toepassing op Digikoppeling versies: 1.0, 1.1, 2.0, 3.0 Colofon Logius Servicecentrum: Postbus 96810 2509 JE Den Haag t. 0900 555

Nadere informatie

Betekent SOA het einde van BI?

Betekent SOA het einde van BI? Betekent SOA het einde van BI? Martin.vanden.Berg@sogeti.nl 18 september 2007 Agenda Wat is SOA? Wat is BI? Wat is de impact van SOA op BI? Sogeti Nederland B.V. 1 Agenda Wat is SOA? Wat is BI? Wat is

Nadere informatie

CORA 1.0 Bedrijfs- en ICT-referentiearchitectuur voor woningcorporaties

CORA 1.0 Bedrijfs- en ICT-referentiearchitectuur voor woningcorporaties CORA 1.0 Bedrijfs- en ICT-referentiearchitectuur voor woningcorporaties Hoe zorgen we ervoor dat we nieuwe diensten en producten soepel in onze bedrijfsvoering op kunnen nemen? Hoe geven we betere invulling

Nadere informatie

REST Adapter in SAP PI/PO voor REST-based Web Services

REST Adapter in SAP PI/PO voor REST-based Web Services REST Adapter in SAP PI/PO voor REST-based Web Services Inleiding Eindelijk! SAP heeft officieel de REST Adapter voor SAP PI/PO uitgebracht. Deze is beschikbaar vanaf SAP NetWeaver 7.3 EHP1 SP14 of SAP

Nadere informatie

CEL. Bouwstenen voor een elektronische leeromgeving

CEL. Bouwstenen voor een elektronische leeromgeving CEL Bouwstenen voor een elektronische leeromgeving FACTSHEET CEL VERSIE 1.0 DECEMBER 2001 CEL - Bouwstenen voor een elektronische leeromgeving Inhoudsopgave Wat is CEL? 1 Uitgangspunten 1 De eindgebruiker

Nadere informatie

Samengaan van Geo-informatie en Service Oriëntatie

Samengaan van Geo-informatie en Service Oriëntatie Samengaan van Geo-informatie en Service Oriëntatie Waterbodem Applicatie (WAB*info) 10 juli 2008 Gaston Lamaitre Data-ICT-Dienst, Delft Inhoud Wat doet Rijkswaterstaat? Doel van WAB*info De randvoorwaarden

Nadere informatie

Verkenning Next DLO VU. Overzicht Alternatieve Systemen

Verkenning Next DLO VU. Overzicht Alternatieve Systemen Verkenning Next DLO VU Overzicht Alternatieve Systemen Onderwijscentrum VU Amsterdam 8 oktober 2009 2009 Vrije Universiteit, Amsterdam Overzicht Alternatieve Systemen 2 Auteur Opdrachtgever Status Versie

Nadere informatie

Workflows voor SharePoint met forms en data K2 VOOR SHAREPOINT

Workflows voor SharePoint met forms en data K2 VOOR SHAREPOINT Slimmer samenwerken met SharePoint Workflows voor SharePoint met forms en data K2 VOOR SHAREPOINT Workflows, forms, reports en data WAAROM KIEZEN VOOR K2? Of u nu workflows moet maken voor items in SharePoint

Nadere informatie

Zelftest Java EE Architectuur

Zelftest Java EE Architectuur Zelftest Java EE Architectuur Document: n1218test.fm 22/03/2012 ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium TRAINING & CONSULTING INLEIDING BIJ DE ZELFTEST JAVA EE ARCHITECTUUR Nota:

Nadere informatie

De weg naar SOA bij de Gemeente Rotterdam

De weg naar SOA bij de Gemeente Rotterdam De weg naar SOA bij de Gemeente Rotterdam Een reisverslag OGH Fusion Middleware SOA dag 19-5-2010 Lonneke Dikmans Oracle Ace Director Inhoud 2 Architectuur Doelstellingen Rotterdam Veilig, betrouwbaar

Nadere informatie

Customer Case: WoningNet

Customer Case: WoningNet Customer Case: WoningNet WoningNet en Webservices Woonruimtebemiddeling Shared service center Business uitdaging Architectuur visie Woonruimtebemiddeling Woningzoekende Corporatiemedewerker Corporatiemedewerker

Nadere informatie

Service Oriented Architecture voor interne beheersing

Service Oriented Architecture voor interne beheersing Service Oriented Architecture voor interne beheersing Bedrijfsprocessen overschrijden steeds vaker de grenzen van de organisatie, bijvoorbeeld in het geval van processen met toeleveringsbedrijven. Dergelijke

Nadere informatie

Software Test Plan. Yannick Verschueren

Software Test Plan. Yannick Verschueren Software Test Plan Yannick Verschueren Maart 2015 Document geschiedenis Versie Datum Auteur/co-auteur Beschrijving 1 November 2014 Yannick Verschueren Eerste versie 2 December 2014 Yannick Verschueren

Nadere informatie

Voorbeelden generieke inrichting Digikoppeling

Voorbeelden generieke inrichting Digikoppeling Voorbeelden generieke inrichting Versie 1.1 Datum 19/12/2014 Status Definitief Colofon Logius Servicecentrum: Postbus 96810 2509 JE Den Haag t. 0900 555 4555 (10 ct p/m) e. servicecentrum@logius.nl Documentbeheer

Nadere informatie

OpenIMS 4.2 Portaal Server

OpenIMS 4.2 Portaal Server OpenIMS 4.2 Portaal Server Inhoudsopgave 1 WAT IS EEN ENTERPRISE INFORMATIE PORTAAL?...3 1.1 BESPARINGEN...3 1.2 GERICHT OP EEN SPECIFIEKE DOELGROEP...3 2 OPENIMS PORTAAL SERVER (PS)...4 2.1 CENTRAAL BEHEER...4

Nadere informatie

Canonieke Data Modellering op basis van ArchiMate. Canonieke Data Modellering op basis van Archimate Bert Dingemans

Canonieke Data Modellering op basis van ArchiMate. Canonieke Data Modellering op basis van Archimate Bert Dingemans Canonieke Data Modellering op basis van ArchiMate Canonieke Data Modellering op basis van Archimate Bert Dingemans Abstract Modelleren op basis van de open standard ArchiMate is een goed uitgangspunt voor

Nadere informatie

Oracle Application Server Portal Oracle Gebruikersgroep Holland Oktober 2003

Oracle Application Server Portal Oracle Gebruikersgroep Holland Oktober 2003 Oracle Application Server Portal Oracle Gebruikersgroep Holland Oktober 2003 Page 1 1 Kees Vianen Senior Sales Consultant Technology Solutions Oracle Nederland Agenda Geschiedenis van Oracle Portal Portal

Nadere informatie

Invoering van service oriented architecture. voor landelijke informatievoorziening in de zorg

Invoering van service oriented architecture. voor landelijke informatievoorziening in de zorg Invoering van service oriented architecture voor landelijke informatievoorziening in de zorg Nictiz, Nationaal ICT instituut in de zorg Albert Vlug, manager van de architectuur Computable, maart 2008 Presentatie

Nadere informatie

Bedrijfssystemen vervangen door Slim Software Nabouwen

Bedrijfssystemen vervangen door Slim Software Nabouwen Bedrijfssystemen vervangen door Slim Software Nabouwen Codeless White Paper Roland Worms, Directeur Wouter van der Ven, Lead Software Architect Inhoudsopgave 1. Introductie 2. Het IT dilemma. Als standaard

Nadere informatie

Parasoft toepassingen

Parasoft toepassingen Testen op basis van OSB en Digikoppeling Voor de bestaande Overheid Service Bus en de nieuwe standaard Digikoppeling zijn verschillende test- omgevingen opgezet. Hiermee kan het asynchrone berichtenverkeer

Nadere informatie

Generiek framework voor administratieve toepassingen in een webgeörienteerde omgeving

Generiek framework voor administratieve toepassingen in een webgeörienteerde omgeving Generiek framework voor administratieve toepassingen in een webgeörienteerde omgeving Henk van de Ridder Stand van zaken 17 Maart 2007 Inhoud Probleemgebied afstudeerproject Oplossingsgebied afstudeerproject

Nadere informatie

TU/e DLWO: Concept voor interne en externe koppeling. Frank Vercoulen Functioneel beheer TU/e DLWO

TU/e DLWO: Concept voor interne en externe koppeling. Frank Vercoulen Functioneel beheer TU/e DLWO TU/e DLWO: Concept voor interne en externe koppeling Frank Vercoulen Functioneel beheer TU/e DLWO Inhoud Historie DLWO Randvoorwaarden sourcing Ontwikkelingen DLWO Grensoverstijgende ICT uitdagingen Conclusies

Nadere informatie

T Titel stage/afstudeeropdracht : Toekomstvaste Applicatie Integratie - Interconnectiviteit

T Titel stage/afstudeeropdracht : Toekomstvaste Applicatie Integratie - Interconnectiviteit Titel stage/afstudeeropdracht : Toekomstvaste Applicatie Integratie - Interconnectiviteit Duur van stage/afstuderen Manager Begeleider Locatie : 6 à 9 Maanden : dr. ir. J.J. Aue : dr. ir. H.J.M. Bastiaansen

Nadere informatie

Neptune. Het complete integratieplatform voor uw organisatie! BROCHURE OPTIMALISEREN VAN INFORMATIE EN PROCESSEN

Neptune. Het complete integratieplatform voor uw organisatie! BROCHURE OPTIMALISEREN VAN INFORMATIE EN PROCESSEN BROCHURE Neptune Het complete integratieplatform voor uw organisatie! OPTIMALISEREN VAN INFORMATIE EN PROCESSEN Axians Rivium Boulevard 41 2909 LK Capelle aan den IJssel Tel: +31 88 988 96 00 - www.axians.nl

Nadere informatie

Kikkers en Heilige Koeien UvAConext & standaarden voor het primaire onderwijs en onderzoek proces

Kikkers en Heilige Koeien UvAConext & standaarden voor het primaire onderwijs en onderzoek proces Kikkers en Heilige Koeien UvAConext & standaarden voor het primaire onderwijs en onderzoek proces SURF Seminar September 2015 Frank Benneker, ICTS Universiteit van Amsterdam Perspectief ICTS & OO dienstverlening

Nadere informatie

Kerngegevens MBO. gemeenschappelijke taal van ELO naar studenten administratie. Gebruikersdag Woensdag 26 mei 2010.

Kerngegevens MBO. gemeenschappelijke taal van ELO naar studenten administratie. Gebruikersdag Woensdag 26 mei 2010. Kerngegevens MBO gemeenschappelijke taal van ELO naar studenten administratie Gebruikersdag Woensdag 26 mei 2010 Raymond Kerkhof E : r.kerkhof@zadkine.nl M: +31(0)651670089 Probleemstelling / Uitdaging

Nadere informatie

Uitleg algemene structuur WTell

Uitleg algemene structuur WTell Uitleg algemene structuur WTell Brondocument C:\WebServer\Handleiding\WTellAlgemeen\WTellStructuurGlobaal.odt Versiebeheer Versie Datum Uitleg 1.0v 21-09-11 1e versie met uitleg globale structuur WTell

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Hoofdstuk 1.JMS...2

Inhoudsopgave. Hoofdstuk 1.JMS...2 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1.JMS...2 1.1.Inleiding...2 1.2.Messaging architectuur...3 1.2.1.Point to point domein...3 1.2.2.Publish/Subscribe domein...4 1.2.3.Synchrone - asynchrone verwerking...4 1.2.4.De

Nadere informatie

Geen technologisch speeltje, maar realistische basis voor bedrijfsvoordelen!

Geen technologisch speeltje, maar realistische basis voor bedrijfsvoordelen! Webservices! Webservices zijn een drijvende kracht voor het ontstaan van waardenetten binnen ecosystemen. In deze waardenetten zullen bedrijven, zowel intern met bedrijfsonderdelen als extern met andere

Nadere informatie

afkijken nadoen EGEMwijs Roadmap StUF SOA Op weg naar een service-georiënteerde architectuur henri.korver@egem.nl

afkijken nadoen EGEMwijs Roadmap StUF SOA Op weg naar een service-georiënteerde architectuur henri.korver@egem.nl afkijken nadoen EGEMwijs Roadmap StUF SOA Op weg naar een service-georiënteerde architectuur henri.korver@egem.nl What kind of StUF? Acroniem: Standaard Uitwisseling Formaat voor (gemeentelijke) applicaties.

Nadere informatie

Portals & Open Source

Portals & Open Source Portals & Open Source OGh Jaarcongres 2003 Zeist, 7 october R.V.L.P. Schaaf Agenda Introductie Begrippenkader en standaards Open Source portals Onder de loep: Imbrium Praktijk case Open Source in uw organisatie?

Nadere informatie

Overheidsservicebus (OSB) Paul Schlotter Architect OSB

Overheidsservicebus (OSB) Paul Schlotter Architect OSB Overheidsservicebus (OSB) Overheidsservicebus Paul Schlotter Architect OSB De OSB faciliteert de elektronische overheid Onderwerpen Waarom een OSB Positionering in eoverheid Inrichting Binnen vs Buiten

Nadere informatie

Soepele processen. BPEL voor orchestratie én choreografie? Business Process Magazine, juni 2005, nr.4

Soepele processen. BPEL voor orchestratie én choreografie? Business Process Magazine, juni 2005, nr.4 Soepele processen met gekoppelde BPEL voor orchestratie én choreografie? 6 Als we kijken naar het applicatielandschap van veel organisaties, dan zien we dat er een groot aantal aparte webservices systemen

Nadere informatie

Uitgebreid voorstel Masterproef Informatica

Uitgebreid voorstel Masterproef Informatica DEPARTEMENT TOEGEPASTE INGENIEURSWETENSCHAPPEN CAMPUS SCHOONMEERSEN - GENT Uitgebreid voorstel Masterproef Informatica Datum: 1/11/2008 Naam student: Pieter Vancoillie Algemene informatie: Naam van het

Nadere informatie

Zelftest Java concepten

Zelftest Java concepten Zelftest Java concepten Document: n0838test.fm 22/03/2012 ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium TRAINING & CONSULTING INLEIDING BIJ DE ZELFTEST JAVA CONCEPTEN Om de voorkennis nodig

Nadere informatie

Capita Selecta Design Patterns voor administratieve applicaties

Capita Selecta Design Patterns voor administratieve applicaties Capita Selecta voor administratieve applicaties Bij afstudeerproject: Generiek framework voor administratieve toepassingen in een webgeörienteerde omgeving Henk van de Ridder 26 augustus 2006 Inhoud 26

Nadere informatie

Digikoppeling Glossary

Digikoppeling Glossary Digikoppeling Glossary Verklarende woordenlijst Digikoppeling documentatie Versie 1.1 Datum 5 januari 2010 Colofon Projectnaam Versienummer Organisatie Digikoppeling Definitief Servicecentrum Logius Postbus

Nadere informatie

LSP Connect en HL7v3

LSP Connect en HL7v3 LSP Connect en HL7v3 Agenda Introductie LSP Connect Gebruik van HL7v3 in LSP Connect Ervaringen en workarounds Conclusie Vragen Introductie Albert van t Hart Solution Architect E.Novation Managed Services

Nadere informatie

Congres Architectuur in de Zorg

Congres Architectuur in de Zorg Congres Architectuur in de Zorg Men neme een architect Recept voor een goed zorgsysteem Nieuwegein, 23 juni 2011 Even voorstellen Even voorstellen M&I/Partners, Speerpunten in de zorg EPD-strategie en

Nadere informatie

DE BUSINESS CASE VOOR DE ASP OPLOSSING VAN CRM RESULTANTS VOOR ONDERWIJSINSTELLINGEN

DE BUSINESS CASE VOOR DE ASP OPLOSSING VAN CRM RESULTANTS VOOR ONDERWIJSINSTELLINGEN DE BUSINESS CASE VOOR DE ASP OPLOSSING VAN CRM RESULTANTS VOOR ONDERWIJSINSTELLINGEN Inleiding CRM Resultants biedt aan haar klanten de keuze om Microsoft Dynamics CRM in huis te installeren, of om de

Nadere informatie

Business-to-Business

Business-to-Business Business-to-Business 1 WAT IS BUSINESS-TO-BUSINESS? 1.1 Inleiding Bedrijven communiceren veelvuldig met elkaar. Orders worden geplaatst, facturen worden verzonden, informatie wordt uitgewisseld. Zo n dertig

Nadere informatie

De impact van de basisregistraties op de informatievoorziening van gemeenten

De impact van de basisregistraties op de informatievoorziening van gemeenten De impact van de basisregistraties op de informatievoorziening van gemeenten Op weg naar de Gemeentelijke Service Bus Danny Greefhorst Gemeenten worden geconfronteerd met allerlei ontwikkelingen die van

Nadere informatie

Professionele softwareontwikkeling PRODUCTIVITEIT EN KWALITEIT MET FOCUS OP DE GEHELE LEVENSDUUR VAN APPLICATIES

Professionele softwareontwikkeling PRODUCTIVITEIT EN KWALITEIT MET FOCUS OP DE GEHELE LEVENSDUUR VAN APPLICATIES Professionele softwareontwikkeling PRODUCTIVITEIT EN KWALITEIT MET FOCUS OP DE GEHELE LEVENSDUUR VAN APPLICATIES ONZE VISIE OP PROFESSIONEEL SOFTWARE ONTWIKKELEN Bij succesvolle softwareontwikkeling draait

Nadere informatie

De techniek van Sakai Campus Blend using Sakai

De techniek van Sakai Campus Blend using Sakai Campus Blend using Sakai Betreft Van Voor Rapport B: Techniek Eelco Laagland en Dennis Vierkant Opdrachtgever (Sir Bakx) E Campus Blend using Sakai Rapport B Kenmerk : ITBE 07/10137 Datum : 25 juni 2007

Nadere informatie

Applicatie Integratie in de zorg: implementatie tips uit de praktijk

Applicatie Integratie in de zorg: implementatie tips uit de praktijk Applicatie Integratie in de zorg: implementatie tips uit de praktijk Veel zorginstellingen geven aan informatievoorziening te willen verbeteren. Om bijvoorbeeld de cliënt meer centraal te stellen of Het

Nadere informatie

Data Governance van visie naar implementatie

Data Governance van visie naar implementatie make connections share ideas be inspired Data Governance van visie naar implementatie Frank Dietvorst (PW Consulting) deelprogrammamanager Caesar - Vernieuwing Applicatie Landschap Leendert Paape (SAS

Nadere informatie

Zelftest Informatica-terminologie

Zelftest Informatica-terminologie Zelftest Informatica-terminologie Document: n0947test.fm 01/07/2015 ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium TRAINING & CONSULTING INTRODUCTIE Deze test is een zelf-test, waarmee u

Nadere informatie

Rabobank: Service Architectuur in de Praktijk

Rabobank: Service Architectuur in de Praktijk abobank: Service Architectuur in de Praktijk Bert Bastenhof, Pieter Fortuin Computable, 21 september 2006 Inleiding 1. abobank omgeving 2. Architectuur binnen de abobank 3. Waarom Service Architectuur?

Nadere informatie

Single sign on kan dé oplossing zijn

Single sign on kan dé oplossing zijn Whitepaper Single sign on kan dé oplossing zijn door Martijn Bellaard Martijn Bellaard is lead architect bij TriOpSys en expert op het gebied van security. De doorsnee ICT-omgeving is langzaam gegroeid

Nadere informatie

WSO2 ebms adapter. Yenlo WSO2 ontbijtsessie. Ministerie van Infrastructuur en Milieu. 1 DEFINITIEF, 18 september 2012

WSO2 ebms adapter. Yenlo WSO2 ontbijtsessie. Ministerie van Infrastructuur en Milieu. 1 DEFINITIEF, 18 september 2012 Ministerie van Infrastructuur en Milieu WSO2 ebms adapter Yenlo WSO2 ontbijtsessie Auteurs Paul Leunissen (Enterprise Architect IenM, 06 5250 6691) Stephen Oostenbrink (Enterprise Architect IenM, 06 4211

Nadere informatie

BeheerVisie ondersteunt StUF-ZKN 3.10

BeheerVisie ondersteunt StUF-ZKN 3.10 Nieuwsbrief BeheerVisie Nieuwsbrief BeheerVisie 2015, Editie 2 Nieuws BeheerVisie ondersteunt StUF-ZKN 3.10 BeheerVisie geeft advies MeldDesk App Message Router MeldDesk Gebruikers Forum Nieuwe MeldDesk

Nadere informatie

Oracle Mobile and Social Access Management 10 oktober 2012. Joost Koiter

Oracle Mobile and Social Access Management 10 oktober 2012. Joost Koiter Oracle Mobile and Social Access Management 10 oktober 2012 Joost Koiter Kennis en experese: Op gebied van Oracle Service Oriented Architecture (SOA) Op gebied van Oracle Iden4ty & Access Management (IAM,

Nadere informatie

Naar de cloud: drie praktische scenario s. Zet een applicatiegerichte cloudinfrastructuur op. whitepaper

Naar de cloud: drie praktische scenario s. Zet een applicatiegerichte cloudinfrastructuur op. whitepaper Naar de cloud: drie praktische scenario s Zet een applicatiegerichte cloudinfrastructuur op whitepaper Naar de cloud: drie praktische scenario s Veel bedrijven maken of overwegen een transitie naar de

Nadere informatie

BPEL Process Manager 10.1

BPEL Process Manager 10.1 BPEL Process Manager 10.1 ROI op traditionele applicaties De BPEL Process Manager kan goed toegepast worden om Designer- en Developer-applicaties om te vormen naar een service georiënteerde architectuur.

Nadere informatie

SaaS en cloud computing: in de mist of in de wolken? Karin Zwiggelaar, partner 20 september 2010

SaaS en cloud computing: in de mist of in de wolken? Karin Zwiggelaar, partner 20 september 2010 SaaS en cloud computing: in de mist of in de wolken? Karin Zwiggelaar, partner 20 september 2010 We staan aan de vooravond van de volgende Internetrevolutie De klassieke werkwijze van organisaties zal

Nadere informatie

Software Test Plan. Yannick Verschueren

Software Test Plan. Yannick Verschueren Software Test Plan Yannick Verschueren November 2014 Document geschiedenis Versie Datum Auteur/co-auteur Beschrijving 1 November 2014 Yannick Verschueren Eerste versie 1 Inhoudstafel 1 Introductie 3 1.1

Nadere informatie

TARA. of een open architectuur voor archieven. een verkenning door Karin van der Heiden en Ivo Zandhuis

TARA. of een open architectuur voor archieven. een verkenning door Karin van der Heiden en Ivo Zandhuis TARA of een open architectuur voor archieven een verkenning door Karin van der Heiden en Ivo Zandhuis TARA Toegankelijke Archieven Referentie Architectuur toegankelijke archieven wat wil uw baas? profileren

Nadere informatie

Quickscan SharePoint: Technische analyse

Quickscan SharePoint: Technische analyse Student & Onderwijs Service Centrum Betreft Van Voor Deelrapport B Quickscan SharePoint Dennis Vierkant en Eelco Laagland ICT Servicecentrum Informatievoorziening, Systeemontwikkeling en Applicatieondersteuning

Nadere informatie

Base24 database suite

Base24 database suite Base24 database suite Introductie De Base24 database suite is een zeer geavanceerde database oplossing die ontworpen is voor de management, opslag, inzage en uitwisseling van medische informatie zoals

Nadere informatie

Praktisch Implementeren van EA bij Gemeenten

Praktisch Implementeren van EA bij Gemeenten Praktisch Implementeren van EA bij Gemeenten Edwin de Vries 3 juni 2008 Praktisch Implementeren van Enterprise Architectuur bij Gemeenten Waarom Architectuur bij Gemeenten? Praktische aanpak Invulling

Nadere informatie

betrouwbare communicatie tussen overheden onderling en met burgers YENLO.COM

betrouwbare communicatie tussen overheden onderling en met burgers YENLO.COM Digikoppeling Appliance Yenlo betrouwbare communicatie tussen overheden onderling en met burgers YENLO.COM Het uitwisselen van elektronische berichten dient uniform, betrouwbaar en via open standaarden

Nadere informatie

Eenvoud, kracht en snelheid

Eenvoud, kracht en snelheid OpenIMS Open Informatie Management Server Eenvoud, kracht en snelheid Portaal Server Whitepaper Open Informatie Management Server www.openims.com OpenSesame ICT BV www.osict.com Inhoudsopgave 1 INLEIDING...

Nadere informatie

SURFconext Cookbook. Het koppelen van Alfresco aan SURFconext. Versie: 1.0. Datum: 8 december 2013. 030-2 305 305 admin@surfnet.nl www.surfnet.

SURFconext Cookbook. Het koppelen van Alfresco aan SURFconext. Versie: 1.0. Datum: 8 december 2013. 030-2 305 305 admin@surfnet.nl www.surfnet. SURFconext Cookbook Het koppelen van Alfresco aan SURFconext Auteur(s): Frank Niesten Versie: 1.0 Datum: 8 december 2013 Radboudkwartier 273 3511 CK Utrecht Postbus 19035 3501 DA Utrecht 030-2 305 305

Nadere informatie

Copyright IBS 2006. Nieuwbouw. Vereenvoudigd en versnelt Java ontwikkeling. Huub Cleutjens

Copyright IBS 2006. Nieuwbouw. Vereenvoudigd en versnelt Java ontwikkeling. Huub Cleutjens Nieuwbouw Vereenvoudigd en versnelt Java ontwikkeling Huub Cleutjens Inhoud IBS en Java Keuzes: taal / architectuur Productiviteit / arbeidsdeling IBS Java Development Accelerator Persistence UI Persistence

Nadere informatie

Zest Application Professionals Training &Workshops

Zest Application Professionals Training &Workshops Het in kaart krijgen van kwetsbaarheden in Websites & Applicaties en hoe deze eenvoudig te voorkomen zijn, wordt in Applicatie Assessments aangetoond en in een praktische Workshop behandelt. U doet hands-on

Nadere informatie

.NET of.not in de praktijk voorbij het onderbuikgevoel

.NET of.not in de praktijk voorbij het onderbuikgevoel .NET of.not in de praktijk voorbij het onderbuikgevoel Robert Jan Elias & Maarten Gribnau robertjan.elias@mavim.com & maarten.gribnau@mavim.com http://www.mavim.com 1/15 Inhoud Mavim het bedrijf Mavim

Nadere informatie

Enterprise Architectuur PDOK

Enterprise Architectuur PDOK Enterprise Architectuur PDOK (Aanvulling op bestaande PSA) Auteurs Pieter Meijer (Programmamanager PDOK) Juan Guillen Scholten (Enterprise architect PDOK) Stephen Oostenbrink (Enterprise architect) Versie

Nadere informatie

Werksessie DLWO. 25 juni 2013. Nico Juist, Danny Greefhorst en Lianne van Elk

Werksessie DLWO. 25 juni 2013. Nico Juist, Danny Greefhorst en Lianne van Elk Werksessie DLWO 25 juni 2013 Nico Juist, Danny Greefhorst en Lianne van Elk Aanleidingen programma Mogelijkheden van SURFconext Ontwikkelingen rondom cloud Kansen voor samenwerking kennisinstellingen Behoeften

Nadere informatie

Rijkspas: veiligheid en flexibiliteit. ID-ware, C. Borgmann, MSc Heerhugowaard 24 november 2011

Rijkspas: veiligheid en flexibiliteit. ID-ware, C. Borgmann, MSc Heerhugowaard 24 november 2011 Rijkspas: veiligheid en flexibiliteit ID-ware, C. Borgmann, MSc Heerhugowaard 24 november 2011 24-11-2011 Profile Consultancy Services State of the art software solutions Project implementation Life-cycle

Nadere informatie

Analyse Vlaamse portaal applicaties

Analyse Vlaamse portaal applicaties Audit opdracht Analyse Vlaamse portaal applicaties Hans C. Arents, kenniscentrummanager Cel Media-innovatie, Departement Wetenschap, Innovatie en Media Tel: (02) 553 45 63 Fax: (02) 553 45 79 E-mail: hans.arents@wim.vlaanderen.be

Nadere informatie

De architect: in spagaat tussen mensen en technische details. Illustratie met een simpel voorbeeld

De architect: in spagaat tussen mensen en technische details. Illustratie met een simpel voorbeeld De architect: in spagaat tussen mensen en technische details Illustratie met een simpel voorbeeld Illustratie van stap voor stap naar een architectuur aan de hand van een voorbeeld Overview Exercise Assistant:

Nadere informatie

Posthogeschoolvorming rond Enterprise Content Management Business Process Management Service Oriented Architectures

Posthogeschoolvorming rond Enterprise Content Management Business Process Management Service Oriented Architectures Informatiebeheer: een nieuw tijdperk Posthogeschoolvorming rond Enterprise Content Management Business Process Management Service Oriented Architectures Programma voorjaar 2010 Zoals eerder vermeld, bestaat

Nadere informatie

begin presentatie welkom naam jan vegt functie business consultant bedrijf www.2en40.nl 2 specialismes + E A I Enterprise Application Integration EAI integratie-vraagstukken veel meer details bij Rita

Nadere informatie

Distributed Systems Architectures

Distributed Systems Architectures Distributed Systems Architectures Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 12 Slide 1 Topics covered Multiprocessor architectures Client-server architectures Distributed object architectures

Nadere informatie

TELECOM UTILITIES & MEDIA SOFTWARE SOLUTIONS. Geïntegreerde Operations Support oplossingen

TELECOM UTILITIES & MEDIA SOFTWARE SOLUTIONS. Geïntegreerde Operations Support oplossingen TELECOM UTILITIES & MEDIA SOFTWARE SOLUTIONS Geïntegreerde Operations Support oplossingen Geïntegreerde Operations Support voor Telecom, Utilities & Media Als branchespecialist ondersteunt Atos Origin

Nadere informatie

SOA in het perspectief van Enterprise Architectuur

SOA in het perspectief van Enterprise Architectuur SOA in het perspectief van Enterprise Architectuur Jaap Schekkerman 1 Service Architecture staat volop in de belangstelling en veel IT leveranciers promoten hun SOA oplossingen via diverse kanalen. Wat

Nadere informatie

Whitepaper. Veilig de cloud in. Whitepaper over het gebruik van Cloud-diensten deel 1. www.traxion.com

Whitepaper. Veilig de cloud in. Whitepaper over het gebruik van Cloud-diensten deel 1. www.traxion.com Veilig de cloud in Whitepaper over het gebruik van Cloud-diensten deel 1 www.traxion.com Introductie Deze whitepaper beschrijft de integratie aspecten van clouddiensten. Wat wij merken is dat veel organisaties

Nadere informatie

..over. Geoportalen. en: Interoperabiliteit, Open Standaarden en WebService Architecturen. Presentatie GIN 17 november 2004 Theo Thewessen Geodan IT

..over. Geoportalen. en: Interoperabiliteit, Open Standaarden en WebService Architecturen. Presentatie GIN 17 november 2004 Theo Thewessen Geodan IT ..over Geoportalen en: Interoperabiliteit, Open Standaarden en WebService Architecturen Presentatie GIN 17 november 2004 Theo Thewessen Geodan IT Locatie als integrator binnen Geoportalen Location Interoperabiliteit:

Nadere informatie

Portal als infrastructuur voor gepersonaliseerde dienstverlening

Portal als infrastructuur voor gepersonaliseerde dienstverlening Portal als infrastructuur voor gepersonaliseerde dienstverlening Onafhankelijke diensten......veilig, gebundeld en gepersonaliseerd voor.....alle doelgroepen... Klanten Informatie Communicatie Back-office

Nadere informatie

MEER INZICHT IN PORTALEN. Frank Snels www.utwente.nl/im - informatiearchitectuur 29 oktober 2014

MEER INZICHT IN PORTALEN. Frank Snels www.utwente.nl/im - informatiearchitectuur 29 oktober 2014 MEER INZICHT IN PORTALEN Frank Snels www.utwente.nl/im - informatiearchitectuur 29 oktober 2014 AGENDA Aanleiding De wereld van portalen Doelgroep portalen hoger onderwijs Portal ontwikkelingen Tot slot

Nadere informatie

Functiebeschrijving Technische Architect

Functiebeschrijving Technische Architect Functiebeschrijving 1. Algemene Gegevens Organisatie Functienaam Versie Auteur : [naam organisatie] : : 1.0 concept : Ad Paauwe a. Plaats in de organisatie De rapporteert aan de manager van het architectuurteam.

Nadere informatie

Enkele handige tips bij het beoordelen van clouddienstvoorwaarden. en Service Level Agreements

Enkele handige tips bij het beoordelen van clouddienstvoorwaarden. en Service Level Agreements Service Level Agreement tips Enkele handige tips bij het beoordelen van clouddienstvoorwaarden en Service Level Agreements Service Level Agreements SLA s komen onder meer voor als basis van veel clouddiensten.

Nadere informatie

Dataportabiliteit. Auteur: Miranda van Elswijk en Willem-Jan van Elk

Dataportabiliteit. Auteur: Miranda van Elswijk en Willem-Jan van Elk Dataportabiliteit Auteur: Miranda van Elswijk en Willem-Jan van Elk Cloud computing is een recente ontwikkeling die het mogelijk maakt om complexe ICTfunctionaliteit als dienst via het internet af te nemen.

Nadere informatie

Introductie ArchiMate

Introductie ArchiMate Introductie ArchiMate NAF Insight De Meern, 8 maart 2012 Egon Willemsz, enterprise architect UWV Programma Waarom ArchiMate? Praktijkvoorbeelden Samenvatting concepten Van start met ArchiMate Tot besluit

Nadere informatie

Boeiende Bindingen. Boeiende Bindingen Technische projectevaluatie. ROC West-Brabant, Codename Future, ThiemeMeulenhoff

Boeiende Bindingen. Boeiende Bindingen Technische projectevaluatie. ROC West-Brabant, Codename Future, ThiemeMeulenhoff Boeiende Bindingen Technische projectevaluatie ROC West-Brabant, Codename Future, ThiemeMeulenhoff Door: Rik Meijer, Software Engineer voor Codename Future Abstract: Dit document geeft een technisch overzicht

Nadere informatie

ENTERPRISE LINKED DATA INTRODUCTIE

ENTERPRISE LINKED DATA INTRODUCTIE Vandaag te gast bij PLDN Werksessie 12 februari 2015 ENTERPRISE LINKED DATA INTRODUCTIE Joep Creusen, Pieter van Everdingen, Richard Nagelmaeker Agenda introductie Slide 1 Aanleidingen Vraagstukken Deelnemers

Nadere informatie

Proces to model en model to execute

Proces to model en model to execute Proces to model en model to execute Een end-to-end (bedrijfs)proces (figuur 1) is het geheel van activiteiten die zich, op een bepaalde plaats door een bepaalde rol, in bepaalde volgorde opvolgen en waarvan

Nadere informatie

Overleven in een digitale wereld

Overleven in een digitale wereld P a g i n a 1 Projecten in de spotlight Overleven in een digitale wereld Gemeente Venlo heeft zich een stevige ambitie opgelegd. Niet alleen moet het imago van Venlo verbeterd worden, met de Floriade 2012

Nadere informatie

KRW-VSS en (UM)-Aquo. data standaarden in Delft-FEWS. Amersfoort, 23 April 2012. Marc van Dijk Deltares

KRW-VSS en (UM)-Aquo. data standaarden in Delft-FEWS. Amersfoort, 23 April 2012. Marc van Dijk Deltares KRW-VSS en (UM)-Aquo data standaarden in Delft-FEWS Amersfoort, 23 April 2012 Marc van Dijk Deltares Inhoud Inleiding tot Delft-FEWS Filosofie & integratie van data en modellen Delft-FEWS & data standaarden:

Nadere informatie