SAMENVATTING SAMENVATTING

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "SAMENVATTING SAMENVATTING"

Transcriptie

1 Schriftelijke wilsverklaringen in de dementiezorg perspectieven van mensen met de ziekte van Alzheimer, specialisten ouderengeneeskunde en familieleden

2 152

3 SAMENVATTING In dit proefschrift wordt verslag gedaan van een onderzoek op het gebied van schriftelijke wilsverklaringen, in het bijzonder euthanasieverklaringen, van mensen met dementie. Het proefschrift bestaat uit twee delen, welke vooraf worden gegaan door een algemene inleiding en worden afgesloten met een algemene discussie. Het eerste deel Dementie: het patiëntenperspectief beschrijft de ervaringen van mensen met dementie zelf met hun situatie en hun ziekte, en hun visie op toekomstige zorg en behandeling. Het tweede deel Schriftelijke wilsverklaringen in de zorg voor mensen met dementie gaat in op de ervaringen van artsen en nabestaanden met schriftelijke euthanasieverklaringen van mensen met dementie in de praktijk van de verpleeghuiszorg. Hoofdstuk 1 gaat in op de achtergrond van het onderzoek. Het aantal mensen met dementie neemt toe en zal, naar verwachting, ook in de komende decennia blijven toenemen. Onder veel mensen bestaat angst voor het ontwikkelen van de ziekte van Alzheimer of andere vormen van dementie, wat maakt dat zij op zoek gaan naar manieren om een toekomst met dementie, zoveel mogelijk, te vermijden. Eén van de mogelijkheden hiertoe is gelegen in het opstellen van een schriftelijke wilsverklaring, waar al dan niet een verzoek om euthanasie in is opgenomen. Met de aanvaarding van de Wet toetsing levensbeëindigend handelen en hulp bij zelfdoding in Nederland in 2002 ook wel euthanasiewet genoemd, werd het voor artsen, in principe, mogelijk om in het geval van wilsonbekwaamheid euthanasie toe te passen bij een patiënt met dementie die in het bezit is van een euthanasieverklaring, mits hierbij aan de overige zorgvuldigheidseisen voldaan kan worden. Het gebruik van schriftelijke wilsverklaringen, en in het bijzonder euthanasieverklaringen blijft echter een veelbesproken onderwerp. In deze discussie staat een aantal zaken centraal: 1. Het ervaren lijden van mensen met dementie en de toepasselijkheid van de zorgvuldigheidseis van ondraaglijk lijden in de euthanasiewet; 2. Het dilemma van discrepanties tussen de vroegere wensen en de huidige belangen van de persoon met dementie; 3. De toepasselijkheid van de zorgvuldigheidseisen van de euthanasiewet bij personen met vergevorderde dementie; 4. De veranderende mening over de rol van schriftelijke wilsverklaringen als instrument voor het plannen van toekomstige zorg en behandeling. Gezien het feit dat in het debat over levensbeëindigend handelen bij dementie, het perspectief van mensen met dementie zelf vrijwel afwezig was, ligt de focus van het eerste deel van dit proefschrift op de ervaringen van mensen in de beginstadia van dementie met hun ziekte en hun perspectief op de toekomst en het plannen van toekomstige zorg en behandeling. Het tweede deel van het proefschrift legt de focus op de wijze waarop schriftelijke euthanasieverklaringen de zorg voor mensen met dementie in verpleeghuizen beïnvloedt. Dit deel is tegen de achtergrond van de euthanasiewet gebaseerd op de ervaringen van specialisten ouderengeneeskunde (voorheen verpleeghuisartsen) en nabestaanden van mensen met dementie

4 Deel I Dementie: het patiëntenperspectief Hoofdstuk 2 beschrijft de resultaten van een literatuurstudie naar de ervaringen van mensen met dementie met hun ziekte en vat samen wat op grond van deze literatuur gezegd kan worden over de vraag in hoeverre dementie inderdaad het lijden met zich meebrengt wat door het algemene publiek wordt gevreesd. De meest gebruikelijke wetenschappelijk digitale databases werden doorzocht op publicaties over de subjectieve ervaringen van mensen met dementie. Literatuur tot september 2006 werd geïncludeerd en aangevuld met publicaties uit andere bronnen zoals referentielijsten en andere onderzoekers. Er werden 50 artikelen gevonden die voldeden aan de inclusiecriteria. De beschreven ervaringen van mensen met dementie in deze artikelen geven inzicht in de impact van dementie op het dagelijks leven en de verschillende manieren waarop mensen met deze ziekte hiermee omgaan. Op de vraag of dementie per se een situatie van ernstig lijden betekent kan op basis van deze literatuur geen eenduidig antwoord worden gegeven. Duidelijk kwam naar voren dat de impact van dementie op het dagelijks leven van hen die het overkomt groot is en gepaard gaat met diverse verlieservaringen. Tegelijkertijd waren er aanwijzingen dat mensen met dementie hun ziekte niet passief ondergaan, maar constant bezig zijn met omgaan met en zich aanpassen aan de veranderende situatie. Ten aanzien van het aspect lijden bij dementie leken de verhalen van mensen met dementie zelf een genuanceerder beeld te geven dan de aannames die hierover worden gedaan door het algemene publiek. Hoofdstuk 3 gaat in op een deel van de resultaten van kwalitatieve interviews die werden gehouden met 24 thuiswonende ouderen (gemiddelde leeftijd 76,3 jaar) met de beginstadia van de ziekte van Alzheimer. Deze semi- gestructureerde interviews hadden een exploratief karakter en onderzochten de ervaringen van ouderen in de beginstadia van dementie zelf: hoe zij hun situatie en ziekte ervaren en in hoeverre zij onder de gevolgen daarvan lijden. Alle interviews zijn verbatim uitgetypt en kwalitatief geanalyseerd. Een eerste belangrijke bevinding uit deze interviews is dat praten met deze ouderen over hun ziekte zeer goed mogelijk bleek te zijn. De beleving van ouderen met de ziekte van Alzheimer bleek hierbij afhankelijk te zijn van de mate waarin zij zich bewust waren van hun cognitieve problemen, de specifieke gevolgen die zij hiervan ondervonden en vooral ook de manier waarop zij omgingen met deze gevolgen. De ervaringen van de deelnemers aan deze interviews leken minder negatief dan het beeld dat gezonde ouderen vaak hebben over een leven met dementie. Een tweede belangrijke bevinding is dat de geleidelijke achteruitgang, die kenmerkend is voor de ziekte van Alzheimer, ook ruimte biedt voor aanpassing, als gevolg waarvan de actuele beleving van de ziekte in gunstige zin kan afwijken van de opvattingen die zij hierover in het verleden hadden. Dergelijke verschillen zijn van belang in de discussie over schriftelijke wilsverklaringen, en benadrukken het belang om mensen met dementie zelf aan het woord te laten. Gesprekken met ouderen met de ziekte van Alzheimer lijken, in de beginstadia, heel goed mogelijk en zijn essentieel bij het plannen van zorg en behandeling die zo goed mogelijk aansluit bij hun actuele wensen en behoeften

5 Hoofdstuk 4 beschrijft een deel van resultaten van de kwalitatieve interviews die werden gehouden met 24 thuiswonende ouderen (gemiddelde leeftijd 76,3 jaar) met de beginstadia van de ziekte van Alzheimer en focust op de wijze waarop deze mensen nadenken over de toekomst. Tevens wordt ingegaan op de implicaties hiervan voor het plannen van toekomstige zorg. De resultaten van deze interviews laten zien dat, voor mensen met de beginstadia van de ziekte van Alzheimer, nadenken over de toekomst een voortdurend proces behelst van het balanceren van hoop en angst voor die toekomst, beïnvloed door diverse interne (bv. duiding van problematiek, gevoelens mbt het anderen tot last zijn) en externe (ervaringen met dementie in omgeving, ontvangen zorg/ behandeling) factoren. De uitkomst van dit proces lijkt er voornamelijk in te resulteren dat deze mensen leven bij de dag en er toe neigen het plannen voor de toekomst over te laten aan anderen. Het op eigen initiatief nadenken over de toekomst en het plannen van toekomstige zorg was bij deze deelnemers niet of nauwelijks aan de orde. Het feit dat mensen met dementie te maken hebben met een beperkte tijdsspanne (de fase tot aan wilsonbekwaamheid) waarin zij actief betrokken kunnen worden bij het plannen van toekomstige zorg en behandeling (advance care planning (ACP)), in combinatie met de bevindingen uit de interviews dat ACP niet vanzelfsprekend is voor mensen met de begin stadia van de ziekte van Alzheimer, vraagt om initiatieven (interventies) van anderen voor het initiëren en begeleiden van het proces van ACP. Tegelijkertijd dient ook aandacht besteed te worden aan de ethische vraag of het wel in alle gevallen verantwoord is om mensen met de begin stadia van de ziekte van Alzheimer te stimuleren op het gebied van ACP. Gelet het feit dat mensen in de begin stadia van de ziekte van Alzheimer, zich voornamelijk bezig lijken te houden met het leren omgaan met de ziekte en geneigd zijn zich niet bezig te houden met de toekomst, is het van belang dat interventies gericht op ACP worden afgestemd op de wensen en behoeften van de patiënt. Een ander aandachtspunt vormt het gebruik van schriftelijke wilsverklaringen als middel voor ACP. De resultaten van de interviews in ons onderzoek wijzen er op dat mensen met de begin stadia van de ziekte van Alzheimer zich ook aanpassen aan hun situatie en daarbij hun verwachtingen ook bijstellen en de toepasselijkheid van hun wilsverklaring vooruit schuiven. Dit kan tevens leiden tot situaties waarin discrepanties ontstaan tussen huidige wensen en preferenties van de patiënt en de eerder, in de wilsverklaring vastgelegde, wensen. Dit zou kunnen pleiten voor een heroverweging van de rol van schriftelijke wilsverklaringen in de context van ACP. Deel II Schriftelijke wilsverklaringen bij dementie Hoofdstuk 5 geeft een samenvatting van de essentie van het ethische debat over schriftelijke wilsverklaringen bij dementie. De focus van dit debat wordt gevormd door het dilemma van hoe enerzijds de wensen en belangen van een wilsonbekwame persoon met dementie te respecteren, en anderzijds - tegelijkertijd - recht te doen aan de wensen zoals deze zijn gespecificeerd in zijn/haar schriftelijke wilsverklaring. Samengevat bevinden de gezichtspunten binnen dit debat zich tussen twee extremen. In het ene extreme

6 gezichtspunt wordt de betekenis van schriftelijke wilsverklaringen terzijde geschoven omdat de persoon met dementie wordt gezien als een andere persoon [Parfit]. De redenering is dat als een schriftelijke wilsverklaring nooit van toepassing kan zijn op een andere persoon, en als de persoon met dementie wordt gezien als een andere persoon dan de maker van de schriftelijke wilsverklaring, deze verklaring dus nooit van toepassing kan zijn op de persoon met dementie. Het andere extreme gezichtspunt veronderstelt dat de wensen en voorkeuren zoals deze zijn vastgelegd in de schriftelijke wilsverklaring, een weergave zijn van de kritische belangen van de persoon, die zouden moeten prevaleren boven de ervaringsgerichte belangen (experiential interests) van de wilsonbekwaam geworden persoon met dementie. Hiermee wordt gepleit voor voorafgaande autonomie (precedent autonomy) [Dworkin]. In de meer genuanceerdere opvattingen is de mening dat het terzijde schuiven van een schriftelijke wilsverklaring gerechtvaardigd is, wanneer er sprake is van een goede kwaliteit van leven van de persoon met dementie op basis van ervaringsgerichte belangen [Dresser], of wanneer de persoon in kwestie nog in staat is om zijn/haar huidige wensen te uiten op basis van hun vermogen om dingen te waarderen (capacity to value) [Jaworska]. Terwijl het ethische debat zich richt op de wijze van omgaan met de huidige wensen en belangen van een persoon met dementie daar waar deze afwijken van de in de schriftelijke wilsverklaring vastgelegde wensen, lijkt de focus van de actuele zorgpraktijk een andere. De, zeer beperkte, empirische data (9 studies) over de situatie in Nederland zijn verzameld door middel van een literatuurstudie via Pubmed en input van experts. Uit dit beperkte onderzoek komt naar voren dat niet het patiëntenperspectief, maar het medische oordeel van de arts en de mening van naasten van de patiënt, de belangrijkste factoren zijn bij het nemen van medische beslissingen in dergelijk situaties. De ervaringen van mensen met dementie zelf aangaande de omgang met schriftelijke wilsverklaringen in de praktijk hebben in dit empirische onderzoek geen aandacht. Alhoewel artsen en naasten van patiënten met dementie schriftelijke wilsverklaringen in het algemeen positief lijken te waarderen, toont het beschikbare onderzoek aan dat euthanasieverklaringen zelden worden ingewilligd en slechts een marginale invloed hebben op het beslissingsproces. Hoodstuk 6 presenteert de resultaten van een deel van het vragenlijstonderzoek, dat is uitgezet onder specialisten ouderengeneeskunde die werkzaam zijn in Nederlandse verpleeghuizen, en waarop 434 artsen respondeerden. Er wordt, tegen de achtergrond van de mogelijkheden binnen de euthanasiewet van 2002, inzicht gegeven in het al dan niet honoreren van schriftelijke euthanasieverklaringen bij wilsonbekwame patiënten met dementie in de huidige praktijk van verpleeghuizen. In de jaren behandelden veel van de specialisten ouderengeneeskunde patiënten met dementie die in het bezit waren van een schriftelijke euthanasieverklaring. De meeste artsen werken in een verpleeghuis met een expliciet beleid ten aanzien van euthanasie, maar in minder dan de helft van de gevallen bevat het geformuleerde beleid een specifieke regeling over euthanasie bij dementie. In het geval dat het beleid wel zo n regeling omvat, is de meest voorkomende inhoud hiervan dat euthanasieverklaringen niet worden opgevolgd in het geval van een wilsonbekwame patiënt met dementie, maar dat er wel rekening mee

7 wordt gehouden in de vorm van een terughoudend behandelbeleid (beperkingen ten aanzien van levensverlengende behandelingen). Alhoewel euthanasieverklaringen in de meeste gevallen wel worden besproken, werd zelden tot levensbeëindiging over gegaan bij mensen met dementie en zelfs nooit in het geval van wilsonbekwame patiënten met dementie. Dit leidt tot de conclusie dat, ondanks de mogelijkheden van de euthanasiewet om gevolg te geven aan een schriftelijke euthanasieverklaringen van een wilsonbekwame patiënt met dementie, dit nog niet heeft geleid tot een ander handelen van de specialisten ouderengeneeskunde in de praktijk van verpleeghuizen. De in dit onderzoek gevonden verklaringen voor de terughoudendheid van specialisten ouderengeneeskunde in het honoreren van schriftelijke euthanasieverklaringen van wilsonbekwame patiënten met dementie, omvat ondermeer de moeilijkheid van het bepalen van de ondraaglijkheid van het lijden en het bepalen van het juiste moment om de euthanasieverklaring uit te voeren. Echter, de cruciale factor in de terughoudendheid lijkt de afwezigheid van betekenisvolle communicatie tussen patiënt en arts te zijn. Dergelijke communicatie wordt essentieel geacht in het geval van een verzoek om euthanasie, en deze communicatie kan niet worden gevat in, of vervangen door, een schriftelijke euthanasieverklaring. Het paradoxale karakter van deze situatie (schriftelijke wilsverklaringen zijn immers bedoeld voor situaties waarin communicatie niet langer mogelijk is) roept vragen op over de haalbaarheid van schriftelijke euthanasieverklaringen bij vergevorderde dementie en de handhaving van de wet op dit punt. Hoofdstuk 7 geeft, vanuit het gezichtspunt van zowel specialisten ouderengeneeskunde als nabestaanden van mensen met dementie, inzicht in de wijze waarop in Nederlandse verpleeghuizen wordt omgegaan met schriftelijke euthanasieverklaringen. De data voor dit hoofdstuk zijn deels afkomstig uit het vragenlijstonderzoek onder specialisten ouderengeneeskunde waarop 434 respondeerden en waarin zij 110 casussen beschreven aangaande de behandeling van een patiënt met dementie die in het bezit was van een schriftelijke euthanasieverklaring. Daarnaast werd, op basis van de aangeleverde casuïstiek, nadere informatie verkregen middels 11 additionele interviews met specialisten ouderengeneeskunde en 8 interviews met nabestaanden van patiënten met dementie. Alhoewel 110 artsen een casus beschreven waarin zij een patiënt met dementie hadden behandeld die in het bezit was van een schriftelijke euthanasieverklaring, rapporteerde geen van hen een casus van een uitgevoerde euthanasie bij een wilsonbekwame patiënt met dementie die een euthanasieverklaring had. Ondanks de mogelijkheden van de euthanasiewet worden schriftelijke euthanasieverklaringen van mensen met gevorderde dementie niet ingewilligd, alhoewel ze wel een ondersteunende rol lijken te hebben bij het inzetten van een terughoudend behandelbeleid (beperking van levensverlengende behandelingen). Betekenisvolle communicatie tussen arts en patiënt blijkt essentieel te zijn voor artsen in hun afweging om over te gaan tot het inwilligen van een schriftelijke euthanasieverklaring. Daarenboven blijken ook nabestaanden van patiënten met dementie terughoudend te zijn in het willen toepassen van actieve levensbeëindiging op basis van een daartoe strekkende wilsverklaring. Een prominente uitspraak was dat schriftelijke wilsverklaringen na het opstellen ervan niet tot nauwelijks meer besproken werden. In

8 plaats van over te gaan tot euthanasie werd veelal gekozen voor het afzien van levensverlengende behandelingen. Zowel artsen als nabestaanden voelden zich gesteund door de aanwezigheid van de schriftelijke euthanasieverklaring in het nemen van dergelijke beslissingen. Hoofdstuk 8 vat de belangrijkste resultaten en kernpunten van dit proefschrift samen, presenteert de methodologische overwegingen die relevant waren bij het gedane onderzoek, en sluit af met conclusies en aanbevelingen voor de praktijk van dementiezorg en toekomstig onderzoek. De resultaten van dit onderzoek dienen op een aantal punten voorzichtig te worden geïnterpreteerd. Zo kunnen de resultaten van het literatuuroverzicht over de ervaringen van mensen met dementie niet gespecificeerd worden naar verschillende typen van dementie. Ook kunnen deze resultaten niet gegeneraliseerd worden naar alle fasen van dementie, omdat alle data afkomstig waren van mensen met de begin stadia van dementie. Desondanks zijn de resultaten in het kader van dit onderzoek zeer relevant omdat ook binnen dit onderzoek mensen in de begin stadia van dementie werden geïnterviewd. Alhoewel er sprake zou kunnen zijn van een selectiebias in de groep geïnterviewde mensen met dementie (meer bewust van hun situatie en een groep die actief hulp zoekt), komen uit de interviews belangrijke resultaten naar voren die ook relevant zijn voor mensen met beginnende dementie die wellicht minder geneigd zijn tot het actief zoeken van hulp. De resultaten van de interviews met nabestaanden van mensen met beginnende dementie die in het bezit waren van een schriftelijke euthanasieverklaring, kunnen niet gegeneraliseerd worden naar alle nabestaanden, maar ze geven wel inzicht in de variëteit in ervaringen, op basis waarvan de elders gepresenteerde conclusies kunnen worden getrokken. Enige voorzichtigheid bij het interpreteren van de data van de specialisten ouderengeneeskunde is ook geboden, omdat deze verzameld zijn middels een vragenlijstonderzoek en niet door middel van observatie. Daarenboven geven de 110 gepresenteerde casussen wel het actuele gedrag van artsen in de praktijk weer. Dit maakt het mogelijk om verder te kijken dan de algemene mening/ houding (attitude) van artsen, waarmee het risico op sociaal wenselijk antwoorden die vaak de boventoon voeren in attitude- onderzoek wordt verkleind. Uit dit onderzoek kan worden geconcludeerd dat het belevingsperspectief van ouderen met een beginnende dementie van het Alzheimer- type niet per se zo negatief is als in de maatschappelijke beeldvorming wordt aangenomen. Het geleidelijke beloop van de aandoening biedt aan mensen die de diagnose dementie krijgen ruimte voor aanpassing aan hun steeds veranderende situatie. Dit kan resulteren in een bijstelling van eerdere opvattingen over een leven met dementie, mogelijk in tegenspraak met de eerder in een schriftelijke wilsverklaring vastgelegde wensen. Omdat mensen met beginnende dementie van het Alzheimer- type geneigd zijn te leven bij de dag en niet na te denken over de toekomst, is hulp van anderen nodig om deze mensen te stimuleren tot actieve participatie in het plannen van toekomstige zorg en behandeling (advance care planning). Gelet op de, als gevolg van de dementie, afnemende mogelijkheden tot actieve participatie in het plannen van toekomstige zorg en behandeling, is advance care planning bij dementie

9 gebonden aan een tijdsvenster. Vanwege hun statische karakter lijken schriftelijke wilsverklaringen, in hun huidige vorm, niet het meest geëigende instrument voor het plannen van toekomstige zorg en behandeling. Een andere conclusie is dat de mogelijkheid, geboden door de Nederlandse euthanasiewet, om gevolg te geven aan een schriftelijke euthanasieverklaring van een wilsonbekwame patiënt met dementie, (vooralsnog) niet heeft geleid tot een ander handelen door de in verpleeghuizen werkzame specialisten ouderengeneeskunde: schriftelijke euthanasie- verklaringen worden nog altijd zelden opgevolgd en zelfs nooit in het geval van een patiënt met vergevorderde dementie. Op dit moment lijkt hun effect beperkt tot een ondersteunende rol in het maken van keuzes voor het inzetten van een terughoudend behandelbeleid (het beperken van levensverlengende behandelingen). De cruciale factor in het niet opvolgen van schriftelijke euthanasieverklaringen van patiënten met gevorderde dementie, lijkt te liggen in het feit dat de actuele wens van de patiënt en de mogelijkheid tot communicatie daarover leidend is in de afweging die specialisten ouderengeneeskunde maken om tot levensbeëindigend handelen over te gaan. Ook naasten van wilsonbekwame patiënten met de ziekte van Alzheimer lijken terughoudend daar waar het gaat om het opvolgen van een schriftelijke euthanasieverklaring. Gelet op de essentie van betekenisvolle communicatie met patiënten over hun euthanasieverklaring en het feit dat artsen geen wettelijke verplichting hebben om gevolg te geven aan schriftelijke euthanasieverklaringen, lijkt het erop dat euthanasie bij dementie, in de huidige praktijk, alleen mogelijk is voor mensen met dementie in de begin stadia van de aandoening, waarin zij nog in staat zijn actief hun wensen te uiten. Op basis van de resultaten en conclusies van dit onderzoek wordt aanbevolen om meer evenwichtige en genuanceerde voorlichting te ontwikkelen over wat leven met dementie betekent. Deze informatie zou beschikbaar moeten zijn voor patiënten, hun naasten, professionele zorgverleners en het algemene publiek. Tevens wordt aanbevolen om mensen met dementie te begeleiden in het nadenken over en het plannen van toekomstige zorg en behandeling door middel van advance care planning. Dit vraagt om de ontwikkeling van adequate modellen van advance care planning en onderzoek naar de implementatie hiervan. Het wordt aanbevolen om in de ontwikkeling van dergelijke modellen rekening te houden met de beperkingen van schriftelijke wilsverklaringen als potentiële uitkomst van dit proces. Daarnaast wordt aanbevolen een duidelijke handreiking op te stellen betreffende de mogelijkheden van euthanasie bij patiënten met dementie. Toekomstig onderzoek moet zich daarom richten op het ontwikkelen van voorlichtingsmateriaal over leven met dementie, met als uitgangspunt de ervaringen van mensen met dementie zelf. Daarnaast zou binnen het onderzoek prioriteit gegeven moeten worden aan het ontwikkelen van een praktische handreiking over (de mogelijkheden van) euthanasie bij dementie, en het ontwikkelen van modellen voor het plannen van toekomstige zorg en behandeling (advance care planning). Tot slot wordt longitudinaal onderzoek aanbevolen om de effecten van advance care planning in de zorg voor mensen met dementie te bestuderen

Advance care planning bij dementie. Drs. Marike de Boer

Advance care planning bij dementie. Drs. Marike de Boer Advance care planning bij dementie Research Programme > Quality of Care, EMGO Institute Drs. Marike de Boer Achtergrond Patiënten steeds mondiger Recht op zelfbeschikking ACP het plannen van toekomstige

Nadere informatie

EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk)

EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) Disclosure belangen Agnes van der Heide Agnes van der Heide Erasmus MC Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg 13 maart 2015 (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

Deel één Ȃ communicatie over het levenseinde in Europa: een vergelijkend onderzoek.

Deel één Ȃ communicatie over het levenseinde in Europa: een vergelijkend onderzoek. Samenvatting 204 De ethische grondslag om patiënten te betrekken bij beslissingen over de medische behandelingen aan hun levenseinde wordt in Europa in toenemende mate erkend, net als de voordelen van

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/29740 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Booij, Suzanne José Title: Wishes for the end of life in Huntington's Disease.

Nadere informatie

Levenseinde en euthanasie

Levenseinde en euthanasie Levenseinde en euthanasie Een verkenning naar de informatievoorziening over deze onderwerpen en de mening van mantelzorgers over euthanasie bij dementie Oktober 2017 Susanne van den Buuse (Alzheimer Nederland)

Nadere informatie

Samenvatting. Nieuwe ontwikkelingen in de palliatieve zorg: kwaliteitsindicatoren en het palliatieve zorgcontinuüm.

Samenvatting. Nieuwe ontwikkelingen in de palliatieve zorg: kwaliteitsindicatoren en het palliatieve zorgcontinuüm. Samenvatting Nieuwe ontwikkelingen in de palliatieve zorg: kwaliteitsindicatoren en het palliatieve zorgcontinuüm Samenvatting 173 Vanaf halverwege de jaren '90 is palliatieve zorg door de Nederlandse

Nadere informatie

Thema avond euthanasie en dementie Ad Römkens: voorzitter commissie ethiek geestelijk verzorger, zorgethicus

Thema avond euthanasie en dementie Ad Römkens: voorzitter commissie ethiek geestelijk verzorger, zorgethicus Hartelijk welkom Thema avond euthanasie en dementie Ad Römkens: voorzitter commissie ethiek geestelijk verzorger, zorgethicus Inhoud avond 1 Inleiding op thema m.b.v. presentatie 2 filmdocumentaire: Als

Nadere informatie

*Het betreft hier twee afzonderlijke meldingen, die apart door de commissie zijn beoordeeld. Beide oordelen worden hier weergegeven.

*Het betreft hier twee afzonderlijke meldingen, die apart door de commissie zijn beoordeeld. Beide oordelen worden hier weergegeven. Oordeel: zorgvuldig Samenvatting: Twee echtgenoten verzochten om gelijktijdige levensbeëindiging. Patiënte, een vrouw van 60-70 jaar, had een sigmoidcarcinoom. Zij leed onder meer onder heftige buikkrampen,

Nadere informatie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Publieksversie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Publieksversie Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek Publieksversie Waarom nadenken en praten over uw levenseinde? Misschien denkt u wel eens na over uw levenseinde. In dat laatste deel van uw leven kan uw dokter

Nadere informatie

EMGO Institute - Care and Prevention 1. Onderzoeksteam. De Levenseindekliniek: wetenschappelijk evaluatie INHOUD INHOUD.

EMGO Institute - Care and Prevention 1. Onderzoeksteam. De Levenseindekliniek: wetenschappelijk evaluatie INHOUD INHOUD. Onderzoeksteam Marianne Snijdewind De Levenseindekliniek: wetenschappelijk evaluatie Dick Willems Bregje Onwuteaka-Philipsen Bregje Onwuteaka-Philipsen > Quality of Care disclaimer : lopend onderzoek!

Nadere informatie

Wilsverklaringen vanuit de (huis)arts gezien. Els Roelofs kaderhuisarts palliatieve zorg

Wilsverklaringen vanuit de (huis)arts gezien. Els Roelofs kaderhuisarts palliatieve zorg Wilsverklaringen vanuit de (huis)arts gezien Els Roelofs kaderhuisarts palliatieve zorg Uitgebreide volmacht: Wie beslist namens een patiënt als deze dat zelf (tijdelijk) niet meer kan Voorkomen: Onder

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING EDERLADSE SAMEVATTIG Hoofdstuk 1 Dementie is een van de grootste uitdagingen voor de gezondheid wereldwijd en een aanzienlijk aantal mensen en hun families zullen het lot van dementie treffen. Dementie

Nadere informatie

opgesteld die in de volgende hoofdstukken worden beantwoord.

opgesteld die in de volgende hoofdstukken worden beantwoord. SAMENVATTING Introductie In dit proefschrift wordt volhoudtijd van mantelzorgers geïntroduceerd als een nieuw concept in de zorg voor mensen met dementie. De introductie in Hoofdstuk 1 wordt gestart met

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 7

Samenvatting. Samenvatting 7 Samenvatting Levensbeëindiging het veroorzaken of bespoedigen van de dood door het toedienen van een middel met het doel het leven te bekorten is strafbaar als doodslag of moord. Onder omstandigheden kan

Nadere informatie

Samenvatting. Beleid en richtlijnen ten aanzien van beslissingen rond het levenseinde in Nederlandse zorginstellingen

Samenvatting. Beleid en richtlijnen ten aanzien van beslissingen rond het levenseinde in Nederlandse zorginstellingen Beleid en richtlijnen ten aanzien van beslissingen rond het levenseinde in Nederlandse zorginstellingen 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 196 Beleid en richtlijnen

Nadere informatie

Zorgvuldig handelen rond het levenseinde

Zorgvuldig handelen rond het levenseinde Zorgvuldig handelen rond het levenseinde Zo uniek als mensen Moeilijke beslissingen rond de laatste levensfase Met deze folder willen wij u informeren over het levenseindebeleid van Vivantes Zorggroep.

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Langdurig ziekteverzuim is een erkend sociaal-economisch en sociaal-geneeskundig probleem op nationaal en internationaal niveau. Verschillende landen hebben wettelijke maatregelen genomen

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 199

Samenvatting. Samenvatting 199 Samenvatting Samenvatting 199 Goede zorg aan het levenseinde van mensen met een verstandelijke beperking is niet vanzelfsprekend, bijvoorbeeld omdat de verstandelijke beperking mensen belemmert in het

Nadere informatie

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de Regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de Regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek Oordeel: zorgvuldig Samenvatting: Hoogbejaarde patiënte leed aan dementie en kreeg tegelijkertijd met haar echtgenoot euthanasie. Het lijden stond in een medische context en was uitzichtloos en ondraaglijk.

Nadere informatie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Artsenversie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Artsenversie Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek Artsenversie Waarom nadenken en praten over het levenseinde? Misschien denkt uw patiënt wel eens na over zijn levenseinde. In dat laatste deel van zijn leven

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Het beloop van dementie in het verpleeghuis

Het beloop van dementie in het verpleeghuis Home no. 3 Juni 2017 Eerdere edities Verenso.nl Het beloop van dementie in het verpleeghuis Palliatief beleid inzetten vanaf opname? Eefje Sizoo redactie@verenso.nl Het is een zonnige dag deze 10 april.

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Samenvatting 167 Dit proefschrift gaat over patiëntenparticipatie bij medische besluitvorming in de laatste levensfase van oncologie patiënten. Wanneer patiënten niet meer kunnen genezen,

Nadere informatie

van de huidige praktijk, de ontwikkeling van een communicatiemodel en de evaluatie van dit model.

van de huidige praktijk, de ontwikkeling van een communicatiemodel en de evaluatie van dit model. Samenvatting 96 Samenvatting We wisten het al (ze lachte) maar tot dat je het zeker weet, hoop je op een andere verklaring voor zijn problemen, maar het was geen nieuws (mw. J. echtgenoot van Alzheimer

Nadere informatie

Als t leven niet meer zo rooskleurig is Euthanasiewens bij M. Parkinson Rol voor jou als hulpverlener?

Als t leven niet meer zo rooskleurig is Euthanasiewens bij M. Parkinson Rol voor jou als hulpverlener? Als t leven niet meer zo rooskleurig is Euthanasiewens bij M. Parkinson Rol voor jou als hulpverlener? Parkinsonnet jaarcongres 2013 Y.G. van Ingen, specialist ouderengeneeskunde Leerdoelen Wat is euthanasie

Nadere informatie

Conclusies, aanbevelingen en vervolgstappen

Conclusies, aanbevelingen en vervolgstappen De rol van de arts bij het zelfgekozen levenseinde 39 5 Conclusies, aanbevelingen en vervolgstappen In dit hoofdstuk wordt puntsgewijs een opsomming gegeven van de conclusies over de rol, de verantwoordelijkheden,

Nadere informatie

SAMENVATTING INTRODUCTIE

SAMENVATTING INTRODUCTIE SAMENVATTING INTRODUCTIE Zorg rond het levenseinde Wanneer patiënten en hun familie worden geconfronteerd met een levensbedreigende aandoening wordt verbetering van de kwaliteit van leven van de patiënt

Nadere informatie

Dagelijkse activiteiten van ouder wordende echtparen: veranderingen bij achteruitgang van de gezondheid

Dagelijkse activiteiten van ouder wordende echtparen: veranderingen bij achteruitgang van de gezondheid Samenvatting Samenvatting Dagelijkse activiteiten van ouder wordende echtparen: veranderingen bij achteruitgang van de gezondheid In de komende jaren zullen meer echtgenoten samen oud worden en zelfstandig

Nadere informatie

Deze vraagstelling is nader toegespitst op de volgende sub-vragen:

Deze vraagstelling is nader toegespitst op de volgende sub-vragen: Samenvatting Dit proefschrift gaat over ervaringen en leerprocessen in de ontwikkeling van de theorie en praktijk van Moreel Beraad als methode van ethiekondersteuning in de gezondheidszorg. Hoofdstuk

Nadere informatie

Het onderwerp van dit proefschrift is de juridische status en de sociale praktijk van schriftelijke wilsverklaringen in Nederland.

Het onderwerp van dit proefschrift is de juridische status en de sociale praktijk van schriftelijke wilsverklaringen in Nederland. SAMENVATTING Het onderwerp van dit proefschrift is de juridische status en de sociale praktijk van schriftelijke wilsverklaringen in Nederland. De term schriftelijke wilsverklaring verwijst naar een geschreven

Nadere informatie

Onderzoek: Huisartsen over euthanasie bij dementie

Onderzoek: Huisartsen over euthanasie bij dementie 26-2 2016 Onderzoek: Huisartsen over euthanasie bij dementie Huisartsen over euthanasie bij dementie 26 februari 2016 Over dit onderzoek Het online onderzoek is uitgevoerd door de redactie van het EenVandaag

Nadere informatie

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de Regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de Regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek Oordeel: Gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen Samenvatting: Patiënte, een vrouw tussen 90 en 100 jaar, leed aan progressieve geheugen- en oriëntatiestoornissen. Tevens werd een tumor in de

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING In de gezondheidszorg is decubitus nog steeds een veel voorkomend zorgprobleem. Decubitus betekent voor de patiënt pijn en overlast en kan

Nadere informatie

Oordeel: Gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen

Oordeel: Gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen Oordeel: Gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen Samenvatting: Een vrouw met Alzheimer leed ondraaglijk onder cognitieve achteruitgang, fatische, praktische en executieve stoornissen en onder

Nadere informatie

De juridische context van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (Wtl)

De juridische context van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (Wtl) De juridische context van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (Wtl) mr. S.R. Bakker 10 juni 2015 Aanleiding jurisprudentieonderzoek Aflevering Zembla over euthanasie en

Nadere informatie

Inleiding. Wat is euthanasie? Euthanasie bespreekbaar

Inleiding. Wat is euthanasie? Euthanasie bespreekbaar Euthanasie Inleiding Euthanasie, ofwel een verzoek om het leven te beëindigen is misschien wel de meest ingrijpende keuze die mensen kunnen maken. U heeft aangegeven dat u met de afweging tot een dergelijke

Nadere informatie

Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën

Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën Pagina 1 Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën Je gaat een profielwerkstuk maken. Dan is euthanasie een goed onderwerp. Het is misschien niet iets waar je dagelijks over praat of aan denkt, maar

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Eerste richtlijnen voor het omgaan met euthanasie vragen van cliënten en hun families die bij Geriant in behandeling zijn

Eerste richtlijnen voor het omgaan met euthanasie vragen van cliënten en hun families die bij Geriant in behandeling zijn Eerste richtlijnen voor het omgaan met euthanasie vragen van cliënten en hun families die bij Geriant in behandeling zijn Praat erover: 1. Je hoeft niet alles te weten of te begrijpen over euthanasie bij

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Summary in Dutch) Het managen van weerstand van consumenten tegen innovaties

Nederlandse samenvatting (Summary in Dutch) Het managen van weerstand van consumenten tegen innovaties Nederlandse samenvatting (Summary in Dutch) Het managen van weerstand van consumenten tegen innovaties De afgelopen decennia zijn er veel nieuwe technologische producten en diensten geïntroduceerd op de

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG. Datum 9 maart 2017 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG. Datum 9 maart 2017 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Dag van de Dementiezorg 2016 Palliatieve zorg bij dementie

Dag van de Dementiezorg 2016 Palliatieve zorg bij dementie Dag van de Dementiezorg 2016 Palliatieve zorg bij dementie Workshop Paul Vogelaar, verpleegkundig expert palliatieve zorg en pijn Lux Nova, palliatieve zorg & training 2 Work-shoppen 3 Dementie Combinatie

Nadere informatie

Zorg bij dementie: Altijd palliatieve zorg? Prof. dr. Cees Hertogh. 15 januari Ouderengeneeskunde & Ethiek van de zorg

Zorg bij dementie: Altijd palliatieve zorg? Prof. dr. Cees Hertogh. 15 januari Ouderengeneeskunde & Ethiek van de zorg Zorg bij dementie: Altijd palliatieve zorg? Prof. dr. Cees Hertogh 15 januari 2013 Ouderengeneeskunde & Ethiek van de zorg Reis naar het ongerijmde Ignatieff: reis naar het ongerijmde Mysterieuze ziekte:

Nadere informatie

Agenda. Levenseinde: keuzes, wil, wet en praktijk t.b.v. Parkinsoncafé Rosmalen. Wetten. Keuzes aan het einde van het leven

Agenda. Levenseinde: keuzes, wil, wet en praktijk t.b.v. Parkinsoncafé Rosmalen. Wetten. Keuzes aan het einde van het leven Levenseinde: keuzes, wil, wet en praktijk t.b.v. Parkinsoncafé Rosmalen Jannie Willemsen Medewerker Presentatiedienst Agenda Wetten en patiëntenrechten Keuzes aan het einde van het leven NVVE en Wilsverklaringen

Nadere informatie

Euthanasie en hulp bij zelfdoding vallen beiden onder de euthanasiewet.

Euthanasie en hulp bij zelfdoding vallen beiden onder de euthanasiewet. 00 Euthanasie 1 Inleiding Euthanasie of actieve levensbeëindiging is in dit ziekenhuis bespreekbaar en wordt serieus benaderd. Euthanasie is een onderwerp waar mensen heel verschillend over kunnen denken.

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting In dit proefschrift wordt verslag gedaan van onderzoek naar de laatste levensfase bij patiënten met dementie in een instelling voor langdurige zorg (verpleeghuis en verzorgingshuis). Het proefschrift bestaan

Nadere informatie

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg Samenvatting Palliatieve zorg is de zorg voor mensen waarbij genezing niet meer mogelijk is. Het doel van palliatieve zorg is niet om het leven te verlengen of de dood te bespoedigen maar om een zo hoog

Nadere informatie

Ruimte en grenzen bij euthanasie. Eric van Wijlick beleidsadviseur

Ruimte en grenzen bij euthanasie. Eric van Wijlick beleidsadviseur Ruimte en grenzen bij euthanasie Eric van Wijlick beleidsadviseur Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (1) Hoofdstuk II Zorgvuldigheidseisen Artikel 2 1. De zorgvuldigheidseisen,

Nadere informatie

Informatie over euthanasie

Informatie over euthanasie Informatie over euthanasie Inleiding Euthanasie is een onderwerp waar mensen heel verschillend over kunnen denken. Wat u van euthanasie vindt, hangt onder meer af van uw (religieuze) achtergrond, opvoeding,

Nadere informatie

Samenvatting. april 2006

Samenvatting. april 2006 Samenvatting Alzheimer Nederland spant zich in om de zorg voor mensen met dementie en hun familieleden te verbeteren. Het streven is de zorg in de regio beter af te stemmen op mensen met dementie en degenen

Nadere informatie

Oordeel: gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen

Oordeel: gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen Oordeel: gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen Inhoudsindicatie: Op basis van art.2 lid 2 WTL vervangt de schriftelijke wilsverklaring een mondeling verzoek; evidente uitingen van lijdensdruk;

Nadere informatie

Samenvatting Westerman_v3.indd 111 Westerman an v3.in _v3.indd dd 11 111 18-07-2007 13:01 8-07-2007 13:01:1 :12

Samenvatting Westerman_v3.indd 111 Westerman an v3.in _v3.indd dd 11 111 18-07-2007 13:01 8-07-2007 13:01:1 :12 Westerman_v3.indd Westerman an_v3.indd v3.indd 111 111 18-07-2007 8-07-2007 13:01 13:01:1 :12 2 112 In de klinische praktijk en met name in de palliatieve geneeskunde wordt kwaliteit van leven als een

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

Palliatieve Zorg. Onderdeel: Kwalitatief onderzoek. Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2

Palliatieve Zorg. Onderdeel: Kwalitatief onderzoek. Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2 Palliatieve Zorg Onderdeel: Kwalitatief onderzoek Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2 Inhoudsopgave Inleiding Blz 2 Zoekstrategie Blz 3 Kwaliteitseisen van Cox et al, 2005 Blz 3 Kritisch

Nadere informatie

Ouderen, naasten en probleemgedrag

Ouderen, naasten en probleemgedrag Ouderen, naasten en probleemgedrag Omgaan met gedragsveranderingen in de ouderenzorg Dr. Dorothea Touwen Ethiek en Recht LUMC 11 JANUARI 2016 Hannie en Henk 1 Filmfragment 1 2 Hannie en Henk nabespreken

Nadere informatie

Medische beslissingen aan het einde van het leven: een belangrijk gespreksonderwerp. Rozemarijn van Bruchem-Visser Internist ouderengeneeskunde

Medische beslissingen aan het einde van het leven: een belangrijk gespreksonderwerp. Rozemarijn van Bruchem-Visser Internist ouderengeneeskunde Medische beslissingen aan het einde van het leven: een belangrijk gespreksonderwerp Rozemarijn van Bruchem-Visser Internist ouderengeneeskunde Wat zegt de wet? Belangrijkste argument is wilsbekwaamheid

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting amenvatting Het aantal mensen met dementie neemt toe. De huisarts speelt een sleutelrol in het (h)erkennen van signalen die op dementie kunnen wijzen en hiermee in het stellen van de diagnose dementie,

Nadere informatie

Aanvulling op Methoden

Aanvulling op Methoden Deze aanvullende informatie is zoals aangeleverd door de auteurs; ze is niet inhoudelijk of taalkundig bewerkt door het Tijdschrift. Dit document bevat aanvullende informatie bij het artikel met de titel:"euthanasieverklaringen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Summary in Dutch)

Nederlandse samenvatting (Summary in Dutch) Nederlandse samenvatting (Summary in Dutch) 159 Ouders spelen een cruciale rol in het ondersteunen van participatie van kinderen [1]. Participatie, door de Wereldgezondheidsorganisatie gedefinieerd als

Nadere informatie

Ethische kwesties. bij de Zorgboog. Behandeling en zelfbeschikking. Wat betekent dit voor u?

Ethische kwesties. bij de Zorgboog. Behandeling en zelfbeschikking. Wat betekent dit voor u? Ethische kwesties bij de Zorgboog In deze folder leest u over een aantal levensaspecten die een rol kunnen spelen bij uw behandeling, verzorging en verpleging binnen de Zorgboog. Het gaat hierbij om vragen

Nadere informatie

Aandachtsklachten en aandachtsstoornissen worden geobserveerd in verschillende volwassen

Aandachtsklachten en aandachtsstoornissen worden geobserveerd in verschillende volwassen SAMENVATTING Aandachtsklachten en aandachtsstoornissen worden geobserveerd in verschillende volwassen klinische populaties, waaronder ook de Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (ADHD). Ook al wordt

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Dementie Inzicht. Omgaan met de veranderingen bij mensen met dementie

Dementie Inzicht. Omgaan met de veranderingen bij mensen met dementie Dementie Inzicht Omgaan met de veranderingen bij mensen met dementie Colofon 2015 SAAM Uitgeverij, Hillegom Auteurs M. A. van der Ploeg A. J. de Mooij Illustraties E. E. ten Haaf Vormgeving Design4Media,

Nadere informatie

Dementie, regeren is vooruit zien. R. Dingenouts, specialist ouderengeneeskunde

Dementie, regeren is vooruit zien. R. Dingenouts, specialist ouderengeneeskunde Dementie, regeren is vooruit zien R. Dingenouts, specialist ouderengeneeskunde Dementie Dementie is een dodelijke hersenziekte Dementie = zijn geest verliezen 10 % van de bevolking ouder dan 65 jaar heeft

Nadere informatie

Scen. Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen

Scen. Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen Scen Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen inhoud Inleiding Getallen Zorgvuldigheidscriteria Valkuilen Euthanasie versus palliatieve sedatie De scenarts S: staat voor steun: informatie,

Nadere informatie

Titel kopje. Belofte maakt niet altijd schuld

Titel kopje. Belofte maakt niet altijd schuld Titel kopje Belofte maakt niet altijd schuld Inhoud 1. Aanleiding 2. In coma geen lijden 3. Bewustzijn en GCS 4. 2 situaties en 2 redeneringen 5. Bewustzijnsverlaging naar oorzaak 6. Belofte van de arts

Nadere informatie

29 800 XVI Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI) voor het jaar 2005

29 800 XVI Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI) voor het jaar 2005 vra2005vws-10 29 800 XVI Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI) voor het jaar 2005 VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG Vastgesteld... 2005

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dit proefschrift gaat over de invloed van inductieprogramma s op het welbevinden en de professionele ontwikkeling van beginnende docenten, en welke specifieke kenmerken van inductieprogramma s daarvoor

Nadere informatie

WAT PLAN JE ZOAL IN JE LEVEN?

WAT PLAN JE ZOAL IN JE LEVEN? CONCRETE ZORGPLANNING WAT PLAN JE ZOAL IN JE LEVEN? 1 ZORGZAME ZORG OP MEERDERE DOMEINEN OMTRENT MEDISCHE ZORGEN 3 OMTRENT HET BLIJVEN WONEN ALS JE EEN DAGJE OUDER WORDT DE KINDEREN NIET KORTBIJ WONEN

Nadere informatie

LoopbaanIndicator. Voor een duurzame loopbaanplanning

LoopbaanIndicator. Voor een duurzame loopbaanplanning LoopbaanIndicator Voor een duurzame loopbaanplanning 1. Inleiding LoopbaanIndicator wordt ingezet om alle relevante waarden rondom menselijke inzetbaarheid gestructureerd en genormeerd in kaart te brengen,

Nadere informatie

Voorafgaande zorgplanning en wilsverklaringen. Christophe Lemmens Advocaat Dewallens & partners Gastprofessor UAntwerpen

Voorafgaande zorgplanning en wilsverklaringen. Christophe Lemmens Advocaat Dewallens & partners Gastprofessor UAntwerpen Voorafgaande zorgplanning en wilsverklaringen Christophe Lemmens Advocaat Dewallens & partners Gastprofessor UAntwerpen 1 Overzicht Begrippenkader Positieve wilsverklaring Euthanasieverklaring Negatieve

Nadere informatie

Grenzen aan euthanasie. drs. Eric van Wijlick beleidsadviseur

Grenzen aan euthanasie. drs. Eric van Wijlick beleidsadviseur Grenzen aan euthanasie drs. Eric van Wijlick beleidsadviseur euthanasiewens in schriftelijke verklaring vastgelegd en besproken. Plotseling verslechterde de toestand. Omdat de huisarts niet bereikbaar

Nadere informatie

Advance Care Planning bij chronisch orgaanfalen: praat voor het te laat is!

Advance Care Planning bij chronisch orgaanfalen: praat voor het te laat is! Advance Care Planning bij chronisch orgaanfalen: praat voor het te laat is! Carmen Houben MSc. Wetenschappelijk onderzoeker Medisch Psycholoog 24 november 2015 Chronische ziekten - 1900: overlijden door

Nadere informatie

Kwaliteitsvol praktijkvoeren OLA Het klinisch consult. Centrum voor Biomedische Ethiek en Recht KU Leuven

Kwaliteitsvol praktijkvoeren OLA Het klinisch consult. Centrum voor Biomedische Ethiek en Recht KU Leuven Kwaliteitsvol praktijkvoeren OLA Het klinisch consult Centrum voor Biomedische Ethiek en Recht KU Leuven Medische ethiek van theorie naar praktijk Eerste semester Modellen en methoden in medische ethiek

Nadere informatie

Basisscholing Palliatieve Zorg voor artsen 2 november 2006 Nationaal Congres Palliatieve Zorg Sasja Mulder Onderwijs in palliatieve zorg in de medische specialisten opleiding 2001 2003 COPZ project ontwikkeling

Nadere informatie

Oordeel: Niet gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen

Oordeel: Niet gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen Oordeel: Niet gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen Samenvatting: De arts reikte patiënt een drank aan met 400 mg fenobarbital. Na inname overleed patiënt niet en bleef hij wakker. Conform afspraak

Nadere informatie

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie betreffende de melding van hulp bij zelfdoding

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie betreffende de melding van hulp bij zelfdoding Oordeel: zorgvuldig Samenvatting: Na jaren van klachten werd bij patiënte, een vrouw van 70-80 jaar, een beginnende dementie vastgesteld. Het laatste jaar voor overlijden ging zij steeds verder achteruit.

Nadere informatie

Vragenlijst. KOPPEL-studie: Kennis en Opvattingen van Publiek en Professionals over Einde Leven beslissingen

Vragenlijst. KOPPEL-studie: Kennis en Opvattingen van Publiek en Professionals over Einde Leven beslissingen Vragenlijst KOPPEL-studie: Kennis en Opvattingen van Publiek en Professionals over Einde Leven beslissingen 2 Inleiding op de vragenlijst Deze vragenlijst is onderdeel van een onderzoek naar medische beslissingen

Nadere informatie

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van 9 Samenvatting 173 174 9 Samenvatting Kanker is een veel voorkomende ziekte. In 2003 werd in Nederland bij meer dan 72.000 mensen kanker vastgesteld. Geschat wordt dat het hier in 9.000 gevallen om mensen

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II Opgave 2 Religie in een wetenschappelijk universum 6 maximumscore 4 twee redenen om gevoel niet te volgen met betrekking tot ethiek voor Kant: a) rationaliteit van de categorische imperatief en b) afzien

Nadere informatie

Help mij voordat ik het vergeet

Help mij voordat ik het vergeet Susan Bosman-Graafmans 1 Help mij voordat ik het vergeet Levensbeëindiging op verzoek bij het dementiesyndroom Opinie Ik wil euthanasie als blijkt dat ik dementie heb. Dit is wat een cliënt tegen mij zegt

Nadere informatie

dasfwefsdfwefwef Euthanasie

dasfwefsdfwefwef Euthanasie Euthanasie Inleiding Euthanasie, ofwel een verzoek om het leven te beëindigen, is misschien wel de meest ingrijpende keuze die mensen kunnen maken. U heeft aangegeven dat u met de afweging tot een dergelijke

Nadere informatie

Gefaseerde Tijdigheid

Gefaseerde Tijdigheid Gefaseerde Tijdigheid Marc Eyck, huisarts Gezondheidscentrum Neerbeek Consulent Palliatieve Zorg Hoofd Beleid NHG Belangenverstrengeling Geen Op tijd en proactief bespreken keuzes laatste levensfase Deze

Nadere informatie

Samenvatting. Het behandelbaarheidscriterium in de WBO

Samenvatting. Het behandelbaarheidscriterium in de WBO Samenvatting De Staatssecretaris van VWS heeft de Gezondheidsraad gevraagd om een verkenning van mogelijke problemen bij de interpretatie van het begrip (niet-)- behandelbaar in een tweetal wetten op het

Nadere informatie

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Toelichting (leidraad) bij de wijze waarop tekst is afgedrukt: CAPS Vet Normaal Cursief aanduiding van onderdelen de vraag zo stellen aspecten die

Nadere informatie

Het ICF schema ziet er als volgt uit. (Schema uit hoofdtekst hier opnemen)

Het ICF schema ziet er als volgt uit. (Schema uit hoofdtekst hier opnemen) 1 International Classification of Functioning, Disability and Health Het ICF-Schema ICF staat voor; International Classification of Functioning, Disability and Health. Het ICF-schema biedt een internationaal

Nadere informatie

S De afgelopen decennia is het aantal mensen met kanker toegenomen, maar is tevens veel vooruitgang geboekt op het gebied van vroegdiagnostiek en behandeling van kanker. Hiermee is de kans op genezing

Nadere informatie

afgelopen jaren beweren vele professionele organisaties specifieke human resource (HR)

afgelopen jaren beweren vele professionele organisaties specifieke human resource (HR) Nederlandse Samenvatting Welke mensen bekleden de top posities van professionele organisaties? In Nederland, net zoals in veel andere westerse landen, klinkt waarschijnlijk het antwoord op deze vraag ongeveer

Nadere informatie

Wat deze uitgangspunten betekenen voor behandeling en verzorging in de laatste levensfase, wordt in het navolgende omschreven.

Wat deze uitgangspunten betekenen voor behandeling en verzorging in de laatste levensfase, wordt in het navolgende omschreven. Medisch Beleid Medisch ethisch beleid De waardigheid van de mens en de kwaliteit van leven staan centraal in de zorg van De Blije Borgh. Zo ook in de zorg tijdens de laatste levensfase van onze bewoners

Nadere informatie

Voorafgaande zorgplanning en omgaan met het levenseinde informatie voor patiënten

Voorafgaande zorgplanning en omgaan met het levenseinde informatie voor patiënten Voorafgaande zorgplanning en omgaan met het levenseinde informatie voor patiënten 2 Wilsverklaring en levenseinde Stilstaan bij je levenseinde is nooit gemakkelijk. Toch kan het zinvol zijn erover na te

Nadere informatie

Dutch Summary Acknowledgements Curriculum Vitae

Dutch Summary Acknowledgements Curriculum Vitae Dutch Summary Acknowledgements Curriculum Vitae 184 Welbevinden en hoofdpijn bij adolescenten: de rol van zelfregulatie In dit proefschrift is de rol van zelfregulatie processen voor het welbevinden van

Nadere informatie

Het levenseinde teruggeven aan de mensen

Het levenseinde teruggeven aan de mensen Het levenseinde teruggeven aan de mensen Manu Keirse Hoogleraar, Faculteit der Geneeskunde KU Leuven Ondervoorzitter Federatie Palliatieve Zorg Vlaanderen Sterven is zo oud als de mensheid Het levenseinde

Nadere informatie

Evidence based nursing: wat is dat?

Evidence based nursing: wat is dat? Evidence based nursing: wat is dat? Sandra Beurskens Lector kenniskring autonomie en participatie van mensen met een chronische ziekte Kenniskring autonomie en participatie EBN in de praktijk: veel vragen

Nadere informatie

Samenvatting. Inleiding

Samenvatting. Inleiding Inleiding Overgewicht en obesitas bij kinderen is een serieus volksgezondheidsprobleem. Het wordt veroorzaakt door een complex geheel van onderling samenhangende persoonlijke, sociale en omgevingsfactoren.

Nadere informatie

HOOFDSTUK 1: INLEIDING

HOOFDSTUK 1: INLEIDING 168 Samenvatting 169 HOOFDSTUK 1: INLEIDING Bij circa 13.5% van de ouderen komen depressieve klachten voor. Met de term depressieve klachten worden klachten bedoeld die klinisch relevant zijn, maar niet

Nadere informatie

Beleving en ondersteuningsnood van oudere kankerpatiënten en hun familieleden:

Beleving en ondersteuningsnood van oudere kankerpatiënten en hun familieleden: Beleving en ondersteuningsnood van oudere kankerpatiënten en hun familieleden: Aanbevelingen voor de zorgpraktijk Sprekers: Cynthia Senden & Tina Vandecasteele Onderzoeksteam: Tina Vandecasteele, Evy Vandenberghe,

Nadere informatie

Angststoornis bij ouderen

Angststoornis bij ouderen Angst bij besluitvorming Dr. Saskia Teunisse klinisch psycholoog, klinisch neuropsycholoog GERION & Amstelring Angststoornis bij ouderen Nederlands Kenniscentrum Ouderenpsychiatrie: Méést voorkomende psychiatrische

Nadere informatie