SAMENVATTING INTRODUCTIE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "SAMENVATTING INTRODUCTIE"

Transcriptie

1 SAMENVATTING INTRODUCTIE Zorg rond het levenseinde Wanneer patiënten en hun familie worden geconfronteerd met een levensbedreigende aandoening wordt verbetering van de kwaliteit van leven van de patiënt en hun familie een belangrijk doel binnen de zorg. Zorg rond het levenseinde is, specifiek voor ouderen, van maatschappelijk belang aangezien ouderen doorgaans meerdere medische problemen ondervinden. Als gevolg van de vergrijzing van de bevolking leven mensen langer met chronische aandoeningen. Dit resulteert in een toegenomen behoefte aan zorg voor een lange periode, en in het bijzonder in een toegenomen behoefte aan complexe zorg rond het levenseinde. Wensen betreft wel of niet behandelen Het bespreken van medische behandelbeslissingen rond het levenseinde richt zich vooral op mensen met chronische aandoening(en), die in het algemeen voor een langere periode van tijd zorg ontvangen. De bijbehorende langere periode van zorg vergroot de mogelijkheden van vroegtijdige zorgplanning en communicatie over wensen in beslissingen over (wel of geen) behandeling. Mensen kunnen al ideeën hebben over hun wensen rond het levenseinde voordat ze ziek zijn, of deze ideeën later ontwikkelen. Belangrijke beslissingen rond het levenseinde betreffen de aard van medische zorg en de mate van zorg die een persoon wenst te ontvangen, bijvoorbeeld met betrekking tot kunstmatige beademing, reanimatie, toediening van antibiotica, of kunstmatige toediening van voeding en vocht. Wilsverklaringen Om wensen omtrent behandelbeslissingen bekend te maken, kan men wensen neerschrijven in een wilsverklaring; een schriftelijke verklaring waarin men wensen betreft beslissingen rond het levenseinde of een gevolmachtigde kan benoemen. Een wilsverklaring kan uitspraken bevatten over het ontvangen of weigeren van behandelingen aan het einde van het leven, of een persoon benoemen die beslissingen zal nemen voor de patiënt in kwestie. In Nederland worden door de volgende twee organisaties de meest voorkomende wilsverklaringen uitgegeven: de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE) en Nederlandse Patiënten Vereniging met een christelijke achtergrond (NPV). Aangezien de kwaliteit van leven en wensen van een patiënt de primaire focus zijn in de zorg rond het levenseinde, kunnen wilsverklaringen een rol spelen bij beslissingen rond het levenseinde. S Samenvatting 137

2 DOELSTELLING VAN HET PROEFSCHRIFT Het uitgangspunt van dit proefschrift was het onderzoeken van de zorg rond het levenseinde, en (niet)behandelbeslissingen, die mogelijk het leven van ouderen beïnvloeden gedurende de laatste drie levensmaanden. Daarnaast werd er in dit proefschrift een specifieke focus gelegd op de rol van wilsverklaringen. De conclusies in dit proefschrift zijn gebaseerd op verschillende gegevensbronnen. De resultaten in hoofdstuk 2, 4, 5 en 6 zijn gebaseerd op retrospectieve beschrijvingen van naasten over overleden cohort deelnemers. Deze gegevens zijn afkomstig uit een steekproef representatief voor ouderen in Nederland (Longitudinal Aging Study Amsterdam (LASA), n = 168) en een steekproef representatief voor ouderen die een wilsverklaring hadden geformuleerd (Advance Directive Cohort (ADC), n = 184), die zijn overleden in het jaar Daarnaast bevat hoofdstuk 2 een vergelijking van retrospectieve rapportages van naasten over overleden cohort deelnemers van een steekproef van Nederlandse ouderen tien jaar geleden, die overleden in de periode , en een steekproef van Nederlandse ouderen die overleden in (beiden vanuit LASA, benoemd als steekproef 2000 en 2010; steekproef 2000, n = 270). De resultaten in hoofdstuk 3 zijn gebaseerd op een cross-sectionele steekproef van de Nederlandse bevolking (Consumenten Panel, NIVEL, alle leeftijden, n = 1402) en van mensen die een wilsverklaring hadden geformuleerd (alle leeftijden; NVVE n = 5561, en NPV n = 1037). BELANGRIJKSTE BEVINDINGEN ZORG ROND HET LEVENSEINDE Hoofdstuk 2. Zorg rond het levenseinde: zijn er veranderingen in het afgelopen decennium betreft de zorg en transfers rond het levenseinde van ouderen in hun laatste drie levensmaanden In het afgelopen decennium ( ) is de zorg die ouderen gedurende de laatste drie levensmaanden ontvangen veranderd in de vorm van een toename in formele thuiszorg, of een combinatie van formele en informele thuiszorg. In zowel de steekproef in 2000 als in de steekproef in 2010 werd de helft van de Nederlandse ouderen een of meerdere malen naar een andere zorgsetting overgeplaatst gedurende de laatste drie levensmaanden. De plaats van overlijden en het percentage van mensen dat thuis overlijdt veranderde niet gedurende de periode van tien jaar; alleen werd er een kleine, maar statistisch significante daling gevonden van het aantal mensen dat overleed in het ziekenhuis (steekproef in %, steekproef in %,). Ongeacht het jaar van onderzoek, hadden ouderen die informele thuiszorg ontvingen een hogere kans om te worden opgenomen in het ziekenhuis tot aan het overlijden (OR 2,3), dan mensen die in een zorginstelling verbleven (verpleeg- of verzorgingshuis). 138 Samenvatting

3 Hoofdstuk 3. Zorg rond het levenseinde: wat vinden mensen belangrijk in een goed stervensproces Met betrekking tot wat mensen wensen aangaande het proces rond hun levenseinde (alle leeftijden; Nederlandse bevolking en mensen die een wilsverklaring hadden geformuleerd van de NVVE en NPV), rapporteerde een meerderheid van de mensen uit alle groepen dat ze hopen waardig te sterven (Nederlandse bevolking 94%, NVVE 97%, NPV 92%), afscheid te kunnen nemen van dierbaren (Nederlandse bevolking 94%, NVVE 89%, NPV 94%), en te kunnen beslissen over de behandelingen die ze wel of niet willen ontvangen (Nederlandse bevolking 92%, 99% NVVE, NPV 91%). De wensen varieerde daarentegen voornamelijk met betrekking tot het belang van de mogelijkheid om voor zichzelf te kunnen beslissen over het exacte moment van overlijden: voor de NVVE-leden was dit zeer belangrijk en voor de NPV-leden was dit het minst belangrijk (Nederlandse bevolking 50%, 85% NVVE, NPV 5%). In een multivariate analyse bleken leeftijd en religie geassocieerd te zijn met wensen. Opmerkelijk was dat een goede of slechte ervaring met het overlijden van een dierbare niet geassocieerd was met hun wensen betreft een goed overlijdensproces. Van de Nederlandse bevolking had 73% een goede ervaring met het overlijden van een dierbare, terwijl 31% een slechte ervaring had gehad met het overlijden van een dierbare. Uit hoofdstuk 3 kwam naar voren dat een goede ervaring met het overlijden van een dierbare voornamelijk werd beïnvloed door psychische of psychosociale factoren (bijvoorbeeld vreedzaam sterven, afscheid kunnen nemen van dierbaren). Een slechte ervaring werd voornamelijk beïnvloed door fysieke en communicatieve factoren (bijvoorbeeld slechte besluitvorming en coördinatie van zorg door zorgprofessionals). Hoofdstuk 4. Zorg rond het levenseinde: hoeveel mensen ervaren limitaties in wilsbekwaamheid gedurende hun laatste drie levensmaanden en hoe beïnvloedt een verminderde wilsbekwaamheid de tevredenheid met en communicatie over zorg Wilsonbekwaamheid Een maand voor het overlijden had 27% van de LASA steekproef verminderde wilsbekwaamheid. Dit percentage steeg naar 67% voor ouderen die wilsonbekwaam werden in de laatste week voor het overlijden. Wilsonbekwaamheid welke zich gedurende een week of korter voor het overlijden ontwikkelde was vooral toe te schrijven aan een verminderd bewustzijn of coma, en wilsonbekwaamheid meer dan een week voor het overlijden was voornamelijk te wijten aan dementie. Ouderen die wilsbekwaam bleven tot het overlijden stierven significant vaker aan hart-en vaatziekten dan aan andere diagnoses. Wilsonbekwaamheid en communicatie over zorg Voor de meerderheid van de ouderen was, volgens de nabestaanden, de ontvangen zorg over het algemeen in overeenstemming met de wensen van de patiënt, hoewel voor ouderen die langer dan een week voor het overlijden wilsonbekwaam waren dit minder vaak het geval was. Het merendeel van de naasten waren tevreden over de communicatie S Samenvatting 139

4 tussen de arts, de patiënt en henzelf, onafhankelijk van de wilsbekwaamheid van de patiënt. Zelfs als patiënten wilsonbekwaam waren, werd er door de arts vaak gecommuniceerd over de behandelbeslissingen met de patiënt en eveneens met familieleden (58% communicatie met zowel de wilsonbekwame patiënt en naasten). Ook wanneer een patiënt volledig wilsbekwaam was, werd er door de arts ook regelmatig met de familieleden gecommuniceerd over de behandelbeslsissingen (56% communicatie met zowel de wilsbekwame patiënt en naasten). Wilsbekwaamheid en de rol van wilsverklaringen De meeste naasten van wilsonbekwame ouderen met een wilsverklaring vonden de communicatie over wilsverklaringen goed, ongeacht de duur van wilsonbekwaamheid. Van mensen met een wilsverklaring gaf een kleine meerderheid aan dat de wilsverklaring van invloed was geweest op de besluitvorming. Tenslotte werden er geen verschillen gevonden in de rol van de naaste en de tevredenheid over deze rol tussen mensen met en zonder een volmachtverklaring. BESLISSINGEN BETREFT WEL OF NIET BEHANDELEN Hoofdstuk 5. Beslissingen betreft wel of niet behandelen: wat zijn de wensen van ouderen betreft het wel of niet afzien van behandelen en worden deze wensen besproken gedurende hun laatste drie levensmaanden Terwijl slechts 16% van de ouderen in Nederland (steekproef LASA) een wilsverklaring had, gaf een substantieel deel van deze steekproef aan specifieke voorkeuren te hebben betreft het al dan niet afzien van reanimeren (42%), kunstmatige toediening van vocht en voeding (26%), antibiotica (41%) en kunstmatige beademing (30%). (Bespreken van) wensen en de rol van wilsverklaringen Van de ouderen in Nederland die een specifieke voorkeur hadden voor reanimatie of levensverlengende behandelingen (kunstmatige toediening van vocht en voeding, antibiotica en/of kunstmatige beademing), had minder dan de helft deze voorkeuren besproken met hun arts (41% voor reanimatie, 36% voor een of meer levensverlengende behandelingen). Dit gold ook voor het bespreken van de wensen van de patiënt door de familieleden met de arts. In het algemeen kwam naar voren dat voor mensen zonder een wilsverklaring, de voorkeuren betreft de vier behandelingen drie maanden voor het overlijden vaker onbekend waren bij de naasten (46 tot 60%), dan bij ouderen met een wilsverklaring (14 tot 29%). Het geformuleerd hebben van een wilsverklaring was de belangrijkste factor die geassocieerd was met het niet willen ontvangen van de vier onderzochte behandelingen. Zowel ouderen met als ouderen zonder wilsverklaring wilden vaker behandeld worden met antibiotica, in vergelijking met de andere potentieel levensverlengende behandelingen. Samen met de wens tot geen behandeling, was het hebben van een wilsverklaring de belangrijkste factor die geassocieerd was met het bespreken van wensen met de arts. 140 Samenvatting

5 Veranderingen in wensen gedurende de laatste drie levensmaanden De potentiële veranderingen in wensen, bijvoorbeeld door een verandering in de gezondheid, wordt in eerdere onderzoeken benoemd als een bedreiging voor de validiteit van wilsverklaringen. Echter, voor 82 tot 90% van de ouderen met en zonder wilsverklaring, veranderden de wensen niet tijdens de laatste drie levensmaanden, zoals benoemd door de naaste. En áls de wensen veranderden, was dit in het algemeen van het willen ontvangen van de behandeling naar een neutrale mening of het niet willen ontvangen van de behandeling. Hoofdstuk 6. Beslissingen betreft wel of niet behandelen: wat zijn de wensen van ouderen en welke behandelbeslissingen zijn uiteindelijk genomen betreft wel of niet behandelen tijdens hun laatste drie levensmaanden Beslissingen betreft wel of niet behandelen Voor een meerderheid van de ouderen die in een situatie kwamen dat een daadwerkelijke behandelbeslissing genomen moest worden, en die de voorkeur hadden voor het wel uitvoeren van de behandeling, werd deze wens opgevolgd (88% - 100% voor de verschillende situaties; reanimatie (n=2/2), kunstmatige toediening van voeding en vocht (n=23/26), antibiotica (n=33/38), kunstmatige beademing (n=23/24)). In slechts ongeveer de helft van de ouderen die de voorkeur hadden dat van een behandeling moest worden afgezien, werd deze wens opgevolgd (reanimatie (n=6/13), kunstmatige toediening van voeding en vocht (n=11/18), antibiotica (n=3/5)), behalve voor kunstmatige beademing (n=1/8, 12% in congruentie met wens). Bekend maken van wensen betreft wel of niet behandelen Ouderen waarvan de wens bekend was dat ze wilden afzien van behandeling, hadden een veel hogere kans dat er daadwerkelijk van de behandeling werd afgezien (OR 6,3), in vergelijking met ouderen waarvan geen voorkeur bekend was. Ouderen waarvan de wens bekend was dat ze de behandeling wilden starten, hadden een veel lagere kans dat van de behandeling werd afgezien (OR 0,28), in vergelijking met ouderen waarvan geen wens bekend was. S Samenvatting 141

6 DISCUSSIE Afsluitend worden in hoofdstuk 7 de belangrijkste bevindingen en conclusies van dit proefschrift besproken betreft de zorg rond het levenseinde van ouderen in hun laatste drie levensmaanden. Daarnaast worden in dit hoofdstuk de methodologische aspecten van deze studie besproken en enkele suggesties gedaan betreft het verder ontwikkelen van beleid en toekomstig onderzoek. Zo komen bijvoorbeeld de volgende zes algemene punten voort uit de bevindingen, en deze punten zouden in beleid en in de praktijk van het traject van zorg rond het levenseinde in acht genomen kunnen worden: 1. Voor een substantiële groep ouderen zijn de wensen betreft levenseindezorg en beslissingen rondom het wel of niet behandelen onbekend bij de naasten. 2. Daarbij besprak de meerderheid van deze ouderen hun wensen betreft het levenseinde niet met hun arts in de laatste drie maanden van hun leven. 3. Het bekend maken van de wensen aan de artsen kan effect hebben op de uiteindelijke behandelbeslissing, en derhalve kan het bespreken van wensen nuttig zijn, aangezien het de kans verhoogd dat de uiteindelijke behandelbeslissing in overeenkomst is met de wensen. 4. In de praktijk zouden artsen, patiënten en naasten elkaar kunnen stimuleren om een actieve discussie van de wensen te initiëren betreft de zorg rond het levenseinde en behandelbeslissingen. 5. Wilsverklaringen lijken het bewustzijn over en de discussie van wensen te stimuleren, en zodoende kunnen wilsverklaringen de uiteindelijke behandelbeslissing(en) beïnvloeden. 6. De arts, patiënt en naasten hebben allen een individuele rol in het traject van zorg rond het levenseinde, en in hoofdstuk 7 worden enkele suggesties gedaan betreft ieders individuele rol. 142 Samenvatting

Deel één Ȃ communicatie over het levenseinde in Europa: een vergelijkend onderzoek.

Deel één Ȃ communicatie over het levenseinde in Europa: een vergelijkend onderzoek. Samenvatting 204 De ethische grondslag om patiënten te betrekken bij beslissingen over de medische behandelingen aan hun levenseinde wordt in Europa in toenemende mate erkend, net als de voordelen van

Nadere informatie

Wat zou jij willen? Voor je dierbaren? Voor jezelf?

Wat zou jij willen? Voor je dierbaren? Voor jezelf? 21 juni 2016 Franca Horstink; Specialist Ouderen Geneeskunde, SCEN arts Laetitia Schillemans;Gespecialiseerd verpleegkundige oncologie en palliatieve zorg Beide Consulent; Palliatie Team Midden Nederland

Nadere informatie

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM???

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM??? Ik wil niet leven zoals een plant Als ik mijn familie niet meer ken, wil ik liever dood Ik wil niet afzien! Mijn broer denkt zus, en ik zo, wat moeten we nu doen? Hebben wij nu wel de juiste keuzes gemaakt?

Nadere informatie

Zorg en behandeling rondom het levenseinde. Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie

Zorg en behandeling rondom het levenseinde. Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie Zorg en behandeling rondom het levenseinde Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie Inleiding In deze folder kunt u het beleid van de Frankelandgroep

Nadere informatie

Advance Care Planning in België

Advance Care Planning in België Scientific Institute of Public Health Advance Care Planning in België een studie via de Belgische Huisartsenpeilpraktijken Koen Meeussen -Zorg rond het Levenseinde - VUB Doelstelling Senti-Melc Methode

Nadere informatie

Wat deze uitgangspunten betekenen voor behandeling en verzorging in de laatste levensfase, wordt in het navolgende omschreven.

Wat deze uitgangspunten betekenen voor behandeling en verzorging in de laatste levensfase, wordt in het navolgende omschreven. Medisch Beleid Medisch ethisch beleid De waardigheid van de mens en de kwaliteit van leven staan centraal in de zorg van De Blije Borgh. Zo ook in de zorg tijdens de laatste levensfase van onze bewoners

Nadere informatie

DNR EEN ZORGVULDIGE AFWEGING VAN WAT MEDISCH NOG ZINVOL IS

DNR EEN ZORGVULDIGE AFWEGING VAN WAT MEDISCH NOG ZINVOL IS DNR EEN ZORGVULDIGE AFWEGING VAN WAT MEDISCH NOG ZINVOL IS Een zorgvuldige afweging van wat medisch (nog) zinvol is... Soms biedt een medische behandeling geen oplossing meer voor een bestaand medisch

Nadere informatie

Dankwoord 13. Achtergrond en opzet van de studie Inleiding Onderzoeksmethodes 21

Dankwoord 13. Achtergrond en opzet van de studie Inleiding Onderzoeksmethodes 21 Inhoud Dankwoord 13 DEEL 1 Achtergrond en opzet van de studie 15 1. Inleiding 17 2. Onderzoeksmethodes 21 1. SENTI-MELC studie (Hoofdstukken 6, 7, 8, 9, 15) 21 2. Studie naar de frequentie en kenmerken

Nadere informatie

WAT PLAN JE ZOAL IN JE LEVEN?

WAT PLAN JE ZOAL IN JE LEVEN? CONCRETE ZORGPLANNING WAT PLAN JE ZOAL IN JE LEVEN? 1 ZORGZAME ZORG OP MEERDERE DOMEINEN OMTRENT MEDISCHE ZORGEN 3 OMTRENT HET BLIJVEN WONEN ALS JE EEN DAGJE OUDER WORDT DE KINDEREN NIET KORTBIJ WONEN

Nadere informatie

Dag van de Dementiezorg 2016 Palliatieve zorg bij dementie

Dag van de Dementiezorg 2016 Palliatieve zorg bij dementie Dag van de Dementiezorg 2016 Palliatieve zorg bij dementie Workshop Paul Vogelaar, verpleegkundig expert palliatieve zorg en pijn Lux Nova, palliatieve zorg & training 2 Work-shoppen 3 Dementie Combinatie

Nadere informatie

Zorg. voor het levenseinde

Zorg. voor het levenseinde Zorg voor het levenseinde Inleiding Onze campussen en woonzorgcentra streven een christelijk-ethische levensvisie na en dit veronderstelt een zorgzame en zinvolle omgang met het eindigende leven en het

Nadere informatie

Zorgvuldig handelen rond het levenseinde

Zorgvuldig handelen rond het levenseinde Zorgvuldig handelen rond het levenseinde Zo uniek als mensen Moeilijke beslissingen rond de laatste levensfase Met deze folder willen wij u informeren over het levenseindebeleid van Vivantes Zorggroep.

Nadere informatie

Voorafgaande zorgplanning - juridische omkadering -

Voorafgaande zorgplanning - juridische omkadering - Voorafgaande zorgplanning - juridische omkadering - Sylvie Tack 23 april 2014 Doctor in de Rechten Advocaat Praktijkassistent Gezondheidsrecht Overzicht Inleiding Wat is voorafgaande zorgplanning? Wat

Nadere informatie

Informatie over (niet)-reanimeren

Informatie over (niet)-reanimeren Informatie over (niet)-reanimeren iet-reanimerenpenning Wat is reanimatie? Wat is de overlevi ans? Wat merkt het slachtoffer? Hoe groot is de kans op (blijv chade? Wel of niet reanimeren? Uw wens telt

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting In dit proefschrift wordt verslag gedaan van onderzoek naar de laatste levensfase bij patiënten met dementie in een instelling voor langdurige zorg (verpleeghuis en verzorgingshuis). Het proefschrift bestaan

Nadere informatie

Medische Beslissingen rond het levenseinde

Medische Beslissingen rond het levenseinde Medische Beslissingen rond het levenseinde Jo Lisaerde Eric Triau Maartje Wils Bewonersadviesraad 7 december 2011 Definitie Palliatieve Zorg Palliatieve zorg is een totaalzorg voor mensen die aan een ziekte

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek: samen uw zorg tijdig plannen

Ongeneeslijk ziek: samen uw zorg tijdig plannen Ongeneeslijk ziek: samen uw zorg tijdig plannen Uw specialist heeft u verteld dat u ongeneeslijk ziek bent. Niet meer kunnen genezen is een bericht met ingrijpende gevolgen en het valt niet mee om hier

Nadere informatie

Actuele Reflecties over Palliatieve Sedatie. Introductie. Introductie. 9de Vlaams Congres Palliatieve Zorg. 13 september Patricia Claessens

Actuele Reflecties over Palliatieve Sedatie. Introductie. Introductie. 9de Vlaams Congres Palliatieve Zorg. 13 september Patricia Claessens Actuele Reflecties over Palliatieve Sedatie Patricia Claessens Verpleegkundige, lic. ziekenhuiswetenschappen Doel van palliatieve zorg = ruimte laten om te leven Dus: focus op adequate symptoomcontrole

Nadere informatie

Casus Hoe wensen mensen te sterven? Samen werken rond. vroegtijdige zorgplanning. Samen werken rond. Vroegtijdige Zorgplanning

Casus Hoe wensen mensen te sterven? Samen werken rond. vroegtijdige zorgplanning. Samen werken rond. Vroegtijdige Zorgplanning DEELSEL Gent : (SEL : samenwerking Eerste Lijn) Samen werken rond vroegtijdige zorgplanning Samen werken rond Vroegtijdige Zorgplanning Palliatieve Zorg Gent-Eeklo Uitgangspunt van dit project : Toename

Nadere informatie

Meningen van verpleegkundigen en verzorgenden over de complexiteit van zorg Factsheet Panel Verpleegkundigen en Verzorgenden, april 2007

Meningen van verpleegkundigen en verzorgenden over de complexiteit van zorg Factsheet Panel Verpleegkundigen en Verzorgenden, april 2007 LEVV Landelijk Expertisecentrum Verpleging & Verzorging Meningen van verpleegkundigen en verzorgenden over de complexiteit van zorg Factsheet Panel Verpleegkundigen en Verzorgenden, april 2007 De meeste

Nadere informatie

2. Niet-reanimeren Formulier Niet-reanimeren Verklaring 3. Niet-beademen Formulieren Verklaring Niet-reanimeren of Verklaring Behandelverbod

2. Niet-reanimeren Formulier Niet-reanimeren Verklaring 3. Niet-beademen Formulieren Verklaring Niet-reanimeren of Verklaring Behandelverbod Levenskwesties Iedereen kan in een situatie komen waarin ingrijpende beslissingen rond het levenseinde moeten worden genomen. Dan is het goed dat u een mening heeft gevormd over zaken als stervensbegeleiding,

Nadere informatie

Vragenlijst. KOPPEL-studie: Kennis en Opvattingen van Publiek en Professionals over Einde Leven beslissingen

Vragenlijst. KOPPEL-studie: Kennis en Opvattingen van Publiek en Professionals over Einde Leven beslissingen Vragenlijst KOPPEL-studie: Kennis en Opvattingen van Publiek en Professionals over Einde Leven beslissingen 2 Inleiding op de vragenlijst Deze vragenlijst is onderdeel van een onderzoek naar medische beslissingen

Nadere informatie

Wilsverklaring. Belangrijke documenten

Wilsverklaring. Belangrijke documenten Wilsverklaring Belangrijke documenten Bijlage 1: Voorbeeld wilsverklaring Behandelverbod Lees voordat u deze verklaring invult de toelichting bij het behandelverbod. Naam : Geboortedatum : Geboorteplaats:

Nadere informatie

Praten over behandelwensen en -grenzen

Praten over behandelwensen en -grenzen Praten over behandelwensen en -grenzen Praten over behandelwensen en -grenzen Informatie voor patiënten en familie Inleiding Als patiënt komt u in het UMC Utrecht met een bepaalde behandelwens. Meestal

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie Onderdeel van de patiëntenbrochure Spreek tijdig over het levenseinde. - www.knmg.nl/spreken-over-levenseinde Achtergrondinformatie Hieronder leest u achtergrondinformatie die u kan helpen om het gesprek

Nadere informatie

Alleen geldig op printdatum

Alleen geldig op printdatum 1. DOEL Het waarborgen dat een besluit ten aanzien van het gedeeltelijk of geheel afzien van (verder) medisch handelen tijdig, met instemming van de patiënt of na instemming van diens wettelijke vertegenwoordiger

Nadere informatie

SAMENVATTING hoofdstuk 1

SAMENVATTING hoofdstuk 1 SAMENVATTING In de inleiding van dit proefschrift (hoofdstuk 1) worden de verschillende betekenissen die aan het begrip 'waardigheid' worden toegekend binnen de gezondheidszorg kort uiteengezet. Een basale

Nadere informatie

Richtlijn Reanimatie. Richtlijn Reanimatie, De Lichtenvoorde, verpleegkundig adviseur, oktober 2012 1

Richtlijn Reanimatie. Richtlijn Reanimatie, De Lichtenvoorde, verpleegkundig adviseur, oktober 2012 1 Richtlijn Reanimatie Inleiding Binnen De Lichtenvoorde leven met enige regelmaat vragen met betrekking tot het reanimeren van cliënten: heeft De Lichtenvoorde beleid ten aanzien van reanimatie, wie mag

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting

SAMENVATTING. Samenvatting SAMENVATTING. 167 Met de komst van verpleegkundigen gespecialiseerd in palliatieve zorg, die naast de huisarts en verpleegkundigen van de thuiszorg, thuiswonende patiënten bezoeken om te zorgen dat patiënten

Nadere informatie

Niet reanimeren en andere behandelbeperkingen

Niet reanimeren en andere behandelbeperkingen Niet reanimeren en andere behandelbeperkingen In deze folder leest u over de behandelbeperkingen die u kunt afspreken met uw arts. Bekende voorbeelden van een behandelbeperking zijn niet reanimeren en

Nadere informatie

Medische beslissingen

Medische beslissingen Algemeen Medische beslissingen Rondom het levenseinde Inhoud Inleiding Niet reanimeren Weigering behandeling door de patiënt Minderjarige kinderen Wilsonbekwaam Vertegenwoordiger Abstineren Palliatieve

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting 178 Samenvatting Samenvatting Hoofdstuk 1. Ouder worden is geassocieerd met een toenemend verlies van spiermassa (sarcopenie) en spierkracht, hetgeen kan bijdragen aan lichamelijke achteruitgang

Nadere informatie

Doodgewoon Rijpwetering 12 september 2016 Tijdig spreken over het levenseinde

Doodgewoon Rijpwetering 12 september 2016 Tijdig spreken over het levenseinde KBO-KAAG EN BRAASSEM Doodgewoon Rijpwetering 12 september 2016 Tijdig spreken over het levenseinde Yvonne G. van Ingen, Ouderenarts Twitter @ygvaningen info@yvonnegvaningen.nl www.yvonnegvaningen.nl (C)

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/29740 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Booij, Suzanne José Title: Wishes for the end of life in Huntington's Disease.

Nadere informatie

Niet-reanimeren verklaring

Niet-reanimeren verklaring Niet-reanimeren verklaring 1 van 4 Niet-reanimeren verklaring Algemene informatie over een wilsverklaring Een wilsverklaring is een document waarin u uw wensen rondom het levenseinde vastlegt. Schriftelijke

Nadere informatie

Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg

Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg In vergrijzende samenlevingen is de zorg voor het toenemende aantal kwetsbare ouderen een grote uitdaging

Nadere informatie

Wilsverklaring. Grenzen, wensen en verwachtingen rond uw levenseinde

Wilsverklaring. Grenzen, wensen en verwachtingen rond uw levenseinde 00 Wilsverklaring Grenzen, wensen en verwachtingen rond uw levenseinde 1 Hoe maak ik mijn wensen duidelijk in mijn laatste levensfase? In de laatste levensfase van zieke mensen moeten er moeilijke beslissingen

Nadere informatie

5 Levenseindebeleid Inleiding In gesprek met uw arts Niet-reanimeren

5 Levenseindebeleid Inleiding In gesprek met uw arts Niet-reanimeren 5 Levenseindebeleid Inleiding In de kwaliteitswet Zorginstellingen staat dat de instelling als zorgaanbieder verplicht is verantwoorde zorg te bieden. Dat geldt ook voor zorg rond het levenseinde. Ook

Nadere informatie

Rechten van de patiënt?

Rechten van de patiënt? Rechten van de patiënt? Belangrijke Belgische wetgevende initiatieven rond de eeuwwisseling Euthanasiewet 2002 Wet Patiëntenrechten 2002 Wet Palliatieve Zorg 2002 Recht op correcte informatie over zijn

Nadere informatie

Euthanasie: de wet en de praktijk

Euthanasie: de wet en de praktijk Euthanasie: de wet en de praktijk Informatiefolder voor patiënten en familieleden 90.007N-140401 Jan Yperman Ziekenhuis Briekestraat 12 8900 Ieper www.yperman.net Inleiding U leest deze infobrochure niet

Nadere informatie

Handreiking: Zorg voor mensen die bewust afzien van eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen

Handreiking: Zorg voor mensen die bewust afzien van eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen Handreiking: Zorg voor mensen die bewust afzien van eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen Alexander de Graeff Internist-oncoloog/hospice-arts UMC Utrecht/Academisch Hospice Demeter, De Bilt

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Samenvatting SAMENVATTING 189 Depressie is een veelvoorkomende psychische stoornis die een hoge ziektelast veroorzaakt voor zowel de samenleving als het individu. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)

Nadere informatie

Passende zorg in de laatste levensfase?

Passende zorg in de laatste levensfase? Elckerlijck congres Casuïstiek & Passende zorg in de laatste levensfase? Workshop 29 oktober 2015 Marjolein van Meggelen MZO RN adviseur palliatieve zorg IKNL De ochtend Munch 1884 Inhoud Introductie Casus

Nadere informatie

Zorg voor mensen die bewust afzien van eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen: een begaanbare weg

Zorg voor mensen die bewust afzien van eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen: een begaanbare weg Zorg voor mensen die bewust afzien van eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen: een begaanbare weg Jeroen Janssens Specialist Ouderengeneeskunde, commissielid 8-12-2016 Opbouw Workshop 1. Vragen

Nadere informatie

Beslissingen bij ernstige ziekte of levenseinde. i n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n

Beslissingen bij ernstige ziekte of levenseinde. i n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n Beslissingen bij ernstige ziekte of levenseinde i n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n Beslissingen bij ernstige ziekte of levenseinde 2 Beslissingen bij ernstige ziekte of levenseinde 3 Inleiding

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Post-EAPC symposium 17 juni 2014

Post-EAPC symposium 17 juni 2014 Post-EAPC symposium 17 juni 2014 Zorg rond het levenseinde Arianne Brinkman, onderzoeker Erasmus MC Geen potentiële belangenverstrengeling / End-of-life care, onderwerpen: - Changes in personal dignity

Nadere informatie

Ik wil nadenken over reanimatie

Ik wil nadenken over reanimatie Ik wil nadenken over reanimatie Samenvatting Hoe ouder u wordt, hoe groter de kans op een hartstilstand. Het is belangrijk dat familie en hulpverleners weten of ze u dan wel of niet moeten reanimeren.

Nadere informatie

1 Heb je zelf wel eens nagedacht over welke medische zorg je in de laatste levensfase misschien nog wel, of niet zou willen krijgen?

1 Heb je zelf wel eens nagedacht over welke medische zorg je in de laatste levensfase misschien nog wel, of niet zou willen krijgen? 1 Heb je zelf wel eens nagedacht over welke medische zorg je in de laatste levensfase misschien nog wel, of niet zou willen krijgen? Ik heb daar regelmatig en concreet over nagedacht 263 Ik heb daar wel

Nadere informatie

Vroegtijdige zorgplanning

Vroegtijdige zorgplanning Vroegtijdige zorgplanning Waarom uw zorg vroegtijdig plannen? Wat houdt het in? curatief handelen palliatief handelen actieve levensbeëindiging Waarom vroegtijdig uw zorg plannen? Welke zorg zou u wensen

Nadere informatie

Beleid rondom het levenseinde

Beleid rondom het levenseinde Beleid rondom het levenseinde V1_2012 Inleiding Veel van onze cliënten zijn op vergevorderde leeftijd en dan komt het levenseinde dichterbij. Omdat veel cliënten binnen de muren van onze organisatie overlijden

Nadere informatie

Beleid rond het levenseinde

Beleid rond het levenseinde Op de agenda Beleid rond het levenseinde Handreiking voor de toetsing van beleid rond het levenseinde van (christelijke) zorginstellingen vanuit patiëntenperspectief Inhoudsopgave Voorwoord Voorwoord 3

Nadere informatie

Zorg in de laatste levensfase

Zorg in de laatste levensfase Voor elkaar WoonZorgcentra Haaglanden Binnen WZH staat een goede verzorging met aandacht en respect voor de persoonlijke wensen van onze cliënten centraal. Dit geldt juist voor de zorg die wij bieden aan

Nadere informatie

Voltooid Leven Nu doorpakken. Robert Schurink Directeur NVVE

Voltooid Leven Nu doorpakken. Robert Schurink Directeur NVVE Voltooid Leven Nu doorpakken. Robert Schurink Directeur NVVE Inleiding NVVE bestaat sinds 1973 en had als doel de legalisering van euthanasie NVVE heeft in 2003 doelstelling verbreed en het brede palet

Nadere informatie

Dr. Marc Desmet Palliatieve Dienst Virga Jesseziekenhuis Hasselt

Dr. Marc Desmet Palliatieve Dienst Virga Jesseziekenhuis Hasselt Dr. Marc Desmet Palliatieve Dienst Virga Jesseziekenhuis Hasselt Inhoud Codes Beperking Therapie Vroegtijdige zorgplanning (VZP) Wilsverklaringen Vertegenwoordiger / vertrouwenspersoon = middelen (geen

Nadere informatie

HET LEVENSTESTAMENT. Wat is een levenstestament?

HET LEVENSTESTAMENT. Wat is een levenstestament? HET LEVENSTESTAMENT U heeft er waarschijnlijk al over gehoord of iets over gelezen: het maken van een levenstestament. Maar wat is een levenstestament nu precies? En wanneer is het maken van een levenstestament

Nadere informatie

Melding van de ambulance: patient op straat gevonden met hartstilstand

Melding van de ambulance: patient op straat gevonden met hartstilstand Melding van de ambulance: patient op straat gevonden met hartstilstand Prof.Dr. R.J.G. Peters Afdeling cardiologie Academisch Medisch Centrum Amsterdam Probleem patient komt onaangekondigd groot risico

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg?

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? 2 Definitie Palliatieve zorg (WHO 2002) Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van leven verbetert van patiënten en hun naasten,

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen Ongeneeslijk ziek Samen uw zorg tijdig plannen Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 1.1 Een naaste die met u meedenkt...3 1.2 Gespreksonderwerpen...3 2. Belangrijke vragen...3 2.1 Lichamelijke veranderingen...3

Nadere informatie

Netwerk Palliatieve Zorg Zuid-Oost-Vlaanderen Zorgplanning, ook voor morgen

Netwerk Palliatieve Zorg Zuid-Oost-Vlaanderen Zorgplanning, ook voor morgen Het Leven Helpen VZW Netwerk Palliatieve Zorg Zuid-Oost-Vlaanderen Zorgplanning, ook voor morgen Waarover gaat het? De zekerheden van het leven: Geboorte Ziekte en gezondheid Sterven Plots overlijden,

Nadere informatie

Medische beslissingen rond het levenseinde

Medische beslissingen rond het levenseinde Medische beslissingen rond het levenseinde Adri Jobse, huisarts, kaderarts, consulent PTMN Gon Uyttewaal, gesp. vpk pz, consulent PTMN 26 juni 2014 1. Wet geneeskundige op de behandelingsovereenkomst 2.

Nadere informatie

Medische beslissingen bij het levenseinde visietekst Informatiefolder voor patiënten

Medische beslissingen bij het levenseinde visietekst Informatiefolder voor patiënten Medische beslissingen bij het levenseinde visietekst Informatiefolder voor patiënten Jan Yperman Ziekenhuis Briekestraat 12 8900 Ieper Informatiefolder voor patiënten 1 Inleiding Er is een toenemende aandacht

Nadere informatie

Casus Hoe wensen mensen te sterven? Waarom vroegtijdig nadenken over zorg? Samen werken rond. vroegtijdige zorgplanning.

Casus Hoe wensen mensen te sterven? Waarom vroegtijdig nadenken over zorg? Samen werken rond. vroegtijdige zorgplanning. DEELSEL Gent : (SEL : samenwerking Eerste Lijn) Samen werken rond vroegtijdige zorgplanning Samen werken rond Vroegtijdige Zorgplanning Palliatieve Zorg Gent-Eeklo Uitgangspunt van dit project : Toename

Nadere informatie

(1) Levenstestament of euthanasieverklaring van

(1) Levenstestament of euthanasieverklaring van (1) Levenstestament of euthanasieverklaring van Geboortedatum en plaats: Na grondige overweging, uit vrije wil en in het bezit van mijn volle verstand, verklaar ik het volgende: 1. Wanneer ik door welke

Nadere informatie

Rond het einde van het leven

Rond het einde van het leven Rond het einde van het leven Rond het einde van het leven Gisteren is slechts de herinnering van vandaag en morgen is de droom van vandaag. - Kahil Gibran - Inleiding Deze brochure is een uitgave van

Nadere informatie

Pastoraat Beslissingen rond het levenseinde

Pastoraat Beslissingen rond het levenseinde Pastoraat Beslissingen rond het levenseinde Inleiding Wie opgenomen wordt in het ziekenhuis, hoopt na de behandeling weer genezen te zijn en door te gaan met zijn of haar leven. Helaas verloopt een ziekte

Nadere informatie

De laatste levensmaanden van ouderen in Nederland

De laatste levensmaanden van ouderen in Nederland De laatste levensmaanden van ouderen in Nederland Gegevens uit het LASA onderzoek December 2012 Dr. H. R.W. Pasman Prof.dr. B.D. Onwuteaka Philipsen Prof.dr. D.J.H. Deeg 2 Inhoudsopgave Inleiding... 5

Nadere informatie

Informatie over (niet-)reanimeren

Informatie over (niet-)reanimeren Informatie over (niet-)reanimeren iet-reanimerenpenning Wat is reanimatie? Wat is de overlevi ans? Wat merkt het slachtoffer? Hoe groot is de kans op (blijv chade? Wel of niet reanimeren? Uw wens telt

Nadere informatie

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Tijd voor de dood Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen Beleidsnotitie Tijd voor de dood Auteur(s) A.Trienekens Datum September

Nadere informatie

Definitie Vroegtijdige zorgplanning is :

Definitie Vroegtijdige zorgplanning is : Vroegtijdige Zorgplanning : welk belang bij Voeding en vocht in de palliatieve fase? GERDA OKERMAN VORMINGSVERANTWOORDELIJKE PALLIATIEVE ZORG GENT-EEKLO Definitie Vroegtijdige zorgplanning is : HET CONTINU

Nadere informatie

Zorg rond het levenseinde

Zorg rond het levenseinde Groeningelaan 7 8500 Kortrijk Tel.nr. 056/24 52 71 Faxnr. 056/24.52.64 Zorg rond het levenseinde Zorg rond het levenseinde 12 Voor meer informatie over voorgaande onderwerpen, kan u contact opnemen met

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. Inleiding.

Hoofdstuk 1. Inleiding. 159 Hoofdstuk 1. Inleiding. Huisartsen beschouwen palliatieve zorg, hoewel het maar een klein deel van hun werk is, als een belangrijke taak. Veel ongeneeslijk zieke patiënten zijn het grootse deel van

Nadere informatie

Informatie over. nietreanimeren

Informatie over. nietreanimeren Informatie over nietreanimeren Informatie over reanimeren De niet-reanimerenpenning: wat moet u weten? U heeft bij de NVVE, Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde, informatie aangevraagd

Nadere informatie

Wilsbeschikking en -verklaring

Wilsbeschikking en -verklaring Wilsbeschikking en -verklaring Inleiding Iedereen kan in een situatie terechtkomen waarin ingrijpende beslissingen genomen moeten worden. Dan is het goed alvast een mening te hebben gevormd over onderwerpen

Nadere informatie

Vroegtijdige Zorgplanning

Vroegtijdige Zorgplanning Vroegtijdige Zorgplanning Theoretisch kader Dr Ruth Piers Dienst Geriatrie UZ Gent 1 Inleiding Wetgevend kader MAAR praktijk Kanttekeningen vanuit de patiënt Kanttekeningen vanuit de zorgverstrekkers Toegepast

Nadere informatie

beslissingen bij het levenseinde

beslissingen bij het levenseinde beslissingen bij het levenseinde Het doet goed af en toe eens aan de dood te denken Uw dagen worden er duidelijker van U dient te weten dat geen mens voor je kan leven Maar ook dat niemand voor je sterven

Nadere informatie

Wilsverklaring en levenseinde. Informatiebrochure Patiënten

Wilsverklaring en levenseinde. Informatiebrochure Patiënten Wilsverklaring en levenseinde Informatiebrochure Patiënten 1. Vroegtijdige zorgplanning...4 1.1 Nu denken aan later...4 1.2 Euthanasieverklaring...5 1.3 Wilsverklaring...5 2. Euthanasie...6 2.1 Wat is

Nadere informatie

Het zorgtraject van de bewoner in De Wingerd

Het zorgtraject van de bewoner in De Wingerd Woon- & Zorgcentrum De Wingerd Het zorgtraject van de bewoner in De Wingerd Dr. Jo Lisaerde Het zorgtraject van de bewoner Belevingsgerichte zorg: wie is deze bewoner? Zorgplanning: wat wenst de bewoner

Nadere informatie

Trends in het gebruik van informele zorg en professionele zorg thuis: gebruik van informele zorg neemt toe

Trends in het gebruik van informele zorg en professionele zorg thuis: gebruik van informele zorg neemt toe Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Trends in het gebruik van informele zorg en professionele zorg thuis: gebruik van informele zorg neemt toe, G. Waverijn

Nadere informatie

Het levenstestament. De regie zelf in handen houden. Wat is een levenstestament? Wat is het verschil met een gewoon testament?

Het levenstestament. De regie zelf in handen houden. Wat is een levenstestament? Wat is het verschil met een gewoon testament? Pagina 1 Het levenstestament De regie zelf in handen houden Wellicht heeft u wel eens nagedacht over wat er gebeurt wanneer u een zwaar ongeluk krijgt, ernstig ziek wordt of gaat dementeren? Wie kan dan

Nadere informatie

Voorbeeld voorpagina wilsverklaringen

Voorbeeld voorpagina wilsverklaringen Voorbeeld voorpagina wilsverklaringen Met deze set wilsverklaringen en formulieren geef ik... aan dat ik mij verdiept heb in situaties die zich kunnen voordoen omtrent mijn levenseinde en/of in situaties

Nadere informatie

Advance Care Planning bij chronisch orgaanfalen: praat voor het te laat is!

Advance Care Planning bij chronisch orgaanfalen: praat voor het te laat is! Advance Care Planning bij chronisch orgaanfalen: praat voor het te laat is! Carmen Houben MSc. Wetenschappelijk onderzoeker Medisch Psycholoog 24 november 2015 Chronische ziekten - 1900: overlijden door

Nadere informatie

MIJN WENSEN voor mijn gezondheidszorg

MIJN WENSEN voor mijn gezondheidszorg MIJN WENSEN voor mijn gezondheidszorg Leidraad bij VROEGTIJDIGE ZORGPLANNING Eindejaarscongres BVPV 3 dec 2016 Arne Heylen klin. psycholoog PST arne.heylen@uzleuven.be Shift in patiëntenbejegening Voorafgaande

Nadere informatie

Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen?

Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen? Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen? Maaike Veldhuizen Arts palliatieve zorg in het Elkerliek ziekenhuis, palliatief consulent en SCEN arts Ingrid van Asseldonk, verpleegkundige

Nadere informatie

Keuzes rond het levenseinde. Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN

Keuzes rond het levenseinde. Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN Keuzes rond het levenseinde Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN Palliatieteam midden nederland 24 uur/7 dagen per week telefonisch bereikbaar voor hulpverleners Allerlei disciplines

Nadere informatie

Levenseindebeleid. Inleiding

Levenseindebeleid. Inleiding Levenseindebeleid Inleiding In de kwaliteitswet Zorginstellingen staat dat de instelling als zorgaanbieder verplicht is verantwoorde zorg te bieden. Dat geldt ook voor zorg rond het levenseinde. Ook de

Nadere informatie

Woonzorgnetwerk Vincenthove vzw. WARME Zorg voor een menswaardig levenseinde (=vroegtijdige zorgplanning)

Woonzorgnetwerk Vincenthove vzw. WARME Zorg voor een menswaardig levenseinde (=vroegtijdige zorgplanning) Pagina 12 Woonzorgnetwerk Vincenthove vzw Inhoud brochure: WARME Zorg voor een menswaardig levenseinde (= vroegtijdige zorgplanning) Gedicht pag. 2 Warme Zorg voor een menswaardig levenseinde pag. 3 De

Nadere informatie

Rond het einde van het leven

Rond het einde van het leven Rond het einde van het leven Rond het einde van het leven Gisteren is slechts de herinnering van vandaag en morgen is de droom van vandaag - Kahil Gibran - Vooraf Deze brochure is bedoeld als handreiking

Nadere informatie

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg Samenvatting Palliatieve zorg is de zorg voor mensen waarbij genezing niet meer mogelijk is. Het doel van palliatieve zorg is niet om het leven te verlengen of de dood te bespoedigen maar om een zo hoog

Nadere informatie

23. Vragen bij reanimatie

23. Vragen bij reanimatie 23. Vragen bij reanimatie Mijn dochter is ernstig gehandicapt. Kort geleden hadden we een gesprek met onze arts over -haar gezondheid. Toen kregen we te horen dat ze niet gereanimeerd wordt als ze een

Nadere informatie

INFORMATIE BETREFFENDE EUTHANASIE, LEVENSTESTAMENT EN LEVENSEINDE.

INFORMATIE BETREFFENDE EUTHANASIE, LEVENSTESTAMENT EN LEVENSEINDE. INFORMATIE BETREFFENDE EUTHANASIE, LEVENSTESTAMENT EN LEVENSEINDE. Levenseinde. Levenstestament. Euthanasie. Wat als ik dement wordt? Wat als ik in een uitzichtloze toestand van lijden terechtkom? Wat

Nadere informatie

EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk)

EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) Disclosure belangen Agnes van der Heide Agnes van der Heide Erasmus MC Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg 13 maart 2015 (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

De eindsprint als keuze

De eindsprint als keuze De eindsprint als keuze Erica van Maanen en Classien Rebergen beiden huisarts/kaderarts palliatieve zorg/scen-arts Lovah-congres 2016 Stelling 1: Als een patiënt kiest voor overlijden dan is euthanasie

Nadere informatie

Wilsverklaring invullen. Juridische informatie. Manu Keirse Hoogleraar Faculteit der Geneeskunde, KULeuven

Wilsverklaring invullen. Juridische informatie. Manu Keirse Hoogleraar Faculteit der Geneeskunde, KULeuven Wilsverklaring invullen Juridische informatie Manu Keirse Hoogleraar Faculteit der Geneeskunde, KULeuven Meer dan levenseinde Mijn gezondheidszorg Levenseinde Regelingen nadien zoals: afstaan organen,

Nadere informatie

Afscheidswijzer. Deel 1 Ziek zijn, en dan. Praktische informatie over het sterven, de uitvaart en de periode daarna.

Afscheidswijzer. Deel 1 Ziek zijn, en dan. Praktische informatie over het sterven, de uitvaart en de periode daarna. Afscheidswijzer Deel 1 Ziek zijn, en dan. Praktische informatie over het sterven, de uitvaart en de periode daarna. Ziek zijn, en dan... Voorwoord Voor veel mensen is acceptatie van de dood één van de

Nadere informatie

Geef me dan alsjeblieft een spuitje. Levenseindebeslissingen prehospitaal en op spoed

Geef me dan alsjeblieft een spuitje. Levenseindebeslissingen prehospitaal en op spoed Geef me dan alsjeblieft een spuitje. Levenseindebeslissingen prehospitaal en op spoed Tom Schmitte Adj. Hoofdverpl. Spoedgevallen & PIT AZ Heilige Familie Rumst 1 Enkele feiten om bij stil te staan De

Nadere informatie

Reanimatie beleid. Visie van Cavent omtrent wel / niet reanimeren.

Reanimatie beleid. Visie van Cavent omtrent wel / niet reanimeren. Reanimatie beleid Visie van Cavent omtrent wel / niet reanimeren. Datum vaststelling : 20-12-2013 Vastgesteld door : MT Eigenaar : Beleidsmedewerker Datum aanpassing aan : 20-01-2015 Verwijzingen: - Wet

Nadere informatie

Wilsverklaringen inzake mijn gezondheidszorg en levenseinde

Wilsverklaringen inzake mijn gezondheidszorg en levenseinde Wilsverklaringen inzake mijn gezondheidszorg en levenseinde Rijksregisternummer: Mijn persoonlijke waarden en opvattingen Naast de uitdrukkelijke wilsverklaringen die volgen, wil ik dat altijd rekening

Nadere informatie

Richtlijnen Palliatieve en Supportieve zorg

Richtlijnen Palliatieve en Supportieve zorg Laarbeeklaan 101 1090 Brussel Oncologisch Handboek Euthanasie V1.2008 EUTHANASIE: TOELICHTING EN PRAKTISCHE RICHTLIJNEN 1 Inleiding In 2002 werden drie wetten met betrekking tot de zorg voor patiënten

Nadere informatie

VERDUIDELIJKING WETGEVING ROND HET LEVENSEINDE

VERDUIDELIJKING WETGEVING ROND HET LEVENSEINDE VERDUIDELIJKING WETGEVING ROND HET LEVENSEINDE Alle wetteksten en/of documenten, beschreven in dit document zijn te downloaden op www.palliatieve.org > professionele gebruiker > wetgeving en documenten

Nadere informatie