12 in 2020, 0 in We kunnen zonder gas.

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "12 in 2020, 0 in 2030. We kunnen zonder gas."

Transcriptie

1 Factsheet 12 in 2020, 0 in We kunnen zonder gas. Beschermen van het klimaat en voorkomen van aardbevingen door de gaswinning in Groningen, betekent dat we snel op een andere manier in onze behoefte aan warmte en andere energie moeten voorzien. In deze factsheet beantwoorden we de vraag Wat moet er gebeuren om die omslag voor 2030 te maken? Daarbij richten we ons op 12 miljard kubieke meter gaswinning in 2020 (het winningsniveau dat aardbevings-risico's minimaliseert) en bijna geen gasproductie en gebruik in 2030 (het veilige niveau voor het klimaat). De huidige situatie In het Groninger gasveld wordt laagcalorisch gas gewonnen. Dit gas bevat naast methaan ook veel stikstof en daarom brandt dit gas minder fel. Op dat laagcalorisch gas hebben we de CV-installaties en gasfornuizen aangepast in Nederland en onze buurlanden. Het hoogcalorisch gas dat de industrie meestal gebruikt, komt dus niet uit Groningen. Als er een te kort is aan Gronings gas wordt dit vervangen door hoogcalorisch gas te mengen met stikstof. Gas dat hiervoor wordt gebruikt komt uit kleine velden in Nederland, de Noordzee, Noorwegen of Rusland. Enkele cijfers De productie uit Groningen is dit jaar 27 miljard kubieke meter (2016, productielimiet) en de productie uit andere (kleine) velden onder de Noordzee en op land is 22 miljard kubieke meter (2015, behaalde productie 1 ). In Nederland wordt ca. 20 miljard m 3 (kubieke meter) aan laagcalorisch gas via regionale netbeheerders afgezet 2. Daarvan gaat ca. 10 miljard m 3 naar huishoudens (met name voor verwarming), ca. 5 miljard m 3 naar kantoren, instellingen en winkels (verwarming), de laatste 5 miljard m 3 gaat naar MKB bedrijven, zoals de glastuinbouw 3. Het grootste deel van dit gas wordt gebruikt voor verwarming en is dus in belangrijke mate afhankelijk van de temperatuur. Ook wordt tot 3 miljard m 3 laagcalorisch gas door Gasterra geleverd aan grootverbruikers zoals elektriciteitscentrales en enkele bedrijven. Daarnaast wordt er nog 10 miljard m 3 hoogcalorisch gas verbruikt door de industrie en elektriciteitscentrales (afzet via hoofdtransportnet 4 ). Dit is gas uit kleine velden en de import. 1 Jaarverslag Gasterra CBS Aardgasbalans 3 Energiebesparing in de gebouwde omgeving, CE Delft 2016 en Gaswinning in Groningen 2015, BuroBontenbal 2015 voor Milieudefensie 4 CBS Aardgasbalans

2 Gaswinning in Groningen, een dalende lijn De gaswinning in Groningen steeg begin deze eeuw naar boven de 40 miljard m 3 per jaar met een piek in 2013, het jaar na de zware aardbeving in Huizinge, in Om aardbevingen te dempen in aantal en kracht is de gasproductie ondertussen door de rechter teruggeschroefd naar 27 miljard m 3, maar dat is nog niet voldoende om de veiligheid te garanderen. Dat de gasproductie in Groningen binnen afzienbare tijd ophoudt is al lang bekend. De NAM geeft dat in het recente winningsplan met de volgende woorden aan: Vanaf 2020 zal de eindfase geleidelijk ingaan en de productie jaarlijks afnemen. Vanaf 2040 gaat het om de laatste winning en worden de winningsputten ontmanteld. Hoe lang de eindfase duurt is afhankelijk van het tempo waarmee de gasbel wordt opgebruikt. Nederland kan binnen 15 jaar vrijwel zonder (Gronings) gas. Minimaliseren van de gaswinning dempt de kracht en het aantal aardbevingen en past binnen de transitie naar een samenleving met een schone en veilige energievoorziening. De winning van Gronings gas kende pieken en dalen, daalt nu al enkele jaren en ligt nu weer onder het niveau van begin deze eeuw. In deze notitie laten we zien dat we die daling verder door kunnen zetten. Grafiek: productiehistorie Groningen gasveld (miljard m 3 ) 5 De context energieverbruik in Nederland en West-Europa Gasverbruik is niet los te zien van de rest van onze totale energiebehoefte. Het Energierapport 6 komt op een totale beschikbare hoeveelheid duurzame energie in Nederland in 2050 van 2100 Petajoule (exclusief kernenergie en biomassa-import). In 2014 was ons totaal binnenlands energieverbruik echter ruim 3000 petajoule 7. De conclusie is duidelijk: We moeten minstens 1/3 van ons huidige verbruik besparen. Voor de landen om ons heen, die ook gebruik maken van gas uit Groningen geldt grofweg hetzelfde april Energierapport tabel 5.3 ministerie van Economische Zaken CBS, Energiebalans,

3 Tabel: Afzet hoogcalorisch en laagcalorisch (Gronings) gas in miljoen m 3 in Nederland 8 Totaal Hoogcalorisch (via hoofdnet) Totaal Laagcalorisch Laagcalorisch via regionale netwerken Laagcalorisch (industrie en centrales) Binnenlandse gasvraag De volledige uitvoering van het Energieakkoord 9 zorgt voor een daling van de totale binnenlandse gasvraag van ruim 42 miljard m 3 in 2012 naar 35 miljard m 3 in 2023, het ijkjaar uit het klimaatakkoord. Daar bovenop is er nog een besparingspotentieel van 11 tot 16 miljard m 3 gas voor 2020 waarvoor extra beleid en extra afspraken nodig zijn 10. Er is vooral veel winst te halen in het gasvrij maken van de gebouwde omgeving, de glastuinbouw en energiebesparing in de industrie. 11 Dat besparingspotentieel bestaat grotendeels uit laagcalorisch Gronings gas. Tabel: Gas aanbod- en verbruikscijfers, totaal, hoog- plus laagcalorisch in miljoen m 3 per jaar 12 In het vervolg van de notitie gaan we uit van de gemiddelden uit de laatste kolom. 8 Afzet Gronings gas op basis van van Gasunie Transport Services Zie Greenpeace ECN Hoe beperken we de gasvraag in Nederland Zie Greenpeace ECN Hoe beperken we de gasvraag in Nederland Aardgasbalans CBS

4 Buitenlandse gasvraag Gronings gas wordt niet alleen gebruikt door Nederlanders. In Duitsland, België en Frankrijk wordt opgeteld evenveel Gronings gas gebruikt als in Nederland. De gasmarkt voor laagcalorisch gas kent in deze vier landen ongeveer 15 miljoen aansluitingen en is voor het overgrote deel gericht op de kleinverbruikersmarkt (huishoudens) en de kleine industrie 13 Er zijn in 2020 nog lopende exportcontracten voor 24 tot 29 miljard m 3 per jaar. In de periode worden deze afgebouwd naar nul. In alle drie de landen is het plan dat mogelijk te maken door apparatuur die nu alleen geschikt is voor laagcalorisch (Gronings) gas om te bouwen of te vervangen voor apparatuur die geschikt is voor hoogcalorisch gas. De mogelijkheden om aardgas in te ruilen voor duurzame warmte en besparing, zijn echter van een zelfde orde van grote als in Nederland. Focussen op ombouwen en dus besparing negeren zou een gemiste kans zijn. In Nederland staat die omschakeling gepland voor na Maar wat ons betreft wordt er dan nauwelijks nog gas gebruikt. Aanlengen en conversiecapaciteit De binnen- en buitenlandse vraag naar laagcalorisch gas wordt niet alleen voorzien door middel van gas uit de Groninger gasbel. Gronings gas wordt aangelengd met hoogcalorisch gas om het Groningenveld te sparen. Er kan zonder problemen ongeveer tien procent hoogcalorisch gas aan het Groningse gas worden toegevoegd. Daarnaast is het mogelijk om hoogcalorisch gas uit kleine velden in Nederland, de Noordzee en importgas, om te zetten in laagcalorisch, pseudo Gronings gas. Voor deze conversie hoeft er slechts stikstof te worden toegevoegd aan het gas. De conversiecapaciteit wordt momenteel uitgebreid met een extra fabriek in Zuidbroek. Tot en met 2019 is de conversiecapaciteit per jaar 20 miljard m 3 daarna miljard m 3. Overzicht te realiseren reducties In theorie is het mogelijk om de Groningse gaswinning in 2020 te reduceren tot de als veilig geziene 12 miljard m 3. De komende 15 jaar kan het gebruik van 'Gronings' gas in Nederland en omringende landen afgebouwd worden naar (bijna) nul. De winning vanuit de gasbel onder Groningen kan sterk worden afgebouwd als de maatregelen die we in het vervolg van deze notitie bespreken snel ter hand worden genomen. Als we dat als Nederland doen, zal de gasbel in 2040 niet leeg zijn, maar blijft er nog een kleine 'strategische reserve' achter de hand. 13 Notitie GTS (Gasunie Transport Services) november 2013

5 Tabel: Gemiddeld verbruik en reductie per sector per jaar. Sector Gem. Verbruik Reductie 2020 Verbruik 2020 Reductie 2030 A. Woningbouw B. Utiliteitsbouw 5 1,5 3,5 2,5 1 C. Glastuinbouw D. E-centrales /Industrie E. Subtotaal binnenlands verbruik (A t/m D) 23 13,5 3 F. Export G. Conversie capaciteit H. Totaal verbruik (E+F) 48 14,5 33,5 32,5 3 Verbruik 2030 Winning in Groningen (H G) 28 8,5-22 Opvallend is dat bij volledig inzetten van de beschikbare conversiecapaciteit er vanaf 2020 nog maar 8,5 miljard m 3 gas uit het Groningenveld nodig is. In de praktijk zal dat vermoedelijk wat meer zijn, indien besparingsoperaties minder daadkrachtig worden opgepakt dan wij voorstellen of als er technische tegenslagen zijn. Opties voor reductie van de gasvraag en gasproductie Zowel, winning, export als gebruik van aardgas zijn de afgelopen jaren gedaald. Het binnenlands verbruik daalde met 5,4 miljard m 3 van 43,5 naar 38,2. Als we het gebruik van (Gronings) gas willen minimaliseren moet in alle sectoren het gebruik fors naar beneden. Wat moet er gebeuren om de komende de 15 jaar een verdere substantiële besparingen in de gasvraag te realiseren? Woningen en gebouwen (huidig verbruik: 15 miljard m 3 ) Per jaar wordt er miljard m 3 aardgas verbruikt in woningen ten behoeve van het verwarmen van gebouwen en tapwater. De utiliteitsbouw verbruikt 5-6 miljard m 3. In totaal wordt ongeveer 15 tot 17 miljard m 3 verbruikt. De gebouwde omgeving verbruikt hiermee ongeveer drie kwart van al het aardgas dat wordt ingezet voor energetische doeleinden (exclusief de energiesector). In dit verbruik is een licht dalende trend zichtbaar 14. Het renoveren van alle huizen naar een A-label (gemiddeld) is een forse operatie die naar schatting 80 miljard euro kost, maar leidt volgens ECN 15 tot een besparing van (maximaal) 6 miljard m 3 gas. In utiliteitsgebouwen kan volgens ECN technisch gesproken anderhalf miljard m 3 worden bespaard. De kostenraming hiervoor is 18 miljard euro.. In totaal is verwarming in de gebouwde omgeving goed voor 20% van het totale Nederlandse energieverbruik. Omdat ruim 40% van die 20% wordt verbruikt in de utiliteitsbouw, moet hier ook veel gebeuren. 14 Op weg naar een klimaatneutrale gebouwde omgeving 2050 (cijfers 2012) CE Delft Greenpeace ECN 2015: Hoe beperken we de gasvraag in Nederland?

6 De resterende 7,5 miljard m 3 gas die wordt verbruikt in woningen en gebouwen, kan worden bespaard door gasverwarming te vervangen door warmtepompen, geothermie en restwarmte. CE Delft berekende dat bijna een miljoen woningen kunnen worden aangesloten op geothermische bronnen 16. Onderzoekers van de EU zien nog meer kansen en schatten dat 30% van de Nederlanders woont in gebieden waar geothermische verwarming mogelijk is. 17 Het realiseren van de besparing van 7,5 miljard m 3 via renovaties en alternatieve warmtebronnen in de periode , 12 jaar, betekent volgens de schatting van ECN dat er jaarlijks ruim 8 miljard euro moet worden geïnvesteerd door bezitters van (huur)huizen en kantoren. De bouw en installatiebranche moet voor dit bedrag werkzaamheden uitvoeren en installaties inkopen. Dat is 4 tot 5 keer meer dan er nu in deze branche wordt omgezet. Dit echter nog maar de helft van het gasverbruik in de gebouwde omgeving. Om naar nul in 2030 te komen, zal de hoeveelheid werk dus nog verder toenemen (8 tot 10 maal de huidige werkgelegenheid in de sector). Deels zal het gaan om werkzaamheden in de infrastructuur sfeer: aanpassen van het elektriciteitsnetwerk, aanleggen van warmtenetten en het slaan van geothermische bronnen. Het slaan van bronnen en het bouwen van de geothermische centrales zal al bijna drie miljard euro kosten 18. De investeringskosten zullen dan ook verdubbelen naar 16 miljard per jaar. Dat is een grote organisatorische uitdaging, die vraagt om heldere politieke keuzes. Onder de huidige marktomstandigheden zijn veel investeringen niet rendabel. Bovendien is voor woningeigenaren nog niet duidelijk hoe het energiesysteem waar op moet worden aangesloten er uit gaat zien. Ook de ontwikkeling van de energieprijs is onzeker. Aanpassingen aan het huis zijn bovendien niet populair door het gedoe er om heen. Er moet dus nog veel gebeuren om mensen te overtuigen en te motiveren. Wat moet er gebeuren: Gasprijs omhoog, belasting op energiebesparende renovaties omlaag; Belonen van installatiebedrijven die vakmensen opleiden en in dienst nemen; Opleiden bouwvakkers en installateurs; Het stimuleren van geothermie o.a. door het verstrekken van risicodragend kapitaal; Wijkenergiebestemmingsplannen opstellen in overleg met wijkbewoners. Glastuinbouw (huidig verbruik: 4 miljard m 3 ) De glastuinbouw kan volledig overschakelen op het gebruik van aardwarmte, restwarmte en warmte van de zon. Gebruik van zonnewarmte zal, zeker als geen gebruik wordt gemaakt van warmte-koude opslag wel betekent dat niet alle teelten het jaar rond mogelijk zijn. In het Westland en omgeving is aardwarmte beschikbaar en enkele tuinders maken hier al gebruik van. In andere tuinbouwgebieden is dit niet mogelijk. Deze tuinbouwgebieden moeten wellicht verhuizen naar gebieden waar wel aardwarmte beschikbaar is zoals in midden Noord-Holland 19. Tuinders maken ook gebruik van CO2. Vanuit het Rotterdamse industriegebied en IJmond is ruim voldoende CO2 beschikbaar voor tuinders in Zuid- en Noord-Holland. Dit vergt wel uitbreiding en aanleg van CO2-netten vanuit petrochemie en staalindustrie. Voor tuinders betekent dit dat er grote investeringen nodig zijn, zeker als er bedrijven verplaatst moeten worden. Een deel van de Nederlandse glastuinbouw is slechts mogelijk dankzij de beschikbaarheid van goedkope warmte (gas). Gas is in de toekomst niet meer beschikbaar. Het is de vraag of er voldoende rest- en geothermische warmte beschikbaar is voor grootschalige, exportgerichte, glastuinbouw. Geothermische bronnen zijn immers niet onuitputtelijk en ook nodig voor stadsverwarming. 16 Warmtenetten en Geothermie CE Delft Geothermal District Heating Potential in Europe, project Geodh 2014, pagina Warmtenetten en Geothermie CE Delft Warmtenetten en Geothermie CE Delft 2016

7 Wat er moet gebeuren: Afbouwen grootverbruikerstarief glastuinbouw; Herstructureren glassector, aanwijzen nieuwe concentratiegebieden op basis beschikbaarheid warmte en koolstofdioxide, meefinancieren bedrijfsverplaatsingen; Aanleggen en financieren van warmte- en CO2-netwerken. Energiecentrales en industrie (huidig verbruik: 10 miljard m 3, laagcalorisch gas) Een aantal gasgestookte elektriciteitscentrales in Nederland draait op Gronings gas. Vanaf 2012 t/m 2015 is respectievelijk 1,8; 2,2; 1,6 en 0,8 miljard m 3 laagcalorisch gas gebruikt voor elektriciteitsproductie via centrales. Deze waarden zijn relatief laag in vergelijking met eerdere jaren vanwege hoge inzet van kolen voor elektriciteitsproductie 20. Voor zover deze opwekkingscapaciteit nog nodig is kunnen de centrales gebruik maken van hoogcalorisch gas. De rest van het gas dat rechtstreeks aan grootverbruikers wordt geleverd, 1 tot 2 miljard m 3, wordt vooral gebruikt voor warmteproductie in onder andere de voedingsmiddelensector. Het vervangen van deze warmtevraag door geothermie, restwarmte en elektrische warmte is mogelijk als er warmte beschikbaar is en/of het elektriciteitsnet voldoende capaciteit heeft en er extra windturbines worden gebouwd. Wat moet er gebeuren: Zo nodig geschikt maken van enkele elektriciteitscentrales voor hoogcalorisch gas door het aanpassen van turbines of door het bijmengen van stikstof; Vervangen van gascentrales door duurzame energiebronnen. Elektriciteitsproductie (huidig verbruik: 5 tot 12 miljard m 3 hoogcalorisch gas) Hoewel in de meeste elektriciteitscentrales geen Gronings gas wordt gebruikt, bespreken we de sector toch, omdat een groot deel van de gasverwarming naar alle waarschijnlijkheid zal worden vervangen door verwarmingssystemen waarvoor elektriciteit nodig is (warmtepompen, warmtekoudeopslag (WKO), infraroodpanelen) De elektriciteitssector gebruikt onder de huidige marktomstandigheden 4,9 miljard m 3 aardgas. Als alle kolencentrales (met een vermogen van 7321MW) vervangen worden door gas 21 dan stijgt het verbruik naar maximaal 11, 7 miljard m 3 gas 22. Dit is (op 1 a 2 miljard m 3 na) geen gas uit Groningen, maar hoogcalorisch gas vanuit kleine velden, importpijpleidingen en LNG import door middel van tankschepen. De verwachting is echter dat de kolencentrales grotendeels door wind, zon en elektriciteits-import worden vervangen. Het bovenstaande is dus een maximaal scenario. Volgens het Energieakkoord gaat het opgesteld vermogen duurzame energie groeien van MW in 2016 naar MW in De prognose van netbeheerder Tennet is dat dit in 2030 doorgroeit naar meer dan MW. Steenkool inruilen voor gas is dus een tijdelijke zaak. En waar concurreren met steenkool bijna onmogelijk is, kon vooral windenergie het wel eens winnen van aardgas op de elektriciteitsmarkt vraag Uitgaande van 1000MW kolen = 1,6 miljoen m 3 gas 22 Greenpeace ECN 2015: Hoe beperken we de gasvraag in Nederland

8 Wat kan de extra gasvraag in de energiesector door het uitfaseren van kolencentrales rechtstreeks compenseren? Die mogelijkheden zijn beperkt, er is binnen het energieakkoord al een redelijk ambitieuze opgave voor duurzame stroomproductie afgesproken. Maar met veel inzet zijn er wel mogelijkheden. 1.5 GW extra Wind op zee (scheelt 1.1 miljard m 3 aardgas ) 2.5 GW extra Wind op land (scheelt 1.1 miljard m 3 aardgas ) 10 GW extra zonne-energie door salderen door te zetten en uit te bereiden naar bedrijfsgebouwen (scheelt 1.8 miljard m 3 gas ) 23 Industrie (huidig verbruik: 10 miljard m 3, hoogcalorisch gas) De zware (petrochemische)industrie gebruikt veel gas, wel 10 miljard m 3 hoogcalorisch gas, afkomstig uit kleine gasvelden in Nederland, de Noordzee en import. Voor het minimaliseren van het gebruik van Gronings gas is de zware industrie daarom in eerste instantie slechts ten dele relevant. Omdat het mogelijk is om hoogcalorisch gas om te zetten naar laagcalorisch, kan vraagreductie wel ruimte bieden om Gronings gas voor andere sectoren te vervangen. Wat er moet gebeuren: Extra investeren in efficiency; Vergroten capaciteit elektriciteitsnetwerk en -opwekking duurzame energie; Stimuleren van het bij elkaar in de buurt vestigen van bedrijven die gebruik maken van elkaars warmte door warmtenetten (co-siting); Financieren bedrijfsverplaatsingen; Afbouwen grootverbruikerstarieven. Gasexport In Duitsland, België en Frankrijk zijn vergelijkbare maatregelen als in Nederland mogelijk om het verbruik van gas te reduceren. Ook in onze buurlanden wordt Gronings gas vooral gebruikt voor het verwarmen van huizen en (kantoor)gebouwen. Duitsland en België zijn begonnen met het ombouwen van gasinstallaties. Ze worden geschikt gemaakt voor het gebruik van hoogcalorisch gas, om de afhankelijkheid van gasimporten uit Nederland te beperken met het oog op het aflopen van exportcontracten 24. Deze operatie moet in 2030 voltooid zijn 25. De vraag is of deze dure ombouw operatie zinvol is, en ook hier niet beter ingezet kan worden op het versneld vervangen van laagcalorisch gas voor duurzame warmte en besparing. In deze analyse gaan we nog uit van de overschakeling naar hoogcalorisch gas. Hierdoor kan de export van gas sneller afnemen dan het binnenlands gebruik. Alternatieve energiebronnen en overige sectoren Het vergisten van mest kan volgens een quick-scan in opdracht van Greenpeace bijna 3 miljard m 3 gas opleveren. Dit gas kan worden gebruikt om het gasnet te voeden, voor gebruik in woningen. Het lijkt echter logisch om (groen) gas te reserveren voor de chemische industrie en het goederentransport. In deze sectoren is elektrificatie vooralsnog geen realistische optie. Wind- waterkracht- en zonne-energie kunnen in Europees verband een groot deel van de elektriciteitsproductie opvangen. Wel moeten er dan back-up systemen worden gebouwd zoals batterijen of energiecentrales die overtollige duurzame energie kunnen omzetten in een gas. De energiecentrales moeten dit gas dan kunnen inzetten als brandstof op momenten dat de duurzame energieproductie niet aan de vraag kan voldoen. 23 Greenpeace ECN 2015: Hoe beperken we de gasvraag in Nederland 24 Mogelijkheden kwaliteitsconversie en gevolgen voor de leveringszekerheid Update 2015 van resultaten onderzoek-7, GTS Website Gasunie Duitsland

9 Restwarmte en geothermische warmte kunnen via warmtenetten (stadsverwarming) worden gebruikt om huizen, kantoren en kassen te verwarmen. De vraag is hoeveel warmtenetten er voor 2030 zijn te realiseren. Als we kijken naar de reeds bestaande gebieden op restwarmte die boven of aangrenzend aan geothermiegebieden liggen gaat het om ruim woningen en ruim utiliteitsaansluitingen (16 van de 23 gebieden). Daarnaast zijn er nog woningen in gebieden waar nog geen warmtenetten liggen maar waar wel aardwarmte ingezet kan worden. Conclusie Om de gasvraag te verminderen en de winning in Groningen te minimaliseren moet er veel gebeuren, wat een grote maatschappelijke uitdaging is. Op termijn zijn alle vormen van energiebesparing en verbeterde efficiency echter rendabel ten opzichte van het importeren van duur gas. Omdat verandering van het energiesysteem een zaak van de lange adem is, kan dit niet zonder sturend en faciliterend overheidsbeleid: keuzes maken en investeren in de toekomst. De politieke vraag is hoe lang we de Groningers willen blijven belasten met gasbevingen en hoe lang we willen doorgaan met het opwarmen van het mondiale klimaat. Maken we vaart of maken we de gasbel helemaal leeg?

12 in 2020, 0 in We kunnen zonder gas.

12 in 2020, 0 in We kunnen zonder gas. Factsheet 12 in 2020, 0 in 2030. We kunnen zonder gas. Beschermen van het klimaat en voorkomen van aardbevingen door de gaswinning in Groningen, betekent dat we snel op een andere manier in onze behoefte

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2016 2017 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 1930 Vragen van het lid

Nadere informatie

Datum 22 mei 2017 Betreft Beantwoording vragen over de winning van hoog- en laagcalorisch gas

Datum 22 mei 2017 Betreft Beantwoording vragen over de winning van hoog- en laagcalorisch gas > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Veranderende gassamenstelling in Nederland: een lange traditie. Themamiddag Energiewacht 22 september 2011

Veranderende gassamenstelling in Nederland: een lange traditie. Themamiddag Energiewacht 22 september 2011 Veranderende gassamenstelling in Nederland: een lange traditie Themamiddag Energiewacht 22 september 2011 Veranderende gaskwaliteit Fase 1. Introductie Groningen-gas Fase 2. Kleine velden beleid en inpassing

Nadere informatie

Achtergrond leveringszekerheid L-gas en wettelijke taak GTS met betrekking tot kwaliteitsconversie

Achtergrond leveringszekerheid L-gas en wettelijke taak GTS met betrekking tot kwaliteitsconversie Achtergrond leveringszekerheid L-gas en wettelijke taak GTS met betrekking tot kwaliteitsconversie Afdeling Network Configuration Rapport Achtergrond leveringszekerheid L-gas en wettelijke taak GTS met

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Uitstel investeringsbesluit stikstofinstallatie

Uitstel investeringsbesluit stikstofinstallatie 33529 Gaswinning Nr. 283 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 12 september 2016 Veiligheid en leveringszekerheid staan bij de

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Gaswinning in Groningen

Gaswinning in Groningen NOTITIE Gaswinning in Groningen Buro Bontenbal T: 06 173 204 31 E: info@burobontenbal.nl I: www.burobontenbal.nl Is een productiebeperking tot 30 miljard m 3 mogelijk en wat zijn daarvan de consequenties?

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Provinciaal klimaat- en energiebeleid: doelen, emissies, maatregelen. Robert Koelemeijer - PBL

Provinciaal klimaat- en energiebeleid: doelen, emissies, maatregelen. Robert Koelemeijer - PBL Provinciaal klimaat- en energiebeleid: doelen, emissies, maatregelen. Robert Koelemeijer - PBL Doelstellingen - Mondiaal Parijs-akkoord: Well below 2 degrees. Mondiaal circa 50% emissiereductie nodig in

Nadere informatie

Transitie naar een. CO -neutrale toekomst

Transitie naar een. CO -neutrale toekomst Transitie naar een CO -neutrale toekomst 2 CO 2 reductie van bron tot gebruiker Steeds méér duurzame energie, maar niet minder CO 2 -uitstoot KLIMAATVERDRAG VAN PARIJS In het verdrag van Parijs werd afgesproken

Nadere informatie

Westvoorne CO 2 - uitstoot

Westvoorne CO 2 - uitstoot Westvoorne CO 2 - uitstoot De grafiek geeft de CO 2-uitstoot verdeeld over de hoofdsectoren over de jaren 2010 tot en met 2013. Cijfers zijn afkomstig uit de Klimaatmonitor van RWS. Cijfers over 2014 zijn

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 DE KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 Er gaat niets boven Groningen. En niets mag boven de veiligheid van de Groningers gaan. Daarom moet de gaskraan dit jaar nog fors dicht. Naar maximaal

Nadere informatie

Wie betaalt de rekening van de energietransitie?

Wie betaalt de rekening van de energietransitie? Wie betaalt de rekening van de energietransitie? Symposium KVGN 17 november 2016 Ron Wit Ron.Wit@eneco.com Overzicht presentatie 1. Ontwikkeling broeikasgassen in Nederland 2. Ontwikkeling integrale kosten

Nadere informatie

Externe notitie. Petten, 8 juli Cees Volkers Wouter Wetzels. Afdeling Policy Studies ECN-N Van

Externe notitie. Petten, 8 juli Cees Volkers Wouter Wetzels. Afdeling Policy Studies ECN-N Van Externe notitie Petten, 8 juli 2013 Afdeling Policy Studies ECN-N--13-028 Van Cees Volkers Wouter Wetzels Onderwerp Nieuwste inzichten Nederlands gasverbruik Inleiding ECN Policy Studies voert regelmatig

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

Windenergie in Wijk bij Duurstede

Windenergie in Wijk bij Duurstede Windenergie in Wijk bij Duurstede J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Bruto opbrengst windenergie in Nederland en Wijk bij Duurstede Netto opbrengst Geluid windturbines

Nadere informatie

EfficiEncy Duurzaam. EnErgiEbEsparing. Warmte en koude. KEnnis industrie. energie financiering. instrumenten. GebouwDe omgeving

EfficiEncy Duurzaam. EnErgiEbEsparing. Warmte en koude. KEnnis industrie. energie financiering. instrumenten. GebouwDe omgeving Warmte en koude Kennis, advies, instrumenten en financiële steun EfficiEncy Duurzaam GebouwDe omgeving energie financiering KEnnis industrie instrumenten EnErgiEbEsparing De Nederlandse overheid streeft

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Gemeente Ede energieneutraal 2050

Gemeente Ede energieneutraal 2050 De gemeente Ede wil uiterlijk in 2050 energieneutraal zijn. Dit betekent dat we alle energie die in onze gemeente wordt gebruikt op een schone (hernieuwbare) manier willen opwekken. Dat doen we het liefst

Nadere informatie

Doorrekening gebouwde omgeving met het Energietransitiemodel

Doorrekening gebouwde omgeving met het Energietransitiemodel Doorrekening gebouwde omgeving met het Energietransitiemodel Mogelijke transitiepaden naar 235 en 25: tempo en soort van elektrificatie Brede bijeenkomst transitiepad lage temperatuurwarmte, 27 september

Nadere informatie

Datum: 26 juni 2015 Onderwerp: debat over de gaswinning in Groningen (1 juli) en verzamel AO energie en SDE+ (2 juli)

Datum: 26 juni 2015 Onderwerp: debat over de gaswinning in Groningen (1 juli) en verzamel AO energie en SDE+ (2 juli) Datum: 26 juni 2015 Onderwerp: debat over de gaswinning in Groningen (1 juli) en verzamel AO energie en SDE+ (2 juli) Geacht Kamerlid, Deze week maakte minister Kamp bekend dat de gaswinning uit het Groningenveld

Nadere informatie

Inzichten uit een regio:

Inzichten uit een regio: Er is een brede duurzaamheidsscope nodig voor afwegingen rond de bodem; de energietransitie staat daarin centraal. Inzichten uit een regio: Sneller afbouwen van fossiele energie De bodem is onmisbaar bij

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Geothermie als Energiebron

Geothermie als Energiebron Geothermie als Energiebron Even voorstellen: Paul Mast -- Geoloog Johan de Bie --Technical Sales manager ESPs Ynze Salverda -- BD Analist Er zijn verschillende vormen van duurzame energie. Daarvan is geothermie

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Energie in de provincie Utrecht. Een inventarisatie van het energiegebruik en het duurzaam energie potentieel

Energie in de provincie Utrecht. Een inventarisatie van het energiegebruik en het duurzaam energie potentieel Energie in de provincie Utrecht Een inventarisatie van het energiegebruik en het duurzaam energie potentieel Doel van Onderzoek Dit onderzoek dient om: 1. Een nieuw overzicht samen te stellen van het energiegebruik

Nadere informatie

Krachtig. Klimaatbeleid. Klimaatbegroting 2016 2020

Krachtig. Klimaatbeleid. Klimaatbegroting 2016 2020 Krachtig Klimaatbeleid Klimaatbegroting 2016 2020 De krachten bundelen voor een krachtig klimaatbeleid Deze begroting gaat niet, zoals gebruikelijk, over miljarden euro s, maar over megatonnen CO2. Ze

Nadere informatie

Doorrekening gebouwde omgeving met het Energietransitiemodel

Doorrekening gebouwde omgeving met het Energietransitiemodel Doorrekening gebouwde omgeving met het Energietransitiemodel Mogelijke transitiepaden naar 235 en 25: tempo en soort van elektrificatie Brede bijeenkomst transitiepad lage temperatuurwarmte, 27 september

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Vol gas op weg naar een duurzame energietoekomst

Vol gas op weg naar een duurzame energietoekomst Vol gas op weg naar een duurzame energietoekomst Innovaties op gasgebied Hans Overdiep en Henk Ensing GasTerra B.V. VSK 2014 Onderwerpen - Verleden, heden en toekomst (aard)gas - Wikipedia, Gas en Energie

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 2/5 Toelichting bij scenario-analyse energiebeleid Beesel Venlo Venray Deze toelichting beschrijft wat

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 33 529 Gaswinning Groningen-veld Nr. 1 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Klimaatneutrale gemeenten. Frans Rooijers - directeur CE Delft

Klimaatneutrale gemeenten. Frans Rooijers - directeur CE Delft Klimaatneutrale gemeenten Frans Rooijers - directeur CE Delft CE Delft - Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 - Energie, transport en grondstoffen - Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

De kosten van de energietransitie, en: kansen voor de gasindustrie. Martien Visser Lector Energietransitie & Netwerken. Hanzehogeschool Groningen

De kosten van de energietransitie, en: kansen voor de gasindustrie. Martien Visser Lector Energietransitie & Netwerken. Hanzehogeschool Groningen De kosten van de energietransitie, en: kansen voor de gasindustrie Martien Visser Lector Energietransitie & Netwerken Hanzehogeschool Groningen Hanzehogeschool Groningen (circa 30.000 studenten) Energy

Nadere informatie

Hoe ziet de stroommarkt er straks uit?

Hoe ziet de stroommarkt er straks uit? Hoe ziet de stroommarkt er straks uit? Projectgroep BioWKK 5 juli 2016 Stijn Schlatmann Directeur/senior adviseur www.energymatters.nl Wat doet Energy Matters Technische inpassing & economische haalbaarheid:

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2014

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2014 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris hernieuwbare energiebronnen Vlaanderen 2005-2014, Vito, januari 2016 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2014 bedraagt 5,7 % Figuur 1 groene stroom uit bio-energie

Nadere informatie

Geothemie. Nieuwe kansen voor het warmtenet

Geothemie. Nieuwe kansen voor het warmtenet Geothemie Nieuwe kansen voor het warmtenet 06 54268181 1 Accelerate energy innovation Drs. Ronald den Boogert Ronald@inimpact.nl By the implementation of innovative technologies and a close cooperation

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Gas op Maat. Postbus 250, 3190 AG Hoogvliet Rotterdam Telefoon +31(0)

Gas op Maat. Postbus 250, 3190 AG Hoogvliet Rotterdam Telefoon +31(0) Gas op Maat De maatschappij is op weg naar een CO 2 -neutraal energiesysteem. De gassector wil graag bijdragen aan het behalen van deze doelstelling. In de transitieperiode is de rol van aardgas maatwerk:

Nadere informatie

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar Drie scenario s bestaande technologie Netgebonden Infrastructuur: elektriciteit en warmte (gas) Actuele gegevens van 2012 vertaald naar 2035

Nadere informatie

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 20 november 2013 Inhoud Algemeen het SER Energieakkoord Proces, doelen, borging, hoofdlijnen & pijlers, concrete afspraken

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Dat kan beter vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Dat kan beter vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 25 August 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/82623 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum 25 januari 2013 Betreft Gaswinning Groningen-veld

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum 25 januari 2013 Betreft Gaswinning Groningen-veld > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken 30196 Duurzame ontwikkeling en beleid 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020 Nr. 380 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Kansenstudie Aardgasloos Purmerend

Kansenstudie Aardgasloos Purmerend Kansenstudie Aardgasloos Purmerend 6 december 2016 Friso Waagmeester Peter Heijboer Transitie naar aardgasloos 1. Aanleiding en achtergronden 2. De Opgave van Purmerend 3. Scenario-analyses 4. Conclusies

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Energietransitie Utrecht: gebiedsgericht naar een aardgasvrije stad. Hier komt tekst Joop Oude Lohuis. Utrecht.nl

Energietransitie Utrecht: gebiedsgericht naar een aardgasvrije stad. Hier komt tekst Joop Oude Lohuis. Utrecht.nl Energietransitie Utrecht: gebiedsgericht naar een aardgasvrije stad Hier komt tekst Joop Oude Lohuis Hier 22 mei komt 2017 ook tekst Van Globaal Doel naar Lokaal aan de Slag Klimaatakkoord Parijs In 2050

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2016

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2016 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris hernieuwbare energiebronnen Vlaanderen 2005-2016, Vito, oktober 2017 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2016 bedraagt 6,4% Figuur 1 groene stroom uit bio-energie

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2015

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2015 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris hernieuwbare energiebronnen Vlaanderen 2005-2015, Vito, september 2016 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2015 bedraagt 6,0 % Figuur 1 groene stroom uit bio-energie

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

12 B+U 3 2015 GROEN SEIN VOOR WARMTENETTEN

12 B+U 3 2015 GROEN SEIN VOOR WARMTENETTEN 12 B+U 3 2015 GROEN SEIN VOOR WARMTENETTEN B+U 3 2015 13 Met de recente Warmtevisie van minister Kamp staat het potentieel van stadswarmte volop in de belangstelling. Wordt de gebouwde omgeving binnenkort

Nadere informatie

Effecten en kosten van een kolenexit versus schone kolencentrales Bezinningsgroep energie 28 juni 2016

Effecten en kosten van een kolenexit versus schone kolencentrales Bezinningsgroep energie 28 juni 2016 Effecten en kosten van een kolenexit versus schone kolencentrales Bezinningsgroep energie 28 juni 2016 Ron.wit@eneco.com Overzicht presentatie 1. Ontwikkeling aandeel kolenstroom in Nederland 2. Effecten

Nadere informatie

KCD 2013. Netplanning tijdens turbulente tijden - geen sinecure! Gert van der Lee Arnhem, 4 maart 2014

KCD 2013. Netplanning tijdens turbulente tijden - geen sinecure! Gert van der Lee Arnhem, 4 maart 2014 KCD 2013 Netplanning tijdens turbulente tijden - geen sinecure! Gert van der Lee Arnhem, 4 maart 2014 Juridisch kader TenneT heeft wettelijke plicht om aangeslotenen voldoende transportcapaciteit te bieden.

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Marktanalyse Powerhouse

Marktanalyse Powerhouse Voorraadtoename neemt af, hoop op hogere prijzen neemt toe. Afgelopen week De afgelopen week zagen we weer forse schommelingen in de olieprijs. De markt wordt omhoog geduwd door hedgefunds die massaal

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Paul van den Oosterkamp, Jeroen de Joode Schaliegas Congres - IIR Amersfoort, 30-31 Oktober 2013 www.ecn.nl Visie ECN Rol gas in NL energiesysteem nu en straks

Nadere informatie

Nieuwe wetgeving koelinstallaties versnelt toepassing warmtepompen

Nieuwe wetgeving koelinstallaties versnelt toepassing warmtepompen Nieuwe wetgeving koelinstallaties versnelt toepassing warmtepompen Door: Robin Sommers en Erik Deliege, Van Beek DIT IS EEN PUBLICATIE VAN: VAN BEEK INGENIEURS B.V. UTRECHTSESTRAAT 59 6811 LW ARNHEM +31

Nadere informatie

Naar een duurzame energievoorziening

Naar een duurzame energievoorziening Naar een duurzame energievoorziening De schone taak van aardgas 1 2 We staan voor belangrijke keuzes De wereld staat voor dringende keuzes. Neem het energievraagstuk. De wereldbevolking groeit in korte

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2016 2017 32 813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020 Nr. 133 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

Betaalbaarheid van energie

Betaalbaarheid van energie Ministerie van Economische Zaken De Minister van Economische Zaken H.G.J. Kamp Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG Woerden : onze ref. : /HG-tr doorkiesnr. : 0348 48 43 66 e-mail : hg@vemw.nl onderwerp : Onderzoek

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

ACHTERGROND FORUM 10.12.15

ACHTERGROND FORUM 10.12.15 Bij de Strokkur geiser in het zuidwesten van IJsland komt aardwarmte aan het oppervlak. Zo n geiser is er in Nederland niet, maar aardwarmte wel 26 waar blijft een landelijk netwerk? Deze energie kunnen

Nadere informatie

Veel gebouwen worden in Nederland verwarmd door installaties die op aardgas werken. Het verbranden van aardgas veroorzaakt het broeikasgas CO2.

Veel gebouwen worden in Nederland verwarmd door installaties die op aardgas werken. Het verbranden van aardgas veroorzaakt het broeikasgas CO2. Veel gebouwen worden in Nederland verwarmd door installaties die op aardgas werken. Het verbranden van aardgas veroorzaakt het broeikasgas CO2. Dit artikel beschrijft hoe een prijs op CO2 invloed heeft

Nadere informatie

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Lucas Reijnders Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Ruimte voor duurzame energie L. Reijnders Duurzame energie & energieverbruik wereldwijd Zonne-energie: ~ 121300x 10 12 Watt Windenergie:

Nadere informatie

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Nieuwe Energie Aanboren PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Verduurzaming van onze energievoorziening hapert De zekerstelling van onze energievoorziening is één van de grootste uitdagingen voor

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen. Peter Clauwaert - Gent 29/09/11

Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen. Peter Clauwaert - Gent 29/09/11 Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen Peter Clauwaert - Gent 29/09/11 Inhoud presentatie 1.Afbakening 2.Inventarisatie energie 3.CO 2 -voetafdruk energieverbruik 4.CO

Nadere informatie

Wat zijn voor Nederland de argumenten voor en tegen CO2-afvang en -opslag (CCS*)?

Wat zijn voor Nederland de argumenten voor en tegen CO2-afvang en -opslag (CCS*)? Nederland de argumenten en CO2-afvang Nederland de argumenten en CO2-afvang Nederland de argumenten en CO2-afvang Nederland de argumenten en CO2-afvang Nederland de argumenten en CO2-afvang Nederland de

Nadere informatie

2014 GreenPort NHN, All rights reserved. Hier wordt geïnvesteerd in uw toekomst. Dit project is mede

2014 GreenPort NHN, All rights reserved. Hier wordt geïnvesteerd in uw toekomst. Dit project is mede . 2014 GreenPort NHN, All rights reserved GEOTHERMAL OUTLOOK 2015-2017 Ronald den Boogert AGENDA Waarom nu geothermie? Stand van zaken geothermie in Nederland in 2015 2020 Voorbeelden toekomstige innovaties

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

Vergezicht Energieneutraal Heumen 2050, Hoe ziet dit er uit?

Vergezicht Energieneutraal Heumen 2050, Hoe ziet dit er uit? Notitie HaskoningDHV Nederland B.V. Transport & Planning Aan: Els Rademacher, Walter van Doesem van de gemeente Heumen Van: Edward Pfeiffer, Ralf Speek, Claudia Algra Datum: 12 februari 2017 Kopie: --

Nadere informatie

Hernieuwbare Energie na Frans Rooijers - directeur CE Delft

Hernieuwbare Energie na Frans Rooijers - directeur CE Delft Hernieuwbare Energie na 2025 Frans Rooijers - directeur CE Delft CE Delft - Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 - Energie, transport en grondstoffen - Economische, technische en beleidsmatige

Nadere informatie

Energie en emissies Drenthe 2020, 2023 en 2030

Energie en emissies Drenthe 2020, 2023 en 2030 Juni 2015 ECN-N--15-013 Energie en emissies Drenthe 2020, 2023 en 2030 Gerdes, J. 2 Inhoud 1 Samenvattende inleiding dichter bij emissiedoel 2020 5 2 Geraamd energieverbruik en emissies Drenthe 2020 gedaald

Nadere informatie