4.5 Kunstmatig of niet? Meer lezen?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "4.5 Kunstmatig of niet? Meer lezen?"

Transcriptie

1 Wanneer de situatie van de patiënt heel slecht is, moeten behandelaars in medische zin terugtreden. Hierbij kán een niet-reanimeerbesluit passen. Maar zorg en aandacht blijven onverminderd nodig. De laatste nood van ons mensen vraagt niet naar menselijke woorden; er is dan uitsluitend behoefte aan het Woord van God, ofwel aan woorden die de Heilige Geest leert: sterken, vermanen en troosten met het Woord! Dan is er ook ruimte voor patiënt en familie om afscheid van elkaar en van het leven te nemen (vgl. Jesaja 33: 24; Openbaring 14: 13; 21: 1-5). Wanneer het gaat om medisch-ethische dilemma s die zich voor patiënten kunnen voordoen in bijvoorbeeld een verpleeghuis, kunt u bij het NPV-Consultatiepunt ondermeer terecht met vragen over reanimatiebeleid en beleid rond vocht en voeding (zie paragraaf 4.5). Het NPV-Consultatiepunt is zeven dagen per week dag en nacht bereikbaar op (0318) Meer lezen? J.J.M. van Delden, Beslissen om niet te reanimeren een medisch en ethisch vraagstuk. Dissertatie Rijksuniversiteit Utrecht 27 mei W.H. Velema, Ethiek en pelgrimage over de bijbelse vreemdelingschap. Uitg. Ton Bolland Amsterdam Kunstmatig of niet? De moeder van mevrouw Nooitgedacht, mevrouw De Groot, is vanwege haar dementie een paar jaren geleden opgenomen in een verpleeghuis. Ze heeft laatst een infectie aan haar luchtwegen opgelopen. Daarvoor krijgt mevrouw De Groot nu een antibioticakuur. De kuur heeft weinig effect. Bovendien gaat eten en drinken erg moeizaam. De verpleeghuisarts heeft aan de kinderen gevraagd of mevrouw De Groot sondevoeding moet krijgen NPV boek BW.indd :19:57

2 Moeite met eten en drinken Eten en drinken zijn dagelijkse levensbehoeften. We kunnen die niet missen. Ouderen in een verzorgingshuis of verpleeghuis zijn soms niet meer in staat om zelf te eten en te drinken. Dat geldt zeker bij dementie (zie ook paragraaf 4.3). Als dementerende ouderen vocht of voeding wordt gegeven, duwen ze de hand van de verzorgende weg of spugen ze eten en drinken uit. Het kan ook zijn dat slikken niet meer mogelijk is, bijvoorbeeld na een hersenbloeding of een vergevorderd proces van dementie. Wat dan? Het is van belang dat een oudere altijd voeding en vocht in de buurt heeft. Als het even kan, moet de normale manier van eten en drinken zo lang mogelijk in stand worden gehouden. Dat kan met een tuitbeker, een rietje of een lepeltje. Het kan zinvol zijn advies te vragen aan de arts, de logopediste en/of de diëtiste. Als dat niet helpt en er te weinig wordt gegeten en gedronken, dan moet worden gekeken of kunstmatige toediening van vocht en voeding kan helpen, bijvoorbeeld via een sonde. 5 De overstap naar kunstmatige toediening wordt meestal niet gemaakt, vanwege de nadelen. De sonde en het infuus worden namelijk gemakkelijk uitgetrokken en op den duur gaan ze irriteren en kunnen ontstekingen veroorzaken. Als de arts na zorgvuldige afweging tot de beslissing komt om niet kunstmatig voeding toe te dienen, kun je daar als familieleden grote moeite mee hebben. Zonder voeding zal iemand toch sterven? Kunstmatig voeden of niet? Voedsel en vocht zijn in onze visie basale levensbehoeften, net zoals lucht. Als je het zo bekijkt, is het toedienen van voedsel en vocht dus geen medische handeling. In de beslissing om toediening van voedsel en/of vocht te beëindigen, moet de familie of 5 Bij sondevoeding denken we aan de neussonde of de zogeheten PEG-catheter (percutane endoscopische gastronomie: via de buikwand rechtstreeks in de maag; high-tech voedingszorg) NPV boek BW.indd :19:57

3 de wettelijk vertegenwoordiger van de patiënt meebeslissen. Wanneer wordt er gekozen voor voedseltoediening langs nietnatuurlijke weg? Daartoe wordt eerst gekeken of die handeling proportioneel is. Dat wil zeggen: of de behandeling nog in verhouding staat tot de te verwachten gezondheidswinst (zie ook het kader bij paragraaf 3.6). Daar kan een verpleeghuisarts soms anders tegenaan kijken dan familieleden. Dat is logisch. Een verschil van opvatting moet dan ook bespreekbaar zijn. Maar de arts blijft verantwoordelijk voor de beslissing over de zinvolheid van de medische handeling. Kunstmatig toedienen van voedsel en vocht kan in sommige gevallen nuttig zijn. Bijvoorbeeld om een longontsteking te overbruggen tot de patiënt weer is opgeknapt. Met het kunstmatig gegeven vocht kunnen ook medicijnen worden gegeven. Bij veel patiënten leidt deze tijdelijke levensonderhoudende verzorging tot herstel. Maar bij stervenden is vaak het tegendeel waar en kan het sterven hierdoor juist zwaarder worden. Artsen kijken dus altijd eerst wat de oorzaak is van de weigering van eten en drinken en proberen die weg te nemen. Een medische of verpleegkundige handeling? Is het toedienen van vocht en voeding een medische of een verpleegkundige handeling? Deze vraag is belangrijk. Het maakt nogal verschil of je het toedienen van vocht en voeding ziet als iets medisch iets waarmee artsen kunnen stoppen als het medisch gezien geen zin meer heeft of als normale (verpleegkundige) zorg, waar je in principe niet mee stopt voordat iemand is overleden. Een voorbeeld van dit dilemma is de zaak rond mevrouw Stinissen. Ineke Stinissen raakte in 1974 in een coma. Haar echtgenoot vroeg meerdere malen om beëindiging van haar NPV boek BW.indd :19:57

4 leven. In 1990 bleek dat de staf van het verpleeghuis waarheen zij was overgebracht, de visie wilde overnemen dat de kunstmatige toediening van voeding en vocht een medische handeling was. Omdat deze handeling niet meer als medisch zinvol werd aanvaard, kon die worden beëindigd. De rechtbank ging mee in dit oordeel. Elf dagen laten overleed zij op 19 januari De NPV is in deze zaak opgetreden als vertegenwoordiger van de wilsonbekwame mevrouw Stinissen, omdat de NPV van mening was dat het leven van een comapatiënte niet op deze manier mag worden beëindigd. Verzorging in de stervensfase Als een ziek iemand steeds minder gaat eten en drinken, kun je je daar als familie zorgen om maken. Het is belangrijk om je te realiseren dat het in de laatste levensfase normaal is dat er steeds minder voeding en vocht worden ingenomen. Dat hoort bij het natuurlijke proces van het sterven. Meestal wordt er dan ook geen infuus of sonde meer gegeven. De nadelen van te veel vocht en de daardoor ontstane benauwdheid zijn groter (en voor de stervende zelfs schadelijk) dan die van te weinig vocht. In de terminale of stervensfase kan de patiënt (of zijn lichaam) aangeven dat hij geen behoefte meer heeft aan eten of drinken en dan langzaam als een kaars uitdoven. Dat geldt ook voor ouderen die verzadigd zijn van dagen (vgl. Genesis 25: 8; 35: 29; 1 Kronieken 23: 1; 2 Kronieken 24: 15; Job 42: 17), hun levensopgave voltooid achten, zich terugtrekken, niet meer eten en heel weinig drinken. Zo n slechte lichamelijke toestand met vermagering en verval van krachten noemen artsen cachexie. Dit komt voor in de laatste fase van veel dodelijke ziekten en van dementie. In zulke situaties is er behoefte aan verzorgende nabijheid aandacht, begrip, gebed en soms alleen het vasthouden van de hand en een terughoudende opstelling van de professionals NPV boek BW.indd :19:57

5 Het spreekt vanzelf dat de verzorging doorgaat, zoals het zacht houden van lippen (met vaseline) en het vochtig houden van mond (met bijvoorbeeld ijsschilfers of wattenstokjes) en ogen (druppelen). Het hebben van dorst heeft in die fase meer te maken met het gevoel van een droge mond dan met de geleidelijke uitdroging van het lichaam die in de laatste levensfase plaatsvindt (terminale dehydratie; TD). Uit respect voor de medemens vindt gedwongen of kunstmatige toediening van voedsel en vocht niet of nauwelijks plaats, want dat verhindert het natuurlijk beloop van het sterven en rekt het stervensproces onnodig. Deze mensen sterven niet door uitdroging, maar door het uitvallen van alle lichamelijke functies omdat zij stervende zijn. Versterven Wat is het verschil tussen versterven en levensbeëindigend handelen? Versterven maakt onderdeel uit van een natuurlijk stervensproces: de mens gaat naar haar of zijn eeuwig huis (Prediker 12: 5; vgl. 1 Korinthiërs 15). Bij levensbeëindigend handelen sterft de mens door een medische beslissing. Daarbij kan het gaan om euthanasie, hulp bij zelfdoding of andere vormen van levensbeëindiging die buiten de euthanasiewet vallen en dus strafbaar zijn. Voor wie de Bijbel in de Statenvertaling (1637) kent, is het woord versterven niet onbekend (Richteren 2: 19; Job 14: 7-10; Romeinen 4: 19; Hebreeën 11: 12; Judas vs. 12). Het oude woord versterven (1553) blijkt een rijke betekenis te hebben. De tegenwoordige betekenis van versterven is beperkter en dreigt in het moderne spraakgebruik een misplaatste betekenis te krijgen. Dan gaat het niet meer over het natuurlijke stervensproces waardoor de behoefte aan voeding en vocht afneemt, of versterven als NPV boek BW.indd :19:57

6 religieuze aanduiding voor vasten en boetedoening (met als doel de reiniging van de ziel en niet de lichamelijke dood). In de radicaal nieuwe betekenis gaat het over versterven als iets wat de een (de arts) doet bij de ander (de patiënt); iets waarover de gezondheidszorg beleid kan maken. Het woord verstervingsbeleid is een schoolvoorbeeld van taalvervuiling en wekt de indruk dat artsen de regie in handen hebben. Dan lijkt het begrip versterven een alternatief voor euthanasie en levensbeëindigend handelen. Maar dat is niet zo. Bij naar schatting een op de tien mensen die jaarlijks in Nederland sterven, wordt in de laatste fase van hun leven een verstervingsbeleid gehanteerd. Dit betekent niet meer dan dat er terecht terughoudend wordt gehandeld als het gaat over het ongewild toedienen van voedsel en vocht. Oude, zieke mensen moeten we niet vergelijken met jonge en gezonde hongerstakers, die weken zonder voedsel kunnen. De beslissing om bij ouderen of ernstig zieken geen voedsel en vocht toe te dienen, heeft onvermijdelijk tot gevolg dat hij spoedig sterft: hij glijdt weg in een soort coma. Dat mag dan ook alleen worden gedaan na een zorgvuldig gestelde diagnose waarbij geheel duidelijk is wat er aan de hand is: dat de patiënt stervende is. De discussie over versterven wordt niet altijd zuiver gevoerd. Er wordt gemakkelijk een fuikredenering opgebouwd. Dan wordt allereerst het niet meer eten en drinken van de patiënt uitgelegd als weigeren, terwijl niet eens duidelijk is wat het niet meer willen eten en drinken betekent. Vervolgens stellen arts en verpleegkundige de vraag wat ze met deze weigering aan moeten. Dan worden termen uit het euthanasiedebat geleend ( ondraaglijk en uitzichtloos lijden, wilsuiting, ontluistering ) om moreel te rechtvaardigen dat het nog langer toedienen van vocht en voeding (levensverlengend handelen) hier uit den NPV boek BW.indd :19:58

7 boze is. Dan sluit de fuik zich, want er is geen andere weg meer dan het respecteren van de weigering, en dan wordt vocht en voedsel (onterecht) onthouden. In het huidige maatschappelijke klimaat wordt ontluistering voorgesteld als vreselijk en te vermijden, haast een onrecht waartegen artsen en verpleegkundigen alles moeten doen. Dit kan de reden zijn dat artsen en verpleegkundigen het niet meer willen eten en drinken al snel interpreteren als de uitdrukking van een doodswens. Vervolgens trekken zij de conclusie dat ze zich niet alleen terughoudend moeten opstellen, maar zelfs levensbeëindigend moeten handelen. De crux in de problematiek ligt dus in de interpretatie van wat we waarnemen. Daarbij beseffen we dat bij het interpreteren altijd maatschappelijke opvattingen meegonzen. Binnen onze maatschappelijk-culturele context laat het euthanasiedebat diepe sporen na, die ook de discussie rond versterving dreigen te domineren. Op het niveau van de definities is versterven geen vorm van euthanasie. Versterven is geen initiatief van de behandelaar, want daarvoor hanteren we het begrip actieve levensbeëindiging. Vanuit een christelijke levensovertuiging willen wij instaan voor de bescherming van het mensenleven als een niet op waarde te schatten geschenk van God. Tegelijk constateren wij met respect dat dit leven tijdelijk is. Meer lezen? Uitdrogen vragen over voeding en vocht, Uitg. Verpleeghuis Salem Ridderkerk 1998 J. Douma, Medische ethiek, uitg. Kok Kampen 1997 H. Jochemsen, A.A. Teeuw, Geneeskunst als dienst: geneeskundige zorg voor wilsonbekwame patiënten, in: H. Jochemsen, (red.), Zorg voor wilsonbekwame patiënten, uitg. Buijten & Schipperheijn Amsterdam NPV boek BW.indd :19:58

8 Heeft u te maken met een concrete situatie waarin u vragen hebt over vocht- en voedingbeleid of over versterven? Patiënten en hun omstanders kunnen zeven dagen per week dag en nacht terecht bij het NPV-Consultatiepunt. Deze professionele telefoonlijn draait op mensen die werkzaam zijn (geweest) in de gezondheidszorg. Het NPV-Consultatiepunt voor medisch-ethische vragen en voor vragen over palliatieve zorg is bereikbaar op (0318) Wij kunnen niets meer voor u doen? Jacob Nooitgedacht vertelt dat zijn opleider hem vandaag heeft betrokken bij een patiënt in de laatste levensfase. Die heeft longkanker en kan niet meer genezen. Hij krijgt palliatieve zorg. Jacob legt uit dat daarmee wordt geprobeerd pijn, benauwdheid en andere symptomen van de kwaadaardige aandoening te onderdrukken. Dat lukt aardig, maar tegen de pijn lijkt geen kruid meer gewassen. In overleg met de patiënt en de familie is daarom besloten zijn bewustzijn te verlagen. Door deze palliatieve sedatie ervaart hij de pijn niet meer en in deze slaaptoestand zal hij een natuurlijke dood sterven. Bij geboorte komt de mens tot leven. Maar dit leven is van tijdelijke aard. Mensen willen niet sterven en er is zelfs een zekere onmacht om de dood te accepteren. Soms lijkt de mens verdwaald in de gezondheidszorg. Dan lijkt hij op zoek naar een verloren paradijs, een eeuwig leven hier en nu zonder pijn en aftakeling. De dood is het probleem van de levenden. Van stervensbegeleiding naar palliatieve zorg Als genezing niet meer mogelijk is Ja, wat dan? Leven en dood zijn per definitie aan elkaar verbonden. Toch is in de westerse cultuur het sterven zelf door de eeuwen heen meer en meer verdrongen uit de wereld van denken en beleven. Alles NPV boek BW.indd :19:58

24. Kunstmatig voeden en versterven

24. Kunstmatig voeden en versterven 24. Kunstmatig voeden en versterven De laatste tijd gaat mijn moeder snel achteruit. Het eten en drinken wordt steeds moeilijker. De verpleeghuisarts wil geen sondevoeding geven. Maar dan zal ze uitdrogen

Nadere informatie

Zorg en behandeling rondom het levenseinde. Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie

Zorg en behandeling rondom het levenseinde. Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie Zorg en behandeling rondom het levenseinde Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie Inleiding In deze folder kunt u het beleid van de Frankelandgroep

Nadere informatie

Informatie over euthanasie

Informatie over euthanasie Informatie over euthanasie Inleiding Euthanasie is een onderwerp waar mensen heel verschillend over kunnen denken. Wat u van euthanasie vindt, hangt onder meer af van uw (religieuze) achtergrond, opvoeding,

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie Onderdeel van de patiëntenbrochure Spreek tijdig over het levenseinde. - www.knmg.nl/spreken-over-levenseinde Achtergrondinformatie Hieronder leest u achtergrondinformatie die u kan helpen om het gesprek

Nadere informatie

Wat deze uitgangspunten betekenen voor behandeling en verzorging in de laatste levensfase, wordt in het navolgende omschreven.

Wat deze uitgangspunten betekenen voor behandeling en verzorging in de laatste levensfase, wordt in het navolgende omschreven. Medisch Beleid Medisch ethisch beleid De waardigheid van de mens en de kwaliteit van leven staan centraal in de zorg van De Blije Borgh. Zo ook in de zorg tijdens de laatste levensfase van onze bewoners

Nadere informatie

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM???

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM??? Ik wil niet leven zoals een plant Als ik mijn familie niet meer ken, wil ik liever dood Ik wil niet afzien! Mijn broer denkt zus, en ik zo, wat moeten we nu doen? Hebben wij nu wel de juiste keuzes gemaakt?

Nadere informatie

Ethische kwesties. bij de Zorgboog. Behandeling en zelfbeschikking. Wat betekent dit voor u?

Ethische kwesties. bij de Zorgboog. Behandeling en zelfbeschikking. Wat betekent dit voor u? Ethische kwesties bij de Zorgboog In deze folder leest u over een aantal levensaspecten die een rol kunnen spelen bij uw behandeling, verzorging en verpleging binnen de Zorgboog. Het gaat hierbij om vragen

Nadere informatie

26. Sedatie: een alternatief voor euthanasie?

26. Sedatie: een alternatief voor euthanasie? 26. Sedatie: een alternatief voor euthanasie? Mijn moeder ligt op sterven. Dat proces verloopt redelijk rustig, maar soms is ze verschrikkelijk bang dat ze stikkend zal sterven. De arts zegt dat hij haar

Nadere informatie

1 Inleiding... 1. 2 Wat is palliatieve sedatie?... 1. 3 Hoe werkt palliatieve sedatie?... 1. 4 Is het een soort euthanasie?... 1

1 Inleiding... 1. 2 Wat is palliatieve sedatie?... 1. 3 Hoe werkt palliatieve sedatie?... 1. 4 Is het een soort euthanasie?... 1 Palliatieve sedatie Inhoudsopgave 1 Inleiding... 1 2 Wat is palliatieve sedatie?... 1 3 Hoe werkt palliatieve sedatie?... 1 4 Is het een soort euthanasie?... 1 5 Wanneer past de arts palliatieve sedatie

Nadere informatie

Keuzes rond het levenseinde. Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN

Keuzes rond het levenseinde. Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN Keuzes rond het levenseinde Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN Palliatieteam midden nederland 24 uur/7 dagen per week telefonisch bereikbaar voor hulpverleners Allerlei disciplines

Nadere informatie

4.7 Een medisch alternatief voor euthanasie?

4.7 Een medisch alternatief voor euthanasie? 4.7 Een medisch alternatief voor euthanasie? De buurman van de familie Nooitgedacht belt aan. Hij vraagt of Jacob vanavond bij hem wil langskomen, omdat hij graag wil praten over zijn ernstig zieke vrouw.

Nadere informatie

Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen?

Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen? Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen? Maaike Veldhuizen Arts palliatieve zorg in het Elkerliek ziekenhuis, palliatief consulent en SCEN arts Ingrid van Asseldonk, verpleegkundige

Nadere informatie

Medische ethiek. Euthanasie

Medische ethiek. Euthanasie Medische ethiek Euthanasie Medische ethiek in het St. Anna Ziekenhuis Iedereen kan in een situatie terecht komen waarin een ingrijpende beslissing genomen moet worden. Om hierover goed met elkaar te kunnen

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming

Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming 1 Palliatieve zorg is de totale zorg voor de zorgvrager en zijn naasten vanaf het moment

Nadere informatie

Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is.

Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is. Euthanasie Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is. Wij gaan in op de volgende onderwerpen: Wat is euthanasie? Aan welke

Nadere informatie

Levenseindebeleid. Inleiding

Levenseindebeleid. Inleiding Levenseindebeleid Inleiding In de kwaliteitswet Zorginstellingen staat dat de instelling als zorgaanbieder verplicht is verantwoorde zorg te bieden. Dat geldt ook voor zorg rond het levenseinde. Ook de

Nadere informatie

Beleid rondom het levenseinde

Beleid rondom het levenseinde Beleid rondom het levenseinde V1_2012 Inleiding Veel van onze cliënten zijn op vergevorderde leeftijd en dan komt het levenseinde dichterbij. Omdat veel cliënten binnen de muren van onze organisatie overlijden

Nadere informatie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Publieksversie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Publieksversie Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek Publieksversie Waarom nadenken en praten over uw levenseinde? Misschien denkt u wel eens na over uw levenseinde. In dat laatste deel van uw leven kan uw dokter

Nadere informatie

Handreiking: Zorg voor mensen die bewust afzien van eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen

Handreiking: Zorg voor mensen die bewust afzien van eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen Handreiking: Zorg voor mensen die bewust afzien van eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen Alexander de Graeff Internist-oncoloog/hospice-arts UMC Utrecht/Academisch Hospice Demeter, De Bilt

Nadere informatie

(1) Levenstestament of euthanasieverklaring van

(1) Levenstestament of euthanasieverklaring van (1) Levenstestament of euthanasieverklaring van Geboortedatum en plaats: Na grondige overweging, uit vrije wil en in het bezit van mijn volle verstand, verklaar ik het volgende: 1. Wanneer ik door welke

Nadere informatie

Wilsverklaring. Belangrijke documenten

Wilsverklaring. Belangrijke documenten Wilsverklaring Belangrijke documenten Bijlage 1: Voorbeeld wilsverklaring Behandelverbod Lees voordat u deze verklaring invult de toelichting bij het behandelverbod. Naam : Geboortedatum : Geboorteplaats:

Nadere informatie

Palliatieve sedatie Informatie voor patiënt en familie

Palliatieve sedatie Informatie voor patiënt en familie Palliatieve sedatie Informatie voor patiënt en familie U hebt met uw behandelend arts gesproken over palliatieve sedatie. In deze folder kunt u de belangrijkste dingen nog eens nalezen. Deze folder is

Nadere informatie

23. Vragen bij reanimatie

23. Vragen bij reanimatie 23. Vragen bij reanimatie Mijn dochter is ernstig gehandicapt. Kort geleden hadden we een gesprek met onze arts over -haar gezondheid. Toen kregen we te horen dat ze niet gereanimeerd wordt als ze een

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg?

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? 2 Definitie Palliatieve zorg (WHO 2002) Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van leven verbetert van patiënten en hun naasten,

Nadere informatie

Begrippen en zorgvuldigheidseisen. besluitvorming rond het levenseinde

Begrippen en zorgvuldigheidseisen. besluitvorming rond het levenseinde Begrippen en zorgvuldigheidseisen met betrekking tot de besluitvorming rond het levenseinde in de verpleeghuiszorg AVVV - NVVA - STING Begrippen en Zorgvuldigheidseisen met betrekking tot de besluitvorming

Nadere informatie

Palliatieve zorg bij dementie is bijzonder?

Palliatieve zorg bij dementie is bijzonder? Palliatieve zorg bij dementie is bijzonder? Persoonlijke wensen zijn door mensen met dementie niet altijd meer volledig duidelijk te maken Vraagt (nog meer) om verdieping in de relatie Vraagt soms om interpreteren

Nadere informatie

Begrippen. Zorgvuldigheidseisen. met betrekking tot de besluitvorming rond het levenseinde in de verpleeghuiszorg

Begrippen. Zorgvuldigheidseisen. met betrekking tot de besluitvorming rond het levenseinde in de verpleeghuiszorg Begrippen en Zorgvuldigheidseisen met betrekking tot de besluitvorming rond het levenseinde in de verpleeghuiszorg Colofon Dit is een uitgave van NVVA, Sting, V&VN (v/h AVVV) Redactie: projectteam NVVA,

Nadere informatie

BESLISSEN RONDOM HET EINDE VAN HET LEVEN

BESLISSEN RONDOM HET EINDE VAN HET LEVEN BESLISSEN RONDOM HET EINDE VAN HET LEVEN Palliatieve sedatie, morfine en euthanasie in de praktijk; enkele juridische aspecten, waaronder de tuchtrechtelijke Begrippenkader palliatieve sedatie euthanasie

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen Ongeneeslijk ziek Samen uw zorg tijdig plannen Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 1.1 Een naaste die met u meedenkt...3 1.2 Gespreksonderwerpen...3 2. Belangrijke vragen...3 2.1 Lichamelijke veranderingen...3

Nadere informatie

e kwestie voedsel en vocht

e kwestie voedsel en vocht e kwestie voedsel en vocht Handreikingen voor zorgsituaties waarin eten, drinken en kunstmatige voeding een rol spelen 13 Vooraf 15 Als de patiënt slecht eet of drinkt 18 Als ingrijpen of nalaten wordt

Nadere informatie

Samenvatting van aandachtspunten uit de notitie Zorg voor vocht en/of voedsel rond het levenseinde

Samenvatting van aandachtspunten uit de notitie Zorg voor vocht en/of voedsel rond het levenseinde Samenvatting van aandachtspunten uit de notitie Zorg voor vocht en/of voedsel rond het levenseinde Hieronder zijn taken en aandachtspunten weergegeven, die volgen uit de bijgaande notitie Zorg voor vocht

Nadere informatie

Voltooid Leven Nu doorpakken. Robert Schurink Directeur NVVE

Voltooid Leven Nu doorpakken. Robert Schurink Directeur NVVE Voltooid Leven Nu doorpakken. Robert Schurink Directeur NVVE Inleiding NVVE bestaat sinds 1973 en had als doel de legalisering van euthanasie NVVE heeft in 2003 doelstelling verbreed en het brede palet

Nadere informatie

U hebt met uw behandelend arts gesproken over palliatieve sedatie voor uzelf of uw familielid. In deze folder kunt u nalezen wat palliatieve sedatie

U hebt met uw behandelend arts gesproken over palliatieve sedatie voor uzelf of uw familielid. In deze folder kunt u nalezen wat palliatieve sedatie Palliatieve sedatie U hebt met uw behandelend arts gesproken over palliatieve sedatie voor uzelf of uw familielid. In deze folder kunt u nalezen wat palliatieve sedatie inhoudt. Heeft u na het lezen nog

Nadere informatie

Zorg in de laatste levensfase

Zorg in de laatste levensfase Voor elkaar WoonZorgcentra Haaglanden Binnen WZH staat een goede verzorging met aandacht en respect voor de persoonlijke wensen van onze cliënten centraal. Dit geldt juist voor de zorg die wij bieden aan

Nadere informatie

Medische beslissingen aan het einde van het leven: een belangrijk gespreksonderwerp. Rozemarijn van Bruchem-Visser Internist ouderengeneeskunde

Medische beslissingen aan het einde van het leven: een belangrijk gespreksonderwerp. Rozemarijn van Bruchem-Visser Internist ouderengeneeskunde Medische beslissingen aan het einde van het leven: een belangrijk gespreksonderwerp Rozemarijn van Bruchem-Visser Internist ouderengeneeskunde Wat zegt de wet? Belangrijkste argument is wilsbekwaamheid

Nadere informatie

Hoe ga je om met eten en drinken. Handreikingen voor zorgsituaties waarin eten, drinken en kunstmatige voeding een rol spelen

Hoe ga je om met eten en drinken. Handreikingen voor zorgsituaties waarin eten, drinken en kunstmatige voeding een rol spelen Hoe ga je om met eten en drinken Handreikingen voor zorgsituaties waarin eten, drinken en kunstmatige voeding een rol spelen Inhoud Vooraf 3 Als de patiënt slecht eet of drinkt 4 Als ingrijpen of nalaten

Nadere informatie

Conclusies, aanbevelingen en vervolgstappen

Conclusies, aanbevelingen en vervolgstappen De rol van de arts bij het zelfgekozen levenseinde 39 5 Conclusies, aanbevelingen en vervolgstappen In dit hoofdstuk wordt puntsgewijs een opsomming gegeven van de conclusies over de rol, de verantwoordelijkheden,

Nadere informatie

Zorg rond het levenseinde

Zorg rond het levenseinde Groeningelaan 7 8500 Kortrijk Tel.nr. 056/24 52 71 Faxnr. 056/24.52.64 Zorg rond het levenseinde Zorg rond het levenseinde 12 Voor meer informatie over voorgaande onderwerpen, kan u contact opnemen met

Nadere informatie

Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013. Specialist ouderengeneeskunde/docent. Probeer te verwoorden wat volgens jou

Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013. Specialist ouderengeneeskunde/docent. Probeer te verwoorden wat volgens jou Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013 Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde/docent Wat is het? Probeer te verwoorden wat volgens jou palliatieve sedatie is PALLIATIEVE SEDATIE

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 708 Vragen van het lid

Nadere informatie

Als genezing niet meer mogelijk is

Als genezing niet meer mogelijk is Algemeen Als genezing niet meer mogelijk is www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG043 / Als genezing niet meer mogelijk is / 06-10-2015 2 Als

Nadere informatie

beslissingen bij het levenseinde

beslissingen bij het levenseinde beslissingen bij het levenseinde Het doet goed af en toe eens aan de dood te denken Uw dagen worden er duidelijker van U dient te weten dat geen mens voor je kan leven Maar ook dat niemand voor je sterven

Nadere informatie

Zorgen rondom sterven

Zorgen rondom sterven Geriatrie Zorgen rondom sterven www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Welke zorg... 3 Wat kan familie betekenen... 3 Het stervensproces... 4 Eten en drinken... 5 Medicijnen... 5 Waar sterven... 5 Na de dood...

Nadere informatie

Hoe we met sterven omgaan. GVO groepering van voorzieningen voor ouderenzorg

Hoe we met sterven omgaan. GVO groepering van voorzieningen voor ouderenzorg Hoe we met sterven omgaan GVO groepering van voorzieningen voor ouderenzorg Hoe we met sterven omgaan Allemaal denken we wel eens aan de dood. Door media of door wat er rondom ons gebeurt, worden we wel

Nadere informatie

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Toelichting (leidraad) bij de wijze waarop tekst is afgedrukt: CAPS Vet Normaal Cursief aanduiding van onderdelen de vraag zo stellen aspecten die

Nadere informatie

Palliatieve sedatie 14 oktober 2015. Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl

Palliatieve sedatie 14 oktober 2015. Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl Palliatieve sedatie 14 oktober 2015 Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl Palliatieve sedatie in het hospice Veel kennis en ervaring Wat weten we over de praktijk? Dilemma

Nadere informatie

Medische beslissingen rond het levenseinde Pastorale en morele overwegingen

Medische beslissingen rond het levenseinde Pastorale en morele overwegingen Medische beslissingen rond het levenseinde Pastorale en morele overwegingen Handreiking voor het pastoraat Medische beslissingen rond het levenseinde is een uitgave van de Protestantse Kerk in Nederland

Nadere informatie

Als het overlijden nadert Een aantal handreikingen. IJsselland Ziekenhuis

Als het overlijden nadert Een aantal handreikingen. IJsselland Ziekenhuis Als het overlijden nadert Een aantal handreikingen IJsselland Ziekenhuis Inhoudsopgave Deel 1: Veranderingen die voorafgaand aan het overlijden kunnen optreden pag 2-6 1.1 Minder behoefte aan eten en drinken

Nadere informatie

Medische Beslissingen rond het levenseinde

Medische Beslissingen rond het levenseinde Medische Beslissingen rond het levenseinde Jo Lisaerde Eric Triau Maartje Wils Bewonersadviesraad 7 december 2011 Definitie Palliatieve Zorg Palliatieve zorg is een totaalzorg voor mensen die aan een ziekte

Nadere informatie

13 november 2009. palliatieve geneeskunde VUB

13 november 2009. palliatieve geneeskunde VUB 13 november 2009 Het wettelijk kader van de levenseindebeslissingen Wim Distelmans MD MPH PhD palliatieve geneeskunde VUB zorg rond het levenseinde hele evolutie halve eeuw medische spitstechnologie veel

Nadere informatie

Tijdig spreken over het levenseinde

Tijdig spreken over het levenseinde Tijdig spreken over het levenseinde foto (c) Ben Biondina voor DNA-beeldbank op www.laatzeelandzien.nl Cliëntenbrochure van Goedleven foto (c) Jan Kooren voor DNA-beeldbank op www.laatzeelandzien.nl 1.

Nadere informatie

Beslissingen bij ernstige ziekte of levenseinde. i n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n

Beslissingen bij ernstige ziekte of levenseinde. i n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n Beslissingen bij ernstige ziekte of levenseinde i n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n Beslissingen bij ernstige ziekte of levenseinde 2 Beslissingen bij ernstige ziekte of levenseinde 3 Inleiding

Nadere informatie

Ziek zijn en (niet) genezen. Leuven 1-12-2011

Ziek zijn en (niet) genezen. Leuven 1-12-2011 Ziek zijn en (niet) genezen Leuven 1-12-2011 Johan Menten Walter Rombouts UZ Leuven - Goed ouder worden is een levenskunst. - Oudere mensen hebben vele zaken misschien minder in de hand, maar.zo lang mogelijk

Nadere informatie

Beleid rond het levenseinde

Beleid rond het levenseinde Op de agenda Beleid rond het levenseinde Handreiking voor de toetsing van beleid rond het levenseinde van (christelijke) zorginstellingen vanuit patiëntenperspectief Inhoudsopgave Voorwoord Voorwoord 3

Nadere informatie

Rond het einde van het leven

Rond het einde van het leven Rond het einde van het leven Rond het einde van het leven Gisteren is slechts de herinnering van vandaag en morgen is de droom van vandaag. - Kahil Gibran - Inleiding Deze brochure is een uitgave van

Nadere informatie

Euthanasie-sedatie Grijs gebied??? Anneke Witziers, specialist ouderengeneeskunde palliatief consulent, SCEN arts.

Euthanasie-sedatie Grijs gebied??? Anneke Witziers, specialist ouderengeneeskunde palliatief consulent, SCEN arts. Euthanasie-sedatie Grijs gebied??? Anneke Witziers, specialist ouderengeneeskunde palliatief consulent, SCEN arts. Inhoud Casus Wettelijk kader Historische achtergrond, status en betekenis Verhouding continue

Nadere informatie

Scen. Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen

Scen. Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen Scen Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen inhoud Inleiding Getallen Zorgvuldigheidscriteria Valkuilen Euthanasie versus palliatieve sedatie De scenarts S: staat voor steun: informatie,

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker Wat maakt lijden ondraaglijk? Tjipke D. Ypma & Herman L Hoekstra SCEN-Drenthe KNMG SCEN 23 april 2015 Utrecht

Disclosure belangen spreker Wat maakt lijden ondraaglijk? Tjipke D. Ypma & Herman L Hoekstra SCEN-Drenthe KNMG SCEN 23 april 2015 Utrecht Disclosure belangen spreker Wat maakt lijden ondraaglijk? Tjipke D. Ypma & Herman L Hoekstra SCEN-Drenthe KNMG SCEN 23 april 2015 Utrecht (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

de stervensfase informatie voor betrokkenen bij een sterfbed

de stervensfase informatie voor betrokkenen bij een sterfbed de stervensfase informatie voor betrokkenen bij een sterfbed U bent betrokken bij een naaste die binnenkort zal gaan overlijden. De stervensfase is begonnen. Misschien gaat u nu steeds bij uw naaste blijven,

Nadere informatie

Voorafgaande zorgplanning - juridische omkadering -

Voorafgaande zorgplanning - juridische omkadering - Voorafgaande zorgplanning - juridische omkadering - Sylvie Tack 23 april 2014 Doctor in de Rechten Advocaat Praktijkassistent Gezondheidsrecht Overzicht Inleiding Wat is voorafgaande zorgplanning? Wat

Nadere informatie

Euthanasie. De nieuwe regels in Nederland. De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk

Euthanasie. De nieuwe regels in Nederland. De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk Euthanasie De nieuwe regels in Nederland De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk Euthanasie: De nieuwe regels per 2002 in Nederland Euthanasie een moeilijk onderwerp.

Nadere informatie

Euthanasie en hulp bij zelfdoding

Euthanasie en hulp bij zelfdoding Euthanasie en hulp bij zelfdoding Richtlijn bespreking voor verpleegkundigen. Irene Bas, verpleegkundige Astrid Hofstra, verpleegkundige Marian Zuure, specialist ouderengeneeskunde en SCEN arts. www.netwerkpalliatievezorg.nl/rotterdam

Nadere informatie

Als t leven niet meer zo rooskleurig is Euthanasiewens bij M. Parkinson Rol voor jou als hulpverlener?

Als t leven niet meer zo rooskleurig is Euthanasiewens bij M. Parkinson Rol voor jou als hulpverlener? Als t leven niet meer zo rooskleurig is Euthanasiewens bij M. Parkinson Rol voor jou als hulpverlener? Parkinsonnet jaarcongres 2013 Y.G. van Ingen, specialist ouderengeneeskunde Leerdoelen Wat is euthanasie

Nadere informatie

Wat als ik niet meer beter word

Wat als ik niet meer beter word Wat als ik niet meer beter word moeilijke keuzes & beslissingen rondom levenseinde Manon Boddaert Arts palliatieve geneeskunde Consulent en adviseur IKNL Antoon van Dijck Palliatieve zorg is integrale

Nadere informatie

De Euthanasiewet en de initiatieven Levenseindekliniek en Uit Vrije Wil

De Euthanasiewet en de initiatieven Levenseindekliniek en Uit Vrije Wil 1 De Euthanasiewet en de initiatieven Levenseindekliniek en Uit Vrije Wil 1. Inleiding De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding regelt onder welke voorwaarden een arts aan een

Nadere informatie

EUTHANASIE standpunten & producten Wim Distelmans MD

EUTHANASIE standpunten & producten Wim Distelmans MD Ter Elst 6 november 2007 EUTHANASIE standpunten & producten Wim Distelmans MD MD PhD palliatieve geneeskunde VUB zorg rond het levenseinde palliatieve zorg goed alternatief voor therapeutische hardnekkigheid

Nadere informatie

Afscheidswijzer. Deel 1 Ziek zijn, en dan. Praktische informatie over het sterven, de uitvaart en de periode daarna.

Afscheidswijzer. Deel 1 Ziek zijn, en dan. Praktische informatie over het sterven, de uitvaart en de periode daarna. Afscheidswijzer Deel 1 Ziek zijn, en dan. Praktische informatie over het sterven, de uitvaart en de periode daarna. Ziek zijn, en dan... Voorwoord Voor veel mensen is acceptatie van de dood één van de

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

Tijdig praten over het overlijden. Handreiking

Tijdig praten over het overlijden. Handreiking Tijdig praten over het overlijden Handreiking 4 Tijdig praten over het overlijden Colofon Handreiking Tijdig praten over het overlijden is een uitgave van de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot

Nadere informatie

MODEL voor een VERSLAG van de BEHANDELEND ARTS

MODEL voor een VERSLAG van de BEHANDELEND ARTS MODEL voor een VERSLAG van de BEHANDELEND ARTS In verband met een melding aan de gemeentelijke lijkschouwer van het overlijden als gevolg van de toepassing van de levensbeëindiging op verzoek of hulp bij

Nadere informatie

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek Oordeel: zorgvuldig Samenvatting: Patiënt koos voor palliatieve sedatie, maar was met arts overeengekomen dat deze zou overgaan tot euthanasie, indien sedatie lang zou duren of patiënt niet goed behandelbare

Nadere informatie

Palliatieve zorg: Ethiek

Palliatieve zorg: Ethiek Palliatieve zorg: Ethiek Hogeschool van Amsterdam Naam: Lauri Linn Konter Studentnr: 500642432 Klas: Lv12-2E2 Jaar: 2012-2013 Docent: P. Vleugels Inhoudsopgave Inleiding Blz: 3 Omschrijving praktijksituatie

Nadere informatie

Over de laatste levensfase

Over de laatste levensfase Over de laatste levensfase el of niet behandelen Euthanasie en hulp bij zelfdoding Palli edatie Dementie en zelfgewild levenseinde Voltooid leven en enswens Regie in eigen hand Ondersteuning van de NVVE

Nadere informatie

Symposium 14 april 2009. aanpassing richtlijnen palliatieve sedatie Karin van Heijst en Trijntje Buiter

Symposium 14 april 2009. aanpassing richtlijnen palliatieve sedatie Karin van Heijst en Trijntje Buiter Symposium 14 april 2009 aanpassing richtlijnen palliatieve sedatie Karin van Heijst en Trijntje Buiter Palliatieve sedatie Het opzettelijk verlagen van het bewustzijn in de laatste levens of stervensfase.

Nadere informatie

Palliatieve Sedatie. na de richtlijn. Siebe Swart, specialist ouderengeneeskunde

Palliatieve Sedatie. na de richtlijn. Siebe Swart, specialist ouderengeneeskunde Palliatieve Sedatie na de richtlijn Siebe Swart, specialist ouderengeneeskunde Palliatieve sedatie in de media Palliatieve sedatie in de media Wat gaan we doen: - Palliatieve sedatie als mogelijke uitkomst

Nadere informatie

Medische beslissingen

Medische beslissingen Algemeen Medische beslissingen Rondom het levenseinde Inhoud Inleiding Niet reanimeren Weigering behandeling door de patiënt Minderjarige kinderen Wilsonbekwaam Vertegenwoordiger Abstineren Palliatieve

Nadere informatie

EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk)

EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) Disclosure belangen Agnes van der Heide Agnes van der Heide Erasmus MC Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg 13 maart 2015 (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

Vragen rond ons levenseinde 1. 1. eerbied voor het leven, hoe? 2. ethische vragen bij naderend sterven 3. begrafenis of crematie

Vragen rond ons levenseinde 1. 1. eerbied voor het leven, hoe? 2. ethische vragen bij naderend sterven 3. begrafenis of crematie 1, hoe? 2. ethische vragen bij naderend sterven 3. begrafenis of crematie Inleidend: - Sterven is heel dichtbij, dagelijks - Opzet leerdienstserie Sietsma / Van Hemmen Theologisch: de discussie op het

Nadere informatie

Evaluatie thema avond Help! Ik wil een spuitje! d.d. 11 maart 2014, Kenniscentrum Amphia Ziekenhuis, locatie Molengracht Breda

Evaluatie thema avond Help! Ik wil een spuitje! d.d. 11 maart 2014, Kenniscentrum Amphia Ziekenhuis, locatie Molengracht Breda Evaluatie thema avond Help! Ik wil een spuitje! d.d. 11 maart 2014, Kenniscentrum Amphia Ziekenhuis, locatie Molengracht Breda Aantal aanwezige personen 190 Aantal ingevulde formulieren 170 (wijk)verpleegkundige

Nadere informatie

Terminale sedatie - de stand van zaken

Terminale sedatie - de stand van zaken Terminale sedatie - de stand van zaken Aart Hoogerwerf Terminale sedatie, wat wordt eronder verstaan? Wat is het verschil met euthanasie? Moeten er toetsingscriteria komen? Wat zijn de morele dilemma s?

Nadere informatie

Beslissingen rondom het levenseinde. Inleiding

Beslissingen rondom het levenseinde. Inleiding Beslissingen rondom het levenseinde Inleiding Meneer van Veen weet dat hij gaat sterven. Richting zijn levenseinde zou het heel moeilijk en pijnlijk voor hem kunnen worden. Zijn arts reikt hem daarom de

Nadere informatie

Identiteitsstatuut. Zorgcentrum Horizon

Identiteitsstatuut. Zorgcentrum Horizon Identiteitsstatuut Zorgcentrum Horizon Integraal onderdeel van de statuten conform artikel 2. Lid 4 1 Identiteitsstatuut zorgcentrum Horizon Voorwoord Voor u ligt het identiteitstatuut van zorgcentrum

Nadere informatie

de stervensfase informatie voor mensen die betrokken zijn bij een sterfbed

de stervensfase informatie voor mensen die betrokken zijn bij een sterfbed de stervensfase informatie voor mensen die betrokken zijn bij een sterfbed de stervensfase Aan het einde van het leven vinden - soms na een kort, soms na een lang ziekbed - lichamelijke en geestelijke

Nadere informatie

Kenmerken van de stervensfase

Kenmerken van de stervensfase Kenmerken van de stervensfase Het Zorgpad Stervensfase is gebaseerd op de Liverpool Care Pathway for the dying patient (LCP). De LCP is door het Erasmus MC Rotterdam en het IKNL locatie Rotterdam integraal

Nadere informatie

Als palliatieve zorg uitmondt in palliatieve sedatie...

Als palliatieve zorg uitmondt in palliatieve sedatie... PVH 15e jaargang - 2008 nr. 3 Als palliatieve zorg uitmondt in palliatieve sedatie... Drs. S.J. Swart Verpleeghuisarts / onderzoeker, verbonden aan het Laurens Antonius IJsselmonde / Erasmus MC afdeling

Nadere informatie

Spreek op tijd over uw levenseinde

Spreek op tijd over uw levenseinde Spreek op tijd over uw levenseinde Handreiking om met de dokter te praten over grenzen, wensen en verwachtingen rond uw levenseinde gemini-ziekenhuis.nl Spreek op tijd over uw levenseinde Voor wie is deze

Nadere informatie

Implementatie Zorgpad stervensfase

Implementatie Zorgpad stervensfase Implementatie Zorgpad stervensfase Navigatie naar een goed einde Navigatie naar een goed einde René de Bakker Verpleeghuisarts Verpleeghuis De Blaauwe Hoeve Hulst rdebakker@curamus.nl Navigatie naar een

Nadere informatie

Stervensbegeleiding bij mensen met een Islamitische achtergrond

Stervensbegeleiding bij mensen met een Islamitische achtergrond Stervensbegeleiding bij mensen met een Islamitische achtergrond Fahima Ettaher, huisarts, kaderarts oudergeneeskunde Emete Erarslan, specialist ouderengeneeskunde Cultuursensitieve palliatieve zorg Ziektebeleving

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Wachten en waken

Patiënteninformatie. Wachten en waken Patiënteninformatie Wachten en waken Inhoud Inleiding... 3 Wachten is hard werken... 4 Neem de tijd... 4 Wissel elkaar af... 4 Sfeer... 4 Samen zorgen voor de patiënt... 5 Vertrouwde rituelen... 5 De veranderingen

Nadere informatie

Zorgpad Stervensfase. Lia van Zuylen, internist-oncoloog. Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam

Zorgpad Stervensfase. Lia van Zuylen, internist-oncoloog. Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Zorgpad Stervensfase Lia van Zuylen, internist-oncoloog Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Inhoud Herkenning stervensfase Inhoud van Zorgpad Stervensfase Onderzoeksresultaten Zorgpad

Nadere informatie

Samenvatting. Beleid en richtlijnen ten aanzien van beslissingen rond het levenseinde in Nederlandse zorginstellingen

Samenvatting. Beleid en richtlijnen ten aanzien van beslissingen rond het levenseinde in Nederlandse zorginstellingen Beleid en richtlijnen ten aanzien van beslissingen rond het levenseinde in Nederlandse zorginstellingen 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 196 Beleid en richtlijnen

Nadere informatie

De PEG-sonde Dagelijkse verzorging en het geven van voeding in de thuissituatie

De PEG-sonde Dagelijkse verzorging en het geven van voeding in de thuissituatie De PEG-sonde Dagelijkse verzorging en het geven van voeding in de thuissituatie Albert Schweitzer ziekenhuis mei 2013 pavo 1133 Inleiding U heeft een PEG-sonde gekregen. In deze folder leest u meer over

Nadere informatie

Tijdig praten over het overlijden. Handreiking

Tijdig praten over het overlijden. Handreiking Tijdig praten over het overlijden Handreiking 2 Tijdig praten over het overlijden Colofon Handreiking Tijdig praten over het overlijden is een uitgave van de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot

Nadere informatie

Wilsbeschikking en -verklaring

Wilsbeschikking en -verklaring Wilsbeschikking en -verklaring Inleiding Iedereen kan in een situatie terechtkomen waarin ingrijpende beslissingen genomen moeten worden. Dan is het goed alvast een mening te hebben gevormd over onderwerpen

Nadere informatie

De terminale patiënt: Inleiding. Prof Dr Nele Van Den Noortgate Universitair Ziekenhuis Gent PUO VZA 6 november 2007

De terminale patiënt: Inleiding. Prof Dr Nele Van Den Noortgate Universitair Ziekenhuis Gent PUO VZA 6 november 2007 De terminale patiënt: Inleiding Prof Dr Nele Van Den Noortgate Universitair Ziekenhuis Gent PUO VZA 6 november 2007 Medische beslissingen bij levenseinde Type of deaths 1998 % of all death 2001 Intention

Nadere informatie

Als de laatste dagen komen... Een hand, een woord, een gebaar doen zo goed, als je iemand die je liefhebt verliezen moet. Werkgroep Scholing

Als de laatste dagen komen... Een hand, een woord, een gebaar doen zo goed, als je iemand die je liefhebt verliezen moet. Werkgroep Scholing Werkgroep Scholing Een folder over het wachten en waken bij de stervensfase en de veranderingen die zich kunnen voordoen tijdens het sterven. Als de laatste dagen komen... Een hand, een woord, een gebaar

Nadere informatie

Klachtencommissie Huisartsenzorg Midden-Nederland Uitspraak

Klachtencommissie Huisartsenzorg Midden-Nederland Uitspraak Klachtencommissie Huisartsenzorg Midden-Nederland Uitspraak Kern: mag een huisarts overgaan tot euthanasie bij een patiënt met een euthanasieverklaring indien er volgens de familie sprake is van ondraaglijk

Nadere informatie

Zorg in de laatste levensfase. Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC

Zorg in de laatste levensfase. Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Zorg in de laatste levensfase Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Verschillen Nederland buitenland Palliatieve zorg is geen specialisme Palliatieve zorg is in principe

Nadere informatie

Over de laatste levensfase. Een leidraad bij het denken, praten en beslissen

Over de laatste levensfase. Een leidraad bij het denken, praten en beslissen Over de laatste levensfase Een leidraad bij het denken, praten en beslissen NVVE, VE, Amsterdam 2015 NVVE Postbus 75331 1070 AH Amsterdam Tel. (020) 620 06 90 Website: www.nvve.nl Eerste druk: augustus

Nadere informatie