24. Kunstmatig voeden en versterven

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "24. Kunstmatig voeden en versterven"

Transcriptie

1 24. Kunstmatig voeden en versterven De laatste tijd gaat mijn moeder snel achteruit. Het eten en drinken wordt steeds moeilijker. De verpleeghuisarts wil geen sondevoeding geven. Maar dan zal ze uitdrogen en sterven. Ik weet dat dit wel vaker gebeurt in verpleeghuizen. Toch heb ik er moeite mee. Is dit niet een vorm van levensbeëindiging? Ouderen in een verzorgings- of verpleeghuis zijn soms niet meer in staat om zelf te eten en te drinken. Het kan voorkomen dat ze voedsel pertinent weigeren. Kunstmatige voeding is dan een mogelijkheid, maar in deze levensfase is dat niet altijd de beste optie. Het is confronterend als de verpleeghuisarts je vertelt dat je moeder amper meer kan eten of drinken. Je realiseert je meteen dat het levenseinde dan heel dichtbij komt. Het gebeurt regelmatig dat ouderen in een verzorgingshuis of verpleeghuis niet meer in staat zijn om zelf te eten. Er zijn oudere mensen die niet meer kunnen slikken, bijvoorbeeld na een hersenbloeding. Ook mensen met dementie gaan vaak steeds slechter eten. Daarom krijgen ze slikoefeningen. Het kan moeilijk zijn om deze mensen te eten te geven. Dementerende ouderen duwen de hand van de verzorger soms weg, of ze spugen het eten weer uit. Beslissen over voedsel Zolang het nog kan, is het goed om je naaste op de gewone manier eten te blijven geven. Met een tuitbeker, een rietje of een lepeltje kun je mensen helpen om toch vocht en eten op te nemen. Advies van de arts, de logopediste of de diëtiste kan ook een oplossing bieden. Als niets meer werkt, zal de arts kijken of kunstmatige toediening van vocht en voeding kan helpen, bijvoorbeeld via een sonde. Vaak wordt de overstap naar kunstmatige toediening van voedsel en vocht niet gemaakt, vanwege de nadelen. Patiënten kunnen de sonde en het infuus gemakkelijk lostrekken. Op den duur gaan deze instrumenten ook irriteren en kunnen ze ontstekingen veroorzaken. Als de arts na zorgvuldige afweging tot de beslissing komt om niet kunstmatig voeding toe te dienen, kun je daar als familieleden grote moeite mee hebben. Want zonder voeding sterft iemand. Wanneer kies je voor voedseltoediening langs een niet-natuurlijke weg? Daarvoor kijkt de arts eerst of deze handeling proportioneel is. Zijn de nadelen van de behandeling wel kleiner dan de voordelen? De arts zal hierover in gesprek gaan met de familie. In de beslissing om wel of niet voedsel toe te dienen, beslis je als familie mee. Het kan goed zijn dat de arts een andere mening heeft dan de familie, dat is logisch. Dat ver- 186

2 24. KUNSTMATIG VOEDEN EN VERSTERVEN schil van opvatting moet bespreekbaar zijn. De arts blijft verantwoordelijk voor de beslissing over de zinvolheid van de medische handeling, zoals dat tegenwoordig wordt aangeduid. In feite gaat het hier om een bijzondere vorm van basale zorg. Het doet denken aan bijvoorbeeld flesvoeding bij een baby: die kun je niet direct als medische handeling duiden. Maar sondevoeding is toch iets anders. De betrokkene drinkt niet zelf. Vanuit deze gedachte is de voeding kunstmatig en heeft die ook medische aspecten. In sommige gevallen is het kunstmatig toedienen van voedsel en vocht heel nuttig. Bijvoorbeeld om een longontsteking te overbruggen tot de patiënt weer is opgeknapt, of omdat er slikproblemen zijn. Met het kunstmatig geven van vocht kun je ook medicijnen toedienen. Bij veel patiënten leidt zo n tijdelijke verzorging tot herstel. Maar bij stervenden is vaak het tegendeel waar. Dan kan zo n behandeling het sterven juist zwaarder maken. Bijvoorbeeld omdat er vocht achter de longen komt, waardoor het ademhalen moeilijker wordt. Artsen kijken dus eerst wat de oorzaak is van de weigering van eten en drinken. Die proberen ze zo mogelijk weg te nemen (hoofdstuk 32). n nleving sch ls Een medische Meer handeling? lezen Bij het besluit over kunstmatige - voeding is het belangrijk of je het geven van vocht en voeding ziet als een medische of als een verpleegkundige handeling. Als dit een medische handeling is, kunnen artsen ermee stoppen als de handeling medisch gezien geen zin meer heeft. In de palliatieve fase ga je over het algemeen terughoudend om met kunstmatig voeden en vocht toedienen. Komt er meer vocht binnen dan eruitgaat zogenoemde overvulling dan wordt het stervensproces verzwaard. Afweging Hier gaat het om de zinvolheid en proportionaliteit van de medische handeling, bezien vanuit de levenslijn. Een voorbeeld kan dit dilemma is er sprake van medische of basale / verpleegkundige zorg? goed duidelijk maken. Mevrouw Ineke Stinissen raakte in 1974 in een coma. Haar echtgenoot vroeg meerdere malen om beëindiging van haar leven. In 1990 bleek dat de staf van het verpleeghuis waarheen zij was overgebracht, van mening was dat de kunstmatige toediening van voeding en vocht in dit geval een medische handeling Wetenschappelijk was. Omdat de artsen de handeling niet meer medisch zinvol vonden, kon die worden beëindigd. De rechtbank ging mee in dit oordeel. Elf dagen laten overleed zij, op 19 januari De NPV is in deze zaak opgetreden als vertegenwoordiger van de wilsonbekwame mevrouw Stinissen. De NPV was van mening dat de voedseltoediening in dit geval geen medische handeling was, maar basale verpleegkundige zorg. Het leven van een comapatiënt mag in een stabiele situatie niet op deze manier aan zijn einde komen. Als de situatie Behandeling verandert, kan dat om een nieuwe beslissing vragen. Net zoals je dat doet bij een terminale levensfase of de laatste fase van dementie. Ook hier gaat het weer om de vragen rond proportionaliteit en de levenslijn. Ik maak me zorgen om mijn vader. Hij heeft de ziekte van Alzheimer Pastoraal en weigert regelmatig elke hap eten. Ik weet niet wat ik hiermee moet. We kunnen hem wel een sonde geven, maar die zal hij lostrekken. 187

3 DEEL 4 LEVEN IN DE LAATSTE FASE eving h Als een ziek iemand steeds minder gaat eten en drinken, kun je Afweging je daar als familie zorgen over maken. Het is belangrijk je te realiseren dat het in de laatste levensfase normaal is dat je als mens steeds minder voeding en vocht inneemt. Dat hoort bij het natuurlijke proces van het sterven. Daarom is het vrij gebruikelijk om in deze fase geen infuus of sonde meer te geven. De nadelen van te veel vocht zoals de benauwdheid die daardoor kan ontstaan zijn groter dan de nadelen van te weinig vocht. In de terminale of stervensfase kan een patiënt (of zijn lichaam) aangeven dat hij geen Wetenschappelijk behoefte meer heeft aan eten of drinken. Zo dooft het leven langzaam uit, als een kaars die opbrandt. Je komt dit stervensproces ook tegen in de Bijbel, bij mensen die verzadigd zijn van hun dagen (Genesis 25: 8 Job 42: 17). Mensen trekken zich dan terug en laten hun voedsel staan. Artsen noemen dit cachexie: een slechte lichamelijke toestand met vermagering en verval van krachten. Dit komt voor in de eindfase van veel dodelijke ziektes en van dementie. Behandeling In deze situaties heb je als stervende mens behoefte aan verzorgende nabijheid gebed, aandacht, begrip, mededogen en soms alleen het vasthouden van de hand. Professionals zullen zich in deze fase terughoudend opstellen. Het spreekt vanzelf dat de verzorging doorgaat, zoals het zacht houden van lippen (met vaseline) en het vochtig houden van mond en ogen. De Pastoraal ervaring van dorst heeft in deze situatie meer te maken met het gevoel van een droge mond dan met de uitdroging van het lichaam de terminale dehydratie. Uit respect voor onze naasten vindt gedwongen of kunstmatige toediening van voedsel en vocht dus niet of nauwelijks plaats. Dit zou het natuurlijke beloop van het sterven alleen maar verhinderen en het stervensproces onnodig verzwaren. Deze mensen sterven niet door uitdroging, maar door het uitvallen van alle lichamelijke functies omdat zij stervend zijn. Bij voedselweigering van iemand met dementie is het regelmatig zoeken naar de juiste weg. Soms is de oorzaak een fysiek probleem, maar vaak komt de weigering vooral voort uit het gedrag van de patiënt. Dan sta je voor de vraag wat nu proportioneel handelen is. Moet je de patiënt gaan fixeren (vastbinden) of sederen (verdoven) om kunstmatig te kunnen voeden? In dat geval zal hij misschien langer in leven worden gehouden. Maar is deze ingreep niet inhumaan? Het kan in zo n situatie beter zijn om te kiezen voor het welzijn van de betrokkene. Ook al overlijdt hij dan mogelijk iets eerder als gevolg van een tekort aan voeding en vocht. De levenslijn en zinvolle zorg Bij het nadenken en beslissen over behandelingen rond het levenseinde kan de eerder genoemde levenslijn helpend zijn. De levenslijn geeft je inzicht in het proces van groeien, bloeien, ouder worden, aftakelen en sterven. Als je naar de levenslijn van mensen kijkt, zie je dat de opgaande lijn op een gegeven moment afvlakt en ombuigt. Bij vrouwen zie je dat heel duidelijk in de vorm van de menopauze. De vruchtbaarheid verdwijnt in deze periode en hierbij ervaar je als vrouw lichamelijke en psychische verschijnselen. Voor mannen geldt net zo goed als voor vrou- 188

4 24. KUNSTMATIG VOEDEN EN VERSTERVEN wen dat bij het ouder worden de vitaliteit afneemt de levenskracht en mogelijkheden tot herstel van lichaam en psyche worden minder. Misschien was je een ijzersterke persoonlijkheid, maar heb je nu minder energie en moet je meer rusten. Het kan zijn dat je minder dan vroeger bent opgewassen tegen concurrentie op het werk. Je ervaart het ook in de relatie met je levenspartner en tegenover je kinderen. Je bent minder flexibel en levenservaringen kunnen je emotioneel sterker raken dan vroeger. En je immuunsysteem was vroeger misschien onbreekbaar, maar tegenwoordig doe je met iedere griep mee. Het vraagt inzet om je gezondheid en je vitaliteit op pijl te houden. Al deze signalen zijn heel gewoon. Na het 60 ste levensjaar is er sprake van een normale vermindering van je vitaliteit. Dat uit zich in allerlei verschijnselen: van een gebrek aan belangstelling, lusteloosheid, prikkelbaarheid en koppigheid tot geestelijke verwarring, sterke schommelingen in je gevoelens (affectlabiliteit) en depressiviteit. Er kunnen slaapstoornissen, concentratieverlies en vermoeidheid optreden. Nog wat hoger op de leeftijdsladder ervaar je de dalende levenslijn heel duidelijk. Dan kom je volop in de neergang en raak je steeds meer aangewezen op hulp en ondersteuning. Daarin spelen lichamelijke en psychische factoren een rol. Bij onze vitaliteit is het net als bij de levenscyclus van een boom. Net als een mens kan die herstellen van de aanslagen die op hem worden gepleegd. De boom laat in eerste instantie een conditievermindering zien als je veel van zijn wortels afhakt. Een vitale boom krabbelt weer op. Maar een niet-vitale of oude boom blijft slecht of gaat er zelfs aan dood. In het Bijbelboek Job wordt de vitaliteit van een boom vergeleken met die van een mens, zoals we zo meteen zullen zien. Het verouderingsproces raakt de totale mens in iedere cel en in alle dimensies van zijn bestaan. Alle orgaansystemen gaan slechter functioneren, de zintuigen gaan achteruit, het levenstempo vermindert, de mobiliteit neemt af en er treden ouderdomsziektes op. Geleidelijk boet je in aan vitaliteit, totdat anderen de zelfzorg overnemen en je wellicht zelfs geholpen moet worden bij eten en drinken. Buiten de dagelijkse zorg is vrijwel iedere medische behandeling in die fase buiten proportie. Het gewicht van de behandeling staat dan niet meer in redelijke verhouding tot het doel van die behandeling. Als je zo naar medische handelingen kijkt, krijg je een helder antwoord op de vraag of een handeling medisch zinvol of zinloos is. Maar ook als we niet meer kunnen behandelen, blijven we met mededogen voor de patiënt zorgen. Dat zorgen met mededogen betekent dat je de oudere vol respect benadert. Je kijkt verder dan de problematiek en ziet deze mens. Je hebt een realistisch oog voor zijn of haar situatie en wat daarin goed is om te doen. Dat geeft je extra geduld, moed en trouw in de zorg voor hem of haar. Versterven Versterven is van oorsprong een begrip met een brede inhoud. Het verwijst naar het natuurlijke stervensproces waardoor de behoefte aan voeding en vocht afneemt. Versterven is ook een religieuze aanduiding voor vasten en boetedoening. Het doel is dan de reiniging van de ziel en 189

5 DEEL 4 LEVEN IN DE LAATSTE FASE niet de lichamelijke dood. We komen het woord zelfs in de Statenvertaling van 1637 tegen, in Job 14. Daar wijst Job op een boom die wordt omgehakt. Maar deze boom weet zich weer te vernieuwen. Ook al versterft zijn stronk in de grond, zijn wortels vinden nieuw water en hij bot weer uit. Een mens op leeftijd heeft die veerkracht niet meer, zegt Job: die sterft als hij zwak is en geeft de geest. De tegenwoordige betekenis van versterven is veel beperkter dan deze oude betekenis. In een levensrelativerende geneeskunde dreigt het oude en vertrouwde begrip zelfs een heel smalle en misplaatste betekenis te krijgen. Versterven staat dan voor een medische behandeling waarvoor je beleid kunt maken. Zo n verstervingsbeleid is een schoolvoorbeeld van taalvervuiling. Het wekt de illusie dat we in staat zijn de regie van het sterven in handen te houden. Dan lijkt het begrip versterven al gauw een alternatief voor euthanasie en levensbeëindigend handelen. Wat is het verschil tussen dit zogenoemde versterven en levensbeëindigend handelen? Zoals gezegd maakt versterven onderdeel uit van een natuurlijk stervensproces. Je verruilt het aardse bestaan voor een eeuwig huis (Prediker 12: 5 1 Korintiërs 15). Bij levensbeëindigend handelen sterft de mens door een medische beslissing. Daarbij kan het gaan om euthanasie, hulp bij zelfdoding of andere vormen van levensbeëindiging die buiten de euthanasiewet vallen en dus strafbaar zijn. Binnen de huidige geneeskunde wordt het natuurlijke proces van versterven soms ook op een onnatuurlijke manier gestuurd. Er wordt dan heel bewust gekozen om met voedsel en vocht te stoppen om de dood nadrukkelijk te versnellen. Deze behandeling is een alternatief voor euthanasie. Er is een fundamenteel verschil tussen deze onnatuurlijke handeling en het gewone versterven. Bij het natuurlijke versterven accepteer je dat mensen niet meer kunnen eten en drinken. Zij eten en drinken immers niet meer omdat zij (op een natuurlijke manier) stervend zijn en niet andersom. Bij de onnatuurlijke methode stop je met voeding met een onnatuurlijke dood als dóél. De discussie over het versterven is dus niet altijd zuiver. Er wordt maar al te snel een fuikredenering opgebouwd. Als de patiënt niet meer wil eten en drinken, wordt dit uitgelegd als een weigering van voedsel. Er wordt niet uitgezocht wat het niet willen eten en drinken eigenlijk betekent: of er bijvoorbeeld sprake is van een psychische reden of een probleem met de slokdarm. De arts en de verpleegkundige zien het stoppen met eten al snel als een wilsuiting, een teken dat iemand klaar is met het leven. Dat is dan de morele rechtvaardiging om te stellen dat langer toedienen van vocht uit den boze is. En zo sluit de fuik zich. Want er is geen andere weg meer dan het respecteren van de weigering. Zo wordt vocht en voedsel (onterecht) onthouden, met een snellere dood tot gevolg. Ook in de terminale levensfase is een juiste diagnose dus van essentieel belang voor een goede zorgverlening. Je mag pas over versterven spreken als is vastgesteld dat de achteruitgang van de patiënt wordt veroorzaakt door een natuurlijk (stervens)proces. 190

6 24. KUNSTMATIG VOEDEN EN VERSTERVEN Tot slot: ontluistering Als moderne mensen hebben we steeds meer moeite om het lichamelijke proces van aftakeling te accepteren. Als het even kan, willen we de ontluistering vermijden. Het voelt haast als een onrecht dat ons wordt aangedaan, waar artsen en verpleegkundigen iets aan moeten doen. Dit kan de reden zijn dat medici het niet meer willen eten en drinken al snel interpreteren als de uitdrukking van een doodswens: Ik wil niet langer aftakelen, laat mij maar sterven. Vervolgens trekken ze de conclusie dat ze zich niet alleen terughoudend moeten opstellen in hun zorg, maar zelfs levensbeëindigend moeten handelen. De crux zit hem in onze interpretatie. Onze maatschappelijke opvattingen bepalen hoe we het gedrag van anderen interpreteren. Wil vader niet meer eten en drinken? Dan is dat een signaal dat hij klaar is met het leven. Zo dringt het denken over voltooid leven ook door in het gesprek over versterven. Dat is jammer, want versterven is geen vorm van euthanasie. Christenen mogen instaan voor de bescherming van het mensenleven, als een onschatbaar geschenk van God. Tegelijk beseffen we dat het leven tijdelijk is. 191

4.5 Kunstmatig of niet? Meer lezen?

4.5 Kunstmatig of niet? Meer lezen? Wanneer de situatie van de patiënt heel slecht is, moeten behandelaars in medische zin terugtreden. Hierbij kán een niet-reanimeerbesluit passen. Maar zorg en aandacht blijven onverminderd nodig. De laatste

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie Onderdeel van de patiëntenbrochure Spreek tijdig over het levenseinde. - www.knmg.nl/spreken-over-levenseinde Achtergrondinformatie Hieronder leest u achtergrondinformatie die u kan helpen om het gesprek

Nadere informatie

Zorg en behandeling rondom het levenseinde. Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie

Zorg en behandeling rondom het levenseinde. Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie Zorg en behandeling rondom het levenseinde Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie Inleiding In deze folder kunt u het beleid van de Frankelandgroep

Nadere informatie

Informatie over euthanasie

Informatie over euthanasie Informatie over euthanasie Inleiding Euthanasie is een onderwerp waar mensen heel verschillend over kunnen denken. Wat u van euthanasie vindt, hangt onder meer af van uw (religieuze) achtergrond, opvoeding,

Nadere informatie

23. Vragen bij reanimatie

23. Vragen bij reanimatie 23. Vragen bij reanimatie Mijn dochter is ernstig gehandicapt. Kort geleden hadden we een gesprek met onze arts over -haar gezondheid. Toen kregen we te horen dat ze niet gereanimeerd wordt als ze een

Nadere informatie

26. Sedatie: een alternatief voor euthanasie?

26. Sedatie: een alternatief voor euthanasie? 26. Sedatie: een alternatief voor euthanasie? Mijn moeder ligt op sterven. Dat proces verloopt redelijk rustig, maar soms is ze verschrikkelijk bang dat ze stikkend zal sterven. De arts zegt dat hij haar

Nadere informatie

Zorgen rondom sterven

Zorgen rondom sterven Geriatrie Zorgen rondom sterven www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Welke zorg... 3 Wat kan familie betekenen... 3 Het stervensproces... 4 Eten en drinken... 5 Medicijnen... 5 Waar sterven... 5 Na de dood...

Nadere informatie

1 Inleiding... 1. 2 Wat is palliatieve sedatie?... 1. 3 Hoe werkt palliatieve sedatie?... 1. 4 Is het een soort euthanasie?... 1

1 Inleiding... 1. 2 Wat is palliatieve sedatie?... 1. 3 Hoe werkt palliatieve sedatie?... 1. 4 Is het een soort euthanasie?... 1 Palliatieve sedatie Inhoudsopgave 1 Inleiding... 1 2 Wat is palliatieve sedatie?... 1 3 Hoe werkt palliatieve sedatie?... 1 4 Is het een soort euthanasie?... 1 5 Wanneer past de arts palliatieve sedatie

Nadere informatie

Wat deze uitgangspunten betekenen voor behandeling en verzorging in de laatste levensfase, wordt in het navolgende omschreven.

Wat deze uitgangspunten betekenen voor behandeling en verzorging in de laatste levensfase, wordt in het navolgende omschreven. Medisch Beleid Medisch ethisch beleid De waardigheid van de mens en de kwaliteit van leven staan centraal in de zorg van De Blije Borgh. Zo ook in de zorg tijdens de laatste levensfase van onze bewoners

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen Ongeneeslijk ziek Samen uw zorg tijdig plannen Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 1.1 Een naaste die met u meedenkt...3 1.2 Gespreksonderwerpen...3 2. Belangrijke vragen...3 2.1 Lichamelijke veranderingen...3

Nadere informatie

Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen?

Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen? Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen? Maaike Veldhuizen Arts palliatieve zorg in het Elkerliek ziekenhuis, palliatief consulent en SCEN arts Ingrid van Asseldonk, verpleegkundige

Nadere informatie

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM???

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM??? Ik wil niet leven zoals een plant Als ik mijn familie niet meer ken, wil ik liever dood Ik wil niet afzien! Mijn broer denkt zus, en ik zo, wat moeten we nu doen? Hebben wij nu wel de juiste keuzes gemaakt?

Nadere informatie

Keuzes rond het levenseinde. Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN

Keuzes rond het levenseinde. Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN Keuzes rond het levenseinde Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN Palliatieteam midden nederland 24 uur/7 dagen per week telefonisch bereikbaar voor hulpverleners Allerlei disciplines

Nadere informatie

Levenseindebeleid. Inleiding

Levenseindebeleid. Inleiding Levenseindebeleid Inleiding In de kwaliteitswet Zorginstellingen staat dat de instelling als zorgaanbieder verplicht is verantwoorde zorg te bieden. Dat geldt ook voor zorg rond het levenseinde. Ook de

Nadere informatie

Als het overlijden nadert Een aantal handreikingen. IJsselland Ziekenhuis

Als het overlijden nadert Een aantal handreikingen. IJsselland Ziekenhuis Als het overlijden nadert Een aantal handreikingen IJsselland Ziekenhuis Inhoudsopgave Deel 1: Veranderingen die voorafgaand aan het overlijden kunnen optreden pag 2-6 1.1 Minder behoefte aan eten en drinken

Nadere informatie

Beleid rondom het levenseinde

Beleid rondom het levenseinde Beleid rondom het levenseinde V1_2012 Inleiding Veel van onze cliënten zijn op vergevorderde leeftijd en dan komt het levenseinde dichterbij. Omdat veel cliënten binnen de muren van onze organisatie overlijden

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

Voltooid Leven Nu doorpakken. Robert Schurink Directeur NVVE

Voltooid Leven Nu doorpakken. Robert Schurink Directeur NVVE Voltooid Leven Nu doorpakken. Robert Schurink Directeur NVVE Inleiding NVVE bestaat sinds 1973 en had als doel de legalisering van euthanasie NVVE heeft in 2003 doelstelling verbreed en het brede palet

Nadere informatie

Hoe ga je om met eten en drinken. Handreikingen voor zorgsituaties waarin eten, drinken en kunstmatige voeding een rol spelen

Hoe ga je om met eten en drinken. Handreikingen voor zorgsituaties waarin eten, drinken en kunstmatige voeding een rol spelen Hoe ga je om met eten en drinken Handreikingen voor zorgsituaties waarin eten, drinken en kunstmatige voeding een rol spelen Inhoud Vooraf 3 Als de patiënt slecht eet of drinkt 4 Als ingrijpen of nalaten

Nadere informatie

Rond het einde van het leven

Rond het einde van het leven Rond het einde van het leven Rond het einde van het leven Gisteren is slechts de herinnering van vandaag en morgen is de droom van vandaag. - Kahil Gibran - Inleiding Deze brochure is een uitgave van

Nadere informatie

Ethische kwesties. bij de Zorgboog. Behandeling en zelfbeschikking. Wat betekent dit voor u?

Ethische kwesties. bij de Zorgboog. Behandeling en zelfbeschikking. Wat betekent dit voor u? Ethische kwesties bij de Zorgboog In deze folder leest u over een aantal levensaspecten die een rol kunnen spelen bij uw behandeling, verzorging en verpleging binnen de Zorgboog. Het gaat hierbij om vragen

Nadere informatie

Conclusies, aanbevelingen en vervolgstappen

Conclusies, aanbevelingen en vervolgstappen De rol van de arts bij het zelfgekozen levenseinde 39 5 Conclusies, aanbevelingen en vervolgstappen In dit hoofdstuk wordt puntsgewijs een opsomming gegeven van de conclusies over de rol, de verantwoordelijkheden,

Nadere informatie

e kwestie voedsel en vocht

e kwestie voedsel en vocht e kwestie voedsel en vocht Handreikingen voor zorgsituaties waarin eten, drinken en kunstmatige voeding een rol spelen 13 Vooraf 15 Als de patiënt slecht eet of drinkt 18 Als ingrijpen of nalaten wordt

Nadere informatie

Door medicijnen Deze kunnen bijvoorbeeld sufheid, verminderde spierkracht of een droge mond veroorzaken.

Door medicijnen Deze kunnen bijvoorbeeld sufheid, verminderde spierkracht of een droge mond veroorzaken. Slikstoornissen 2 Deze folder is bedoeld voor patiënten met slikproblemen en hun omgeving. Er wordt uitleg gegeven over hoe het komt dat iemand zich verslikt. Ook wordt aangegeven wat de risico s zijn

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg?

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? 2 Definitie Palliatieve zorg (WHO 2002) Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van leven verbetert van patiënten en hun naasten,

Nadere informatie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Publieksversie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Publieksversie Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek Publieksversie Waarom nadenken en praten over uw levenseinde? Misschien denkt u wel eens na over uw levenseinde. In dat laatste deel van uw leven kan uw dokter

Nadere informatie

Wilsbeschikking en -verklaring

Wilsbeschikking en -verklaring Wilsbeschikking en -verklaring Inleiding Iedereen kan in een situatie terechtkomen waarin ingrijpende beslissingen genomen moeten worden. Dan is het goed alvast een mening te hebben gevormd over onderwerpen

Nadere informatie

de stervensfase informatie voor mensen die betrokken zijn bij een sterfbed

de stervensfase informatie voor mensen die betrokken zijn bij een sterfbed de stervensfase informatie voor mensen die betrokken zijn bij een sterfbed de stervensfase Aan het einde van het leven vinden - soms na een kort, soms na een lang ziekbed - lichamelijke en geestelijke

Nadere informatie

Dysfagie. Logopedie. Beter voor elkaar

Dysfagie. Logopedie. Beter voor elkaar Dysfagie Logopedie Beter voor elkaar 2 Dysfagie Deze folder geeft u uitleg over slikproblemen en hoe u deze zoveel mogelijk kunt voorkomen. De informatie is ook nuttig voor uw omgeving. Laat uw naasten

Nadere informatie

beslissingen bij het levenseinde

beslissingen bij het levenseinde beslissingen bij het levenseinde Het doet goed af en toe eens aan de dood te denken Uw dagen worden er duidelijker van U dient te weten dat geen mens voor je kan leven Maar ook dat niemand voor je sterven

Nadere informatie

Begrippen. Zorgvuldigheidseisen. met betrekking tot de besluitvorming rond het levenseinde in de verpleeghuiszorg

Begrippen. Zorgvuldigheidseisen. met betrekking tot de besluitvorming rond het levenseinde in de verpleeghuiszorg Begrippen en Zorgvuldigheidseisen met betrekking tot de besluitvorming rond het levenseinde in de verpleeghuiszorg Colofon Dit is een uitgave van NVVA, Sting, V&VN (v/h AVVV) Redactie: projectteam NVVA,

Nadere informatie

Begrippen en zorgvuldigheidseisen. besluitvorming rond het levenseinde

Begrippen en zorgvuldigheidseisen. besluitvorming rond het levenseinde Begrippen en zorgvuldigheidseisen met betrekking tot de besluitvorming rond het levenseinde in de verpleeghuiszorg AVVV - NVVA - STING Begrippen en Zorgvuldigheidseisen met betrekking tot de besluitvorming

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 708 Vragen van het lid

Nadere informatie

Kenmerken van de stervensfase

Kenmerken van de stervensfase Kenmerken van de stervensfase Het Zorgpad Stervensfase is gebaseerd op de Liverpool Care Pathway for the dying patient (LCP). De LCP is door het Erasmus MC Rotterdam en het IKNL locatie Rotterdam integraal

Nadere informatie

de stervensfase informatie voor betrokkenen bij een sterfbed

de stervensfase informatie voor betrokkenen bij een sterfbed de stervensfase informatie voor betrokkenen bij een sterfbed U bent betrokken bij een naaste die binnenkort zal gaan overlijden. De stervensfase is begonnen. Misschien gaat u nu steeds bij uw naaste blijven,

Nadere informatie

Handreiking: Zorg voor mensen die bewust afzien van eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen

Handreiking: Zorg voor mensen die bewust afzien van eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen Handreiking: Zorg voor mensen die bewust afzien van eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen Alexander de Graeff Internist-oncoloog/hospice-arts UMC Utrecht/Academisch Hospice Demeter, De Bilt

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming

Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming 1 Palliatieve zorg is de totale zorg voor de zorgvrager en zijn naasten vanaf het moment

Nadere informatie

Samenvatting van aandachtspunten uit de notitie Zorg voor vocht en/of voedsel rond het levenseinde

Samenvatting van aandachtspunten uit de notitie Zorg voor vocht en/of voedsel rond het levenseinde Samenvatting van aandachtspunten uit de notitie Zorg voor vocht en/of voedsel rond het levenseinde Hieronder zijn taken en aandachtspunten weergegeven, die volgen uit de bijgaande notitie Zorg voor vocht

Nadere informatie

Palliatieve sedatie 14 oktober 2015. Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl

Palliatieve sedatie 14 oktober 2015. Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl Palliatieve sedatie 14 oktober 2015 Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl Palliatieve sedatie in het hospice Veel kennis en ervaring Wat weten we over de praktijk? Dilemma

Nadere informatie

Als genezing niet meer mogelijk is

Als genezing niet meer mogelijk is Algemeen Als genezing niet meer mogelijk is www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG043 / Als genezing niet meer mogelijk is / 06-10-2015 2 Als

Nadere informatie

Palliatieve zorg bij dementie is bijzonder?

Palliatieve zorg bij dementie is bijzonder? Palliatieve zorg bij dementie is bijzonder? Persoonlijke wensen zijn door mensen met dementie niet altijd meer volledig duidelijk te maken Vraagt (nog meer) om verdieping in de relatie Vraagt soms om interpreteren

Nadere informatie

Implementatie Zorgpad stervensfase

Implementatie Zorgpad stervensfase Implementatie Zorgpad stervensfase Navigatie naar een goed einde Navigatie naar een goed einde René de Bakker Verpleeghuisarts Verpleeghuis De Blaauwe Hoeve Hulst rdebakker@curamus.nl Navigatie naar een

Nadere informatie

Medische ethiek. Euthanasie

Medische ethiek. Euthanasie Medische ethiek Euthanasie Medische ethiek in het St. Anna Ziekenhuis Iedereen kan in een situatie terecht komen waarin een ingrijpende beslissing genomen moet worden. Om hierover goed met elkaar te kunnen

Nadere informatie

Afscheidswijzer. Deel 1 Ziek zijn, en dan. Praktische informatie over het sterven, de uitvaart en de periode daarna.

Afscheidswijzer. Deel 1 Ziek zijn, en dan. Praktische informatie over het sterven, de uitvaart en de periode daarna. Afscheidswijzer Deel 1 Ziek zijn, en dan. Praktische informatie over het sterven, de uitvaart en de periode daarna. Ziek zijn, en dan... Voorwoord Voor veel mensen is acceptatie van de dood één van de

Nadere informatie

Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013. Specialist ouderengeneeskunde/docent. Probeer te verwoorden wat volgens jou

Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013. Specialist ouderengeneeskunde/docent. Probeer te verwoorden wat volgens jou Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013 Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde/docent Wat is het? Probeer te verwoorden wat volgens jou palliatieve sedatie is PALLIATIEVE SEDATIE

Nadere informatie

Beslissingen rondom het levenseinde. Inleiding

Beslissingen rondom het levenseinde. Inleiding Beslissingen rondom het levenseinde Inleiding Meneer van Veen weet dat hij gaat sterven. Richting zijn levenseinde zou het heel moeilijk en pijnlijk voor hem kunnen worden. Zijn arts reikt hem daarom de

Nadere informatie

Pakket 6 Beschermd wonen met intensieve verzorging en verpleging

Pakket 6 Beschermd wonen met intensieve verzorging en verpleging BESCHRIJVING VAN DE ZORGZWAARTEPAKKETTEN Pakket 6 Beschermd wonen met intensieve verzorging en verpleging Het pakket Beschermd wonen met intensieve verzorging en verpleging is wonen in een verpleeghuis

Nadere informatie

Alcoholintoxicatie 1

Alcoholintoxicatie 1 Alcoholintoxicatie 1 Je hebt teveel alcohol gedronken en dit heeft dusdanige effecten op je lichaam gehad dat een opname in het ziekenhuis noodzakelijk was. Doordat je teveel gedronken hebt kan er van

Nadere informatie

Pakket 8 Beschermd wonen met zeer intensieve zorg, vanwege specifieke aandoeningen met de nadruk op verzorging/verpleging

Pakket 8 Beschermd wonen met zeer intensieve zorg, vanwege specifieke aandoeningen met de nadruk op verzorging/verpleging BESCHRIJVING VAN DE ZORGZWAARTEPAKKETTEN Pakket 8 Beschermd wonen met zeer intensieve zorg, vanwege specifieke aandoeningen met de nadruk op verzorging/verpleging Pakket 8 is voor mensen met een ernstige

Nadere informatie

Als de laatste dagen komen... Een hand, een woord, een gebaar doen zo goed, als je iemand die je liefhebt verliezen moet. Werkgroep Scholing

Als de laatste dagen komen... Een hand, een woord, een gebaar doen zo goed, als je iemand die je liefhebt verliezen moet. Werkgroep Scholing Werkgroep Scholing Een folder over het wachten en waken bij de stervensfase en de veranderingen die zich kunnen voordoen tijdens het sterven. Als de laatste dagen komen... Een hand, een woord, een gebaar

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Wachten en waken

Patiënteninformatie. Wachten en waken Patiënteninformatie Wachten en waken Inhoud Inleiding... 3 Wachten is hard werken... 4 Neem de tijd... 4 Wissel elkaar af... 4 Sfeer... 4 Samen zorgen voor de patiënt... 5 Vertrouwde rituelen... 5 De veranderingen

Nadere informatie

Wilsverklaring. Belangrijke documenten

Wilsverklaring. Belangrijke documenten Wilsverklaring Belangrijke documenten Bijlage 1: Voorbeeld wilsverklaring Behandelverbod Lees voordat u deze verklaring invult de toelichting bij het behandelverbod. Naam : Geboortedatum : Geboorteplaats:

Nadere informatie

Zorgpad Stervensfase. Lia van Zuylen, internist-oncoloog. Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam

Zorgpad Stervensfase. Lia van Zuylen, internist-oncoloog. Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Zorgpad Stervensfase Lia van Zuylen, internist-oncoloog Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Inhoud Herkenning stervensfase Inhoud van Zorgpad Stervensfase Onderzoeksresultaten Zorgpad

Nadere informatie

Longontsteking bij uw kind

Longontsteking bij uw kind Longontsteking bij uw kind Uw kind heeft een longontsteking (pneumonie). In deze folder leest u meer over deze aandoening en de behandeling ervan. Informatie voor ouders en verzorgers. Neem altijd uw verzekeringsgegevens

Nadere informatie

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot.

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Rouw van naastbestaanden van personen met dementie Gerke VERTHRIEST Een pluim voor jou, mantelzorger! We staan stil bij: - Rouwen als iemand nog niet dood

Nadere informatie

Trastuzumab (Herceptin )

Trastuzumab (Herceptin ) Trastuzumab (Herceptin ) Borstkanker (mammacarcinoom) De diagnose borstkanker is bij u vastgesteld. Dit wordt ook wel een mammacarcinoom genoemd. De behandeling van een mammacarcinoom bestaat uit een operatieve

Nadere informatie

Zorg rond het levenseinde

Zorg rond het levenseinde Groeningelaan 7 8500 Kortrijk Tel.nr. 056/24 52 71 Faxnr. 056/24.52.64 Zorg rond het levenseinde Zorg rond het levenseinde 12 Voor meer informatie over voorgaande onderwerpen, kan u contact opnemen met

Nadere informatie

(1) Levenstestament of euthanasieverklaring van

(1) Levenstestament of euthanasieverklaring van (1) Levenstestament of euthanasieverklaring van Geboortedatum en plaats: Na grondige overweging, uit vrije wil en in het bezit van mijn volle verstand, verklaar ik het volgende: 1. Wanneer ik door welke

Nadere informatie

Azora Advies- en behandelcentrum. Wanneer maak ik een afspraak? Meer weten? Azora. Zo zorgen we voor elkaar in de Achterhoek.

Azora Advies- en behandelcentrum. Wanneer maak ik een afspraak? Meer weten? Azora. Zo zorgen we voor elkaar in de Achterhoek. Azora Advies- en behandelcentrum Industrieweg 115, 7061 AP Terborg T (0315) 33 81 11 E behandelcentrum@azora.nl I www.azora.nl Meer weten? Wanneer maak ik een afspraak? Het Azora Advies- en behandelcentrum

Nadere informatie

VOORBEELDEN VAN OPEN VRAGEN ZOALS DEZE GESTELD GAAN WORDEN IN DE SET VAN LEREN DOKTEREN 5.

VOORBEELDEN VAN OPEN VRAGEN ZOALS DEZE GESTELD GAAN WORDEN IN DE SET VAN LEREN DOKTEREN 5. VOORBEELDEN VAN OPEN VRAGEN ZOALS DEZE GESTELD GAAN WORDEN IN DE SET VAN LEREN DOKTEREN 5. Let op dit zijn voorbeelden van mogelijke vragen. Vergelijkbare vragen kunnen ook gesteld worden over de andere

Nadere informatie

Medische beslissingen aan het einde van het leven: een belangrijk gespreksonderwerp. Rozemarijn van Bruchem-Visser Internist ouderengeneeskunde

Medische beslissingen aan het einde van het leven: een belangrijk gespreksonderwerp. Rozemarijn van Bruchem-Visser Internist ouderengeneeskunde Medische beslissingen aan het einde van het leven: een belangrijk gespreksonderwerp Rozemarijn van Bruchem-Visser Internist ouderengeneeskunde Wat zegt de wet? Belangrijkste argument is wilsbekwaamheid

Nadere informatie

RSV. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

RSV. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! RSV De arts heeft bij uw kind de diagnose Respiratoir Syncytieel Virus (RSV) gesteld. Dit virus is zeer besmettelijk. Bij de behandeling van de verschijnselen van dit virus worden daarom speciale maatregelen

Nadere informatie

Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is.

Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is. Euthanasie Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is. Wij gaan in op de volgende onderwerpen: Wat is euthanasie? Aan welke

Nadere informatie

Medische beslissingen rond het levenseinde Pastorale en morele overwegingen

Medische beslissingen rond het levenseinde Pastorale en morele overwegingen Medische beslissingen rond het levenseinde Pastorale en morele overwegingen Handreiking voor het pastoraat Medische beslissingen rond het levenseinde is een uitgave van de Protestantse Kerk in Nederland

Nadere informatie

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Toelichting (leidraad) bij de wijze waarop tekst is afgedrukt: CAPS Vet Normaal Cursief aanduiding van onderdelen de vraag zo stellen aspecten die

Nadere informatie

Medische Beslissingen rond het levenseinde

Medische Beslissingen rond het levenseinde Medische Beslissingen rond het levenseinde Jo Lisaerde Eric Triau Maartje Wils Bewonersadviesraad 7 december 2011 Definitie Palliatieve Zorg Palliatieve zorg is een totaalzorg voor mensen die aan een ziekte

Nadere informatie

Over de laatste levensfase

Over de laatste levensfase Over de laatste levensfase el of niet behandelen Euthanasie en hulp bij zelfdoding Palli edatie Dementie en zelfgewild levenseinde Voltooid leven en enswens Regie in eigen hand Ondersteuning van de NVVE

Nadere informatie

Percutane Endoscopische Gastrostomie

Percutane Endoscopische Gastrostomie Percutane Endoscopische Gastrostomie Naam student : Maaike de Kleijn Studentnummer : 3209849 Inleiding In dit essay wordt uitgelegd wat percutane endoscopische gastrostomie (PEG) is en wanneer deze geplaatst

Nadere informatie

Ik wil nadenken over reanimatie

Ik wil nadenken over reanimatie Ik wil nadenken over reanimatie Samenvatting Hoe ouder u wordt, hoe groter de kans op een hartstilstand. Het is belangrijk dat familie en hulpverleners weten of ze u dan wel of niet moeten reanimeren.

Nadere informatie

Stervensbegeleiding bij mensen met een Islamitische achtergrond

Stervensbegeleiding bij mensen met een Islamitische achtergrond Stervensbegeleiding bij mensen met een Islamitische achtergrond Fahima Ettaher, huisarts, kaderarts oudergeneeskunde Emete Erarslan, specialist ouderengeneeskunde Cultuursensitieve palliatieve zorg Ziektebeleving

Nadere informatie

Hyperemesis gravidarum. overmatig braken tijdens de zwangerschap

Hyperemesis gravidarum. overmatig braken tijdens de zwangerschap Hyperemesis gravidarum overmatig braken tijdens de zwangerschap Inhoudsopgave 1 Inleiding... 1 2 Wat is hyperemesis gravidarum?... 1 3 Hoe ontstaat hyperemesis gravidarum?... 1 4 Wat zijn de gevolgen?...

Nadere informatie

Palliatieve sedatie Informatie voor patiënt en familie

Palliatieve sedatie Informatie voor patiënt en familie Palliatieve sedatie Informatie voor patiënt en familie U hebt met uw behandelend arts gesproken over palliatieve sedatie. In deze folder kunt u de belangrijkste dingen nog eens nalezen. Deze folder is

Nadere informatie

Zorg in de laatste levensfase

Zorg in de laatste levensfase Voor elkaar WoonZorgcentra Haaglanden Binnen WZH staat een goede verzorging met aandacht en respect voor de persoonlijke wensen van onze cliënten centraal. Dit geldt juist voor de zorg die wij bieden aan

Nadere informatie

2. Wat is ALS? 3. Welke delen van het lichaam worden aangetast? 4. Hoe kom je erachter? 5. Wat zijn de klachten?

2. Wat is ALS? 3. Welke delen van het lichaam worden aangetast? 4. Hoe kom je erachter? 5. Wat zijn de klachten? Ik doe mijn spreekbeurt over ALS. Ik ga dadelijk uitleggen wat ALS is. Waarom doe ik mijn spreekbeurt over ALS? Mijn opa is aan deze ziekte overleden en daarom wil ik jullie hier iets over vertellen en

Nadere informatie

Chronisch Hartfalen. Wat is chronisch hartfalen?

Chronisch Hartfalen. Wat is chronisch hartfalen? Chronisch Hartfalen Wat is chronisch hartfalen? Omschrijving Hartfalen Hartfalen is een aandoening van het hart waarbij het hart niet meer in staat is om voldoende bloed uit te pompen en rond te pompen.

Nadere informatie

Medewerkerinformatie. Beademing. Informatie over beademing en uitleg over bijkomende gevolgen. 1234567890-terTER_

Medewerkerinformatie. Beademing. Informatie over beademing en uitleg over bijkomende gevolgen. 1234567890-terTER_ Medewerkerinformatie Beademing Informatie over beademing en uitleg over bijkomende gevolgen 1234567890-terTER_ Beademing Informatie over beademing en uitleg over bijkomende gevolgen. Uw naaste is opgenomen

Nadere informatie

Spreek op tijd over uw levenseinde

Spreek op tijd over uw levenseinde Spreek op tijd over uw levenseinde Handreiking om met de dokter te praten over grenzen, wensen en verwachtingen rond uw levenseinde gemini-ziekenhuis.nl Spreek op tijd over uw levenseinde Voor wie is deze

Nadere informatie

Respiratoir Syncytieel Virus bij kinderen

Respiratoir Syncytieel Virus bij kinderen Respiratoir Syncytieel Virus bij kinderen Inleiding Bij uw kind is de diagnose Respiratoir Syncytieel (RS) virus gesteld. Het RS virus is een verwekker van luchtweginfecties bij kinderen. Vóór het derde

Nadere informatie

Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt. Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker

Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt. Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker Programma Welkom Voorstellen Fatma: religieuze aspecten v/e moslim

Nadere informatie

RS-virus. Albert Schweitzer ziekenhuis Kinderafdeling januari 2015 pavo 0059

RS-virus. Albert Schweitzer ziekenhuis Kinderafdeling januari 2015 pavo 0059 RS-virus Albert Schweitzer ziekenhuis Kinderafdeling januari 2015 pavo 0059 Inleiding Uw kind is mogelijk besmet met het RS-virus. In deze folder leest u wat voor ziekte dit is en welke behandeling uw

Nadere informatie

Longgeneeskunde. Pneumonie. www.catharinaziekenhuis.nl

Longgeneeskunde. Pneumonie. www.catharinaziekenhuis.nl Longgeneeskunde Pneumonie www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud De opnamedag... 4 Opname via de Spoedeisende Hulp... 4 Opname via de polikliniek... 4 Op de verpleegafdeling... 4 Wat gebeurt elke ochtend...

Nadere informatie

Palliatieve zorg: Ethiek

Palliatieve zorg: Ethiek Palliatieve zorg: Ethiek Hogeschool van Amsterdam Naam: Lauri Linn Konter Studentnr: 500642432 Klas: Lv12-2E2 Jaar: 2012-2013 Docent: P. Vleugels Inhoudsopgave Inleiding Blz: 3 Omschrijving praktijksituatie

Nadere informatie

LOGOPEDIE. Slikproblemen. Bij opgenomen patiënten

LOGOPEDIE. Slikproblemen. Bij opgenomen patiënten LOGOPEDIE Slikproblemen Bij opgenomen patiënten Slikproblemen Omdat u problemen hebt met slikken, krijgt u aangepast eten en/of drinken. Uw logopedist adviseert u daarover het volgende: Overleg altijd

Nadere informatie

Slikstoornissen bij een beroerte

Slikstoornissen bij een beroerte Patiënteninformatie Slikstoornissen bij een beroerte Informatie voor patiënten en familie Slikstoornissen bij een beroerte Informatie voor patiënten en familie. U bent (of uw familielid is) opgenomen

Nadere informatie

Revalideren in een woonzorgcentrum van Carintreggeland

Revalideren in een woonzorgcentrum van Carintreggeland Revalideren in een woonzorgcentrum van Carintreggeland 2 Revalideren bij Carintreggeland Bent u door een beroerte, knie/heupoperatie of andere ingreep of aandoening beperkter geworden in uw mogelijkheden?

Nadere informatie

Identiteitsstatuut. Zorgcentrum Horizon

Identiteitsstatuut. Zorgcentrum Horizon Identiteitsstatuut Zorgcentrum Horizon Integraal onderdeel van de statuten conform artikel 2. Lid 4 1 Identiteitsstatuut zorgcentrum Horizon Voorwoord Voor u ligt het identiteitstatuut van zorgcentrum

Nadere informatie

Hoe we met sterven omgaan. GVO groepering van voorzieningen voor ouderenzorg

Hoe we met sterven omgaan. GVO groepering van voorzieningen voor ouderenzorg Hoe we met sterven omgaan GVO groepering van voorzieningen voor ouderenzorg Hoe we met sterven omgaan Allemaal denken we wel eens aan de dood. Door media of door wat er rondom ons gebeurt, worden we wel

Nadere informatie

Kanttekeningen vanuit de praktijk

Kanttekeningen vanuit de praktijk Kanttekeningen vanuit de praktijk Inleiding Meer inspraak van de patiënt is belangrijk! Maar We gaan u het verhaal van George vertellen Om te tonen hoe moeilijk het vaak loopt in de praktijk Fictieve casus,

Nadere informatie

EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk)

EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) Disclosure belangen Agnes van der Heide Agnes van der Heide Erasmus MC Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg 13 maart 2015 (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

Beleid rond het levenseinde

Beleid rond het levenseinde Op de agenda Beleid rond het levenseinde Handreiking voor de toetsing van beleid rond het levenseinde van (christelijke) zorginstellingen vanuit patiëntenperspectief Inhoudsopgave Voorwoord Voorwoord 3

Nadere informatie

Prednison (corticosteroïden)

Prednison (corticosteroïden) Prednison (corticosteroïden) Uw behandelend maag-darm-leverarts heeft u Prednison voorgeschreven in verband met een ontstekingsziekte van de darm. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel. Heeft

Nadere informatie

Wilsverklaring-wilsbeschikkinglevenstestament. Juridische aspecten Herman NYS

Wilsverklaring-wilsbeschikkinglevenstestament. Juridische aspecten Herman NYS Wilsverklaring-wilsbeschikkinglevenstestament Juridische aspecten Herman NYS Plan uiteenzetting Het begrippenkader De juridische duiding Het Belgisch recht (Tussentijdse) Besluiten Het begrippenkader Complexe

Nadere informatie

Euthanasie. De nieuwe regels in Nederland. De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk

Euthanasie. De nieuwe regels in Nederland. De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk Euthanasie De nieuwe regels in Nederland De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk Euthanasie: De nieuwe regels per 2002 in Nederland Euthanasie een moeilijk onderwerp.

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag www.rijksoverheid.nl Bijlage(n)

Nadere informatie

Over de laatste levensfase. Een leidraad bij het denken, praten en beslissen

Over de laatste levensfase. Een leidraad bij het denken, praten en beslissen Over de laatste levensfase Een leidraad bij het denken, praten en beslissen NVVE, VE, Amsterdam 2015 NVVE Postbus 75331 1070 AH Amsterdam Tel. (020) 620 06 90 Website: www.nvve.nl Eerste druk: augustus

Nadere informatie

Zorgvuldige zorg rond het. levenseinde. Een handreiking voor. verpleegkundigen, verpleeghuisartsen. en verzorgenden AVVV - NVVA - STING

Zorgvuldige zorg rond het. levenseinde. Een handreiking voor. verpleegkundigen, verpleeghuisartsen. en verzorgenden AVVV - NVVA - STING Zorgvuldige zorg rond het levenseinde Een handreiking voor verpleegkundigen, verpleeghuisartsen en verzorgenden AVVV - NVVA - STING Zorgvuldige zorg rond het levenseinde Een handreiking voor verpleegkundigen,

Nadere informatie

Gastro-enteritis bij kinderen

Gastro-enteritis bij kinderen Gastro-enteritis bij kinderen Informatie voor patiënten F0857-1250 augustus 2010 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam

Nadere informatie

Eerste richtlijnen voor het omgaan met euthanasie vragen van cliënten en hun families die bij Geriant in behandeling zijn

Eerste richtlijnen voor het omgaan met euthanasie vragen van cliënten en hun families die bij Geriant in behandeling zijn Eerste richtlijnen voor het omgaan met euthanasie vragen van cliënten en hun families die bij Geriant in behandeling zijn Praat erover: 1. Je hoeft niet alles te weten of te begrijpen over euthanasie bij

Nadere informatie

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Tijd voor de dood Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen Beleidsnotitie Tijd voor de dood Auteur(s) A.Trienekens Datum September

Nadere informatie