Eigen omgeving Leerboek Drents landschap. September/Oktober 2011

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Eigen omgeving Leerboek Drents landschap. September/Oktober 2011"

Transcriptie

1 Eigen omgeving Leerboek Drents landschap September/Oktober 2011 Klas: Naam:

2 De lessen Inhoud Les 1 Verkennen omgeving 3 Les 2 Verkennen omgeving 5 Les 3 Esdorpenlandschap 7 Les 4 Balloërveld 11 Les 5 Sporen in het landschap van oudere beschavingen 13 Les 6 Ontstaan Drents landschap 14 Les 7 Wat is er te zien in het landschap? 16 Les 8 Wat is er te zien in het landschap? 18 Les 9 Extra les: stroomdalen 21 Les 10 en 11 excursie en de toets 23 Ruimte voor aantekeningen 24 2

3 Les 1 Verkennen omgeving Legenda Op een kaart kun je veel makkelijker iets opzoeken dan op een luchtfoto. Dat komt omdat op een kaart allerlei woorden, tekens en kleuren staan. Die tekens en kleuren noemen we kaartsymbolen. De betekenis van de kaartsymbolen wordt uitgelegd in de legenda. In de atlas vind je helemaal op de eerste bladzijden de algemene legenda. In de algemene legenda worden de kaartsymbolen uitgelegd die op heel veel kaarten in de atlas te vinden zijn. Naast de algemene legenda voorin, heeft iedere kaart nog een eigen legenda. Hierin staan de symbolen verklaard, die specifiek bij die kaart horen. Als je een kaartsymbool wilt weten, zoek je eerst in de legenda bij de kaart. Als het daar niet bij staat, kijk je in de algemene legenda. Maak nu opdracht 1.1. Opdracht 1.1 Maak voor de hiernaast getoonde kaart van de omgeving van de school een legenda. Kijk naar wat je allemaal op de kaart ziet en zet vervolgens de symbolen met beschrijving in je legenda. Gebruik eventueel de Bosatlas voor hulp. Legenda 3

4 1.2 Hoe zoek je iets op in de atlas? Theorie Je kunt op verschillende manieren iets opzoeken in de atlas. Voor in de atlas staat de Inhoud. Op volgorde van de atlas (bladzijden) staan alle kaarten en figuren vermeld. De atlas is onderverdeeld in verschillende gebieden. Van kleine schaal (eigen regio) naar grote schaal (aarde). Ieder gebied wordt in een bepaalde kleur weergegeven. Alle kaarten van dat bepaalde gebied hebben die kleur aan de zijkant van de bladzijde. Op de achterste bladzijde van de atlas, het achterschutblad, staat per gebied aangegeven of er een overzichtskaart van beschikbaar is. Iedere overzichtskaart uit de atlas staat door middel van een rechthoek aangegeven. In de rechthoek staat het kaartnummer vermeld en de naam van het betreffende gebied. Maak nu opdracht 1.2 en 1.3 Opdracht 1.2 a) Lees op bladzijde 3 werken met de Grote Bosatlas. b) Op welke blz. vind je de kaart van noord Nederland.. c) Op welke bladzijde vind je het aantal ijsdagen in Nederland?.. a. Hoeveel dagen ijs heeft de school ongeveer?... d) Op welke bladzijde vind je het besteedbaar inkomen voor Nederland. a. Hoeveel besteedbaar inkomen is er in de gemeente haren?... b. Hoeveel is dat boven landelijke gemiddelde? e) Op welke bladzijde vind je de werkloosheid in Nederland?... a. Hoeveel werkloosheid is er in het bovenste gebied van Drenthe?... f) Gebruik het schutblad in de kaft voorin en 1 e bladzijde. a. Van welke landen in Afrika bestaan aparte kaarten en welke nummers hebben deze kaarten? b. Staat er een aparte kaart van Noorwegen in de atlas? Opdracht 1.3 Je hebt bij de vorige opdracht geleerd hoe je moet zoeken naar informatie in de Bosatlas. Hieronder staan nog enkele zoekopdrachten. Je moet nu zelf bedenken waar je gaat zoeken. a) Vergelijke het aantal allochtonen tussen Haren en Groningen. Wat is het percentage en wat is het verschil? b) Welke grondsoorten kun je allemaal vinden in de provincie Drenthe? c) Hoe hoog is het percentage bejaarden in de gemeente Haren? 4

5 Les 2 Verkennen omgeving Ruimtelijke structuurschets Soms kan een kaart teveel informatie bevatten. Daarom kun je er soms voor kiezen om alleen de belangrijkste dingen van een bepaald gebied af te beelden. Zoiets noemen we een ruimtelijke structuurschets. Het geeft een impressie van hoe een gebied erbij ligt. Een dergelijke schets geeft alleen zaken aan zoals belangrijke wegen, kanalen, bergen, steden en omliggende landen/grenzen. Hieronder zie je een voorbeeld van een ruimtelijke structuurschets van Frankrijk. Maak nu opdracht 2.1 Opdracht 2.1 Maak op de volgende pagina van de provincie Groningen of Drenthe een ruimtelijke structuurschets waarin te zien is hoe de provincie er ongeveer uitziet (dus niet precies). Door welke gebieden de provincie begrensd wordt. De belangrijkste plaatsen (inclusief naam), belangrijkste wateren (inclusief naam) en enkele belangrijke wegen. 5

6 Uitwerking ruimtelijke structuurschets 6

7 Les 3 Het esdorpenlandschap Afbeelding 1 (terpdorp) 3.1 Elk gebied zijn eigen dorp Afbeelding 2 (Kanaaldorp) Afbeelding 3 (wegdorp) Veel gebieden in Nederland kennen hun eigen soorten dorpen. Zo hebben de gebieden in het noorden van Friesland en Groningen terpdorpen (afbeelding 1). Deze dorpen waren gebouwd op een heuvel zodat wanneer de zee het land op kwam, de mensen konden schuilen op de terp (heuvel). Vaak zie je op zo n Terp de kerk bovenop staan en daaromheen de huizen. In gebieden in het oosten van Groningen waar vroeger veen werd afgegraven kom je veel kanaaldorpen tegen (afbeelding 2). Als je kijkt naar de afbeelding van het kanaaldorp dan is snel duidelijk waarom een kanaaldorp zo genoemd wordt. Langs het kanaal werden immers de huizen gebouwd en dit kanaal was zeer belangrijk voor de inwoners van dit dorp. Via het kanaal kon namelijk het afgegraven veen naar de handelsmarkt in bijvoorbeeld Groningen worden gebracht. Op veel andere plekken kom je wegdorpen tegen (afbeelding 3). Deze wegdorpen zijn vaak makkelijk te herkennen aan een erg langgerekt dorp langs een weg dwars door het dorp. Als laatste kom je in het noorden, op veel zandgronden zoals in Drenthe, van oorsprong veel Esdorpen tegen (afbeelding 4). Over dit type dorp zullen we het later meer hebben. Maak nu opdracht 3.1 Afbeelding 4 (esdorp) 7

8 Opdracht 3.1 Kijk goed naar de afbeeldingen van de 4 dorpstypen die je veel in het noorden van het land tegenkomt. Schrijf hieronder op welke kenmerken je allemaal ziet op de afbeelding van het type dorp. Zet er ook bij waarom die kenmerken zo belangrijk waren voor deze dorpen. Terpdorp Kanaaldorp Wegdorp Esdorp 3.2 Esdorp Een typisch kenmerk van het Drents landschap is het esdorp. Alle esdorpen hebben een aantal duidelijke overeenkomsten. een es. De es was de gemeenschappelijke (voor iedereen in het dorp) akker. Vaak ligt deze wat hoger dan het dorp. Die hoge ligging is deels ontstaan door de wijze van bemesting van de essen, en deels doordat de locaties van zichzelf al hoger lagen. een brink. Oorspronkelijk lag zo'n brink aan de rand van het dorp waar de koeien en schapen 's avonds en 's ochtends bijeenkwamen. Op die brink plantte men eiken of populieren om te gebruiken als bouwmaterialen. Door de groei van de dorpen kwam die brink later vaak in het centrum van het dorp te liggen. Bovendien vonden op de brink wel markten plaats, waardoor het een centrale functie kreeg. een beek. In de randen langs de beek, oftewel de beekdalen, werd over het algemeen het hooi geteeld om als wintervoer voor het vee te dienen. Langs de beek liggen weilanden en hooilanden de weilanden werden gemeenschappelijk beweid door koeien. De nattere hooilanden werden eens per jaar gemaaid. het veld (ook wel heide) Op het veld werden de schapen van het dorp gehoed door de dorpsherder. Diverse namen wijzen nog op de relatie tussen dorp en veld zoals ook in het Baloerveld. Het laatste kenmerk is dat de boerderijen bij elkaar staan in het dorp. Opdracht 3.2 Maak opdracht Bron: encyclopedie van Drenthe/esdorpen

9 Opdracht 3.2 Teken op basis van de informatie in dit boekje en de uitleg van de docent een esdorp met daarin alle voorkomende kenmerken genoemd bij 3.2. Belangrijk is dat je de Es, Brink, Beek en het Veld op de juiste plaatsen tekent. Teken zelf ook een legenda. Ruimte voor uitwerking esdorp 9

10 Afbeelding 5 Opdracht 3.3 Lees de tekst bij 3.3 en geef dan antwoord op de onderstaande vragen. 3.3 Boerderijen De vorm van de boerderijen weerspiegelde de veranderingen in het landbouwsysteem. Bestond een boerderij in de 15e en 16e eeuw nog uit één gebouw (hallenhuis), waarin zowel de woonals de bedrijfsfunctie was, rond 1650 veranderde het type. Het nieuwe 'overgangstype' had een aanbouw waarin zowel de schapen werden gestald als een deel van het hooi werd geborgen. Dit type was het gevolg van toegenomen hooioogst, intensivering van de akkerbouw en geleidelijke toename van het aantal schapen. Er kwam extra ruimte voor graanberging. In beide voorgaande typen was de schuuringang, de baander, aan de achterzijde van de boerderij; het woongedeelte bevond zich in de voorzijde. Om de inrit naar de schuur te vergemakkelijken, was de baander naar de straatzijde gericht. In de 18e eeuw kwam er een nieuw type, de Nieuw-Drentse boerderij. Nieuw was dat de achterbaander vervangen werd door de zijbaander (afbeelding 5) waardoor ook de oriëntatie op de weg veranderde. De gebouwen kwamen dwars op de weg te liggen. Het voordeel was dat men, indien gewenst, de boerderij naar achteren kon verlengen zonder al te grote technische problemen Maak opdrachten bij 3.3 Bron: encyclopedie van Drenthe a) Leg in je eigen woorden uit wat een baander is? b) Waarom kwamen boerderijen in de 18 e eeuw anders langs de weg te staan? c) Waar zou je het type nieuwe Drentse boerderij aan kunnen herkennen? Opdracht 3.4 d) Je hebt nu wat geleerd over het Esdorp omschrijf nu in het kort waar je een esdorp aan kan herkennen. 10

11 Les 4 Het Balloërveld (maandag 10 oktober) 4.1 Het Balloërveld Het Balloërveld is een heideveld boven het dorp Rolde. Het dankt zijn naam aan het nabijgelegen dorpje Balloo. Het heideveld ligt op een hooggelegen plateau tussen de dalen (riviertjes) van het Looner diep en het Rolderdiep. Op het Balloërveld vind je vooral heide en grassoorten. Tussen de begroeiing zijn enkele Veenmeertjes, Dennenbossen en zandverstuivingen te vinden. Op het veld zijn nog veel sporen te vinden van oudere beschavingen zoals karrensporen, grafheuvels en een galgheuvel. Ook kan men op het terrein loopgraven en een tankgracht vinden dit is omdat het gebied tot zeer kort van het ministerie van defensie is geweest. Opdracht 4.1 Zoek eens op in de atlas a) Pak voor je de kaart van noord Nederland. Ongeveer 1cm ten oosten van assen ligt een stuk heide (gebruik legenda). Dat stuk heide is het Balloërveld. Welke vijf plaatsen liggen rondom het Balloërveld?... b) Onthoudt goed dat het Balloërveld iets ten oosten ligt van Assen en blader vervolgens naar de kaart waar het Reliëf op staat aangegeven. Hoe hoog ligt het Balloërveld ongeveer? c) Blader vervolgens door naar de kaart waar de grondsoorten op staan aangegeven. Welke grondsoort is er te vinden bij het Balloërveld? Opdracht a) Waarom kiest men ervoor om schapen te laten grazen op de heide en niet een grasmaaier te huren? Schapen en een herder Bijzonder aan het veld is een kudde schapen en een herder. Het veld wordt namelijk niet gemaaid maar begraasd door een kudde van 400 Drentse heideschapen. Op deze manier probeert het landschap weer in natuurlijke staat te herstellen. Er zitten namelijk enkele verschillen tussen het laten grazen van schapen en het maaien met een maaimachine. Een maaimachine maait simpel gezegd alles kort. Schapen echter zijn selectief. Dit wil zeggen ze eten alleen bepaalde soorten gras en dit kan ook nog afhankelijk zijn van het jaargetijde. Dit betekent dat sommige soorten planten meer tijd krijgen om te groeien en sommige soorten meteen worden opgegeten. De schapen eten niet alleen van het gras maar zorgen daarnaast ook voor een constante bemesting van het gebied. De voedingsstoffen die schapen uitscheiden komen namelijk op het gras te liggen en spoelen dan door bijvoorbeeld regen weer langzaam de grond in als voedingsstof 11 voor nieuwe plantjes.

12 Vervolg Opdracht b) wat bedoelt men met schapen zijn selectief? c) Wat gebeurt er met de voedingstoffen die schapen achterlaten? Opdracht a) Waarom zouden herders het in Nederland zeer moeilijk hebben?..... b) Vind je het goed dat gemeenten subsidies (geld) geven aan herders om te blijven bestaan? Denk erom beargumenteer! In heel Nederland zijn nog ongeveer 30 herders te vinden die dagelijks met de schapen op pad gaan om te grazen. Herders in Nederland hebben het echter zeer moeilijk ze zijn vaak grotendeels afhankelijk van subsidies van de overheid om gebieden te begrazen. Gelukkig voor deze herders zijn gemeenten steeds vaker op zoek naar manieren om geld te besparen. Zo zijn er al enkele gemeenten in Nederland die in plaats van een grasmaaier een kudde schapen inhuren om bepaalde stukken binnen de gemeente te maaien. Zie je het al voor je een kudde schapen die het gras rond het Maartenscollege komen maaien? c) Vind je het een goed idee om het terrein rond de school voortaan te laten maaien door een kudde schapen en hun herder? Denk erom beargumenteer!... 12

13 Les 5 Sporen in het landschap van oudere beschavingen Opdracht 5.1 Tijdens deze les krijg je een korte onderzoek/presentatie opdracht. Omdat je zelf maar een deel van de informatie gaat opzoeken moet je van de overige presentaties aantekeningen maken. Op deze pagina heb je ruimte voor aantekeningen en er staan een aantal begrippen gegeven waarvan je moet weten wat die betekenen. Begrippen Klokbekercultuur Celtic fields..... Karrensporen..... Galgheuvel.. Ruimte voor aantekeningen 13

14 Les 6 Ontstaan Drentse landschap 6.1 Saale ijstijd Keileem De Saale ijstijd (Saalien) was de één na laatste ijstijd en is erg belangrijk geweest voor het hedendaagse Drenthe. Tijdens deze ijstijd werd Nederland voor de helft bedekt met ijs (gletsjer). In deze tijd werden zogenaamde morenen afgezet. Morenen zijn door gletsjers afgezet sediment. In noord Nederland is vooral het zogenaamde Keileem afgezet. Dit keileem is een soort mengsel van klei, zand en stenen dat zeer sterk is samengedrukt door het gewicht van het ijs dat er bovenop ligt (afbeelding links).het mengsel dat keileem heet wordt van andere plekken meegenomen door het ijs en later achtergelaten op de bodem. Opdracht Keileem speelt ook nu nog een zeer grote rol voor het water in het gebied. Omdat het Keileem zo is samengedrukt door het ijs is het erg ondoorlatend. Hierdoor is het grondwaterpeil in het noorden van het land relatief hoog, wat erg bijzonder is op zandgrond. a) Leg uit wat is morenen?. b) Leg uit wat is sediment?. c) Waaruit bestaat Keileem?. d) Waardoor is het mengsel waaruit keileem bestaat aan elkaar blijven plakken?. e) Wat is het verband tussen Keileem en het hoge grondwater in Drenthe?. 14

15 6.1.2 Reliëf Doordat het ijs zich over het landschap bewoog duwde het op sommige plekken ondergrond omhoog en dat zijn nu nog bestaande heuvels. Ook zijn er door de stroomrichting van het ijs heuvels ontstaan. Een goed voorbeeld daarvan is de Hondsrug en die loopt van Groningen tot Emmen en heeft een lengte van 70 km (afbeelding rechts). De hondsrug is waarschijnlijk zo ontstaan door een stroom ijs die zich tussen twee gletsjers door heeft geperst en hier keileem heeft achtergelaten. Op meer plekken in Drenthe zijn op deze wijze heuvels ontstaan In het zuiden van Drenthe zijn zelf zogenaamde stuwwallen ontstaan (afbeelding ontstaan stuwwal). Deze stuwwallen ontstaan doordat het zware landijs zich langzaam voordrukt door het landschap. Hierdoor drukt het allerlei grond voor zich uit en ontstaan er heuvels. Op deze manier is bijvoorbeeld de Veluwe grotendeels ontstaan. Ook in Drenthe zijn op sommige plaatsen kleinere stuwwallen ontstaan. Afbeelding ontstaan stuwwal. Opdracht en a) Welke plaatsen liggen er allemaal op de hondsrug? b) Leg in je eigen woorden uit wat een stuwwal is. c) Leg in je eigen woorden uit hoe een stuwwal ontstaat 15

16 Les 7 Wat is er te zien in het landschap? 7.1 Zand De vorige les hebben we het gehad over hoe het Drents landschap ontstaan is. Wanneer wij binnenkort zullen wandelen door het landschap zul je echter zien en voelen dat overal zand te vinden is. Wanneer wij kijken naar de grondsoortenkaart in de Bosatlas dan zal je zien dat Drenthe vooral bestaat uit zandgronden en veengronden. Deze les bespreken we vooral de zandgronden en hoe deze daar zijn gekomen In Nederland zijn veel zandgronden te vinden. In Noord-Brabant, Limburg, Gelderland, Overijssel en Drenthe vinden we vooral zandgronden terug op de oppervlakte. Dat zand noemen we dekzand en is vaak enkele meters dik. Het heeft zich tijdens de laatste ijstijd (holoceen) afgezet op het landschap door middel van wind. Tijdens de laatste ijstijd was Nederland namelijk een poolwoestijn met eerst weinig en later geen begroeiing. Zand wordt nu vastgehouden door deze begroeiing maar omdat deze in de laatste ijstijd niet aanwezig was kon het zand zich over grote afstanden verplaatsen meegevoerd door de wind. Pas toen de temperatuur weer ging stijgen en meer planten in het gebied konden terugkeren werd het zand weer vastgehouden door de planten. Opdracht 7.1 a) Zet een stip op het kaartje waar de school ongeveer staat. b) Kleur op het kaartje van Nederland in waar je allemaal zandgronden kan vinden. (Gebruik eventueel de Bosatlas) c) Hoe zag Nederland eruit tijdens de laatste ijstijd?.... d) Waardoor kon het zand zich verplaatsen denk aan wind, begroeiing, landschap

17 e) Op de onderstaande tekeningen zie je een versimpelde weergave van een landschap met daarop bomen en/of struiken. Zet achter elk van de onderstaande tekeningen van het landschap op de wind het zand moeilijk, redelijk of makkelijk kan verplaatsen. Zet erbij waarom! Opdracht 7.2 a) Wat is een dobbe?. b) De onderstaande gebeurtenissen gaan over het ontstaan van een dobbe. Zet ze in de juiste volgorde. Einde ijstijd/ ijs smelt Zand wordt afgezet over Nederland Op één plek blaas de wind meer zand weg. 1 Nederland is poolwoestijn Temperatuur stijgt Er ontstaat een grote kuil Waterpeil stijgt Dobbe vol water c) Waar werden of worden dobbes nog lang voor gebruikt? Dobbes of vennen In Drenthe en zeker op het Balloërveld vind veel zogenaamde dobbes terug. Deze dobbes zien er uit als plassen of vennen in het landschap. Deze dobbes kunnen op twee manieren ontstaan zijn. 1) dit zijn oude Pingo ruines waar we over zullen leren in de volgende les. 2) deze zijn ontstaan door wind. Zoals bij 7.1 beschreven was Drenthe tijdens de laatste ijstijd een poolwoestijn met weinig tot geen begroeiing er daarom werd er zand afgezet over het gebied. Deze zelfde wind die zorgde dat het zand werd afgezet zorgde er ook voor dat op bepaalde plaatsen in het landschap zand van het landschap werd weg geblazen. Gebeurde dit nu veel op dezelfde plek dan ontstond daar een kuil in het landschap. Toen na de ijstijd het grondwater weer ging stijgen door het smelten van het ijs kwamen deze kuilen vol water te staan en ontstond daar een dobbe. Deze dobbes die door wind zijn uitgeblazen zijn vaak wel minder diep als die van een Pingo ruïne. Veel van deze dobbes zijn in de vele eeuwen daarna nog veel gebruikt door bijvoorbeeld herders met hun kuddes. Ze lieten hier hun schapen drinken en werden hier gewassen. Rond veel dobbes is dit vaak ook nog te zien door een minder 17 steile rand waar de schapen het water in konden lopen.

18 Les 8 Wat is er te zien in het landschap? 8.1 Pingo ruïne Een pingo ruïne dankt zijn naam aan de Eskimo s. Pingo is namelijk Eskimotaal voor heuvel die groeit. De Pingo s in Nederland zijn ondertussen allemaal geen heuvels meer maar dobbes zoals in de vorige les geleerd. Het bijzondere aan een Pingo heuvel is namelijk dat deze verschillende fasen doorloopt van heuvel tot dobbe tot soms gewoon land Pingo s zijn er allerlei soorten en maten sommige waren wel 70 meter hoog waar anderen niet verder kwamen dan 3 meter. Ze kunnen wel 600 meter breed zijn en zijn allemaal ontstaan in zeer koude gebieden waar het grondwater onder druk staat. Belangrijk voor het ontstaan van een Pingo is ook een constant bevroren ondergrond genaamd permafrost. Aan de hand van de hiernaast getoonde afbeelding zal bij 8.2 worden uitgelegd hoe een pingo ontstaat en vergaat. 8.2 Ontstaan en vergaan van een Pingo A. onder de permafrost (oranje) staat het grondwater onder druk en duwt zichzelf door de permafrost en drukt daar tijdens het bevriezen van het water de grond omhoog( groen). B. Doordat het grondwater bevriest maar wel in contact blijft met de permafrost (ook bevroren) blijft de pingo steeds een beetje meer water ontvangen wat vervolgens weer bevriest waardoor de heuvel weer een beetje hoger wordt. C. Wanneer de temperatuur hoger wordt, zoals bij ons gebeurde na de laatste ijstijd, zal de permafrost langzaam verdwijnen en brokkelt de grond die eerder bijeenwerd gehouden omdat het bevroren was langzaam af. Hierdoor ontstaan er breuken in de Pingo. D. Op den duur zal de gehele pingo zijn afgebroken en blijft er slechts een Ruïne van de pingo over. Aanvankelijk blijft er water staan in de Pingo (dobbe) maar vaak zal hier op den duur veen in komen en blijft alleen de rand van ruïne zichtbaar in het landschap. 18

19 Opdracht 8.1 a) Hoe komt een Pingo aan zijn naam? b) Wat is permafrost? c) Hoe kwam deze permafrost in Nederland? Opdracht 8.2 Zet hieronder de verschillende stappen van het ontstaan van een Pingo en het vergaan tot en Pingo Ruïne. Zet voor de stap het juiste nummer (1 t/m 10) de eerste is al gegeven. 1 Grondwater staat onder druk onder de permafrost Pingo begint af te brokkelen Pingo verdwijnt er is enkel nog een ruïne Temperatuur stijgt Grondwater druk zichzelf door de permafrost en drukt de grond omhoog Permafrost verdwijnt langzaam aanvriezen water uit permafrost IJs in pingo smelt Pingo blijft groeien Na verloop van tijd ontstaat er veen in de ruïne 8.3 Veenvorming Veel van de eerdere dobbes zullen gaan verlanden. Dit betekent het water zal langzaam weer veranderen in land, dit komt door veen. Veen zijn eigenlijk de resten planten die omdat ze onderwater zitten afgesloten zijn van zuurstof. Hierdoor wordt het veen niet of slecht afgebroken. Veel van de dobbes zullen door dit proces op den duur verdwijnen. Veen is in de 18 e en 19 e eeuw door de mens veel afgegraven omdat het zeer goed materiaal is om de kachel mee op te stoken. Het veen was één van de redenen voor het ontstaan van de kanaaldorpen (les 3) In de afbeelding is te zien hoe dit ongeveer in zijn werk gaat. Op het bovenste plaatje zie je een plas met aan de zijkant wat rieten waterplanten. Deze zullen op den duur afsterven en in het water terecht komen. Omdat er geen zuurstof bij het dode plantenmateriaal kan komen zal het slecht heel slecht afbreken en zal veen ontstaan. Opdracht Langzaam 8.3 maar zeker zal de hele plas bestaan uit veen. Echter als de plas dieper is 19 zal het proces van verlanden langer duren

20 a) Leg eens in je eigen woorden uit hoe veen ontstaat. b) Waarom is veen veel afgegraven door mensen? c) Wat heeft veen met het ontstaan van kanaaldorpen te maken (les 3)? d) Teken achtereenvolgens het verlanden van de plas hieronder in de tekeningen. Dit is dus het proces van een natte pingo ruïne tot de ruïne vol veen (lees 8.3). Hiertoe zijn drie stappen die je moet tekenen. A. Plas waar aan de zijkant riet gaat groeien B. Riet groeit steeds meer naar het midden van de plas en het gebied achter het riet ontstaat rietveen. C. De gehele plas is dichtgebgroeid met rietveen het riet is grotendeels verdwenen en er groeit grotendeels zegge (plant) over de plas het gebied is nog zeer drassig. A B C 20

21 Les 9 Extra les stroomdalen 9.1 Afwatering In een eerdere les heb je opgezocht dat Drenthe ongeveer meter boven NAP ligt (Drents plateau). Het water dat op het plateau valt wil dus vanwege de zwaartekracht naar het laagste punt; in dit geval de Waddenzee. Gelukkig zorgt het water zelf voor zijn afwatering. Het laat zich immers gewoon naar beneden vallen in de hoop op het laagste punt uit te komen. Wanneer veel water bij elkaar komt en samen gaat stromen, ontstaat er een stroom, deze stroom kan een beek worden en die kan weer een rivier worden. Dit is ook gebeurd op het Drentse plateau waar veel van het water wordt afgevoerd door rivieren. Hiervoor zorgen bijvoorbeeld de Hunze, de Drentse AA en het Peizerdiep. Alle drie deze rivieren worden gevoed door het water wat op het Drentse plateau valt. Later zijn er door de mens een hoop kanalen bij gegraven. Dit was vooral om zo het gewonen veen makkelijk te kunnen vervoeren, echter veel kanalen doen ook nu dienst als afwatering Opdracht 9 a) Wat gebeurt er met het water dat op Drentse plateau valt? b) Hoe zijn veel van de riviertjes ontstaan? c) In welke rivier komt het water dat op het Balloërveld valt terecht? d) Waarom is de grond rondom een rivier zo vruchtbaar? 9.2 Stroomdalen De oerstroomdalen werden uitgesleten door smeltwater in de tijd dat het ijs uit de ijstijd zich terugtrok. Door het warmer wordende klimaat raakte veel dalen begroeid met planten en ontstonden er moerassen. Pas in de middeleeuwen werd het nut van veel delen van de dalen benut als hooiland. Omdat het gebied rond de rivier zeer vruchtbaar is werd hier veel gebruik van gemaakt. Het gebied rond de dalen is zo vruchtbaar omdat een dal zorgt voor vruchtbare grond rondom een rivier. Deze rivier neemt namelijk allerlei grond, stenen, mineralen en dode organismen mee en laat die ergens tijdens de rit de rivier af weer achter. Dit is ook de reden waarom je op een grondsoortenkaart rond een rivier vaak een ander grondsoort tegenkomt. Deze door de rivier afgezette grond is vaak goed te gebruiken voor de landbouw. 21

22 Opdrachten 9.2 Je ziet een kaart van Drenthe. Zoek op in de atlas welke wateren allemaal zorgen voor afwatering van Drenthe en teken ze op de kaart. Zet de naam erbij. 22

23 Les 10 de excursie Wanneer en waarom? Maandag 10 oktober (de maandag voor de herfstvakantie). Gaan wij met mavo 2 op excursie naar het Balloërveld. Hier krijgen jullie een reeks opdrachten en uitleg bij wat er te zien valt in het landschap. Tijdens deze excursie gaan we kijken naar de kenmerken in het landschap zoals geleerd in dit leerboek. De excursie geldt ook als de laatste voorbereiding op de toets die later die week zal volgen. Belangrijk! Belangrijk tijdens de excursie zijn de volgende zaken. Iedereen neemt voor zichzelf een lunch mee en te drinken. We gaan de hele dag wandelen en staan op onze voeten in een zandige ondergrond. Dit kan dus best wel zwaar zijn! Kom dus niet op slippers of hoge hakken maar doe stevige schoenen aan. Heb je deze nou niet draag dan sportschoenen het is zaak wat te leren deze dag en niet om er trendy en hip uit te zien. Daarnaast hebben we mooi weer besteld, echter of we het ook krijgen is maar de vraag. Daarom zorg voor wat regenkleding in een rugzak. Wat neem je mee? Stevige schoenen (dus geen slipper of hakken, we lopen in zand) Rugzak (waar je de hele dag mee moet lopen) met daarin: o Eten en drinken o Regenkleding o In het geval van slecht weer misschien een trui o Pen Je natuurlijk altijd goede humeur! Les 11 de toets De toets In de dagen na de excursie krijg je een toets over je eigen omgeving. De stof voor deze toets staat allemaal in dit leerling boek en bestaat uit: Leesstof in dit boek Maakstof in dit boek Aantekeningen gemaakt in de les 23

24 Ruimte voor aantekeningen of tekeningen 24

25 Ruimte voor aantekeningen of tekeningen 25

Vroeger, toen hier ijs lag...

Vroeger, toen hier ijs lag... Vroeger, toen hier ijs lag... Opdrachtenboekje bij het geologisch leerpad Datum Naam Boekje Geo-pad 1 Inleiding Vroeger, toen hier ijs lag De titel van dit opdrachtenboekje is niet voor niets gekozen.

Nadere informatie

2 Bemesting 44 2.1 Meststoffen 44 2.2 Soorten meststoffen 46 2.3 Grondonderzoek 49 2.4 Mestwetgeving 49

2 Bemesting 44 2.1 Meststoffen 44 2.2 Soorten meststoffen 46 2.3 Grondonderzoek 49 2.4 Mestwetgeving 49 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Bodem en grond 9 1.1 Grond, bodem en grondsoorten 9 1.2 Eigenschappen van grond 20 1.3 Problemen met de grond 23 1.4 Verbeteren van landbouwgronden 30 1.5 Transport van

Nadere informatie

Foto s der natuur, biodiversiteit

Foto s der natuur, biodiversiteit Zoals u wellicht heeft gemerkt is 2010 het internationale jaar van de biodiversiteit. Met mijn fotoproject hoop ik het bewustzijn van biodiversiteit te verbeteren, want Biodiversiteit is leven Foto s der

Nadere informatie

Geschiedenis van de duinen

Geschiedenis van de duinen Geschiedenis van de duinen Bijna de hele Nederlandse kust bestaat uit duinen. We weten hier niet beter, dan dat dat heel normaal is. Toch is dat niet zo. De kust van Frankrijk, Spanje en Portugal bijvoorbeeld

Nadere informatie

Kustlijn van de Noordzee

Kustlijn van de Noordzee International Wadden Sea School www.iwss.org 150.000 jaar geleden - 150.000 jaar geleden was het hele Noordzeebekken bedekt met een dikke ijslaag: dit was de Saale ijstijd. - Alle zeewater was in gletsjers

Nadere informatie

LANDSCHAPSANALYSE. 3: Landschapsvormen Hoog-Nederland. Sabine Geerlings Academie van Bouwkunst - 27 aprii. 27 september 2013 Academie van Bouwkunst

LANDSCHAPSANALYSE. 3: Landschapsvormen Hoog-Nederland. Sabine Geerlings Academie van Bouwkunst - 27 aprii. 27 september 2013 Academie van Bouwkunst LANDSCHAPSANALYSE 3: Landschapsvormen Hoog-Nederland 27 september 2013 Academie van Bouwkunst Sabine Geerlings Academie van Bouwkunst - 27 aprii Onderwerpen 1. Rivierenlandschap 2. Zandlandschap 3. Krijt-

Nadere informatie

Een Aardkundige Wandeling in de Appelbergen

Een Aardkundige Wandeling in de Appelbergen Een Aardkundige Wandeling in de Appelbergen door: Anja Verbers februari 2012 A. Luchtfoto Appelbergen B. Hoogtekaart Appelbergen (Bron: resp. Google Earth en AHN) C. Deze wandeling is tot stand gekomen

Nadere informatie

Het gebied Begrenzing

Het gebied Begrenzing Cursus Reitdiep Het gebied Begrenzing -In het Oosten: de lijn Westerdijkshorn Wolddijk - Noorderhogebrug -In het Westen: de lijn Zuurdijk Lammerburen - Balmahuizen -In het Noorden: de lijn Onderwierum

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen.

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen. 5 Lastige woorden Blad Zand en klei Heide Een lage plant met paarse bloemen. Voedingsstoffen Voedsel dat planten nodig hebben om te groeien. Boomgaard Een stuk land met fruitbomen. Greppel Een kleine droge

Nadere informatie

2 Landschapszones op aarde SO 1

2 Landschapszones op aarde SO 1 Aardrijkskunde 1 havo/vwo 2 Landschapszones op aarde SO 1 Deze toets bestaat uit tien vragen: open vragen en meerkeuzevragen. Ook zijn er vragen waarbij de atlas (Grote Bosatlas, editie 54) nodig is. Bij

Nadere informatie

De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1).

De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1). De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1). Afbeelding I.1. Vorming stuwwal Nijmegen en stuwwal Reichswald Zandige

Nadere informatie

5.1 De kaart van Nederland

5.1 De kaart van Nederland LB 0-5. De kaart van Nederland Wat betekent dit bord, denk je? Welke zin hoort bij welk woord? Trek lijnen. Een schaalstok...... geeft de vier windrichtingen op de kaart aan. Een legenda...... geeft aan

Nadere informatie

De Leemvallei, ga je mee op onderzoek?

De Leemvallei, ga je mee op onderzoek? De Leemvallei, ga je mee op onderzoek? Hallo allemaal, welkom in dit waanzinnige park voor jong en oud! Vandaag krijgen jullie de kans om dit park in het echt te openen met elkaar. Dit gaan we doen op

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE VMBO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK SPOREN Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen hier

Nadere informatie

Stichting Veldwerk Nederland, Orvelte 0593 582 550 orvelte@veldwerknederland.nl

Stichting Veldwerk Nederland, Orvelte 0593 582 550 orvelte@veldwerknederland.nl Deze rondwandeling is 6 km lang. Zij voert door het oude afwisselende landschap rond Orvelte. De route kan worden gestart vanaf de parkeerplaats van Het Veldstudiecentrum (Zuideresweg 10) of vanaf de parkeerplaats

Nadere informatie

Roestig land. De Wijstgronden

Roestig land. De Wijstgronden Roestig land De Wijstgronden Verslag van de lezing en excursie van Professor R. T. van Balen en Nico Ettema voor de Werkgroep Geologie en Landschap. Bedafse Bergen, Uden. 10.00-1600 uur. Een mooie herfstdag.

Nadere informatie

TASTBARE TIJD, LEIDSCHE RIJN

TASTBARE TIJD, LEIDSCHE RIJN TASTBARE TIJD, LEIDSCHE RIJN WERKBLAD Tijdlaag tot 1000 Thema: verdwenen rivieren en de Limes 1. Ligt landgoed De Haar binnen het projectgebied? o ja o nee 2. Wat is zavel? 3. Zet de woorden zand, zavel

Nadere informatie

Les 1 Ontstaan aardgas

Les 1 Ontstaan aardgas Les 1 Ontstaan aardgas In 1959 werd onder het land van boer Boon in de buurt van Slochteren gas ontdekt. Het bleek één van de grootste gasvelden van de wereld te zijn! Hoe is dat gas in de boden van Nederland

Nadere informatie

Drie aardkundige monumenten

Drie aardkundige monumenten 10 Drie aardkundige monumenten Aardkundige monumenten geven iets weer van de ontstaansgeschiedenis van ons landschap. Een geschiedenis die ons honderden, duizenden of zelfs miljoenen jaren terugvoert in

Nadere informatie

1. Geef de titels van de kaarten die horen bij de bladzijden van de Grote Bosatlas.

1. Geef de titels van de kaarten die horen bij de bladzijden van de Grote Bosatlas. Atlasvaardigheden Kaarten en gegevens over landen zoek je op in een atlas. Maar hoe gebruik je ook alweer een atlas? Hoe vind je snel de juiste gegevens en informatie? De ster-vragen zijn iets moeilijker.

Nadere informatie

Opdrachten over de Hooge Boezem achter Haastrecht. Op de kaart hierboven zie je het hele gebied.

Opdrachten over de Hooge Boezem achter Haastrecht. Op de kaart hierboven zie je het hele gebied. Opdrachten over de Hooge Boezem achter Haastrecht In deze les en tijdens de excursie gaat het over het gebied de Hooge Boezem achter Haastrecht en het gebied eromheen. In de omgeving van Haastrecht en

Nadere informatie

WERKBLAD mijn landschap

WERKBLAD mijn landschap WERKBLAD mijn landschap Hoe zie jij het landschap? Wat vind je mooi of belangrijk? Ga alleen of in groepjes aan de slag en maak - een presentatie op papier of digitaal - een gedicht, een verhaal of een

Nadere informatie

Werkblad bij de geoquest Vulkanen

Werkblad bij de geoquest Vulkanen Naam: Werkblad bij de geoquest Vulkanen 1. Wat zijn vulkanen? Een vulkaan is een berg opgebouwd uit lava en as. 2. a)hoe ontstaan vulkanen? Vulkanen ontstaan door breuken in de aardkorst. Door de stromingen

Nadere informatie

Berg en kroute reub 6,6 km

Berg en kroute reub 6,6 km Berg en Breukroute 6,6 km Een wandelroute die Berg en Breukroute heet en niet in Zuid- Limburg of de Ardennen ligt? Dat klinkt u wellicht vreemd in de oren. Tenminste, als u nog niet bekend bent met de

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

Het landschap van Ermelo door de tijden heen

Het landschap van Ermelo door de tijden heen Het landschap van Ermelo door de tijden heen Het landschap van Ermelo heeft zijn vorm hoofdzakelijk te danken aan de laatste twee ijstijden. Voor de voorlaatste ijstijd maakte het huidige grondgebied van

Nadere informatie

Zoekopdrachten bij Het water komt. **

Zoekopdrachten bij Het water komt. ** Module 1 De geschiedenis van de Delta. 1 Strijd tussen land en water 2 Overstromingen door de eeuwen heen 3 Oorzaken van overstromingen: de mens zelf 4 Waterbeheer. Blz. 4 Achter de duinen had je veengronden

Nadere informatie

Welkom bij het project Tastbare Tijd, Soest!

Welkom bij het project Tastbare Tijd, Soest! Welkom bij het project Tastbare Tijd, Soest! De gemeente Soest bestaat uit twee bebouwingskernen: Soest en Soesterberg. Soest is de grootste kern en bestaat uit Soestdijk, het oorspronkelijke dorp Soest

Nadere informatie

Nederland Waterland Basisonderwijs

Nederland Waterland Basisonderwijs Nederland Waterland Basisonderwijs Introductie Nederland is een land vol met water. Water in rivieren en meren. De zee klotst tegen onze duinen. En de zachte bodem van Nederland zit ook vol met water.

Nadere informatie

Een goede voorbereiding is natuurlijk het halve werk. Daarom moeten jullie voor je naar de Woudse polder gaat eerst wat opzoeken op internet.

Een goede voorbereiding is natuurlijk het halve werk. Daarom moeten jullie voor je naar de Woudse polder gaat eerst wat opzoeken op internet. Wat is het geheim van de Woudse polder? t Woudt is een piepklein dorpje, in de Woudse polder. Al eeuwen staan hier op dezelfde plek een kerkje, een pastorie, een kosterswoning, een rijtje arbeidershuisjes

Nadere informatie

LEZEN. Terpentijd - 1500

LEZEN. Terpentijd - 1500 1 LEZEN Terpentijd - 1500 Friesland bestaat eigenlijk uit drie delen: de klei, het veen en het zand. De eerste boeren woonden op het zand (De Wouden en Gaasterland). Hun aardewerk in de vorm van trechters

Nadere informatie

een zee Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de van tijd een zee van tijd

een zee Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de van tijd een zee van tijd Werkblad Ω Een tijd geleden... Ω Les : Rendierjagers Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de mensen konden schrijven. Ze woonden niet op een vaste

Nadere informatie

Toeristen in Nederland

Toeristen in Nederland Toeristen in Nederland Het is bijna zomer. Veel Nederlanders gaan lekker op vakantie naar het buitenland. Maar er komen ook heel veel buitenlandse toeristen naar Nederland. Hoeveel zijn dat er eigenlijk?

Nadere informatie

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen Dassenwerk WERKBLAD OPDRACHTEN Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen 1. Waar ben je? Je gaat een onderzoek doen in een klein gebied van Nationaal

Nadere informatie

Spelen met zand. Zandpaspoort voor kinderen van 7 tot en met 12 jaar

Spelen met zand. Zandpaspoort voor kinderen van 7 tot en met 12 jaar Spelen met zand Zoals je hebt kunnen zien is zand heel interessant, maar zand is ook heel erg leuk. Je kunt er namelijk onwijs goed mee spelen! Zandpaspoort voor kinderen van 7 tot en met 12 jaar Schrijf

Nadere informatie

Een Archeologisch Bureauonderzoek voor het bestemmingsplan De Grift 3 in Nieuwleusen (gemeente Dalfsen, Overijssel). Figuur 1.

Een Archeologisch Bureauonderzoek voor het bestemmingsplan De Grift 3 in Nieuwleusen (gemeente Dalfsen, Overijssel). Figuur 1. Een Archeologisch Bureauonderzoek voor het bestemmingsplan De Grift 3 in Nieuwleusen (gemeente Dalfsen, Overijssel). (Steekproef 2006-03/18, ISSN 1871-269X) Inleiding Voor De Lange, Bureau voor Stedebouw

Nadere informatie

Cursus landschapsgeschiedenis. De ontstaans- en bewoningsgeschiedenis van Appelscha

Cursus landschapsgeschiedenis. De ontstaans- en bewoningsgeschiedenis van Appelscha Cursus landschapsgeschiedenis De ontstaans- en bewoningsgeschiedenis van Appelscha Programma van de cursus 02-04 09-04 16-04 23-04 Ontstaansgeschiedenis Dorpsgeschiedenis Veldnamen Natuur 11-04 25-04 Fietsexcursie

Nadere informatie

Op pad met de Moeflon, een lesbrief over moeflons en hun leefomgeving op De Hoge Veluwe.

Op pad met de Moeflon, een lesbrief over moeflons en hun leefomgeving op De Hoge Veluwe. Op pad met de Moeflon, een lesbrief over moeflons en hun leefomgeving op De Hoge Veluwe. 1 Hallo jongens en meisjes, Het kan zomaar gebeuren dat je bij een wandeling door de bossen van Het Nationale Park

Nadere informatie

De schaapskudde Een educatief programma voor groep 5 en 6 Handleiding Deel 3 Locatie Hoog-Buurlo

De schaapskudde Een educatief programma voor groep 5 en 6 Handleiding Deel 3 Locatie Hoog-Buurlo De schaapskudde Een educatief programma voor groep 5 en 6 Handleiding Deel 3 Locatie Hoog-Buurlo Inhoudsopgave Deel 3: De schaapskudde van Hoog-Buurlo 1. Aanmeldgegevens 2. Achtergrondinformatie Hoog-Buurlo

Nadere informatie

Opdracht 1 en 2. Voorbeeld: Deze toets is dat wel moeilijk; maar het toen is erg belangrijk dat je laat hondje zien wat je kunt.

Opdracht 1 en 2. Voorbeeld: Deze toets is dat wel moeilijk; maar het toen is erg belangrijk dat je laat hondje zien wat je kunt. leestoets Opdracht 1 en 2 In de volgende teksten staan heel wat woorden te veel. Dat komt doordat er iets fout is gelopen bij het printen van de teksten: er zat een virus op de computer en daardoor zijn

Nadere informatie

Staatsbosbeheer Regio Noord Trompsingel 1 9724 CX Groningen T 050-7074444 www.staatsbosbeheer.nl. Oer 't veld-route. Wandelroute Orvelte

Staatsbosbeheer Regio Noord Trompsingel 1 9724 CX Groningen T 050-7074444 www.staatsbosbeheer.nl. Oer 't veld-route. Wandelroute Orvelte Staatsbosbeheer Regio Noord Trompsingel 1 9724 CX Groningen T 050-7074444 www.staatsbosbeheer.nl Oer 't veld-route Wandelroute Orvelte Het oude landschap van Drenthe Een bezoek aan Orvelte is niet compleet

Nadere informatie

Ontdekkersgroep dag 25 25 maart 2014

Ontdekkersgroep dag 25 25 maart 2014 Ontdekkersgroep dag 25 25 maart 2014 Onderwijsactiviteit 11 Water Water. We denken er niet vaak over na, maar het is belangrijk voor het leven op aarde. Het is dan ook één van de vier elementen. In dit

Nadere informatie

Het water maakt de berg kleiner

Het water maakt de berg kleiner .64 Hoofdstuk 5 Kfjkles lest Wat ga je leren? Het water maakt de berg kleiner In deze les leer je hoe water een berg kleiner maakt. Je leert dat wind en water stenen kunnen laten scheuren. Verder leer

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

Historische wandeling Yde

Historische wandeling Yde Historische wandeling Yde In Yde zijn we trots op ons dorp en dat willen we graag met u delen. Yde is een karakteristiek Drents esdorp met brinken en boerderijen, esakkers, beekdalen, gras- en hooilanden,

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

05 xxx De bodem van Nederland

05 xxx De bodem van Nederland 0 xxx De bodem van Nederland LB 0- Zand en klei Bodem en landschap Kijk naar de kaart op bladzijde 6 in je boek. a Welke grondsoort komt bij jou in de buurt voor? b Welk landschap vind jij het mooist?

Nadere informatie

De ramp in 1953 waarbij grote stukken van Zeeland, Noord-Brabant en Zuid- Holland overstroomden.

De ramp in 1953 waarbij grote stukken van Zeeland, Noord-Brabant en Zuid- Holland overstroomden. Thema 1 Water De watersnoodramp In 1953 braken tijdens een zware storm de dijken door in Zeeland en delen van Noord-Brabant en Zuid-Holland. Het land overstroomde. Bij deze watersnoodramp kwamen veel mensen

Nadere informatie

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO BIJZONDERE SCHATTEN De haven van Rotterdam wordt te klein. Voor de in- en uitvoer van goederen is meer ruimte nodig in de haven. Daarom komt er een uitbreiding

Nadere informatie

Opdrachtkaarten Herfst

Opdrachtkaarten Herfst Zandspoor Opdrachtkaarten Herfst Zandspoor Opdrachtkaarten Herfst Je gaat in het duingebied onderzoek doen naar allerlei dingen die met zand te maken hebben. De materialen die daarvoor nodig zijn, zitten

Nadere informatie

Wandelen in Echt in het natuurgebied de Doort.

Wandelen in Echt in het natuurgebied de Doort. Wandelen in Echt in het natuurgebied de Doort. Het is een mooie zondag middag. De zon schijnt volop, en het is niet koud. Een fijne dag om lekker te gaan wandelen met het IVN. Om 13.00u hebben we samen

Nadere informatie

Voorbereiding post 1. Werken voor de hei Groep 4-5

Voorbereiding post 1. Werken voor de hei Groep 4-5 Voorbereiding post 1 Werken voor de hei Groep 4-5 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de Powerpointserie als voorbereiding op post 1: Werken voor de hei, voor groep 4 en 5. Inhoud: Algemeen Verhaal

Nadere informatie

Uitsterven of wegwezen

Uitsterven of wegwezen Klimaatverandering 7 en 8 5 Uitsterven of wegwezen Voedselwebspel Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: kennen een aantal oorzaken waardoor dieren uitsterven of verdwijnen, waaronder de klimaatverandering.

Nadere informatie

De wereld door les 2 Groningen

De wereld door les 2 Groningen 1.1 geschiedenis 1. Dit is Groningen De noordelijkste provincie van Nederland heeft een lange geschiedenis: tot ongeveer 1500 was Groningen een deel van Friesland, rond 1560 heette het Stad en Lande, in

Nadere informatie

Zaandam (dam van de bewoners van de Zaan), Purmerend (plaats die aan. het einde van het meer de Purmer ligt) of Almere (genoemd naar een meer

Zaandam (dam van de bewoners van de Zaan), Purmerend (plaats die aan. het einde van het meer de Purmer ligt) of Almere (genoemd naar een meer ANTWOORDENBLAD 5.8 TOPONIEMEN Leerdoelen: Je begrijpt waarom bepaalde kenmerken en elementen van het historische cultuurlandschap behouden worden. Je weet dat toponiemen informatie kunnen geven over het

Nadere informatie

Titel De gasbel onder Nederland

Titel De gasbel onder Nederland De gasbel onder Nederland Het ontstaan van gas en zout in de Nederlandse bodem Korte lesomschrijving In deze les maken leerlingen kennis met het ontstaan van de gasbel onder Slochteren in de provincie

Nadere informatie

Langs pingo s en de mythische stad Hunsow

Langs pingo s en de mythische stad Hunsow Langs pingo s en de mythische stad Hunsow Startplaats: Afstand: Parkeerplaats van het Hunebedcentrum 35,9 km Het is wellicht een goed idee om deze fietstocht te beginnen of af te sluiten met een bezoek

Nadere informatie

Oerlandschap, gekneed door ijs en oorlog Samenvatting van het beheerplan Holtingerveld Concept

Oerlandschap, gekneed door ijs en oorlog Samenvatting van het beheerplan Holtingerveld Concept Oerlandschap, gekneed door ijs en oorlog Samenvatting van het beheerplan Holtingerveld Concept a Oerlandschap, gekneed door ijs en oorlog Samenvatting van het beheerplan Holtingerveld Colofon Deze samenvatting

Nadere informatie

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL Bekijk op https://www.youtube.com/watch?v=pgyczqy-krm voor het herinirichtingplan Sarsven en De Banen. Begin vorige eeuw kwamen plantenliefhebbers uit het hele land al naar

Nadere informatie

BEEKDALHERSTEL & VERWEVEN MENS EN NATUUR

BEEKDALHERSTEL & VERWEVEN MENS EN NATUUR BEEKDALHERSTEL & VERWEVEN MENS EN NATUUR vastgoedconcep- INHOUD 1. INLEIDING 2. HUIDIGE SITUATIE 3. ONTWIKKELING BEEKDAL 4. LANDSCHAP 5. MENS EN NATUUR 6. GEBOUW 7. DUURZAAM vastgoedconcep- BEEKDALHERSTEL

Nadere informatie

1 de kaart. samenvatting

1 de kaart. samenvatting 1 de kaart les 1 Bezoek aan een kasteel Een foto die je vanuit de lucht maakt, heet een luchtfoto. Van een luchtfoto kun je een plattegrond maken. Dat is een kaart die van bovenaf getekend is. Bij een

Nadere informatie

WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN

WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN Je woont veilig in Nederland. Dat lijkt heel normaal, maar zo gewoon is dat niet. Een groot deel van Nederland ligt namelijk onder zeeniveau. Dus het gevaar

Nadere informatie

LESBRIEF. Vraag 1. Het landschap van de Hoge Veluwe is afwisselend (omcirkel het juiste antwoord):

LESBRIEF. Vraag 1. Het landschap van de Hoge Veluwe is afwisselend (omcirkel het juiste antwoord): LESBRIEF Knapzakroute; beleef het Landschappenpad! Binnenkort ga je met je groep naar het Nationale Park de Hoge Veluwe om de avontuurlijke knapzakroute te lopen. Om straks in jouw veldles nog beter te

Nadere informatie

Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap.

Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap. NATUURVERBINDING HOORNEBOEG GOOIS NATUURRESERVAAT Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap. PRODUCTIEBOS MAAKT PLAATS VOOR OORSPRONKELIJK HEIDELANDSCHAP TEN ZUIDEN VAN HILVERSUM LIGGEN

Nadere informatie

Opwarming van de aarde

Opwarming van de aarde Leerlingen Opwarming van de aarde 8 Naam: Klas: In dit onderdeel kom je onder andere te weten dat er niet alleen een broeikaseffect is, maar dat er ook een versterkt broeikaseffect is. Bovendien leer je

Nadere informatie

Landschappelijke inpassing t.b.v. uitbreiding loonwerkbedrijf te Eldersloo

Landschappelijke inpassing t.b.v. uitbreiding loonwerkbedrijf te Eldersloo Landschappelijke inpassing t.b.v. uitbreiding loonwerkbedrijf te Eldersloo Landschapsbeheer Drenthe Landschapsbeheer Drenthe maakt deel uit van een samenwerkingsverband van twaalf provinciale organisa

Nadere informatie

Heidebeheer en fauna. Verslag veldwerkplaats Droog Zandlandschap Strabrechtse Heide, 4 juni 2009

Heidebeheer en fauna. Verslag veldwerkplaats Droog Zandlandschap Strabrechtse Heide, 4 juni 2009 Heidebeheer en fauna Verslag veldwerkplaats Droog Zandlandschap Strabrechtse Heide, 4 juni 2009 Inleiders: Jap Smits (Staatsbosbeheer) en prof. dr. Henk Siepel (Alterra-WUR) De Strabrechtse Heide is een

Nadere informatie

Titel De gasbel onder Nederland

Titel De gasbel onder Nederland De gasbel onder Nederland Het ontstaan van gas, zout en steenkool in de Nederlandse bodem Korte lesomschrijving In deze les maken leerlingen kennis met het ontstaan van de gasbel onder Slochteren in de

Nadere informatie

Opdracht 1 Nodig: kleurpotloden of stiften, poster Maak je huis mooi.

Opdracht 1 Nodig: kleurpotloden of stiften, poster Maak je huis mooi. Opdracht 1 Nodig: kleurpotloden of stiften, poster Maak je huis mooi. Hoe ziet de woonkamer in jouw huis eruit? Hebben jullie behang met bloemen, zijn de muren in een mooie kleur geverfd of hebben jullie

Nadere informatie

Lesbrief: gewasbevordering

Lesbrief: gewasbevordering Bloembollen Als we in de Bollenstreek komen vinden we de bloeiende bollenvelden heel mooi. Ook op de Keukenhof kijken ieder jaar weer duizenden toeristen naar de mooie bolbloemen. De bollenkweker zal de

Nadere informatie

Veldgids. Hunebedden

Veldgids. Hunebedden Veldgids Hunebedden Veldgids Hunebedden COLOFON Documenttitel Atlas Hunebedden Datum 23 november 2006 Opdrachtgever Provincie Drenthe Tekst A. Bossema Redactie Fotografie en illustraties A. Voerman J.B.

Nadere informatie

Werkboek van: Den Haneker Educatie Streekonderwijs

Werkboek van: Den Haneker Educatie Streekonderwijs Werkboek van: Den Haneker Educatie Streekonderwijs Inhoud Inhoud... 2 1. De Melkveehouderij in onze streek... 3 1.1 Onze streek... 3 1.2 Wat is veen?... 3 1.3 Boeren vanaf het begin... 3 1.4 Koeien melken...

Nadere informatie

Gierzwaluw. Boomleeuwerik. Witte kwikstaart. Nachtzwaluw

Gierzwaluw. Boomleeuwerik. Witte kwikstaart. Nachtzwaluw Boomleeuwerik Leeft in droge, schrale heidevelden met losse boompjes en boomgroepen. Broedt ook in jonge aanplant van naaldbos (spar of den). Gierzwaluw Broedt onder daken van oudere gebouwen in Roermond.

Nadere informatie

Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout

Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout Titel: Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout Inleiding Oosterhout, strategisch gelegen tussen de A27, de A59 en de A16 heeft al een lange geschiedenis. Thans een bruisende stad met

Nadere informatie

STERREN DANSEN OP DE MUUR WAT HEB JE NODIG? BOUWTEKENING

STERREN DANSEN OP DE MUUR WAT HEB JE NODIG? BOUWTEKENING STERREN DANSEN OP DE MUUR Als je op een onbewolkte avond naar de hemel kijkt zie je overal sterren. Net zoals je soms in wolken gekke figuren kunt ontdekken, kun je dat in sterren ook. Door lijnen te trekken

Nadere informatie

OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST!

OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST! ietsroute Hoogland West OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST! 5 4 6 3 2 1 Let op het verkeer en zet je fiets goed aan de kant! Mooi Hoogland-West! 1 Bolle akker locatie 1

Nadere informatie

Hunebedden de steentijd

Hunebedden de steentijd Deze les hoort bij het prentenboek Het grote bouwwerk, geschreven door Rian Visser in de serie Terugblikken van Uitgeverij Delubas. Met tekeningen van Irene Goede. Doel: leerlingen bekend maken met hunebedden

Nadere informatie

Kastelen Steden en staten Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Informatie voor de geschiedenislessen

Kastelen Steden en staten Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Informatie voor de geschiedenislessen Kastelen Steden en staten Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Deze handleiding en de opdrachten zijn bedoeld als aanvulling op de geschiedenislessen over de steden en staten. De lesonderdelen beschreven

Nadere informatie

Iets over de geschiedenis van de turfwinning bij Appelscha

Iets over de geschiedenis van de turfwinning bij Appelscha Et bru 1 ne go old HET BRUINE GOUD Iets over de geschiedenis van de turfwinning bij Appelscha STICHTING STELLINGWARVER SCHRIEVERSRONTE info@stellingwarfs.nl www.stellingwarver-schrieversronte.nl De Riemsloot2.indd

Nadere informatie

Wat en waar zijn de wadden? Les met werkblad - topografie

Wat en waar zijn de wadden? Les met werkblad - topografie Les met werkblad - topografie Doel: De leerlingen kennen na afloop de namen van de waddeneilanden en de volgorde waarin ze liggen. Ze kunnen enkele belangrijke plaatsen rond het waddengebied aanwijzen

Nadere informatie

- Achtergrondinformatie docent - Begeleidende tekst PowerPoint. Presentatie. in het heden speuren naar het verleden

- Achtergrondinformatie docent - Begeleidende tekst PowerPoint. Presentatie. in het heden speuren naar het verleden - Achtergrondinformatie docent - Begeleidende tekst PowerPoint Presentatie in het heden speuren naar het verleden Levend Verleden in het heden speuren naar het verleden Achtergrondinformatie docent Begeleidende

Nadere informatie

We doen mee met Woordvoerders van de Natuur! We gaan een hele ochtend/middag de natuur in! We wonen hier op de Veluwe en we gaan ook de natuur in op

We doen mee met Woordvoerders van de Natuur! We gaan een hele ochtend/middag de natuur in! We wonen hier op de Veluwe en we gaan ook de natuur in op 1 We doen mee met Woordvoerders van de Natuur! We gaan een hele ochtend/middag de natuur in! We wonen hier op de Veluwe en we gaan ook de natuur in op de Veluwe. Ga je zelf weleens de natuur in? Waar dan?

Nadere informatie

Kaart 1 Overzichtskaart. Legenda. Duurswold. Veenkoloniën. Hunze. Drentse Aa. Peilbesluit Paterswolde en stad Groningen

Kaart 1 Overzichtskaart. Legenda. Duurswold. Veenkoloniën. Hunze. Drentse Aa. Peilbesluit Paterswolde en stad Groningen Duurswold Veenkoloniën Hunze Drentse Aa Peilbesluit en stad Kaart 1 Overzichtskaart 0 500 1.000 2.000 3.000 4.000 Schaal: 1:100.000 Datum: 4-11-2014 O:\Peilbesluit\Pr ojects\_stad groningen\kaarten 1646

Nadere informatie

Onderzoeksopdracht. Bodem en grondstaal

Onderzoeksopdracht. Bodem en grondstaal Onderzoeksopdracht Bodem en grondstaal Gebruik grondboor 1. Duw en draai gelijktijdig, in wijzerzin, de schroefachtige punt (het boorlichaam) in de bodem. Deze schroef verzamelt en houdt de grond vast.

Nadere informatie

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief watersnoodramp 1 februari 1953 www.wshd.nl/1953 Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta 1 februari 1953 Op zaterdagmiddag 31 januari 1953 stak een hevige wind op. Die wind groeide s nachts

Nadere informatie

Geschiedenis en Techniek Groep 7

Geschiedenis en Techniek Groep 7 Geschiedenis en Techniek Groep 7 Water verplaatsen Grieken en Romeinen Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Deze handleiding en de opdrachten zijn bedoeld als aanvulling op de geschiedenislessen over

Nadere informatie

Op bezoek bij de schaapskudde. op landgoed Zuylestein

Op bezoek bij de schaapskudde. op landgoed Zuylestein Op bezoek bij de schaapskudde op landgoed Zuylestein Grebbeveld Schapen &zo Welkom bij de schapen van de Grebbeveld Schapen &zo, van herder Clemens Oude Groeniger en zijn vrouw Marjel Neefjes. Zij begrazen

Nadere informatie

Landschappelijke inpassing Kruisweg 44, Herkenbosch

Landschappelijke inpassing Kruisweg 44, Herkenbosch Landschappelijke inpassing Kruisweg 44, Herkenbosch Aanleiding en ligging plangebied Dhr. van de Venne heeft aan de Hammerstraat enkele boogkassen liggen. Deze liggen er al 10 jaar en dienen te worden

Nadere informatie

Vulkaanuitbarsting in het nieuws!

Vulkaanuitbarsting in het nieuws! Kopieerblad 1 Vulkaanuitbarsting in het nieuws! Vulkaanuitbarsting in het nieuws! Wat weet je over de vulkaanuitbarsting die heeft plaatsgevonden? Waar heeft de vulkaanuitbarsting plaatsgevonden? Duid

Nadere informatie

Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De plaats waar de grond wordt weggenomen.

Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De plaats waar de grond wordt weggenomen. Les 1 De bodemverontreiniging. afgraven Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De afgraving De plaats waar de grond wordt weggenomen. De bodemverontreiniging De grond

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Resultaten WAHYD Hoe zit het in elkaar: afkijken bij Noord-Brabant In het onderzoeksproject WAHYD (Waterkwaliteit op basis van Afkomst en HYDrologische systeemanalyse)

Nadere informatie

De Dender ontspringt in... en mondt uit in de... in de stad... Deze stad dankt zijn naam hieraan.

De Dender ontspringt in... en mondt uit in de... in de stad... Deze stad dankt zijn naam hieraan. De Dender ontspringt in... en mondt uit in de... in de stad... Deze stad dankt zijn naam hieraan. Dit werkblad en volgend werkblad worden in de klas gemaakt, voor dat ze op stap gaan en de Dender van dichtbij

Nadere informatie

IJSLAND: EEN LAND VAN WATER EN VUUR

IJSLAND: EEN LAND VAN WATER EN VUUR Naam: Klas : Nr: Datum: IJSLAND: EEN LAND VAN WATER EN VUUR A. Roegis & L. Van Eycken 2014-2015 BACHELORPROEF HOGENT Aardrijkskunde IJsland: een land van water en vuur Pagina 2 Deze werkbundel mag gebruikt

Nadere informatie

VAN GOGH PROJECT GROEP 5 EN 6

VAN GOGH PROJECT GROEP 5 EN 6 VAN GOGH PROJECT GROEP 5 EN 6 Brieven schrijven Deze activiteit is gebaseerd op de briefwisseling tussen Vincent van Gogh en zijn broer Theo. Voorbereiding: Zorg voor een plaat/foto van een landschap.

Nadere informatie

grazers helpen de natuur.

grazers helpen de natuur. grazers helpen de natuur. Begrazing vroeger en nu Lang geleden kwamen in Vlaanderen allerlei soorten grazers voor: mammoeten, wisenten, oerrunderen, elanden... Die grazers zorgden ervoor dat Vlaanderen

Nadere informatie

Nieuw landgoed De Horst schetsvisie. studio. 25 oktober 2012 Ronald van der Heide

Nieuw landgoed De Horst schetsvisie. studio. 25 oktober 2012 Ronald van der Heide Nieuw landgoed De Horst schetsvisie studio 25 oktober 2012 Ronald van der Heide Topografische kaart 1868 met globale aanduiding projectlocatie Zicht op boerderij De Horst vanaf Schammersteeg Boerderij

Nadere informatie

Afdrukken pagina 2-19 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd

Afdrukken pagina 2-19 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Gebruiksaanwijzing leerdagboek Exempel Spelen met vuur Afdrukken pagina 2-19 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Aanwijzingen Schrijf- en tekenruimte in leerdagboek

Nadere informatie