column Hoelang doen jullie over de maan?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "column Hoelang doen jullie over de maan?"

Transcriptie

1 1 beroepsgerichte inspir atie in de vmbo ic t-rou te 1.1 Competenties 1.2 Beroepsspecifieke competenties 1.3 Algemene competenties 1.4 Het verwerven van de competenties 1.5 Het principe van opdrachten 1.6 Het principe van ambitie 1.7 Het principe van leerlijnen 1.8 Het principe van hulp 1.9 Het principe van eenvoud in de organisatie van het onderwijs 1.10 Geen eenheidsworst 19

2 beroepsgerichte inspir atie in de vmbo ic t-route 1 In dit hoofdstuk schrijven we over competenties en de redenen voor de vmbo ict-route om zich te laten leiden door competenties. Ook bespreken we de manier waarop leerlingen in de vmbo ict-route deze competenties verwerven. Zij werken vooral aan opdrachten projectopdrachten plus cursusopdrachten en trainingsopdrachten. Dat is een manier om bij leerlingen leerenergie op te wekken Ten slotte komen we te spreken over de manier waarop leerkrachten dat ondersteunen. Dit hoofdstuk kunt u ook beschouwen als een visie op goed competentiegericht onderwijs. We starten met een column van Pieter Mostert. column Hoelang doen jullie over de maan? Een van de meer levendige herinneringen die ik aan de basisschool heb, is dat ik op een middag eerder de klas uit mocht om als klaarover de kleuters te helpen bij het oversteken. Dat hoorde erbij als je in de vijfde klas van de rk-jongensschool zat: je was misdienaar en klaar-over, tenminste als je goed kon leren. Bij bruiloften en begrafenissen de school stond naast de kerk mocht je dan de klas uit, om misdienaar te zijn. Na een bruiloft kreeg je meestal wat, een kwartje of een reep chocola. Na de begrafenis kreeg je niks, maar een begrafenis duurde langer, zeker als je mee mocht naar het kerkhof. Je was langer de klas uit, en dat had ook zo zijn charme. Op die middag dat ik de klas uit ging om te klaar-overen (zo heette dat) was meester Jan net begonnen aan een les over de maan. Ik vond dat boeiend en had er graag bij willen zijn, maar ja, de taak van klaar-over zijn riep me. Toen ik terugkwam was de klas al aan het tekenen. Te laat, ik had de maan gemist. Toen was nog duidelijk hoelang je op school over een onderwerp deed. Meester Jan kwam wel eens bij ons thuis. Ik hoorde hem dan tegen mijn moeder zeggen zij werkte als invalkracht op dezelfde school dat hij twee weken achter liep bij vorig jaar. In zijn schriftje stond precies per jaar aangegeven in welke week hij bij dat onderwerp, die les of die som was. Hoelang je over de maan deed was precies uitgekiend. In het competentiegerichte tijdperk is deze manier van denken nog lang niet uitgestorven. Regelmatig vragen docenten aan mij hoelang ik denk dat een student zal doen over een bepaalde competentie. Ik zeg dan: als het goed is, zijn hele leven. Want als hij er niet nog jaren in zijn werkend leven mee bezig is, dan is het blijkbaar geen relevante competentie. De competentie is dood, hij behoeft geen verdere ontwikkeling. Docenten vinden dat een teleurstellend antwoord. Ze verwachten dat er net als vroeger voor de leerstof ook voor het leren van competenties een bepaalde leertijd staat. Ze verwachten een soort vuistregel, zoals die bij studielastmeting wordt gehanteerd: zes blad- 21

3 hoofdstuk 1 zijden per uur; dit blok telt 240 bladzijden; de studiebelasting is dus 40 uur. Maar competenties zijn van een heel andere categorie. De vraag over hoelang je erover doet om competentie X te verwerven, is even onzinnig als aan Charles Darwin vragen hoelang hij heeft gedaan over de ontdekking van de evolutietheorie, aan Richard Wagner vragen hoelang het bij hem duurt voordat de hele Germaanse godenwereld ineendondert, of aan Samuel Beckett vragen hoelang het wachten op Godot bij hem duurt. Nou, na twee-en-een-half uur zijn ze wel klaar met wachten. Dat is onzin. Nou, na drie maanden hebben ze die competentie wel bereikt. Dat is even grote onzin even onzinnig natuurlijk als het vroeger was om te doen alsof je wist hoelang je in de vijfde klas over de maan deed. Je had er ook een half jaar over kunnen doen, moeiteloos. 1.1 Competenties Met competenties zet je jezelf gauw op het verkeerde been. Cor, mijn buurman, is beroepschauffeur. Hij rijdt een directeur van een publieke organisatie rond. Van en naar het werk, naar andere steden voor landelijke bezoeken, naar het vliegtuig en ook de familie van de directeur naar de film. Ik vroeg hem wat zijn belangrijkste competentie als chauffeur is. Anticiperen, zei Cor. In dit soort termen anticiperen wordt veel gepraat door professionals zoals Cor, of door personeelsafdelingen van grote organisaties, zeker als ze mensen in dienst moeten nemen. De KLM voerde in de jaren negentig van de vorige eeuw functioneringsgesprekken aan de hand van items als work attitude, information analysis, leadership, stress management en cooperation. Soortgelijke termen komen in veel beroepsprofielen voor: samenwerken, communiceren, functioneren onder druk en klantvriendelijkheid. Sommige opleidingen kennen lijsten met wel vijftig van deze termen. Andere opleidingen reduceren de lijst tot vijf. Als ik tegen Cor zeg: Je hebt toch ook je rijbewijzen gehaald en laatst vertelde je nog over die specialistische slipcursussen in Duitsland om over die veiligheidscursussen en EHBO-cursussen van jou nog maar te zwijgen, dan lacht hij alleen maar een beetje. Die zaken vindt hij vanzelfsprekend. Als je bij Cor in zijn eigen auto zit, merkt hij elk benzinestation op, of deze nu links of rechts aan de snelweg staat. Je moet precies weten waar je hulp kunt krijgen in noodgevallen, zegt Cor dan, en een benzinestation is daar erg belangrijk in. Hij houdt bij het stilstaan bij een stoplicht altijd afstand van zijn voorganger. Zo kan hij er elk moment tussenuit draaien. Cor is zeer tevreden met zijn baan, maar als Cor ergens anders gaat solliciteren, komt hij goed weg met zijn anticipatievermogen. De rest van zijn opleidingen staat in zijn cv. Voor een opleiding, een chauffeursopleiding, is anticiperen echter veel te weinig zeggend om als competentie dienst te doen. Je kunt er geen opleiding mee bouwen. Anticiperen laat zich niet rechtstreeks aansturen, het is eerder een optelsom van heel veel en heel veel verschillende ervaringen, vergelijkbaar met wedstrijdtechniek in het 22

4 beroepsgerichte inspir atie in de vmbo ic t-route voetbal of samenwerken in veel beroepen. Het is een soort extra kwaliteit die aan beroepsbekwaamheden hangt en het laat zich niet rechtstreeks aansturen. Je kunt geen les geven in anticiperen. Het is niet inspirerend voor spannend onderwijs. Een cursus over anticiperen, zou vooral een praatcursus worden. Woorden als anticiperen zijn eigenlijk te abstract om dienst te doen als competentie voor een opleiding. Bovendien blijft het onduidelijk over welk beroep het gaat. Anticiperen komt in veel beroepen voor. Een competentie zou veel concreter naar de inhoud van het beroep moeten wijzen. In een opleiding beroepschauffeur zou een competentie zijn is in staat een belangrijk persoon met de auto veilig naar zijn bestemming te rijden. Nu is er geen misverstand meer over het beroep waar het hier om gaat. Maar er kunnen wel misverstanden ontstaan over het begrip competentie. Want wat is nu de competentie? Is dat nu anticiperen of is dat bekwaamheid om een persoon veilig naar een bestemming te rijden? Mbo-opleidingen noemen deze bekwaamheden de kerntaken of bekwaamheden in het beroep. Ons maakt dat niet zoveel uit, als maar duidelijk is waar het naar verwijst. Wij zijn gewend te spreken van algemene competenties, zoals anticiperen en samenwerken, en van beroepsspecifieke competenties, zoals iemand veilig naar een bestemming rijden. Vanzelfsprekend dat onder deze beroepsspecifieke competenties veel meer vaardigheden een rol spelen, zoals het autorijden zelf, uit een slip kunnen komen of een vaardigheid als reanimeren of kaart lezen. Beroepsopleidingen maakten vroeger vooral lange lijsten met alle vaardigheden van het beroep. Die werden dan gedurende de opleiding afgevinkt. Nadeel was dat er geen opdrachten waren die deze afzonderlijke vaardigheden integreerden. Een beroepschauffeur moet natuurlijk auto kunnen rijden en achteruit kunnen parkeren. De integrale formulering van een beroepsspecifieke competentie iemand veilig naar een bestemming kunnen rijden maakt duidelijker wat het beroep nu eigenlijk vraagt van kandidatenchauffeurs. In zo n beroepsspecifieke competentie zitten eigenlijk twee samenhangende elementen. Op de eerste plaats moet een chauffeur de competentie in technische zin goed kunnen uitvoeren. Maar naar een bestemming rijden omvat meer. Een chauffeur zal allerlei beslissingen moeten nemen: welke bestemming, hoe rijden we erheen en wanneer? Hoe doen we dat veilig en komt die veiligheid overeen met de veiligheidsplannen die bestaan binnen een organisatie of de set veiligheidsregels waaraan elke autorit moet voldoen? Een chauffeur stuurt dubbel. Hij stuurt de auto en hij stuurt zichzelf. Dit zelfsturende gedeelte van de competentie wordt door professor Wijnen, ja die van het probleemgestuurde onderwijs uit Maastricht, het stuurdeel van de competentie genoemd. Hij geeft het voorbeeld van een arts die een elleboog moet onderzoeken. Dat een arts een elleboog kan onderzoeken maakt hem nog niet tot een competent arts. Pas als hij weet dat hij de elleboog moet onderzoeken en niet wat anders moet doen, is hij als arts competent. We hebben niets aan stratenmakers die zomaar straten leggen, zonder rekening te houden met een bovenliggend stratenplan. We hebben niets aan leerkrachten die zomaar les staan te geven en niet weten of dat lesgeven wel past binnen een leerplan. Verpleegkundigen zonder verpleegplan voor een patiënt verplegen als een kip zonder kop. 23

5 hoofdstuk 1 De bovenliggende plannen of beroepsproducten, zoals een veiligheidsplan, een stratenplan, een verpleegplan, een bouwplan, geven goed het stuurdeel van een competentie weer. Een beroepschauffeur kan niet alleen rijden, hij kan ook veiligheidsplannen bedenken en zijn rijgedrag daarop afstemmen. Een beroepsspecifieke competentie is de bekwaamheid om beroepsactiviteiten te kunnen verrichten binnen een beroepsproduct dat iemand zelf bedacht of ontwikkeld heeft en dat voldoet aan de normen die in die beroepspraktijk geldig zijn. Een groep leerlingen van 4 vmbo maakte in een projectweek een hangbank voor de speelplaats op schaal 1:10. Ze waren trots op het resultaat evenals de begeleidende docenten. Alleen de leerkracht timmeren was zeer ontevreden. De leerlingen hadden gespijkerd, niet geschroefd en geen houtverbindingen gebruikt. Niet alle zaagsneden waren haaks gemaakt. Projectonderwijs was niks, was zijn conclusie. We herinnerden hem er fijntjes aan dat dit het resultaat was van zijn lessen van de afgelopen twee jaar. Dit was kennelijk het maximale resultaat als leerlingen echt zelfstandig werkten. Of ze waren toch nog steeds niet precies en deskundig genoeg, of hij had vergeten de leerlingen te leren op welk moment ze de gereedschappen, de spijkers, de haakse zaagsneden en de houtverbindingen wel en niet moesten inzetten. Alle voorbeelden van keukentrapjes, vogelhuisjes en houten sleeën die onder zijn leiding waren gemaakt ten spijt, konden de leerlingen niet zelfstandig beslissen wanneer de geleerde technieken moesten worden ingezet. Iemand die competent is, kan beslissen over wat hij behoort te doen. Schroeven versus spijkeren versus lijmen of hout versus staal of een combinatie. En eenmaal gekozen behoort het ook goed te worden uitgevoerd. Het gaat er bij een competent persoon niet alleen om de dingen goed te doen, maar ook om de goede dingen te doen. Een competent persoon heeft verschillende opties voor een probleem en kan deze beargumenteerd inzetten. Eenmaal voor een optie gekozen kan hij deze ook uitvoeren. De leerkracht uit ons voorbeeld had wel twee jaar geprobeerd om zijn leerlingen te leren de dingen goed te doen, maar was vergeten om hen in ontdeksituaties te brengen waarin ze zelf moesten beslissen iets te gebruiken. Een zelfstandige leerling beslist over de optie die gebruikt gaat worden en over de uitvoering ervan. 1.2 Beroepsspecifieke competenties In de vmbo ict-route omschrijven we een competentie als de bekwaamheid om beroepstaken uit te voeren. Beroepsspecifieke competenties laten zich samenvatten als een beroepsproduct. Het product is het resultaat van een competentie. Als een leerling competent is, dan is dat zichtbaar doordat hij een beroepsproduct kan produceren. Zo vinden we het belangrijk dat leerlingen van een helpdesk andere mensen kunnen helpen met ict-problemen. De beroepsactiviteit is hier helpen. Het beroepsproduct is hier helpdesk. In de vmbo ict-route formuleren we de te leren activiteiten in een drieslag (zie schema 1.1). 24

6 beroepsgerichte inspir atie in de vmbo ic t-route Schema 1.1 Format van de formulering van competenties Analysecomponent Productcomponent Criteriacomponent Naar aanleiding van klachten van gebruikers Een haalbaarheidsonderzoek kunnen doen Dat de veiligheid van de gebruiker... Dat aansluit bij... Dat rendement optimaliseert Een andere beroepsspecifieke competentie is een productadvies. Een leerling kan op basis van wensen van gebruikers een productadvies geven dat een probleem oplost. Een ander voorbeeld is een veiligheidsadvies. Beschreven in hetzelfde format luidt dat: kan naar aanleiding van klachten van gebruikers een veiligheidsadvies geven voor de inrichting van een verkeerssituatie. Het format van een competentie schept duidelijkheid over wat erbij komt kijken. We ordenen deze beroepsspecifieke competenties in een matrix (zie schema 1.2). Zo n matrix is voor het onderwijs goud waard. Een van de meest verrassende dingen in de ontwikkeling van de vmbo ict-route was deze competentiematrix. In de matrix staan alle competenties keurig samengevat in de vorm van beroepsproducten. Nog steeds raden we scholen die met projecten willen werken aan om eerst een dergelijke matrix te maken. Het is een goed startpunt om competentiegericht onderwijs in te richten. Later werken we dat nauwkeuriger uit in de body of knowledge van de vmbo ict-route (zie hoofdstuk 14). Daar koppelen we beroepsproducten aan concretere kennis en vaardigheden. Schema 1.2 De competentiematrix van de vmbo ict-route Techniek Zorg en welzijn Economie Groen Ict maken Bouwen, assembleren, installeren en testen van een computer, netwerk, beveiliging Ontwerpen van een ID-kaart Automatiseren van de administratie Onderhouden van beveiligingsprocedures Media maken Ontwerpen van een website (multimedia) Ontwerpen van een prentenboek voor kinderen Ontwerpen van een educatieve game Ontwerpen van een animatie, informatieve cd Ontwerpen van een grafische uiting (reclameboodschap, afficheontwerp, bewegwijzering) Ict en dienstverlening Schrijven van handleidingen bij een nieuw product Geven van een productadvies (kassa, printer, computers) Opzetten van een helpdesk (klachtenboekje, onderzoek FAQ, handleiding) Schrijven van een verkoopplan Uitschrijven van een training in het kader van nieuwe producten (klimaatregelingssoftware) Documenteren van nieuwe systemen Ict en management Opstellen van een veiligheidsadvies bij verkeerssituatie (kruispunt) Bepalen van een match tussen vraag en aanbod bij bejaarden (vrijwilligers) Uitvoeren van een behoefteonderzoek (teleshoppen) Uitvoeren van registratieonderzoek (adressenbestand, database) 25

7 hoofdstuk Algemene competenties Algemene competenties vinden hun oorsprong in de algemene doelen van het vmbo. Algemene competenties houden geen verband met een specifieke taak. Ze zijn oneindig groot en talrijk. Drieëntwintig van de vijfentwintig recent landelijk vastgestelde mbo-competenties zijn algemene competenties. In een assistentenopleiding van het mbo, dat is een drempelloze niveau 1-opleiding, staan er negen: 1 de eigen werkzaamheden voorbereiden; 2 veilig en milieubewust werken; 3 zorg dragen voor kwaliteit; 4 samenwerken; 5 tijdens werkzaamheden communiceren; 6 klantgericht handelen; 7 omgaan met problemen; 8 beroepscompetenties blijven ontwikkelen; 9 de werkrelatie onderhouden. Deze competenties zijn (te) algemeen geformuleerd en toepasbaar op de meeste beroepen. Ze hangen ook samen en overlappen elkaar. Dat maakte het mogelijk in de vmbo ict-route deze lijst te verdichten. We geven een voorbeeld voor de algemene competentie samenwerken. Voorbeeld van samenwerken Leren op het gebied van samenwerken voltrekt zich meestal buiten het gezichtsveld van de leerkracht. Zelfs reflectieverslagen van leerlingen zijn onvoldoende in staat dit zichtbaar te maken. Leerlingen schrijven maar wat en proberen daarin de docent tevreden te stellen. Het zijn meestal sociaal wenselijke verhalen. Vertellen wat er echt in je omgaat, is zelfs voor mbo- en hbo-studenten erg lastig. Samenwerken is, net als anticiperen en klantvriendelijkheid, niet te scheiden van de resultaten die geleverd moeten worden. Algemene competenties zitten vast aan inhouden. Ze worden pas zichtbaar tijdens de uitvoering van een beroepstaak. Anticiperen, initiatief nemen en samenwerken, zijn niet los te zien van de uitvoering van de beroepstaak. Sterker nog, iedereen leert deze algemene vaardigheden tijdens het uitoefenen van zijn beroepstaken. Het leren gebeurt via het leren van de taak. In het onderwijs leren leerlingen samen te werken door bijvoorbeeld het uitvoeren van projecten waarin zij beroepsproducten maken. Zo n project laten we leerlingen met zijn vieren uitvoeren. Waar letten we dan op bij samenwerken? Samenwerken bestaat uit veel met elkaar verband houdende deelvaardigheden of deelprocessen. Samenwerken wordt bevorderd: als ik door één deur kan met de andere leerlingen van de projectgroep; als ik andere leerlingen een beetje aardig vind; als ik minder vooroordelen heb; 26

8 beroepsgerichte inspir atie in de vmbo ic t-route als ik (we) niet iemand tot zondebok maak; als ik (we) initiatief neem; als ik (we) kan luisteren naar initiatieven van anderen; als ik (we) een mening kan vormen en geven en die van anderen kan accepteren; als ik (we) soepel omga met afwezigheid van anderen; als ik (we) uit een gezin kom waarin samenwerken gestimuleerd is; als ik (we) in een plezierige ruimte zit; als ik (we) gemakkelijk toegang krijg tot de coach; als ik drink of we drinken ook koffie met anderen; als ik (we) in staat ben de communicatie naar buiten goed te houden (notulen, afspraken); als we goede presentaties kunnen geven; als we trots kunnen zijn op wat we gemaakt hebben; als we een succesbeleving hebben. Sommige van deze deelcompetenties van samenwerken zijn lastig te beïnvloeden en zeker niet te beoordelen. Je beoordeelt niet de mate van koffiedrinken of het gezin waaruit de leerling komt. Ook laat zich moeilijk vaststellen hoe deze deelcompetenties precies het samenwerken beïnvloeden. Dat we weinig weten over samenwerken, betekent echter niet dat leerlingen in een project niets over samenwerking leren. We weten alleen niet hoe en waardoor. Er zitten wel vier deelcompetenties bij waarin we leerlingen kunnen beïnvloeden: initiatief nemen; een bijdrage leveren; een mening vormen en die van anderen respecteren; jezelf of iets presenteren. Met deze belangrijkste deelcompetenties zijn leerlingen vaak heel vertrouwd, alleen niet in het domein van de school. Leerlingen kunnen zeker een bijdrage leveren of initiatief nemen als het gaat om het domein van eten, vakantie houden, voetballen of vrije tijd. Samenwerken is niet een competentie die je alleen in de school verwerft. Er zijn veel meer gebieden en misschien wel belangrijkere gebieden waarin samenwerken wordt geleerd. In de ontwikkeling van samenwerking draagt de school haar steentje bij. De vier deelcompetenties passen ook in andere algemene competenties. Zo zouden we ook leidinggeven kunnen onderverdelen en tot de ontdekking komen dat initiatief nemen en je mening vormen ook belangrijke deelcompetenties hierbij zijn. Deze algemene competenties zien we als ver weg liggende sterren. Het werken aan beroepstaken, zoals het maken van een website voor klanten, is dan het voertuig om deze sterren uiteindelijk te bereiken. De algemene competenties zijn niet geschikt om te gebruiken bij het ontwerpen van nieuw onderwijs. Daarvoor zijn ze ook niet bedoeld. Ze zijn bedoeld als referentiepunt bij de verantwoording van een vernieuwd programma. De beslissende vraag aan 27

9 hoofdstuk 1 de school luidt dan: kunt u laten zien dat u met dit programma leerlingen stimuleert samen te werken. Het antwoord zou kunnen zijn: jazeker, kijkt u maar naar de beoordeling van bijvoorbeeld projecten. Daar ziet u dat naast het gemaakte beroepsproduct ook de individuele bijdrage van elke leerling afzonderlijk wordt beoordeeld. Samenwerken leer je niet zomaar. Je leert onder meer samenwerken doordat je bijvoorbeeld met andere leerlingen een computer op een kantoor installeert of een website bouwt. We spreken dan van aangehangen dynamiek. 1.4 Het verwerven van de competenties We zijn ons ervan bewust dat beroepsspecifieke competenties, zoals verwoord in de competentiematrix van de vmbo ict-route, veel tijd vragen om verworven te worden. Zelfs als een leerling een specifieke competentie verworven heeft, omdat hij een website kan bouwen voor een klant, kan het altijd nog beter, mooier, scherper, dieper. Ook de complexiteit speelt een rol. Zelfs met een website raak je niet uitgeleerd. Een competentie is echt iets van een leven lang leren. Een competentie laat zich niet afvinken als leerlingen een website maken voor een specifieke klant. De opdracht tot het maken van een website stuurt wel een competentie aan, maar valt daar niet mee samen. Pieter Mostert gaf ons een mooi beeld om de verhouding tussen competentie en bijvoorbeeld een projectopdracht goed weer te geven. Waar een competentie website bouwen een kamer is, vormt de concrete projectopdracht het sleutelgat dat toegang geeft tot de kamer. Pas als je meerdere websites correct hebt gemaakt in verschillende situaties, mag je spreken van het verwerven van een competentie. Een opleiding zorgt ervoor dat voor elke competentie meerdere sleutelgaten worden gemaakt. Het verwerven van een competentie wordt aangestuurd door het uitvoeren van meerdere opdrachten. Hoeveel opdrachten? Eerlijk gezegd weten we dat niet en we hoeven dat ook niet te weten. Want we gebruiken de competentie om het onderwijs in te richten en de concrete projectopdracht (het sleutelgat) om de competentie te beoordelen. Een ander voorbeeld: Een project veiligheidsadvies dat leerlingen op het vmbo maken is een sleutelgat dat toegang geeft tot de competentie het geven van veiligheidsadviezen. In een project gaat het om het geven van een veiligheidsadvies voor bijvoorbeeld het filiaal van Albert Heijn op de hoek van de straat. Het beeld van een sleutelgat maakt scholen duidelijk dat zelfs leerlingen uit de eerste klas aan beroepsspecifieke competenties kunnen werken. Hoe meer opdrachten, hoe meer sleutels om een competentie te verwerven. Opdrachten zijn belangrijk bij het verwerven van competenties en vormen de kern van elke leeromgeving. De uitleg van een leerkracht kan nog zo to the point zijn, leerlingen leren er niet van. Daar zijn opdrachten voor nodig. Het uitvoeren van opdrachten is 28

10 beroepsgerichte inspir atie in de vmbo ic t-route een van de principes waardoor leerlingen leren. Het principe is nodig om een leeromgeving in te richten. Naast het principe van opdrachten zijn er meer principes die het leren bevorderen: het principe van ambitie, het principe van leerlijnen, het principe van hulp en het principe van eenvoud in de organisatie. Door deze principes te gebruiken, kan elk onderwijs goed ingericht worden. Er ontstaat dan een leeromgeving waarin leerlingen leren en competenties verwerven. We zetten deze principes op een rij. 1.5 Het principe van opdrachten De beroepsproducten in de competentiematrix vormen een goede inspiratiebron voor het schrijven van opdrachten voor leerlingen. Het maken van een beroepsproduct vormt de kern van een projectopdracht. Daarmee worden kennis en vaardigheden geleerd en dat is voor een school interessant. Om een beroepsproduct te kunnen maken, is kennis nodig. Kennis van een professional. Professionals bewerken een realistische situatie tot een probleem waar zij wat mee kunnen. Van een uit de hand lopend gesprek tussen moeder en dochter maakt een ober in een restaurant een ander probleem dan een gezinstherapeut. In de projecten uit ons boek gaat het om kennis van de werking van foliumzuur op zwangerschappen of kennis van ziekten waarvoor een speciaal soort medische apparatuur nodig is, kennis van apen om een huis te bouwen voor chimpansees. Het is de kennis van een professional waarmee hij wat kan. Voorlichting geven aan zwangere vrouwen, handleidingen schrijven of apenhokken ontwerpen. In cursussen gaat het om kennis van procenten om korting te geven aan klanten of kennis van de historie van de Zuiderzeewerken om een voorstel te schrijven voor een straatnaam van een nieuwe straat. Het is geen losse kennis. Kennis en vaardigheden worden gekoppeld aan een beroepsproduct dat functioneert in een context, een situatie, een probleem. Kennis functioneert daarin betekenisvol. Het is geen platte kennis die leerlingen uit hun hoofd leren of kunnen laten zien op een multiplechoicetoets. Professionals leren niet uit hun hoofd. Met kennis wordt wat gedaan. Kennis krijgt betekenis in de op te lossen situatie. Ook persoonlijke betekenis, omdat een leerling er zelf wat mee kan. Gekoppelde kennis aanbieden is een verademing voor de grootste groep van leerlingen (zo n 60 procent van alle leerlingen). Dat zijn de zogenaamde uit-hun-hoofdleerders: leerlingen die als ze het niet meer begrijpen (en dat is sneller dan menigeen denkt) uit hun hoofd gaan leren. Dat wordt nog versterkt door de nadruk op multiplechoicetoetsen. Die dwingen leerlingen om de kennis uit hun hoofd te leren. Inzichtleerders (zo n 20 procent van de leerlingen) hoeven dat niet. Die kunnen zelf de koppeling van kennis aan problemen en oplossingen maken. De resterende 20 procent is een restcategorie. We noemen deze wel eens oneerbiedig de hormoon- en gedragsgestoorden. 29

11 hoofdstuk 1 Het zijn leerlingen die eigenlijk wel uit hun hoofd zouden willen leren, maar zelfs dat niet opbrengen, omdat ze gehinderd worden door hun eigen gedrag of hormonen. Zij zijn zelfs niet meteen in staat betekenis te geven aan gekoppelde kennis. Dat betekent voor een leerkracht even hard werken als in een klassiek systeem. Het zijn leerlingen die veel vragen en veel aandacht nodig hebben. Ze voldoen aan de wet van Pareto: 80 procent van de energie gaat naar 20 procent van de leerlingen. Voor de grootste groep leerlingen is gekoppelde kennis een uitkomst. Doordat ze kennis en vaardigheden in contexten gaan gebruiken, onthouden ze deze beter dan wanneer zij het allemaal uit hun hoofd zouden leren. Waarom onthouden leerlingen gekoppelde kennis beter? De koppeling aan contexten bevordert een andere transfer. In een klassieke les legt een docent theorie uit. De leerlingen passen deze toe door opgave A te maken. Daarna geeft de docent weer uitleg. De leerlingen maken opgave B en opgave C. Op het proefwerk wordt opgave X gevraagd. Als deze opgave goed wordt gemaakt, veronderstelt de docent dat leerlingen de kunst verstaan om de uitgelegde theorie toe te passen op deze nieuwe opgave. Dat heet hoge route transfer (HRT). Uit onderzoek blijkt echter dat leerlingen gebruikmaken van lage route transfer (LRT). Ze verbinden de nieuwe opgave niet met de achterliggende theorie, ze passen niet de theorie toe, maar gaan in hun geheugen na of de nieuwe opgave lijkt op een eerder gemaakte opgave. Zo ja, dan doen ze hetzelfde als in de oude opgave. De meeste professionals werken ook zo: zij gaan in hun geheugen na of ze het probleem al eerder zijn tegengekomen. Als dat het geval is, lossen ze de nieuwe opgave op zoals ze die vorige opgave hebben opgelost. Door de som of de opgave in een betekenisvolle context aan te bieden, zorgt de context ervoor dat de leerling later makkelijker bij de kennis kan. De contextrijke betekenis stuurt de leerling vervolgens naar de theorie die bij de som of de opgaven hoort. 1.6 Het principe van ambitie Woeste opdrachten genereren meer ambitie en dynamiek, zeker als ze inhoudelijk relevant zijn. Scholen weten dat als leerlingen ambitie hebben, zij energie stoppen in hun leren. Ze leren ook meer. Door kennis te koppelen aan opdrachten van buiten richt de school een leeromgeving in die de ambitie oproept. Leerlingen gaan iets maken voor anderen, iets waar ze trots op kunnen zijn. Dat stimuleert dingen die ze zouden willen kunnen. Het oproepen van ambitie kan leiden tot motivatie. Een projectopdracht als het ontwerpen van een huis voor chimpansees zorgt ervoor dat leerlingen deze opdracht als hun eigen opdracht gaan zien. In dat geval werken ze niet meer voor de leerkracht, maar voor zichzelf. Ze zullen meer gemotiveerd worden om kennis te verwerven die nodig is voor deze opdracht. Dat lukt natuurlijk niet altijd. Soms blijven leerlingen voor de leerkracht werken. Dat vinden we geen probleem. We accepteren dat leerlingen voor ons als leerkracht werken. We gunnen leerlingen de tijd daarvoor. In een jaar werken leerlingen aan meer projecten. 30

12 beroepsgerichte inspir atie in de vmbo ic t-route Een Wageningse school deed mee aan een voedselproject. De opdracht was het helpen van kinderen van een weeshuis in Irian Yaya. De leerlingen moesten conserveertechnieken voor bananen bedenken. Bananen zijn daar genoeg, maar hoe maak je daar een verkoopbaar en houdbaar product van. Een groep leerlingen experimenteerde met droogtechnieken. De bananenchips die klaar waren lagen al in een bakje. De conciërge die langs kwam, nam en passant een paar chipjes en at die op. Daar doen we het nu voor, zei een van de leerlingen trots. 1.7 Het principe van leerlijnen Als BDF Adviesgroep ontwikkelden we in het mbo en hbo ons leerlijnenmodel. Het is een model om leerenergie bij leerlingen te bevorderen en een model om het onderwijs te organiseren: projecten aan de ene kant, cursussen en trainingen aan de andere kant. Beide type opdrachten richten zich op beroepstaken, ieder op zijn eigen manier. Elke leerlijn stuurt zijn eigen wijze van leren aan. Houd ze gescheiden, is ons advies. Projecten vormen de hoofdbestanddelen van de ict-route. In projecten wordt een beroepsproduct gemaakt. Daarmee is het een sleutelgat dat een competentie rechtstreeks aanstuurt. Een leerling verwerft én een competentie én leert zichzelf te sturen in een project. Het zichzelf leren sturen ontstaat doordat leerlingen wordt opgedragen werkzaamheden te bedenken om het beroepsproduct te maken. Leerlingen werken projectmatig op dezelfde manier als professionals. Een project wordt gestart als er een probleem is waar de standaardoplossingen niet meer werken. Er zal nieuwe kennis moeten worden verkregen om het nieuwe probleem op te lossen. Professionals zijn in staat een traject uit te zetten om dergelijke kennis te ontwikkelen. Leerlingen ook. Met hulp, dat wel. Door projectonderwijs worden scholen veelzijdiger in het rekening houden met leervoorkeuren. Zo is het ontdekken van nieuwe kennis typisch voor een project. We noemen deze leervoorkeur leren ontdekken. Manon Ruijters onderscheidt in Liefde voor leren, (Deventer: Kluwer 2006) vijf verschillende leervoorkeuren. Leren ontdekken is er een van. Een leervoorkeur maakt duidelijk hoe professionals het beste leren: via de kunst van afkijken, zoals leren tijdens de stage, leren in het echte leven, dingen overnemen van anderen of eerst kijken of het niet al bestaat; via anticiperen, in dialoog met anderen leren, samen iets uitzoeken, elkaar vertrouwen en collectief betekenis geven; via expliciete kennisverwerving, zoals op school bij kennisoverdracht gebeurt; het leren van experts; het is doelgericht; via oefenen, expliciet trainen, het liefst met een mentor of coach; via het ontdekken, waarbij je in het diepe springt, nieuwsgierig bent, gebruikmaakt van het toeval. Andere kenmerken zijn creativiteit en zelfsturing. Projecten zijn zo geconstrueerd dat ze bepaalde leervoorkeuren oproepen. Het leren ontdekken is daarin erg belangrijk. Leerlingen maken iets wat ze nog niet kennen en 31

13 hoofdstuk 1 niet kunnen. Daarnaast is er het leren afkijken. Op weg naar het eindproduct dragen we leerlingen op eerst te gaan kijken bij soortgelijke producten. Wil je een huis maken voor chimpansees, ga dan eerst eens kijken bij bestaande chimpanseeverblijven. Maak daar een fotoverslag van en licht de foto s toe. Het is de meest gebruikte opdracht bij het vooronderzoek waarin het afkijken wordt gestimuleerd. Voor leerkrachten is dat even wennen. Dragen ze normaliter kennis aan, nu ontdekken leerlingen die kennis tijdens het maken van een beroepsproduct. Cursussen en trainingen leveren veel gereedschap op voor het uitvoeren van beroepstaken. Bruikbaar gereedschap, maar dit gaat niet via ontdekken. Cursussen en trainingen sturen andere leervoorkeuren aan: expliciete kennisverwerving en oefenen. In een cursus leren leerlingen hoe ze een netwerk moeten installeren. Tijdens het installeren leren ze veel over de functie van netwerken. Kennis functioneert als gereedschap. Met die kennis kun je meer; ook modems, dvd-spelers en computers installeren. Leerlingen leren niet beslissen of het in die context ook van belang is om een netwerk aan te leggen. Cursussen en trainingen kennen geen zelfstandige beslissingen. In een training leren leerlingen hoe zij een nieuw product behoren te presenteren. Het is net als bij voetballen. In een training oefent de leerling het nemen van strafschoppen. In een cursus leert hij het systeem of de buitenspelval. Positiespel vereist meer kennis van de achtergrond van het spel; kennis van spelconcepten of conceptuele kennis. Wat is de verhouding tussen projecten aan de ene kant en cursussen en trainingen aan de andere kant? Veel leerkrachten hebben de neiging om via cursussen en trainingen leerlingen te helpen het actuele project uit te voeren. Het project zien ze als de toepassing van wat eerder in een cursus of training aan bod is geweest. Dat is kort door de bocht en genereert valse dynamiek. Als leerlingen op deze wijze kennis toepassen, leren ze niet zelf beslissen. Ook de leervoorkeuren verschillen. Je kunt leerlingen niet de opdracht geven om te leren ontdekken en op hetzelfde moment verwachten dat ze het geleerde toepassen. Dat is vals. Het is trainen tijdens de wedstrijd. Nogmaals onze raad: houd leerlijnen gescheiden. Vanzelfsprekend is er een algemeen verband tussen cursussen en trainingen en de wedstrijd. Leren presenteren is echt bedoeld om het presenteren tijdens elk project te ondersteunen. Er wordt echter geen training presenteren gegeven om dat presenteren meteen in het lopende of volgende project toe te passen. Leerlingen behoren zelf het verband te gaan zien. Als de leerkracht het verband aantoont, leren leerlingen dat uit hun hoofd. We geloven ook niet dat leerlingen na een training presenteren alle kneepjes van het vak beheersen. Daarom worden presenteren en nog meer complexe vaardigheden ook in het project toegepast. Elk project wordt gepresenteerd. We kunnen het nog op een andere manier zeggen. In een project leren leerlingen zelf vragen te stellen over wat ze gaan doen om het beroepsproduct te maken. In een cursus of een training is het juist de leerkracht die vragen stelt en leerlingen helpt deze te beantwoorden. 32

14 beroepsgerichte inspir atie in de vmbo ic t-route De vakken zijn nog niet weg te denken in deze leeromgeving. We denken aan het leren interviewen en enquêteren. Of het leren gebruiken van statistische technieken om gegevens in Excel te kunnen weergeven. Leerlingen leren gebruik te maken van formats van de leerkracht om een informatiefolder, een zakelijke brief of een subsidieaanvraag te schrijven. Dat klinkt goed. Doen leerkrachten iets meer en plaatsen ze deze vakonderwerpen in de context van een beroepsprobleem of kwestie, dan hebben ze automatisch een cursus of training gemaakt. Gemakkelijker kan het niet. We zeggen vaak tegen leerkrachten dat hun vakonderwerpen erg belangrijk zijn, maar niet hun vak. Orden vakonderwerpen niet naar de logica van het vak, maar naar de logica van een probleem of kwestie. 1.8 Het principe van hulp Een pedagogiekleerkracht van de toenmalige kweekschool waar een van ons op zat, poneerde een keer het volgende dilemma: Stel dat je op een kleuterschool nieuw toiletmeubilair moet bestellen. Neem je dan kleine wc-potten, die aangepast zijn aan kleuters of neem je grote wc-potten, zoals die ook thuis aanwezig zijn? Als studenten kozen wij massaal voor de kleine potten. We wilden aardig zijn voor de kleuters en we wilden aansluiten bij hun leefwereld. De regel van eenvoudig naar complex leek ons ook van toepassing. De docent was echter voor grote potten. Kinderen willen groot zijn en thuis staan grote potten. Dat is wat ze willen leren. Je kunt er wel hulp bij geven: een inlegbril of een opstapje. Het leren in projecten, cursussen en trainingen is grote potten -onderwijs. Projecten komen uit de buitenwereld die altijd complex is. We stellen die niet, zoals in veel lesmethoden gebeurt, eenvoudiger, gemakkelijker of kleiner voor. We weten dat projecten complex zijn, daarom zal de docent aan beginners meer hulp bieden. Op die manier kunnen leerlingen complexe projecten uitvoeren. 1.9 Het principe van eenvoud in de organisatie van het onderwijs Het leerlijnenmodel is bedoeld om het werken aan verschillende soorten opdrachten organiseerbaar te maken. Elke zes weken een nieuw product, elke zes weken een nieuwe opdracht die een competentie aanbiedt, elke zes weken beroepsgerichte activiteiten doen, elke zes weken een soms echte, soms gesimuleerde opdrachtgever tevreden stellen. Elke zes weken gedurende een à twee dagen per week. Elke zes weken nieuwe cursussen en trainingen. De leeromgeving is eenvoudig van structuur. Just in time-onderwijs of flankerend onderwijs geven niet alleen valse dynamiek, ze vragen een onmogelijke, niet-organiseerbare planning. Niet doen dus. De volgende regels zijn handig. 33

15 hoofdstuk 1 Projecten en cursussen plus trainingen, het zijn ieder onderwijsprogramma s met een eigen dynamiek, met een eigen eenduidige studieomvang. Projecten en cursussen plus trainingen worden per periode afgesloten. Lastige onderwerpen worden zowel in projecten als in cursussen plus trainingen aangestuurd. Lessen per jaar worden vervangen door cursussen plus trainingen. Geen valse dynamiek door cursussen of trainingen te geven die daarna moeten worden toegepast in de projecten. Projecten worden niet zo moeilijk gemaakt dat docenten elke vijf minuten inhoudelijk moeten ondersteunen. Projecten worden door één projectbegeleider begeleid. Er staat maar één coach aan de kant van de wedstrijd. Cursussen of trainingen worden door één docent gegeven. De grote potten -wereld komt de school in als leerlingen werken aan projecten en aan cursussen plus trainingen. Leerlingen worden competent omdat ze een opdracht voor een echte opdrachtgever uitvoeren en daarmee veel verschillende inhouden en vaardigheden tegelijk leren. Een complexe wereld en competente leerlingen zijn twee kanten van dezelfde medaille. Door inspiratie te zoeken in de volwassen wereld van het beroep ontstaat er een betere algemene vorming. Werken aan projecten is in de buitenwereld normaal. Op school is het een methode. Een methode om leerlingen te leren omgaan met de complexe en chaotische buiten wereld. Hen te leren hoe ze nieuwe kennis kunnen afkijken en ontdekken, en dat kunnen gebruiken om zelfstandig een product te maken. Dat gebeurt alleen als er goede projectopdrachten worden geschreven. Daarover. Daarover gaan de volgende hoofdstukken Geen eenheidsworst Het ontwikkelen van de landelijke vmbo ict-route leidde niet tot eenheidsworst. De opleidingen verschillen in hun uitwerking van de principes. We geven tot slot van dit hoofdstuk drie sfeerbeelden. Voorbeeld Nova College in Amsterdam-West In de vmbo-afdeling van het Nova College van de Esprit Scholengroep in Amsterdam- West zitten 36 leerlingen van het vierde jaar (Basis- en Kaderberoepsgerichte leerweg) in één ruimte bij elkaar. In groepjes van twee werken ze zestien uur in de week aan een project. Nu is dat het project Het schrijven van een handleiding voor een klimaatcomputer. Het is de eerste keer dat deze leerlingen een project uitvoeren dat zich in de sector Groen afspeelt. Het is ook de eerste keer dat ze een echt plan van aanpak voor de hele 34

16 beroepsgerichte inspir atie in de vmbo ic t-route projectopdracht gaan schrijven. In het derde jaar konden ze nog wegkomen met het onder woorden brengen van de opdrachten waar ze per week aan zouden werken. De leerkracht, projectbegeleider, begeleidt hen. Hij let erop dat ze zelf hun eigen opdrachten formuleren. Hij zegt niet voor, maar helpt wel door pas tevreden te zijn als de leerlingen de opdracht zodanig formuleren dat deze zijn goedkeuring kan wegdragen. Naast de projecturen werken de leerlingen aan een cursus. In dit geval een cursus Netwerken. Dezelfde leerkracht helpt hen hierbij. In een cursus zegt hij wél wat de leerlingen gaan doen. In het Nova College zijn projectbegeleiders ook leerkrachten Nederlands, Wiskunde en Engels. Zij hebben geen vast rooster, maar wel een vast aantal uren. Zij komen in het lokaal en helpen leerlingen bij het uitvoeren van hun projectopdracht. Zij hebben ook de mogelijkheid leerlingen apart te nemen en hen Nederlands, Wiskunde of Engels te geven. De onderwijsassistent van de klas er zitten twee klassen bij elkaar helpt met allerlei klussen. De derdejaarsleerlingen zitten in een ander soortgelijk lokaal bij elkaar. De school heeft veel behoefte om de projecten en cursussen en trainingen verder te ontwikkelen zodat de genoemde vakken meer richting geven. Voorbeeld Da Vinci College uit Leiden In de ict-route van het Da Vinci College uit Leiden is het lokalenrooster van het computerlokaal simpel. De derdejaars zitten gedurende de ene helft van de tijd in het lokaal, de vierdejaars gedurende de andere helft. Ook hier zitten twee groepen tegelijkertijd in het lokaal. Zij worden begeleid door twee projectbegeleiders. Zij werken afwisselend aan projecten (twaalf uur) en cursussen en trainingen (twee uur). In de andere lesuren volgen de leerlingen onderwijs in de vakken Nederlands, Wiskunde en Engels. De derdejaars krijgen ook nog Maatschappijleer. In veel van die vaklessen zitten de ict-routeleerlingen samen met leerlingen uit andere sectoren. Deze vaklessen zijn dus niet gekoppeld aan de route. De school verwacht veel van een sterkere richtinggeving door de ict-route, maar vindt de organisatie daarvan lastig. Voorbeeld Kempenhorst College uit Oirschot Alle derdejaarsleerlingen van de Gemengde en de Theoretische Leerweg van het Kempenhorst College uit Oirschot volgen de ict-route. Pas in hun vierde leerjaar kiezen de leerlingen definitief voor de ene of de andere leerweg en voor het wel of niet aanhouden van het beroepsgerichte vak ict-route. In 2004 zitten er op de Kempenhorst acht vierdejaars- en negen derdejaarsleerlingen in de ict-route, die in een groep geclusterd zijn. Beide groepen hebben twee maal twee lesuren ict-route. In de lessen werken zij uitsluitend aan projecten. De projectopdrachten zijn zo gemaakt dat niet alle onderdelen hoeven te worden gedaan. Bij de meeste projectopdrachten zijn tegenwoordig specificaties geformuleerd die tot verplichte én tot deelopdrachten naar keuze leiden. De projectbegeleider van het Kempenhorst College kiest die onderdelen van het project die voor het product essentieel zijn en die de leerlingen in hun vier uur per week kunnen afronden. 35

17 hoofdstuk 1 Trainingen (met name Office-toepassingen) doen de leerlingen als huiswerk in eigen tijd. De andere 28 lesuren worden op een klassieke manier ingevuld. De leerlingen volgen vaklessen vaak samen met anderen in groepen bij de vakleerkrachten. Door de projecten goed te kiezen en eventueel aan te passen, wil Kempenhorst een échte bovensectorale leerroute aanbieden ict-route vindt de school daarom eigenlijk niet de juiste naam zodat leerlingen beter in staat zijn om een goede keuze voor het mbo te maken. Juist ook voor leerlingen van de gemengde en de theoretische leerweg vindt Kempenhorst brede sectorervaringen heel belangrijk als een goede beroepsoriëntatie. Ook de competentiegerichte didactiek ziet Kempenhorst als de ideale voorbereiding op het ROC. In 2003 hebben zeventien leerlingen examen gedaan, zestien leerlingen zijn geslaagd. De gezakte leerling doet het vierde jaar over. Het is duidelijk: de principes leiden niet tot eenzelfde uitwerking van de vmbo ictroute! 36

De praktijk, ontwikkeling en invoering van de ict-route. Jos de Kleijn Carla van den Brandt

De praktijk, ontwikkeling en invoering van de ict-route. Jos de Kleijn Carla van den Brandt z o l e e r j e n o g e e n s w a t De praktijk, ontwikkeling en invoering van de ict-route Jos de Kleijn Carla van den Brandt Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 Inhoud Driemaal bedankt 9 Om te beginnen

Nadere informatie

Tekst lezen en vragen stellen

Tekst lezen en vragen stellen 1. Lees de uitleg. Tekst lezen en vragen stellen Als je een tekst leest, kunnen er allerlei vragen bij je opkomen. Bijvoorbeeld: Welke leerwegen zijn er binnen het vmbo? Waarom moet je kritisch zijn bij

Nadere informatie

Over. stappen. naarprisma

Over. stappen. naarprisma Over stappen naarprisma Welkom opprisma In een totaal nieuwe school met afwisselende, actuele leerstof die aansluit bij de interesses van de leerlingen. Wij dagen leerlingen uit om te laten zien wat ze

Nadere informatie

Christelijke school voor vmbo met leerwegondersteuning. College de OpMaat. Op maat voor jou!

Christelijke school voor vmbo met leerwegondersteuning. College de OpMaat. Op maat voor jou! Christelijke school voor vmbo met leerwegondersteuning College de OpMaat Op maat voor jou! 2015-2016 College de OpMaat: Op maat voor jou! Leuke activiteiten Ik kan me niet zo goed concentreren in een grote

Nadere informatie

BPV-praktijkboek. Arbeidsmarktgekwalificeerd assistent

BPV-praktijkboek. Arbeidsmarktgekwalificeerd assistent BPV-praktijkboek Arbeidsmarktgekwalificeerd assistent Crebocode 90440, dossier 2013-2014 Bedrijfsnaam :. Naam Student : Cohort :.. Wat is een BPV werkboek Dit BPV werkboek maakt onderdeel uit van de Opleiding

Nadere informatie

zorg en welzijn Voorbeeld van een grote opdracht:

zorg en welzijn Voorbeeld van een grote opdracht: zorg en welzijn vmbo sport & dienstverlening mogelijkheden binnen de sector zorg en welzijn is de leerroute sport & dienstverlening. In de directe omgeving is Kollum de enige vmbo- sportief en sociaal

Nadere informatie

Deel 2. Gevolgd onderwijs pag. 9 2.1 onderwijs op dit moment pag. 10

Deel 2. Gevolgd onderwijs pag. 9 2.1 onderwijs op dit moment pag. 10 Van: Klas: 1 Inhoud: Handleiding Portfolio pag. 3 Deel 1. Dit ben ik pag. 6 Deel 2. Gevolgd onderwijs pag. 9 2.1 onderwijs op dit moment pag. 10 Deel 3. Ervaringen pag. 11 3.1 stage (binnen schooltijd)

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN HET VMBO TL MAVO 6 4. SECTOREN 7. 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9

INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN HET VMBO TL MAVO 6 4. SECTOREN 7. 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9 Naam : klas : 2 INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN HET VMBO TL MAVO 6 4. SECTOREN 7 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9 7. MOGELIJKHEDEN NA HET VMBO 10 8. INFORMATIE

Nadere informatie

Met de fiets of met de bus

Met de fiets of met de bus Betrokk Wij doen er alles aan om je een zo fijn mogelijke tijd te bieden. Dat betekent ook dat we voor een goede en heldere structuur zorgen. Een rustige omgeving, aan de rand van Halsteren. Een vast rooster,

Nadere informatie

Leerjaar Doelstelling opdracht. Activiteit Betrokkenen Loopbaancompetenties. Motievenreflectie Kwaliteitenreflectie

Leerjaar Doelstelling opdracht. Activiteit Betrokkenen Loopbaancompetenties. Motievenreflectie Kwaliteitenreflectie LOB matrix KWC afdeling SMS Noteer in onderstaand schema alle activiteiten die jij als professional of binnen de afdeling waar je werkzaam bent mee gewerkt wordt. Dit kunnen losse instrumenten zijn zoals

Nadere informatie

Sectoren - bovenbouw vmbo

Sectoren - bovenbouw vmbo LifeTech College Sectoren - bovenbouw vmbo 2016-2017 Locatie Oude Bossche Baan Het Stedelijk College Eindhoven Meteen de juiste keuze! Het Stedelijk College Eindhoven is een openbare school voor voortgezet

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN 2 HTL 6 4. SECTOREN 7. 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9

INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN 2 HTL 6 4. SECTOREN 7. 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9 Naam : klas : 2 INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN 2 HTL 6 4. SECTOREN 7 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9 7. MOGELIJKHEDEN NA HET VMBO 10 8. INFORMATIE VERKRIJGEN

Nadere informatie

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld.

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Zelfbeeld Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Een kind dat over het algemeen positief over zichzelf denkt, heeft meer zelfvertrouwen.

Nadere informatie

VMBO-Select: een menu voor jezelf Vrije keuze in het vmbo

VMBO-Select: een menu voor jezelf Vrije keuze in het vmbo : een menu voor jezelf Vrije keuze in het vmbo In deze folder maakt u kennis met VMBO-Select, TalentStad-in-aanbouw, een nieuwe visie op het vmbo. TalentStad is een samenwerkingsverband van het Agnieten

Nadere informatie

Leer- en Ontwikkelingsspel

Leer- en Ontwikkelingsspel SPEELWIJZE LEER- EN ONTWIKKELINGSSPEL - Bladzijde 1 / 13 SPEELWIJZE Leer- en Ontwikkelingsspel Leren en ontwikkelen spelen een belangrijke rol in onze samenleving. Veranderingen op allerlei gebied volgen

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

OPEN DAG 2015. www.staring.nl. 24 januari 10 tot 13 uur. 24 januari 10 tot 13 uur. 24 januari 10 tot 13 uur. Borculo Beukenlaan

OPEN DAG 2015. www.staring.nl. 24 januari 10 tot 13 uur. 24 januari 10 tot 13 uur. 24 januari 10 tot 13 uur. Borculo Beukenlaan OPEN DAG 2015 Borculo Beukenlaan 24 januari 10 tot 13 uur Borculo Herenlaan bovenbouw vmbo 24 januari 10 tot 13 uur Lochem Zutphenseweg 24 januari 10 tot 13 uur www.staring.nl Het Staring College daagt

Nadere informatie

Volgend schooljaar naar het voortgezet onderwijs... Spannend! Welke school wordt het? Wil je er een

Volgend schooljaar naar het voortgezet onderwijs... Spannend! Welke school wordt het? Wil je er een vakcollege techniek vakcollege zorg en welzijn vakcollege economie en ondernemen vakcollege media, vormgeving en ICT mavo mavo + havo vwo gymnasium vwo + entreprenasium technasium Volgend schooljaar naar

Nadere informatie

Informatiefolder voor ouders. Kempenhorst College: Hart voor de leerling Klein en Betrokken. Kempenhorst, een fijne school!

Informatiefolder voor ouders. Kempenhorst College: Hart voor de leerling Klein en Betrokken. Kempenhorst, een fijne school! Informatiefolder voor ouders Kempenhorst College: Hart voor de leerling Klein en Betrokken Kempenhorst, een fijne school! Structuur van de school Leerjaar 4 Leerjaar 3 Theoretische leerweg Keuze uit 2

Nadere informatie

secretaresse! niveau 3 en! management assistent niveau 4!

secretaresse! niveau 3 en! management assistent niveau 4! secretaresse niveau 3 en management assistent niveau 4 De mbo-opleiding secretaresse niveau 3 / management assistent niveau 4 is bedoeld voor secretaresses van KLM die geen mbo-diploma hebben. VAKMANSCHAP

Nadere informatie

op het Hondsrug vakcollege

op het Hondsrug vakcollege op het Hondsrug vakcollege Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst! Jij gaat het maken! Op het Hondsrug vakcollege Ben jij een Knexx bouwer of haal je jouw mobieltje uit elkaar om te weten

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89 Inhoud Inleiding 9 1 Zelfsturend leren 13 1.1 Zelfsturing 13 1.2 Leren 16 1.3 Leeractiviteiten 19 1.4 Sturingsactiviteiten 22 1.5 Aspecten van zelfsturing 25 1.6 Leerproces vastleggen 30 2 Oriëntatie op

Nadere informatie

INFORMATIE V M B 2015 B

INFORMATIE V M B 2015 B INFORMATIE VMBO 2015 BORNEGO COLLEGE GOED VOOR ELKAAR! WWW.BORNEGO.NL Ik ben geen type om met mijn neus in de boeken te zitten. Daarom doe ik basis. We hebben bij Bornego Beugel gelukkig veel praktijklessen.

Nadere informatie

Ondernemen, Welzijn & Sport

Ondernemen, Welzijn & Sport christelijke school voor vmbo-gl-kbl-bbl Ondernemen, Welzijn & Sport Onderwijs maken we samen! Wat ga je leren? Wat wil je doen en meemaken? Wat kies je? Dat ontdekken we samen: jij, je ouders/verzorgers

Nadere informatie

doen! Alles wat jij wilt weten over Helicon VMBO Eindhoven

doen! Alles wat jij wilt weten over Helicon VMBO Eindhoven Leerlingfolder Groen moet je doen! Alles wat jij wilt weten over Helicon VMBO Eindhoven Eindhoven 10x vraag en antwoord: dat is makkelijk kiezen! 1 2 Een dag op school Hoe ziet mijn schooldag eruit? De

Nadere informatie

Inhoud. Subject: Taak 1.2.16 Wat is een portfolio? Paul van der Linden MT1a Periode 2 School Docoments, user 9994 Year 2007-2008

Inhoud. Subject: Taak 1.2.16 Wat is een portfolio? Paul van der Linden MT1a Periode 2 School Docoments, user 9994 Year 2007-2008 Inhoud Taak 1.2.16 Inhoud... 1 Voorwoord... 2... 3 Wat is de inhoud van een portfolio?... 3 Persoonlijk CV... 3 Persoonlijke Competenties... 4 Dossier... 4 Persoonlijk Ontwikkelingsplan... 4 Hoe kan ik

Nadere informatie

Het VMBO op het Groenhorst College Nijkerk. Inleiding

Het VMBO op het Groenhorst College Nijkerk. Inleiding Het VMBO op het Groenhorst College Nijkerk Inleiding Voor u ligt de informatie over de leerwegen binnen het VMBO. Het is een naslagwerkje naar aanleiding van de informatie-avond. Mocht u vragen hebben

Nadere informatie

Dit jaar moet je een keuze gaan maken voor de vakken, waarin je volgend jaar examen in gaat doen.

Dit jaar moet je een keuze gaan maken voor de vakken, waarin je volgend jaar examen in gaat doen. 2 Inleiding Aan de leerlingen van de 3 e klas HTL, Dit jaar moet je een keuze gaan maken voor de vakken, waarin je volgend jaar examen in gaat doen. Om tot een weloverwogen keuze te komen, is het goed

Nadere informatie

Competenties De Fontein

Competenties De Fontein Competenties De Fontein We werken met de volgende 4 competenties: 1. Verantwoordelijkheid 2. Samenwerken 3. Organisatie en planning, zelfstandigheid 4. Motivatie - In klas 1 wordt gewerkt aan de volgende

Nadere informatie

SG Nelson Mandela. mavo en mavo/havo algemeen toegankelijk

SG Nelson Mandela. mavo en mavo/havo algemeen toegankelijk SG Nelson Mandela mavo en mavo/havo algemeen toegankelijk Dalton is een Daltonschool Zo wil Scholengemeenschap Nelson Mandela bekend staan. In een open sfeer bepalen de leerlingen zelf voor een deel hun

Nadere informatie

Sectoren - bovenbouw vmbo

Sectoren - bovenbouw vmbo LifeTech College Sectoren - bovenbouw vmbo 2015-2016 Locatie Oude Bossche Baan Het Stedelijk College Eindhoven Meteen de juiste keuze! Het Stedelijk College Eindhoven is een openbare school voor voortgezet

Nadere informatie

Juridische medewerker

Juridische medewerker 28-11-2013 Sectorwerkstuk Juridische medewerker Temel, Elif HET ASSINK LYCEUM Inhoudsopgave Inhoud Inhoudsopgave... 1 Inleiding... 2 Hoeveel procent van de opleiding bestaat uit stage?... 6 o Begeleiding...

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

INFORMATIE VMBO BORNEGO COLLEGE GOED VOOR ELKAAR! WWW.BORNEGO.NL

INFORMATIE VMBO BORNEGO COLLEGE GOED VOOR ELKAAR! WWW.BORNEGO.NL INFORMATIE VMBO 2014 BORNEGO COLLEGE GOED VOOR ELKAAR! WWW.BORNEGO.NL Eigenlijk houd ik niet zo van leren, maar meer van doen. Daarom doe ik ook kader. Dan heb je wat minder leerstof en wat meer praktijk.

Nadere informatie

op het Hondsrug vakcollege

op het Hondsrug vakcollege op het Hondsrug vakcollege Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst! Jij gaat het maken! Op het Hondsrug vakcollege Ben jij een Knexx bouwer of haal je jouw mobieltje uit elkaar om te weten

Nadere informatie

Bijlage I - Persoonlijk Ontwikkelingsplan (POP)

Bijlage I - Persoonlijk Ontwikkelingsplan (POP) Bijlage I - Persoonlijk Ontwikkelingsplan (POP) POP-formulier ( zie toelichting) Persoonlijke gegevens Naam student Whitney Cheung Opleiding Interactief vormgeving ID-nummer 213060231 Groep/klas IV2A Mobiel/Email

Nadere informatie

2013-2017. Huiswerkbeleid

2013-2017. Huiswerkbeleid 01-017 Huiswerkbeleid Inhoudsopgave Beschrijving doelgroep Visie op onderwijs Basisvisie Leerinhouden/Activiteiten De voor- en nadelen van het geven van huiswerk Voordelen Nadelen Richtlijnen voor het

Nadere informatie

College voor. beroepsonderwijs. vmbo basis- en kaderberoepsgerichte leerwegen. algemeen toegankelijk

College voor. beroepsonderwijs. vmbo basis- en kaderberoepsgerichte leerwegen. algemeen toegankelijk College voor vmbo basis- en kaderberoepsgerichte leerwegen algemeen toegankelijk beroepsonderwijs College voor Beroepsonderwijs Wie zijn we? Alle leerlingen die de basisberoepsgerichte of de kaderberoepsgerichte

Nadere informatie

R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders

R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders Door Hartger Wassink R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders De rol van de schoolleiders mag niet onderschat worden. Netwerkleren leidt, als het goed is, tot

Nadere informatie

Doelomschrijving vier deelnemende scholen

Doelomschrijving vier deelnemende scholen Doelomschrijving vier deelnemende scholen 1 doelgroepomschrijvingen Leerbedrijf BAVA (ROC-AKA) Het leerbedrijf Basisvaardigheden (BAVA) is onderdeel van de school voor AKA van het ROC Midden Brabant. Bij

Nadere informatie

De nieuwe Havo voorbereidend HBO Buiksloterweg 85 1031 CG Amsterdam T: 020 579 72 10 I: www.checkdenieuwehavo.nl

De nieuwe Havo voorbereidend HBO Buiksloterweg 85 1031 CG Amsterdam T: 020 579 72 10 I: www.checkdenieuwehavo.nl De nieuwe Havo voorbereidend HBO Buiksloterweg 85 1031 CG Amsterdam T: 020 579 72 10 I: www.checkdenieuwehavo.nl 1 De nieuwe Havo voorbereidend HBO Wat is De nieuwe Havo? De nieuwe Havo biedt Havo onderwijs

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

WELKOM OP HET GROENE LYCEUM!

WELKOM OP HET GROENE LYCEUM! De andere route naar het hbo! WELKOM OP HET GROENE LYCEUM! Binnenkort ga jij naar het voortgezet onderwijs. Een grote stap! Kun je goed leren, maar ben je ook praktisch ingesteld? Dan past het Groene Lyceum

Nadere informatie

Hardenberg Tel 0524 593800. Coevorden. Your next step! Tel 0523 262170. www.denieuweveste.nl

Hardenberg Tel 0524 593800. Coevorden. Your next step! Tel 0523 262170. www.denieuweveste.nl Van Heeckerenlaan 2 Piet Heinstraat 1 Coevorden Hardenberg Tel 0524 593800 Your next step! Tel 0523 262170 www.denieuweveste.nl Your next step! informatie 2014/2015 ontwikkel(t) je talent De Nieuwe Veste

Nadere informatie

Vormgeving van SLB in de praktijk

Vormgeving van SLB in de praktijk Vormgeving van SLB in de praktijk Inhoudsopgave Inleiding...2 Het eerste leerjaar...2 Voorbeeld Programmering Studieloopbaanbegeleiding (SLB) niveau 3-4...3 POP en Portfolio...8 Vervolg...10 Eisma-Edumedia

Nadere informatie

Pakket, profiel, sectorkeuze

Pakket, profiel, sectorkeuze Pakket, profiel, sectorkeuze havo tto atheneum gymnasium In de havo afdeling en in de vwo afdeling stellen de leerlingen in het derde leerjaar hun examenpakket samen. Dit examenpakket bestaat uit drie

Nadere informatie

DOMINO DAY 2014 PROJECT. Antoniuscollege Gouda. Informatie voor de leerlingen. Inhoud

DOMINO DAY 2014 PROJECT. Antoniuscollege Gouda. Informatie voor de leerlingen. Inhoud PROJECT DOMINO DAY 2014 Antoniuscollege Gouda Informatie voor de leerlingen Inhoud 1 De opdracht 2 De organisatie 3 Begeleiding 4 Beoordeling en evaluatie A Plan van Aanpak B Persoonlijk verslag C Evaluatielijst

Nadere informatie

WELKE SECTOR? WELK PROFIEL? KIEZEN VOOR DE PSO ( P RAKTISCHE S ECTOR O RIENTATIE)

WELKE SECTOR? WELK PROFIEL? KIEZEN VOOR DE PSO ( P RAKTISCHE S ECTOR O RIENTATIE) WELKE SECTOR? WELK PROFIEL? KIEZEN VOOR DE PSO ( P RAKTISCHE S ECTOR O RIENTATIE) 1 WELKE SECTOREN EN PROFIELEN ZIJN ER? WELKE 3 ONDERDELEN WIL JE UITPROBEREN? KIEZEN VOOR DE PSO ( P RAKTISCHE S ECTOR

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

Thema Kinderen en school

Thema Kinderen en school http://www.edusom.nl Thema Kinderen en school Lesbrief 20. Het adviesgesprek. Wat leert u in deze les? Advies vragen. / woorden die hetzelfde betekenen. Advies geven. / woorden die hetzelfde betekenen.

Nadere informatie

Vakkundig in Actief leren

Vakkundig in Actief leren Vakkundig in Actief leren Vakkundig in Actief leren Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs Oud-Beijerland Het Actief College Het Actief College is een openbare scholengemeenschap voor beroepsgerichte

Nadere informatie

Dit jaar moet je een keuze gaan maken voor de vakken, waarin je volgend jaar examen in gaat doen.

Dit jaar moet je een keuze gaan maken voor de vakken, waarin je volgend jaar examen in gaat doen. 2 Inleiding Aan de leerlingen van de VMBO derde klas TL, Dit jaar moet je een keuze gaan maken voor de vakken, waarin je volgend jaar examen in gaat doen. Om tot een weloverwogen keuze te komen, is het

Nadere informatie

Decanaat Lekkerkerk. Loopbaanoriëntatie en begeleiding in VMBO-BK2. Loopbaan Oriëntie en Beroep (LOB)

Decanaat Lekkerkerk. Loopbaanoriëntatie en begeleiding in VMBO-BK2. Loopbaan Oriëntie en Beroep (LOB) Decanaat Loopbaanoriëntatie en begeleiding in VMBO-BK2 Loopbaan: Als je bezig bent met je schoolloopbaan dan ben je bezig met vragen over jouw toekomst. Wat voor beroepen vind je interessant? Wat voor

Nadere informatie

Zorg voor je carrière. Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl

Zorg voor je carrière. Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl Hoe presenteer ik mijzelf? Wat wil ik? Zorg voor je carrière Door het dagelijkse contact met mijn coach

Nadere informatie

Schoolportretten bij onderzoek naar examens in extra vakken / vakken op een hoger niveau

Schoolportretten bij onderzoek naar examens in extra vakken / vakken op een hoger niveau Schoolportretten bij onderzoek naar examens in extra vakken / vakken op een hoger niveau Colofon: Dit is een uitgave van het ministerie van OCW, directie Voortgezet Onderwijs Coordinatie: Muriel Cluitmans

Nadere informatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie Doelen stellen NLP is een doelgerichte, praktische en mensvriendelijke techniek. NLP = ervaren, ervaren in denken, voelen en doen. Middels een praktisch toepasbaar model leren we om de eigen hulpmiddelen,

Nadere informatie

EEN WERELD SCHOOL. zorg en welzijn techniek business en office. Gemini Vakcolleges

EEN WERELD SCHOOL. zorg en welzijn techniek business en office. Gemini Vakcolleges EEN WERELD SCHOOL zorg en welzijn techniek business en office Gemini Vakcolleges Welk vakcollege past bij jou? Het vakcollege, iets voor jou! Je hebt advies vmbo basis of kader Het vakcollege is voor leerlingen

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

HGZO 2011. HGZO 2011 'de studentarena' Verloskunde Academie Rotterdam

HGZO 2011. HGZO 2011 'de studentarena' Verloskunde Academie Rotterdam HGZO 2011 Verloskunde Academie Rotterdam HBO opleiding Starten 60 studenten per jaar vierjarige opleiding, 50% stage Vanaf 2009-2010: competentiegericht onderwijs ZO congres 2011 de StudentArena Voor 2009-2010

Nadere informatie

Samenwerking. Betrokkenheid

Samenwerking. Betrokkenheid De Missie Het Spectrum is een openbare school met een onderwijsaanbod van hoge kwaliteit. We bieden het kind betekenisvol onderwijs in een veilige omgeving. In een samenwerking tussen kind, ouders en school

Nadere informatie

EEN WERELD SCHOOL. lyceum (h)tl vakcolleges (b/k) lwoo. zorg en welzijn techniek business en office. Gemini Vakcolleges

EEN WERELD SCHOOL. lyceum (h)tl vakcolleges (b/k) lwoo. zorg en welzijn techniek business en office. Gemini Vakcolleges lyceum (h)tl vakcolleges (b/k) lwoo EEN WERELD SCHOOL zorg en welzijn techniek business en office Gemini Vakcolleges Welk vakcollege past bij jou? Het vakcollege, iets voor jou! Je hebt advies vmbo basis

Nadere informatie

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding (Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding Aan de slag met lezen in beroepsgerichte vakken Voor de verbetering van leesvaardigheid is het belangrijk dat leerlingen regelmatig en veel lezen. Hoe krijg

Nadere informatie

Jouw praktische weg naar het hbo. Onderdeel van AOC Oost

Jouw praktische weg naar het hbo. Onderdeel van AOC Oost Jouw praktische weg naar het hbo Onderdeel van AOC Oost 2014 2015 2Informatie Het Groene Lyceum 2014-2015 Lekker praktisch bezig zijn maar wel op een hoog niveau. Is dat ook voor jou de leukste route naar

Nadere informatie

Voorbereiding assessment

Voorbereiding assessment Voorbereiding assessment 1. Zelfportret gemaakt door malou... 1 2. Samenvatting... 3 3. Zelfportret door een docent... 5 4. Zelfportret door Slc er... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 5. Aanvullende

Nadere informatie

de techniek van cofely

de techniek van cofely de techniek van cofely wel eens van cofely gehoord? Bij Cofely gaat er een wereld voor je open. Monteurs, lassers, calculatoren, werkvoorbereiders, servicetechnici en andere specialisten werken samen aan

Nadere informatie

O U D E R AV O N D 1 5 D E C E M B E R 2 0 1 5 VAKKENKEUZE KLAS 2

O U D E R AV O N D 1 5 D E C E M B E R 2 0 1 5 VAKKENKEUZE KLAS 2 O U D E R AV O N D 1 5 D E C E M B E R 2 0 1 5 VAKKENKEUZE KLAS 2 De begeleiding Vakkeuzemarkt Mentorlessen Walewyc.dedecaan.net Voorlichting in de klas Meelooplessen beroepsgericht vak De planning 15

Nadere informatie

Mijn visie; mijn manier van handelen en

Mijn visie; mijn manier van handelen en Mijn visie; mijn manier van handelen en ideeën over hoe kinderen ontwikkelen, leren en zouden moeten leren op school. Mariska Gerritsen, Docent beeldende vorming Fontys Tilburg Onderwijs Mijn visie op

Nadere informatie

Oriëntatie: Samen Scholen Beeldende Kunsteducatie. Helma Molenaars en Grada Buren.

Oriëntatie: Samen Scholen Beeldende Kunsteducatie. Helma Molenaars en Grada Buren. Oriëntatie: Het doel van deze lessenserie is: bestaande foto s zoeken met een eigen verhaal erbij. Dan gaan jullie mensen deze fotoserie voorleggen en vragen welk verhaal zij erin zien. Tot slot gaan jullie

Nadere informatie

Handleiding Proeve van Bekwaamheid voor de deelnemer. Dossiers VMBO

Handleiding Proeve van Bekwaamheid voor de deelnemer. Dossiers VMBO Handleiding Proeve van Bekwaamheid voor de deelnemer Dossiers VMBO Inhoudsopgave Inleiding... 3 Informatie Proeve... 4 Kerntaak, werkprocessen, competenties en beoordelingscriteria... 4 De beoordeling

Nadere informatie

Gemotiveerd Leren. Drie plezierige leerervaringen

Gemotiveerd Leren. Drie plezierige leerervaringen Gemotiveerd Leren Drie plezierige leerervaringen In deze stap krijg je inzicht in hoe jij gemotiveerd leert. Dit is belangrijk om te weten, want dan kan je dat gebruiken om zo gemotiveerd mogelijk je vakken

Nadere informatie

OPLEIDING LEIDINGGEVEN IN DE KINDEROPVANG. Een opleiding om hoger op te komen

OPLEIDING LEIDINGGEVEN IN DE KINDEROPVANG. Een opleiding om hoger op te komen OPLEIDING LEIDINGGEVEN IN DE KINDEROPVANG 2012 Een opleiding om hoger op te komen 1 OPLEIDING 2012 Ervaring: De training heeft me sterker gemaakt in mijn rol als leidinggevende. Ik heb mijn beleid en doelen

Nadere informatie

Voorlichtingsavond 4TL

Voorlichtingsavond 4TL Voorlichtingsavond 4TL Hoe kies je een vervolgopleiding? voor ouders van leerlingen in klas 4TL Kiezen is lastig - De leerling weet vaak niet precies wat hij wil. - Elke opleiding heeft minder leuke kanten.

Nadere informatie

TOPmavo. Als je graag wilt leren, zelfstandig kunt werken en wilt laten zien wat je in huis hebt, dan zul je je prima thuis voelen op onze TOPmavo.

TOPmavo. Als je graag wilt leren, zelfstandig kunt werken en wilt laten zien wat je in huis hebt, dan zul je je prima thuis voelen op onze TOPmavo. TOPmavo Als je graag wilt leren, zelfstandig kunt werken en wilt laten zien wat je in huis hebt, dan zul je je prima thuis voelen op onze TOPmavo. Met TOPmavo kun je alle kanten op Mavo betekent middelbaar

Nadere informatie

Sectorwerkstuk. Sanne Beukers HET ASSINK LYCEUM 4T1

Sectorwerkstuk. Sanne Beukers HET ASSINK LYCEUM 4T1 Sectorwerkstuk HET ASSINK LYCEUM 1 Inhoud Inleiding... 3 Waarom heb je voor deze opleiding gekozen? Waarom zou je voor deze opleiding kiezen?... 3 Waarom spreekt deze opleiding jou zo aan?... 3 Wat denk

Nadere informatie

Herinrichting Schoolplein mavo 3

Herinrichting Schoolplein mavo 3 Herinrichting Schoolplein mavo 3 Pagina 1 van 7 Inleiding Binnenkort ga je aan de slag met het project Herinrichting van het schoolplein. Alle leerlingen van het derde leerjaar gaan ervoor zorgen dat ons

Nadere informatie

Doel van deze presentatie is

Doel van deze presentatie is Doel van deze presentatie is Oplossingsgericht? Sjoemelen? Evaluatie van de praktische oefening. Verbetersuggesties qua oplossingsgerichtheid (niet met betrekking tot de inhoud van de gebruikte materialen)

Nadere informatie

Secretaresse niveau 3 en management assistent niveau 4

Secretaresse niveau 3 en management assistent niveau 4 Secretaresse niveau 3 en management assistent niveau 4 De mbo-opleiding secretaresse niveau 3 / management assistent niveau 4 is bedoeld voor secretaresses en management assistenten die geen mbo-diploma

Nadere informatie

dienstverlenend zijn. Volop doorstroommogelijkheden

dienstverlenend zijn. Volop doorstroommogelijkheden SAMIRA KIEST ICT 1 ICT is continu in ontwikkeling. Vraagt om mensen die goed kunnen samenwerken En die dienstverlenend zijn. Volop doorstroommogelijkheden naar hbo. Veel banen. Nu en in de toekomst. 2

Nadere informatie

havo-top! hv.penta.nl

havo-top! hv.penta.nl havo-top! In Hoogvliet start per 1 augustus 2015 een havo- TOP opleiding in het profiel Economie en Maatschappij. Door de samenwerking tussen de PENTA business school Hoogvliet, het VAVO Rijnmond College

Nadere informatie

Laura Kamies Het Assink Lyceum Klas 4T3 4 e schooljaar. Sectorwerkstuk. Pedagogisch medewerker

Laura Kamies Het Assink Lyceum Klas 4T3 4 e schooljaar. Sectorwerkstuk. Pedagogisch medewerker Laura Kamies Het Assink Lyceum Klas 4T3 4 e schooljaar Sectorwerkstuk Pedagogisch medewerker Inhoud Inleiding... 3 Dagverslagen... 3 - Van elke dag een verslag van wat je gedaan hebt.... 3 - Wat heb jij

Nadere informatie

Nico bleef altijd rustig, legde dingen goed en duidelijk uit en nam de tijd, net zolang tot je het begreep.

Nico bleef altijd rustig, legde dingen goed en duidelijk uit en nam de tijd, net zolang tot je het begreep. Review van Denice: Beste Nico, Voordat ik bij Nico kwam lessen, zat ik bij een andere rijschool. Bij deze rijschool lukte het maar niet om verbetering te krijgen in mijn rijden. Dit was frustrerend en

Nadere informatie

Foto: Arjen Born. Ouderen als leerling. Jongeren als docent.

Foto: Arjen Born. Ouderen als leerling. Jongeren als docent. Foto: Arjen Born Ouderen als leerling. Jongeren als docent. 1 Ouderen als leerling. Jongeren als docent. Samen Online Nederland is een basiscomputer- of tabletcursus voor ouderen, van hoe zet je een computer

Nadere informatie

Kiezen.. voor een sector en uitstroomprofiel voor de MAVO schooljaar 2014-2015

Kiezen.. voor een sector en uitstroomprofiel voor de MAVO schooljaar 2014-2015 Kiezen.. voor een sector en uitstroomprofiel voor de MAVO schooljaar 2014-2015 1 INHOUD Blz. 3 Inleiding Blz. 4 Wat wil je? Blz. 4 Blz. 6 Op onze school bieden we 3 sectoren aan Samengevat Blz. 7 Vakkenpakketten

Nadere informatie

Opleidingsplan. Studenten. MDL- referentie. Clermond de Hullu Wiebren Wolthuis Simon Wels Maik Gosenshuis D04

Opleidingsplan. Studenten. MDL- referentie. Clermond de Hullu Wiebren Wolthuis Simon Wels Maik Gosenshuis D04 Opleidingsplan Studenten Clermond de Hullu Wiebren Wolthuis Simon Wels Maik Gosenshuis MDL- referentie D04 Versiebeheer Versie Datum Wijzigingen Door wie 0.1 20-09- 2009 Eerste opzet voor het document.

Nadere informatie

Leerplanschema Minor Psychologie

Leerplanschema Minor Psychologie Minor Psychologie 1 Inleiding Waarom houden mensen zich niet aan dieetvoorschriften? Hoe kan ik ze dan stimuleren om dat wel te doen? Hoe kan ik teamsporters leren om beter om te gaan met zelfkritiek?

Nadere informatie

euzedossier ouderparticipatie keuzedossier vmbo osb in de onderbouw theoretische leerweg

euzedossier ouderparticipatie keuzedossier vmbo osb in de onderbouw theoretische leerweg euzedossier ouderparticipatie keuzedossier vmbo osb in de onderbouw theoretische leerweg Op vijf bladzijden in het werkboek wordt de medewerking van de ouders of verzorgers van de leerlingen gevraagd.

Nadere informatie

Algemene uitleg door 2College Durendael

Algemene uitleg door 2College Durendael Algemene uitleg door VMBO algemeen VMBO, hoe is het ontstaan en waarom? Met de invoering van het VMBO in 1999 wilde toenmalig staatssecretaris van Onderwijs, mevr. T. Netelenbos (PvdA) de instroom in het

Nadere informatie

Handel en Administratie

Handel en Administratie Handel en Administratie Handel en Administratie Wil jij later werken in een winkel als bedrijfsleider of verkoper? Zie je jezelf als secretarieel medewerker op een kantoor of lijkt het toerisme jou wel

Nadere informatie

De beste basis voor je toekomst

De beste basis voor je toekomst Visser t Hooft Lyceum Leiderdorp KANSRIJK EN UITDAGEND De beste basis voor je toekomst i 11gymnasium 11atheneum 11havo vhl.nl 11mavo (vmbo-t) Muzenlaan 155 q Op de open avond vond ik de school meteen leuk

Nadere informatie

Elke dag een ontdekking

Elke dag een ontdekking Elke dag een ontdekking vmbo elke dag een uitdaging Uw zoon of dochter heeft een vmbo advies. Nu volgt de uitdaging van het kiezen van de juiste school. Een school waar uw kind zich prettig voelt en die

Nadere informatie

Aflevering 3: Werken en leren

Aflevering 3: Werken en leren Aflevering 3: Werken en leren Vragen vooraf: Heb je in je eigen land een beroepsopleiding gevolgd? Wil je in Nederland nog een opleiding volgen? Zo ja, welke? Spreek je u al genoeg Nederlands voor het

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

Wat is leren? Het opnemen van nieuwe informatie Concentratievermogen

Wat is leren? Het opnemen van nieuwe informatie Concentratievermogen Alleen ik kan leren Dat stomme huiswerk! Ik zit nu al uren te werken en ik kan het maar niet onthouden. Ik leer dit NOOIT!, roept Pieter wanhopig uit, terwijl hij tv kijkt en aan het whatsappen is met

Nadere informatie

Leren Leren en ExcelLeren

Leren Leren en ExcelLeren Leren Leren en ExcelLeren www.mindsetlearnandgrow.nl Wat is MindSet? MindSet is een groep studenten die leerlingen leert effectief te leren. Wij helpen leerlingen betere schoolresultaten te behalen door

Nadere informatie

Boekwerk. Voorstel voor een project omschrijving. 1.1 Doelstelling

Boekwerk. Voorstel voor een project omschrijving. 1.1 Doelstelling Boekwerk Voorstel voor een project omschrijving 1.1 Doelstelling Het doel van het te ontwikkelen lespakket Boekwerk is leerlingen op een nieuwe manier bezig te laten zijn met taal, boeken en vakinhoud.

Nadere informatie

Actieplan Schooljaar 2014-2015

Actieplan Schooljaar 2014-2015 Talententijd, een uniek concept Actieplan Schooljaar 2014-2015 Mei 2014 BRF/LTS Pagina 1 Inhoudsopgave Visie pag. 3 Inhoud lessen pag. 4 LOB pag. 6 Sectoren ZuidWest en Stadion pag. 7 Planning en organisatie

Nadere informatie