LNG als scheepsbrandstof: ervaringen en perspectieven uit Noorwegen Bevindingen van studiereis juni 2009

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "LNG als scheepsbrandstof: ervaringen en perspectieven uit Noorwegen Bevindingen van studiereis 15-17 juni 2009"

Transcriptie

1 LNG als scheepsbrandstof: ervaringen en perspectieven uit Noorwegen Bevindingen van studiereis juni 2009 Remco Hoogma, secretaris Platform Duurzame Mobiliteit M.m.v. Martin Koopmans (Ministerie van VenW), Robert Mellema en Jan Traas (KEMA Gas Consultancy & Services), Kees Ausema en Leon Sluiman (Cofely Marine & Offshore), Klaas Kerssemakers (Anthony Veder) 1. Inleiding De scheepvaart is een zuinige vorm van vervoer maar ook een relatief vervuilende. In Noorwegen heeft de combinatie van eigen gasproductie, uitgestrekt en bergachtig landschap met diepe fjorden, sterke maritieme industrie en de noodzaak om emissies te reduceren geleid tot invoering van LNG als scheepsbrandstof. Het land heeft tien jaar ervaring met LNG-aangedreven schepen. LNG is aardgas dat vloeibaar is gemaakt door het te drogen, reinigen en koelen tot -162 ºC (atmosferische druk). Het volume slinkt dan tot 1/580-ste van aardgas onder atmosferische condities. Het LNG blijft vloeibaar in thermisch geïsoleerde opslagtanks. 1 normaalkubieke meter aardgas levert 1,7 liter LNG op, met een gewicht van ca. 0,8 kg en een energie-inhoud van 10,9 kwh (calorische onderwaarde). LNG bevat meer dan 98% methaan. De energiedichtheid van LNG is ongeveer 60% van die van gasolie. 1 Er ontstaat gauw verwarring tussen vloeibaar aardgas en vloeibaar petroleumgas. Liquefied petroleum gas (LPG), in Nederland bekend als autogas, is een mengsel van gassen dat als restproduct bij olieraffinage ontstaat. Meestal gaat het om propaan en butaan. LPG wordt gebruikt in plaats van benzine. LPG is zwaarder dan lucht, in tegenstelling tot LNG dat bij lekkage vervliegt. LPG vormt daarentegen bij lekkage een brandbare 'deken' over de grond, omdat het zwaarder is dan lucht. Van juni bezocht een Nederlandse delegatie 2 Noorwegen om te leren over praktijk en perspectieven voor LNG als scheepbrandstof. Er werd een bezoek gebracht aan: een veerboot van de firma Fjord1 (met rondleiding tijdens de vaart); rederijen Knutsen (olie- en LNG-tankers) en Hagland (o.a. shipbrokering); Gasnor (LNG-producent en distributeur, met rondleiding op small-scale LNG-plant); Norsk Sjøfart Direktorat (scheepvaartinspectie); Det Norske Veritas (klassebureau); en aan het ministerie van Handel, waar ook vertegenwoordigers van de Road Administration (concessieverlener veerboten), onderzoeksinstituut MARINTEK (Norsk Marinteknisk Forskningsinstitutt) en het NOx-fonds aanschoven. De conclusie van het bezoek is dat de technologie klaar is voor bredere toepassing en verder verbeterd wordt. De benodigde regelgeving is ontwikkeld in IMO-verband en toepasbaar door vlagstaten. LNG is beschikbaar vanuit meerdere bronnen en de logistieke keten ontwikkelt zich verder. Dit samen biedt goede kansen voor schonere short sea shipping op LNG. Deze notitie is als volgt opgebouwd: Emissiereductie met LNG in scheepvaart (par. 2); Ervaringen met LNG voortgedreven schepen, nieuwe ontwerpen en regelgeving (par. 3); LNG-distributie (par. 4); Verkenning van marktomvang (par. 5); Rol van de Noorse overheid (par. 6); Samenvatting en conclusies (par. 7); Betekenis voor Nederland (par. 8). Hierbij wordt ook ingegaan op de binnenvaart. 1

2 2. Emissiereductie met LNG in scheepvaart Kustvaart en visserij zijn verantwoordelijk voor 40% van de Noorse NOx-emissies en 15% van de zwavelemissies, gevormd tijdens het verbrandingsproces in de scheepsmotoren. De NOx-uitstoot van een offshore bevoorradingsschip op gasolie komt overeen met die van personenauto s. 3 Emissieregelgeving voor de internationale scheepvaart wordt ontwikkeld in IMO-verband (International Maritime Organization). IMO s MARPOL Annex VI schrijft een getrapte aanscherping van het zwavelgehalte in scheepsbrandstoffen en van de NOx-uitstootlimiet voor, met extra lage waarden in de Emission Control Areas (ECA s) Noordzee en Oostzee. Tier III, van kracht vanaf 2016, behelst 80% lagere NOx-emissies (g/kwh gerelateerd aan toerental) dan vandaag. Ook worden emissielimieten voor roetuitstoot verwacht, en is er toenemende aandacht voor uitstoot van broeikasgassen door de scheepvaart. Bij dit laatste moet worden benadrukt dat de scheepvaart verreweg de laagste uitstoot per eenheid vracht kent. Het aandeel van de scheepvaart in de wereldwijde broeikasgassen is 3%. De aanscherping van de eisen betekent dat de scheepvaart over moet stappen naar zwavelarmere diesel en nabehandelingtechnieken moet toepassen zoals SCR en EGR. Hiermee zijn goede resultaten te behalen maar beide werken kostenverhogend en ook neemt het brandstofverbruik toe. Een alternatief is de toepassing van de schone brandstof LNG. Dit vraagt andere motoren, aanpassingen van het scheepsontwerp, de opbouw van bunkerinfrastructuur, en aanpassing van procedures. Ook dit leidt tot kostenverhoging, zeker in de vroege marktontwikkelingsfase, maar de emissiereducties zijn aanmerkelijk groter. Brandstof SOx (g/kwh) NOx (g/kwh) PM (g/kwh) CO2 (g/kwh) Zware olie 3,5% S , Gasolie 0,5% S ,25-0, Diesel <0,1% S 0, ,15-0, LNG 0 2 ~ Indicatieve emissies scheepvaart, typische mediumspeed motor na 2000 zonder nabehandeling. Emissies afhankelijk van brandstofkwaliteit en motortype. Bron: MARINTEK. MARINTEK heeft op de proefstand de uitstoot van gasmotoren van verschillende fabrikanten gemeten. Ten opzichte van gasolie wordt de NOx-uitstoot met 80-90% verminderd, CO 2 met 20-25%, roetuitstoot is vrijwel afwezig en zwavelemissie is nul. 4 Vanwege methaanslip (onvolledige verbranding van methaan) is de netto reductie van broeikasgassen enkele procentpunten lager, in extreme gevallen valt de reductie weg. Het probleem doet zich vooral voor bij laag belaste motoren. De Noorse partijen verwachten dat de methaanslip met aanpassingen aan motorontwerp en eventueel katalysatoren op te lossen valt, net zoals is gebeurd bij automotive motoren. 3. Ervaringen met LNG aangedreven schepen Grootschalige LNG-tankers varen al vele jaren op de boil-off van het LNG dat ze vervoeren. Het gebruik van LNG als brandstof voor andere scheepstypen is nog relatief nieuw. Het aantal schepen op LNG in de vaart of in de planning bedraagt omstreeks 30: de eerste dual fuel veerboot Glutra 2000; twee bevoorradingsschepen voor off-shore 2003/2008, en twee in bestelling; serie van vijf autoveren 2007, 13 nieuwe verboten zijn in bestelling of op tekentafel; drie schepen voor kustwacht in aanbouw; twee (roll on, roll off) RoRo/container-vrachtschepen in bestelling (oplevering ); 2

3 verscheidene andere schepen in ontwerp: bulkschepen, olieproduct tankers, sleepboten, passagiersveerboot voor langere afstanden. Na de positieve ervaringen met de eerste veerboot Glutra besloot de Statens Vegvesen (Road Administration) om in een tender voor zeven nieuwe veerboten de verplichting op te nemen dat deze op LNG (mono-fuel) zouden varen (2004). Doelen waren vermindering van milieubelasting en veilig en efficiënt vervoer van voertuigen en passagiers. De aanbesteding werd gewonnen door de firma Fjord1 (4 verbindingen, minuten enkele richting); 5 deze schepen zijn ontworpen voor 212 personenauto s, 22 vrachtwagens en 589 passagiers) en FosenNamsos (1 verbinding). Voor 2 andere verbindingen moeten de licenties nog worden vergeven. In totaal zullen er dan LNG aangedreven veerboten in de vaart zijn. Voorbeelden van LNG-aangedreven schepen Glutra Bevoorradingsschip Kustwacht Veerboot Fjord1 Het bunkeren van schepen met LNG kan op drie manieren: vanuit een semi-trailer (vrachtwagen), vanaf een bunkerboot, en vanuit een opslagtank aan wal. Op de locatie Halhjem zijn twee liggende cilindrische 500 m 3 opslagtanks geplaatst, vanwaar LNG onder de weg door naar het bunkerstation wordt gepompt. De Fjord1-veerboten worden in twee uur volgetankt; elk heeft twee tanks van 125 m3 aan boord. De tanks worden elke derde nacht bevoorraad door de kleine LNG-tanker Pioneer Knutsen (back-up met vrachtwagens). Op een andere locatie worden de veerboten direct vanuit vrachtwagens volgetankt. De vijf autoveren van Fjord1 verbruiken samen ongeveer ton LNG per jaar. (1 ton LNG = 2,2 m3 LNG) Volgens DNV wordt in Zweden een bunkerboot ontwikkeld voor LNG. Er zijn geen problemen geweest met acceptatie door passagiers op LNG-veerboten. Men veronderstelt dat dit komt doordat het eerste ferryproject Glutra veel bekendheid had. De nieuwe schepen hebben voordat ze in dienst werden genomen in een aantal steden open huis gehouden: iedereen kon aan boord komen kijken, ook in de machinekamers. Er zijn wel af en toe incidenten geweest met omwonenden 3

4 en lokale autoriteiten: de mist die ontstaat rond de bunkerslang door de koude van het LNG is al meermaals voor brand aangezien waarna de brandweer werd gewaarschuwd. Er zijn twee typen gasmotoren: dual fuel (diesel en gas, bijv. Wärtsilä, MAN, Caterpillar) en lean-burn gasmotoren (bijv. Rolls Royce, Mitsubishi). De meeste Noorse LNG aangedreven schepen zijn puur voor gas ontworpen en maken gebruik van zuigermotoren. Geoptimaliseerd naar gas lopen deze zeer efficiënt (bijv. Rolls-Royce Bergen B35:40 V 12 spark ignited lean-burn gasmotor, 5250 kw, efficiency 48%, NOx: 1,2 g/kwh). Dual fuel kan echter voordelen bieden: (veel) bestaande dieselmotoren kunnen naar dual fuel worden omgebouwd (mengsel van 80-90% LNG met diesel); minder onderhoud (bougies moeten elke uur worden vervangen); dual fuel motor kan diesel, methaan en koolwaterstoffen die daar tussenin zitten aan, is daarmee minder gevoelig voor onzuiverheden; dual fuel motor kan ook draaien als er geen LNG gebunkerd kan worden; een naar dual fuel omgebouwde dieselmotor is ook weer terug te bouwen naar dieselmotor. De motoren kunnen dienen als generatoren voor elektrische roerpropellors of als directe aandrijving voor scheepsschroeven. Het eerste is het geval bij de veerboten van Fjord1, het tweede bij de RoRo/container-vrachtschepen van SeaCargo. Er zijn ook combinaties. De LNG-schepen hebben vaak nog een back-up inrichting met dieselmotoren. Onderhoud van gasmotoren is gemakkelijker dan voor gasolie omdat de brandstof schoner is. Aan de andere kant kunnen de elektronische en automatiseringssystemen uitvoeriger, complexer en gevoeliger zijn. Dit vraagt speciale vaardigheden bij het personeel, dat ook goed getraind moet zijn met betrekking tot veiligheidsrisico s en procedures. Belangrijke kenmerken van LNG zijn de lage temperatuur, lage dichtheid (d.w.z. stijgt op) en explosiegevaar bij 5-15% methaan in de lucht. DNV stelt dat necessary training must be arranged, but is not very complicated. Regelgeving Het pilotproject Glutra legde de basis voor ontwerp- en operatieregels voor LNG aangedreven schepen, 6 die op hun beurt weer input waren voor het ontwikkelen van IMO s Interim Guidelines for Gas fuelled ships (ter vaststelling in juli 2009, subcommittee for Bulk, Liquids and Gases). Het is de bedoeling dat deze richtlijnen overgaan in een International Gas Fuel Code. Er zijn twee sets regelgeving: voor vrachtschepen en voor passagiersschepen. Onderdeel van nieuwe IMO guidelines is de introductie van de inherent veilige machinekamer. Hierbij worden dubbelwandige pijpleidingen toegepast, waarbij gas dat eventueel door de binnenste leiding zou lekken afgezogen wordt door de buitenste leiding. Hierdoor is geen explosiekamer nodig, en dit maakt het ontwerp van de machinekamer veel eenvoudiger dan bijv de Fjord1-ferries. Dit werkt ruimte- en kostenbesparend. De Fjord1-ferries zijn ontworpen volgens de ESD (emergency shutdown) regels: redundantie door tenminste twee afzonderlijke beschermde machineruimte op onderdruk, geventileerd en met uitgebreide gasdetectie, elk met een explosiekamer. Andere voorzorgsmaatregelen voor LNG-schepen betreffen o.a. materiaalkeuzes voor de LNG-tanks, locatie van de tanks en bescherming van de scheepshuid tegen lekkage bij het bunkeren. Als partijen de IMO-regels gewijzigd willen hebben kunnen ze gebruik maken van een Formal Safety Assessment procedure. Zo zouden ze een ontwerp kunnen maken voor veilig bunkeren gelijktijdig met laden en lossen van schepen (nu niet toegestaan maar een wens bij reders). De scheepsontwerpen voor kustvrachtschepen houden rekening met brandstofcapaciteit om een tot drie weken onafgebroken te kunnen varen. Hiervoor kunnen tanks op dek worden geplaatst (onder 4

5 voorwaarden). De ontwerpregels voor passagiersschepen staan dit niet toe. Opmerkelijk is dat wel toegestaan is om vrachtwagens die LNG vervoeren zonder extra maatregelen op het autodek van een veerboot te vervoeren. Onder auspiciën van IMO wordt gewerkt aan de ontwikkeling van een nieuw LNG opslagsysteem (IMO A tank). Dit betreft een niet-cilindrische 450 m3 brandstoftank, gebruik makend van techniek die ook voor grootschalige LNG-tankers wordt toegepast. Regels voor ontwerp, bouw en operatie van bunkerterminals zijn vastgelegd in CEN EN 1473 Installation and equipment for liquified natural gas Design of onshore installations, en Council Directive 96/82/EC on the control of major-accident hazards involving dangerous substances. In Noorwegen is er de verplichting om een safety assessment te doen onder inspectie van DSP, national safety department. De controle op de toepassing van de regels wordt dan door de lokale brandweer verricht. Simulaties door een Noors bureau 7 van lekkage van kg LNG bij een bunkerstation lieten zien dat bij de gekozen omstandigheden het LNG zich eerst verzamelt in een daartoe ontworpen bak in de terminal, waarna het verdampte tot een wolk die aanvankelijk dicht bij de grond bleef maar binnen 200 seconden in de lucht opsteeg. Tegen die tijd was het gas niet meer ontvlambaar. Bunkerstation Halhjem Opslagtanks, achtergrond kleine LNG-tanker LNG-bunkerslangen en afgeschermde steiger 4. LNG-distributie Door de Noorse topografie en bevolkingspatroon is een grootschalig gasleidingnet niet ontwikkeld. De overvloedige beschikbaarheid van waterkracht voor goedkope stroom speelt hier ook een rol. Noorwegen heeft grote gasvoorraden (bewezen voorraad 33 maal jaarproductie van 2007) 8 en exporteert naar verschillende landen in Europa. Voor de markt van industriële gebruikers (fabrieken, bedrijventerreinen) is Gasnor begonnen om aardgas op beperkte schaal vloeibaar te maken en te distribueren met semi-trailers (inmiddels een 14-tal met 55 m3 truckloads). 9 Daarnaast vervoert Gasnor LNG met een kleine tanker (Pioneer Knutsen, m3) naar een 30-tal kleinere ontvangstterminals. In 2006 ging 85% van de LNG die Gasnor maakt naar industriële gebruikers (met een gasleiding vanaf de ontvangstterminal). De vraag uit de scheepvaart groeit snel: in 2008 ging al 25% van het Noorse LNG naar scheepvaart. Daarnaast levert Gasnor aan gebouwde omgeving (lokaal net), vrachtwagen/busvloten in UK en Zweden en enkele CNG-tankstations. Gasnor heeft daarom een tweede tanker gecharterd die binnenkort geleverd wordt (Coral Methane van Nederlandse reder Anthony Veder, m3 LNG, LPG of ethyleen, vaart op boil-off of olie). 10 Hiermee kan Gasnor 5

6 LNG vervoeren van en naar grote terminals in Noorwegen en noordelijk Europa. Rederij I.M. Skaugen heeft 6 kleinschalige multi-gas (LNG, ethyleen, LPG) tankers in bestelling ( m3). Ook in Japan worden kleine tankers ingezet voor LNG-distributie. Productie van LNG in Noorwegen vindt plaats in: Karmøy: ton/jr (deze locatie is bezocht) Kollsnes1: ton/jr Kollsnes2: ton/jr Tjelbergodden: ton/jr Totaal ton/jr (allevier Gasnor) Gepland Risavika ton/jr (bouw start Q4 2010), gevolgd door tweede installatie ook ton/jr. Hiermee betreedt na Gasnor een tweede producent het veld. De kleinschalige LNG-plant in Karmøy (Snurrevarden) verbruikt 10% van de energie-inhoud van het gas bij droging, reiniging en vloeibaar maken. Dit is vergelijkbaar met de grootschalige plants elders in de wereld. Ter vergelijking Grootschalig Kleinschalig LNG-plant 4 miljoen ton/jr ton/jr LNG-transport m3 tanker m3 tanker 55 m3 vrachtwagens 11 LNG-distributie Truckterminals Scheepsterminals (Gasnor 2008) Er zit een groot gat tussen grootschalige LNG en kleinschalige LNG (zie tabel). De Noorse partijen verwachten dat de groei van het aantal grootschalige terminals de beschikbaarheid van LNG voor 6

7 kleinschalige toepassingen zal vergroten. Gasnor haalt al LNG uit de terminal in Bilbao. Er zijn echter belemmeringen: Voor de grootschalige terminals zijn vaak langdurige contracten afgesloten, daar kom je voor kleinere afname (parcels) moeilijk tussen. De kaderuimte bij de terminals is beperkt, de procedures zijn op grootschalige tankers afgestemd, en voor groot- en kleinschalige tankers wordt tot dusver hetzelfde tarief berekend. Zo is de Coral Methane technisch goedgekeurd voor de terminals in Huelva en Zeebrugge maar de terminal fees zijn gelijk aan die voor grootschalige tankers. Bij terminals die vooral dienen om gas in het bestaande net te voeden is het technisch goed mogelijk om LNG af te tappen voor direct gebruik (gebeurt in de VS). Maar als er meerdere klanten in een terminal zitten die mogelijk niet allemaal LNG willen exporteren kan er onenigheid zijn over verdeling van kosten van noodzakelijke technische modificaties, en wat te doen met boil-off gas die ontstaat bij het overpompen van LNG (elke pomp in de terminal is feitelijk een elektrische verwarming). Europa stelt de eis van verplichte toegang van third-parties tot terminals. Veel terminals in de EU (ook Gate) zijn echter third party access exempted of hebben hiervoor een aanvraag lopen. Frankrijk heeft nu drie terminals met third party access verplichting: daar kan men dus lopende de operatie voor een aantal jaren opslagcapaciteit boeken. Het Verenigd Koninkrijk heeft een gemengde situatie: Isle of Grain is open, South Hook & Dragon zijn gesloten. Deze situatie betekent dat de LNG-behoeftige moet praten met de partijen in de terminals (klanten) om te horen of zij hem LNG willen verkopen. Zo ja, dan zullen ze terminal operator vragen de daarvoor vereiste modificaties uit te voeren. De bouw van een aparte grootschalige terminal voor regionale distributie naar scheepvaart (bijv. een centrale terminal voor het Noordzeegebied) vergt een grote investering, terwijl de afname onzeker is. De vraag is groeiend maar nog onvoldoende voor de schaal die gevraagd wordt. Deze schaal wordt bepaald door de capaciteit van de grootschalige tankers (ca m3), bij inzet van kleinere tankers worden de transportkosten vanaf de LNG-plants te hoog. Een strategie zou kunnen zijn om in te zetten op spot cargo purchase om de prijs van de LNG laag te houden. Er zijn echter twee problemen: geen garantie dat je bijv. eens per kwartaal ook daadwerkelijk op het juiste moment aan zo n cargo kunt komen (anders moet je nog grotere tanks bouwen; een m3 LNG-opslagtank kost zo 100 mln euro) en geen garantie dat de prijs in een zekere bandbreedte valt (langetermijncontracten zijn vaak aan ruwe olieprijzen gelinkt terwijl de spotmarkt veel grotere schommelingen laat zien). Onzekere levering met onzekere terugverdientijd levert een groot risico op voor investeerder en bank en dus ook een hoge debet rente. Het Europese project MAGALOG (Maritime Gas Fuel Logistics) heeft in vijf Europese havens studies uitgevoerd naar de mogelijkheden voor LNG-bunkering (Bergen, Gothenburg, Lübeck/Travemünde, Swinoujscie en Stockholm). 12 Als uitvloeisel van het project heeft Lübeck aangekondigd daadwerkelijk LNG-bunkering te gaan verzorgen. 5. Verkenning van marktomvang In principe kan vrijwel elk type schip op LNG varen, maar de energiedichtheid van LNG is ongeveer 60% van gasolie. Dit levert beperkingen op voor de toepasbaarheid van LNG als scheepbrandstof. Er moet vaker gebunkerd worden, zodat de schepen meer gebonden zijn aan voorlopig slechts regionaal beschikbare infrastructuur. Het MAGALOG-project wijst RoRo-vrachtschepen, RoPax-vracht/passagiersschepen, en supersnelle RoPax (ferries) aan als meest kansrijke segmenten voor marktontwikkeling en opbouw van bunkerinfrastructuur in het Noord- en Oostzeegebied. (Het project acht ook de Europese binnenvaart geschikt voor LNG maar dit is niet uitgewerkt.) Redenen zijn de vaste lijndiensten, die voor goede 7

8 benutting van de bunkerstations zorgen, de goede aanpasbaarheid van de scheepsontwerpen, en de grote milieuwinst die te behalen is in de havens en dichtbevolkte gebieden. Zou de gehele vloot in deze segmenten overgaan op LNG (~400 schepen) dan vraagt dit 5% van de huidige Europese LNGimporten. De jaarlijkse brandstofvraag in deze segmenten is ruim 3 miljoen ton olie. Volgens MARINTEK was het brandstofverbruik van de scheepvaart in mln ton (3.3% van de totale consumptie van fossiele brandstof in de wereld), waarvan tweederde door diepzeeschepen en eenderde door regionaal varende schepen. De marktkansen worden onder meer bepaald door de kostenontwikkelingen van schepen en brandstof. MARINTEK hanteert als vuistregel dat een LNG aangedreven schip 8-15% extra investeringskosten vergt ten opzichte van een vergelijkbaar dieselschip. DNV haalt aan dat een bevoorradingsschip van Eidisvik Offshore ASA geschikt voor LNG 500 mln NOK gaat kosten, 25 mln (5%) meer dan een zusterschip op mariene diesel met katalytische reductie. (9 NOK, Noorse kronen = 1 euro) De meerkosten voor een RoRo-vrachtschip bedragen 2 mln NOK ten opzichte van een mariene dieselversie van 25 mln NOK (8%). Verwacht mag worden dat de kosten van LNG-aangedreven schepen omlaag zullen gaan naarmate de werven gewend zijn aan het bouwen van zulke schepen en motoren en bunker tanks in grotere getale geleverd worden. Heel andere economische factoren kunnen hier echter doorheen spelen: de eerste ferries van Fjord1 kostten 1,2 mrd NOK per stuk, maar een zesde die later is bijbesteld gaat het dubbele kosten door gestegen grondstofprijzen. Meerkosten ten opzichte van dieselaangedreven veerboten worden ingeschat op mln NOK bij nieuwbouw en mln NOK bij ombouw van bestaande veerboten. Schepen gaan doorgaans 30 jaar of meer mee. Door de benodigde aanpassingen in het ontwerp ligt nieuwbouw van LNG-schepen het meest voor de hand, en dat betekent dat de marktinvoering geleidelijk zal gaan. Daar waar mogelijk kan ombouw de vlootopbouw versnellen. De ontwikkeling van de LNG-prijzen zijn onzeker en worden mede bepaald door de prijzen van ruwe olie en raffinageproducten. Handel vindt vooral op basis van lange termijn contracten plaats. De verwachting in de LNG-markt is dat LNG in de toekomst duurder blijft dan Europees aardgas. Nu kost LNG ongeveer 25 ct per liter. 13 De prijs van geïmporteerd LNG voor direct gebruik zal zich aanpassen aan de prijs die Europese gasbedrijven bereid zijn te betalen voor netinvoeding van hervergast LNG. Het maken van LNG uit inheems aardgas (de Noorse small-scale LNG-aanpak) voegt kosten toe aan dat aardgas. Distributie naar terminals en bunkerstations voegt ook kosten toe. Deze dalen sterk bij toename van afgeleverde volumes per levering en aantallen leveringen (lees: havens met bunkerstations) per vaart. Modellering door MAGALOG laat zien dat hogere olieprijzen en de schaal en efficiëntie van de bunkerlogistiek bepalend zijn voor sterkere concurrentiepositie van LNG als scheepsbrandstof. Volgens MARINTEK is LNG als scheepsbrandstof concurrerend gebleken met lagerzwavelige diesels bij ruwe olieprijzen van rond 80 USD. Behalve de feitelijke kosten zijn ook de voorkeuren van de charterers belangrijk. De milieufootprint van te charteren schepen speelt bij verladers steeds meer een rol bij keuzes voor contracten, vooral bij tanker tonnage. Verladers kunnen de milieuprestatie (zoals CO 2 -uitstoot) van de gecharterde schepen verdisconteren in de milieuprestatie van hun eigen bedrijfsvoering. Hier zit ook een financiële prikkel aan vast in het geval van de NOx-tax (zie verder) en eventuele aanstaande opname van scheepvaart onder het CO 2 -handelssysteem (ter discussie in IMO Marine Environment Protection Committee in juli 2009). Reders houden hierbij op hun beurt weer rekening bij ontwerpen voor schepen die ze bestellen. 8

9 Om bovenstaande redenen verwachten de Noorse partijen dat het varen op LNG ook in economische zin steeds aantrekkelijker wordt. 6. Rol van de overheid De visie van de Noorse overheid is dat het land een leidende maritieme natie is en moet blijven, en dat betekent dat haar maritieme industrie de meest innovatieve en milieuvriendelijke oplossingen zal leveren. 14 De maritieme strategie rekent daartoe de toepassing van LNG als scheepsbrandstof. In 2002 ratificeerde Noorwegen het Gothenburg Protocol voor reductie van verzuring, eutrophicatie en ozon. In 2007 werd een NOx-belasting voor maritieme activiteiten ingevoerd met een ontsnappingsclausule: de belasting zou niet gelden voor sectoren die zelf een alternatief instrument zouden toepassen. Vooral de off-shore olie- en gasindustrie en de visserij zagen weinig mogelijkheden om hun uitstoot en daarmee belastingafdracht te verminderen. De werkgeversorganisatie Naeringslivet (vgl. NCO-NCW) en brancheorganisaties ontwikkelden daarom het NOx-fonds. Deelnemende scheepseigenaren betalen bij elk bezoek aan een Noorse haven niet de 16 NOK/kg NOx-tax maar een bijdrage van 4 NOK/kg NOx aan het fonds; off-shore olie- en gasbedrijven betalen 11 NOK/kg. Voor de deelnemers komt tot 2011 de som van 1,8 mrd NOK beschikbaar als private subsidiemiddelen voor NOx-reducerende projecten in de scheepvaart. Er zijn voor meer dan 800 schepen deelnemersovereenkomsten afgesloten. Het fonds kent een open inschrijving voor allerlei NOx-verminderende maatregelen in verschillende industrieën. De aanvragen worden behandeld in volgorde van binnenkomst. 15 Het subsidiebedrag daalt met de tijd als prikkel om snel aanvragen in te dienen. Het instrument heeft goed gewerkt: tot dusver zijn 1,5 mrd NOK besteed en het doel (vermindering van kton NOx-uitstoot in 2011) is in zicht. Er zijn gedachten om het fonds na 2011 voort te zetten als NOx en CO 2 -fonds. Een kwart van de beoogde NOx-reductie wordt bereikt door de inzet van LNG aangedreven schepen. 16 Projecten met gasaandrijving krijgen een hoger bedrag per vermeden eenheid NOx dan andere projecten ( NOK/kg NOx). De motivatie is dat de LNG schepen nieuw zijn en dus langer meegaan, en meer gebonden zijn aan de Noorse wateren zolang er wereldwijd geen LNG bunkerinfrastructuur is. Er hebben nu 21 LNG-schepen schepen financiering gekregen uit het NOxfonds. Sea Cargo heeft bijv. 50 mln NOK ontvangen voor twee RoRo/container-vrachtschepen. De subsidies uit het NOx-fonds zijn een belangrijke prikkel voor LNG-schepen gebleken. Andere instrumenten die het varen op LNG ondersteunen zijn: verplichting van LNG opgenomen in concessieverlening voor veerboten 17 subsidieregeling voor investeringen in bunkerinfrastructuur voor schepen (uitvoeringsorganisatie Enova SF) 18 ondersteuning voor onderzoeksprojecten (bijv. project Fellowship voor toepassing van een met LNG gevoede brandstofcel) actieve opstelling in IMO-verband met betrekking tot emissielimieten en regelgeving. Vegvesen geeft als redenen om LNG te stimuleren voor veerboten: 19 De projecten Glutra and the Halhjem-Sandvikvåg and Mortavika-Arsvågen contract verliepen succesvol De wens om de uitstoot van NOx en CO 2 te verminderen en zo het milieuvriendelijke karakter van de scheepvaart (laag energieverbruik per eenheid vracht) te versterken. Noorwegen heeft grote gasvoorraden. De veerverbindingen zijn een instrument voor het opbouwen van een bunkerinfrastructuur voor LNG. 9

10 7. Samenvatting en conclusies De scheepvaartsector staat voor de opdracht om emissies van SOx, NOx, roet en broeikasgassen te verminderen. Noorwegen ziet de inzet van LNG als scheepsbrandstof hiervoor als een belangrijk middel. Het wordt beschouwd als het voorlopig enige alternatief voor dieselbrandstoffen. Met LNG kunnen zonder toepassing van nabehandelingtechnieken en duurdere zwavelarme diesel de strengste emissielimieten worden gehaald. Bovendien kunnen broeikasgassen worden verminderd; methaanslip wordt als een oplosbaar probleem gezien. Bij toepassing van vloeibaar biomethaan (biolng of liquid biomethane, LBM) is klimaatneutrale (of zelfs carbon-negatieve) scheepvaart mogelijk. 20 De technologie is er klaar voor en wordt verder verbeterd. De regelgeving is ontwikkeld in IMO-verband en toepasbaar door vlagstaten. Voor veilige bunkering kan van CEN-regels gebruik worden gemaakt. LNG-aangedreven schepen zijn duurder om te bouwen door de opslag aan boord en de bunkerfaciliteiten. Verwacht wordt dat de kosten omlaag zullen gaan door vereenvoudiging van regels en regelgeving, verbetering van ontwerpen, schaalvergroting en concurrentie. LNG is vandaag in Noorwegen verkrijgbaar uit kleinschalige productie op verschillende plekken. Kleine tankers kunnen bovendien LNG distribueren vanuit grootschalige importterminals in Europa. Zowel productie als distributienetwerk ontwikkelen zich verder. De Noorse overheid was en is belangrijk voor de ontwikkelingen door financiering van bunkerinfrastructuur, concessiebeleid voor veerboten, en actieve betrokkenheid bij regelgeving. Doorslaggevend is het bestaan van het NOx-fonds dat private subsidies verleent aan scheepseigenaren die kiezen voor LNG. Dit biedt goede kansen voor schonere short sea shipping op LNG, om te beginnen in het Noord- en Oostzeegebied. 8. Betekenis voor Nederland Toepassingen Bij het aandrijven van voer/vaartuigen kan LNG worden ingezet in scheepvaart en vrachtvervoer over de weg (en voor de volledigheid in de luchtvaart). 21 In de scheepvaart en het wegtransport wordt in Nederland jaarlijks ongeveer 275 PJ aan energie verbruikt: 175 PJ wegtransport, 100 PJ scheepvaart (bron: CBS, TNO, LEI). Dit komt overeen met 5800 kton equivalent LNG wat weer gelijk staat aan 7,5 BCM (Billion Cubic Metres) gas, gerekend met de onderste verbrandingswaarde van LNG. Deze hoeveelheid is meer dan de helft van de capaciteit van de Gate terminal in Rotterdam. LNG is niet voor alle schepen en/of vrachtwagens geschikt met het oog op operationele bedrijfsvoering en functie. Als de voertuigen te lang niet rijden of varen is er risico van te hoge drukopbouw in de opslagtanks door boil-off, en dit moet worden vermeden. Indien ervan wordt uitgegaan dat er op termijn een kwart van alle schepen en vrachtwagens in Nederland met LNG wordt aangedreven, betekent dit een totaal verbruik van 1450 kton LNG, ongeveer 1,9 BCM. Hierbij is nog geen rekening gehouden met transito van LNG naar bijvoorbeeld Duitsland. LNG als scheepsbrandstof staat al in de aandacht binnen een aantal segmenten: Binnenvaart: de Nederlandse vloot beslaat ongeveer 5000 schepen, oftewel de helft van de west-europese vloot. Ook de binnenvaart krijgt in de komende jaren met steeds scherpere emissienormen te maken. Binnenkort start met steun uit de Subsidieregeling Innovaties Binnenvaart een demonstratieproject van LNG-gebruik in een binnenvaartschip. Het betreft de ombouw van een bestaande chemicaliëntanker van Deen Shipping naar dual fuel operatie (Caterpillar-motor). Er zal gebruik worden gemaakt van techniek die op de meeste dieselmotoren in de binnenvaart toegepast kan worden. Volgens de milieucoördinator van de 10

11 Europese Binnenvaart Unie stoot een dual fuel schip 15% minder CO 2 uit dan een puur op gasolie varend schip. Uit een studie voor een schip met een 2400 kw motor is gebleken dat de NOx-uitstoot bij zo'n schip 50% lager ligt en de roetuitstoot 80%. Een dual fuel motor kan dus makkelijker aan strenge emissienormen voldoen dan een dieselmotor. Wanneer geen aardgas voor handen is kan de motor gewoon op gasolie varen. Het LNG wordt op de tanker opgeslagen in een speciaal geïsoleerde container. Daarin past voldoende LNG om zonder te tanken van Rotterdam naar Bazel te varen en weer terug. LNG-bunkerstations in Rotterdam en Antwerpen volstaan dus om dit soort schepen op de Rijn operationeel te houden. Uit EBUgegevens blijkt dat de brandstofkosten bij het varen op aardgas 5-10% lager liggen dan bij gasolie. 22 Visserij: in opdracht van het Innovatienetwerk en Nederland Maritiem Land is een haalbaarheidsstudie uitgevoerd naar boomkorkotters op aardgas. 23 De conclusies luiden dat ombouw naar dual fuel technisch haalbaar is (op voorwaarde van goedkeuring van de Inspectie van Verkeer en Waterstaat) en economisch haalbaar bij voldoende prijsverschil tussen gasolie en LNG en bij beschikbaarheid van startsubsidies. Belangrijkste belemmering is het ontbreken van bunkerstations. De Nederlandse visserijvloot bestaat uit zo n 800 schepen waarvan 400 kotters. Veerdiensten: rederij Doeksen wil bij de aanschaf van een nieuwe veerboot voor de verbinding Harlingen-Terschelling een zo duurzaam mogelijk schip kiezen. De gedachten gaan uit naar een lichtgewicht elektrisch aangedreven catamaran met een LNG-aangedreven generator en zonne- en windenergie voor de hotelfuncties. Short sea shipping: de LNG-schepen van SeaCargo zullen op Amsterdam gaan varen. Andere mogelijke toepassingen zijn er in de havens (loodswezen, Rijkswaterstaat, sleepboten), kustwacht en marine. Ook in het vrachtvervoer over de weg zijn projecten met inzet van LNG (en ook biolng) in voorbereiding. Voorwaarden De introductie van LNG als brandstof in mobiele toepassingen is afhankelijk van de volgende voorwaarden: Beschikbaarheid / verkrijgbaarheid; Wet- en regelgeving; Prijsstelling t.o.v. olieproducten; Geslaagde pilots. In Europa is LNG al op een aantal plaatsen beschikbaar. De dichtstbijzijnde locatie voor Nederland is Zeebrugge in België. Er zijn daar voorzieningen om bijvoorbeeld tankwagens met LNG te vullen. Dit wil echter niet zeggen dat LNG ook in voldoende mate verkrijgbaar is. Gebruikers van LNG zullen partijen moeten vinden die willen leveren en/of distribueren. Anders dan de gasmarkt is de LNGmarkt niet gereguleerd en handelaren in gas mogen ook zorgen voor distributie en vice versa. Een voorbeeld hiervan is het Noorse Gasnor. Gasnor heeft al truckloads met een RoRo/containervrachtschip naar Amsterdam gestuurd. Aanbieders van LNG zullen de prijs baseren op o.a. de hoeveelheden LNG, de afstanden waarover het gedistribueerd moet worden en de voorzieningen die nodig zijn voor lokale op- en overslag. Vervoer, opslag en gebruik van LNG in Nederland is aan wettelijke regels gebonden. In de CCR (Centraal Comité voor de Rijnvaart) richtlijnen is bijvoorbeeld opgenomen dat aan boord van schepen slechts een beperkte (voor voortstuwingsdoeleinden ontoereikende) hoeveelheid LNG mag worden meegevoerd. Volgens het MAGALOG-project zullen voor het gebruik van LNG als brandstof voor de binnenvaart nationale of Europese regels moeten worden ontwikkeld. De regels en regelgeving die in 11

12 Noorwegen zijn ontwikkeld voor de short sea shipping kunnen hiervoor een geschikt uitgangspunt zijn. Het is opmerkelijk dat in dit verband LNG vaak wordt geassocieerd met LPG, een brandstof met significant andere fysische en verbrandingseigenschappen. Hiermee zal in de toekomstige vergunningtrajecten rekening moeten worden gehouden. Het ministerie van VROM zal een nadrukkelijke en actieve rol moeten gaan spelen bij het totstandkomen van adequate wet- en regelgeving en het informeren van lagere overheden op dit gebied. Diesel voor de Nederlandse scheepvaart is vrijgesteld van accijns en om LNG een kans te geven zal dit ook voor LNG moeten gaan gelden. Als commodity is LNG per eenheid van energie voordeliger dan diesel, maar door allerlei toeslagen voor distributie en op- en overslag en extra investeringen in voorzieningen aan boord, zal de economische haalbaarheid van varen of rijden op LNG van geval tot geval moeten worden beoordeeld. Perspectief Op het ogenblik bestaat er in Nederland t.a.v. het gebruik van LNG een gecompliceerde versie van de bekende kip of ei situatie. Handelaren wachten op signalen uit de markt dat om LNG wordt gevraagd alvorens LNG in te kopen en terminalcapaciteit te boeken; terminals zoals Gate zullen wachten op voldoende capaciteitsboekingen van deze shippers voordat zal worden geïnvesteerd in tank-to-truck of tank-to-ship overslag, gebruikers wachten op leveringszekerheid, adequate wet- en regelgeving en voldoende lage LNG-tarieven; de wet- en regelgevende instanties wachten op de ontwikkeling van de markt. Aanvoer van LNG uit het buitenland is mogelijk maar dat zal kostenverhogend werken en bovendien zullen de early adapters geconfronteerd worden met hoge initiële kosten, bijvoorbeeld ten aanzien van extra (en achteraf wellicht overbodig geachte) veiligheidsvoorzieningen. Om uit deze impasse te komen is het nodig dat de betrokken partijen de handen ineen slaan en een doorbraak bewerkstelligen. Er zal hiervoor een gezamenlijk initiatief moeten worden genomen, bijvoorbeeld in het kader van het Sectorakkoord Duurzame Mobiliteit. Belanghebbende ondertekenaars van dit akkoord zijn: het Centrale Bureau voor de Rijn- en Binnenvaart CBRB, Havenbedrijf Rotterdam, de verladersorganisatie EVO, de vervoerdersorganisatie(s) KNV en TLN, en de ministeries van VenW en VROM. Het initiatief zou kunnen bestaan uit: Fase 1: Gezamenlijk organiseren van draagvlak voor LNG als scheepsbrandstof in de betrokken sectoren: 1.1 kennisoverdracht over varen en rijden op LNG, o.a. ervaringen uit Noorwegen (varen), VK en Spanje (rijden); 1.2 volgen van de pilots die in Nederland gestart worden; 1.3 opstellen van een visie, business case en stappenplan voor ontwikkeling van de noodzakelijke brandstofinfrastructuur voor visserij, kust- en binnenvaart, en vrachtwagens; 1.4 ontwikkelen van business cases voor scheepseigenaren; 1.5 aandacht voor vergroening van het LNG-gebruik door hetzij biolng-productie hetzij groengascertificaten; 1.6 wet- en regelgeving versneld implementeren: overnemen wat al internationaal is ontwikkeld (IMO, CEN), ontwikkelen wat aanvullend nodig is (o.a. CCR) en opstellen van heldere voorwaarden voor vergunningsaanvragen; Fase 2: Verdere uitrol en opschaling van inzet van (bio)lng, ondersteund door: 2.1 investeringsregeling voor bunkerstations en distributie 24 ; 2.2 startsubsidies voor scheepeigenaren

13 1 Uitgaande van een stookwaarde van diesel van 42,7 MJ/kg of MJ/m3, en van LNG van 49,46 MJ/kg of MJ/m3, neemt een equivalente hoeveelheid energie in LNG ca. 60% meer volume in dan diesel. De massa van die hoeveelheid LNG is echter slechts 0,86 van de massa van diesel. 2 Deelnemers waren de auteurs van dit verslag, plus Henk Boorsma, Rederij Doeksen, en Cees van der Ben, VOPAK LNG Holding. 3 Increased use of LNG-small scale, One response to environmental challenges, Jan Koren, DNV, mei LNG as a ship fuel experiences and perspectives, MARINTEK juni The E39 ferry-connections in Hordaland and Rogaland gas ferries, Oscar Bergheim (Fjord1), Rules for Gas Fuelled Engine Installations, DNV 2005 en updates 7 Safetec Nordic AS, onderzoek onder MAGALOG-project. Small-scaleLNG is safe but can we make it smarter? 3rd International conference on Small Scale LNG, June 2009, Stavanger, Norway 8 De recente vondst door Shell van een groot gasveld in de Noorse zee is hierin nog niet meegerekend. 9 Gasnor folder. Aandeelhouders zijn StatoilHydro, BKK, Eon, Haugaland Kraft, Total en Norske Shell). 10 Development of world s first combined LNG/LEG/LPG carrier, presentatie Anthony Veder, juni In de opstartfase van LNG-distributie zal de tanker niet altijd voor LNG gebruikt worden. Doordat het schip geschikt is voor meerdere gassen kunnen wachttijden worden voorkomen, dit verhoogt de restwaarde van het schip. 11 De capaciteit van de tankwagens neemt toe naar soms 57 m3, in Australië met aanhangers (road trains). In verschillende landen wordt LNG tot over 700 km en soms 1000 km rendabel vervoerd. 12 Projectpartners: Gasnor, Baltic Energy Forum, MARINTEK, Hordaland Olje og Gas, Stadtwerke Lübeck, stad Swinoujscie, m.m.v. havens van Gothenburg en Stockholm. Eindrapport december Project in Intelligent Energy Europe-programma van Europese Commissie. 13 Meningen gepeild tijdens conferentie Small-scale LNG, Stavanger, juni The Norwegian Maritime Strategy NOx-uitstoot wordt berekend als brandstofverbruik maal emissie factor. DNV heeft een database aangelegd van emissiefactoren per motor en schip om eigenaren te helpen effectieve NOx-reducerende maatregelen te nemen. Hiertoe zijn metingen gedaan aan honderden motoren. 16 The environmental agreement on NOx status and effect on gas-ships, Geir Høibye, NOx-fond, juni In open tenders zijn tot dusver geen LNG aangedreven schepen aangeboden LNG-ferries for a service purchasers point of view, Statens Vegvesen (Road Administration), juni Bio-LNG: a clean and cool biofuel for ships, Lloyd s Maritime Academy oct 2008, 21 In Rusland wordt al sinds 1989 geëxperimenteerd met LNG als brandstof voor vliegtuigen (o.a. Tupolev TU 155). Het concept lijkt vanuit technisch perspectief te werken, maar wordt nog niet verder doorgevoerd. Op dit moment is het in Nederland nog te vroeg om deze toepassing te overwegen. 22 Eerste binnenvaartschip op aardgas, 23 Haalbaarheidsstudie Boomkorvissen op aardgas, Pieter t Hart, Mini-symposium Kotter van de Toekomst, Urk, 13 juni 2009, 24 Aanhakend bij bijv. programma Duurzame Zeehavens, programma Binnenhavens, project Mainportontwikkeling Rotterdam, InnovatieAgenda Energie. 25 Bijv. via een vervolg op VERS (subsidieregeling dieselmotoren voor binnenvaartschepen), Subsidieregeling Innovatie Binnenvaart, Subsidieregeling Maritieme Innovatie. 13

LNG IS MEER DAN EEN NIEUWE BRANDSTOF... HET IS PURE CONCURRENTIEKRACHT DE LNG SPECIALIST LNG LNG, DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST SOLUTIONS

LNG IS MEER DAN EEN NIEUWE BRANDSTOF... HET IS PURE CONCURRENTIEKRACHT DE LNG SPECIALIST LNG LNG, DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST SOLUTIONS DE LNG SPECIALIST LNG IS MEER DAN EEN NIEUWE BRANDSTOF... HET IS PURE CONCURRENTIEKRACHT LNG, DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST LNG SOLUTIONS DE TRANSPORTSECTOR STAPT OVER OP LNG... DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST

Nadere informatie

GDF SUEZ LNG Solutions

GDF SUEZ LNG Solutions BECOMES GDF SUEZ LNG Solutions Nationale Distributiedag - 15 oktober 2015 Jan-Joris van Dijk Managing Director GDF SUEZ LNG Solutions GDF SUEZ LNG SOLUTIONS Een nieuw bedrijf binnen de groep met focus

Nadere informatie

Impact van. emissienormen op de. maritieme sector. Jaap Kolpa, beleidsmedewerker Ministerie van IenM, afd. Zeevaart

Impact van. emissienormen op de. maritieme sector. Jaap Kolpa, beleidsmedewerker Ministerie van IenM, afd. Zeevaart Impact van emissienormen op de maritieme sector Jaap Kolpa, beleidsmedewerker Ministerie van IenM, afd. Zeevaart Earnewald, 11 september 2013 Luchtemissies door zeeschepen: Kort overzicht van begrippen

Nadere informatie

De groene delta van Nijmegen

De groene delta van Nijmegen GDF SUEZ LNG Solutions Workshop GDF SUEZ LNG Solutions - 10 oktober 2014 Leon Sluiman Manager operations & Technology De groene delta van Nijmegen GDF SUEZ LNG Solutions WAT IS LNG LNG: HET PRODUCT Vloeibaar

Nadere informatie

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Agenda Cryo Advise Aardgas - eigenschappen Voordelen Uitdagingen Cryo Advise advies voor LNG systemen

Nadere informatie

Clean fuel. LNG Facts & Figures

Clean fuel. LNG Facts & Figures 1 LNG Facts & Figures Waarom LNG Schoon Zonder nabehandeling voldoen aan emissie standaarden Veilig Lichter dan lucht als het verdampt Moeilijk ontsteekbaar Enorme voorraden Past in Europese doelstelling

Nadere informatie

Peter Alkema beleidsadviseur Divisie Havenmeester

Peter Alkema beleidsadviseur Divisie Havenmeester Peter Alkema beleidsadviseur Divisie Havenmeester Missie Veiligheid Vlotheid Milieu OESO rapport (13/5) R dam en A dam: de havens dienen het milieu en leefklimaat te verbeteren 2 SECA Noordzee en Baltic

Nadere informatie

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland Jan Schouten Quality Safety Environmental care A company driven by strong core values CO 2 -neutrale productie Eerste 100 % CO 2 -neutrale truckfabriek in Gent Windenergie, zonne-energie, biobrandstoffen

Nadere informatie

Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen

Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen 1 Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen, 11 februari 2014 2 Inhoud 1. Brandstofopties 2. Kansen en onzekerheden 3. Milieuaspecten 4. Conclusies & aanbevelingen 3 Alternatieve

Nadere informatie

Introductie. Duurzame stedelijke distributie. Goevaers Consultancy. België 16 februari 2013

Introductie. Duurzame stedelijke distributie. Goevaers Consultancy. België 16 februari 2013 Goevaers Consultancy Duurzame stedelijke distributie België 16 februari 2013 GC Introductie Duurzaam goederen vervoer Duurzaamheid vraagt om samenwerking in de keten Nieuwe technologieën kunnen alleen

Nadere informatie

EFRO project. Factsheets rondvaart. Kennisnetwerk bijeenkomst 3 december 2012, AmsterdamRuud Verbeek

EFRO project. Factsheets rondvaart. Kennisnetwerk bijeenkomst 3 december 2012, AmsterdamRuud Verbeek EFRO project Factsheets rondvaart Kennisnetwerk bijeenkomst 3 december 2012, AmsterdamRuud Verbeek 2 Inhoud Inleiding Technische opties voor een schonere vloot Emissie in de praktijk Overzicht Conclusies

Nadere informatie

De kortste weg naar duurzaam transport. Maak kennis met de binnenvaart en haar koplopers

De kortste weg naar duurzaam transport. Maak kennis met de binnenvaart en haar koplopers De kortste weg naar duurzaam transport Maak kennis met de binnenvaart en haar koplopers De kortste weg naar duurzaam transport The Blue Road is de kortste weg naar een duurzame toekomst. Waarom? Omdat

Nadere informatie

Kansen in technologie door wijzigende wetgeving. André Hof Cofely

Kansen in technologie door wijzigende wetgeving. André Hof Cofely Kansen in technologie door wijzigende wetgeving André Hof Cofely Cofely Cofely is het belangrijkste merk van GDF SUEZ Energy Services GDF SUEZ omvat de volledige energieketen van elektriciteit en aardgas

Nadere informatie

Environmental Ship Index (ESI) Ontwerp

Environmental Ship Index (ESI) Ontwerp Environmental Ship Index (ESI) Ontwerp Introductie Doel van de ontwikkeling van de ESI Environmental Ship Index (ESI) studie Voorgestelde index Organisatie en verificatie Volgende stappen 1. Introductie

Nadere informatie

www.tcnn.nl Leo van der Burg - projectmanager TCNN - projectmanager MariTIM - LNG Passenger Vessel

www.tcnn.nl Leo van der Burg - projectmanager TCNN - projectmanager MariTIM - LNG Passenger Vessel Missie: economische versterking van Noord-Nederland door innovatie en samenwerking door het uitvoeren van concrete samenwerkingsprojecten tussen het MKB en de kennisinstellingen. www.tcnn.nl Leo van der

Nadere informatie

(autogas en propaan)

(autogas en propaan) Petitie Geen accijnsverhoging LPG (autogas en propaan) De Vereniging Vloeibaar Gas (VVG) vraagt u de voorgenomen accijnsverhoging op LPG met 0,07 per liter naar 0,18 per liter per 1 januari 2014 niet door

Nadere informatie

SCHADELIJKE EMISSIES VAN DIESELVOERTUIGEN. TNO - Willar Vonk 4 juni 2015 Louwman Museum Bron: rapportnummer TNO 2015 R10733

SCHADELIJKE EMISSIES VAN DIESELVOERTUIGEN. TNO - Willar Vonk 4 juni 2015 Louwman Museum Bron: rapportnummer TNO 2015 R10733 SCHADELIJKE EMISSIES VAN DIESELVOERTUIGEN TNO - Willar Vonk 4 juni 2015 Louwman Museum Bron: rapportnummer TNO 2015 R10733 TNO MEET SINDS 1986 EMISSIES In opdracht van het Ministerie van Infrastructuur

Nadere informatie

Vergroening in de binnenvaart en de Europese regelgeving

Vergroening in de binnenvaart en de Europese regelgeving Vergroening in de binnenvaart en de Europese regelgeving Boudewijn Hoogvelt Expertise en InnovatieCentrum Binnenvaart (EICB) Kenniscentrum Binnenvaart Vlaanderen Berchem, 10 oktober 2015 Onderwerpen Expertise

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Vos Logistics : maak de markt vrij voor LNG-transport in NL

Vos Logistics : maak de markt vrij voor LNG-transport in NL : maak de markt vrij voor LNG-transport in NL Groningen, 1 november 2012 Energy Delta Institute Haiko Meijer Director Purchasing Group feiten en cijfers Opgericht in 1944 Omzet 250 miljoen euro 30 locaties

Nadere informatie

GREEN AWARD FOUNDATION

GREEN AWARD FOUNDATION Bijeenkomst milieu-indices voor zeeschepen Rotterdam, 16 september 2010 Karin Struijk, Deputy Managing Director A simple, recognised tool to address air quality issues in ports The link between environment

Nadere informatie

Schone aandrijving voor de Amsterdamse rondvaart

Schone aandrijving voor de Amsterdamse rondvaart Schone aandrijving voor de Amsterdamse rondvaart Fasering & Economische aspecten Datum 9-9-2013 Ruud Verbeek, Norbert Ligterink, Jorrit Harmsen, Pim van Mensch Ondersteund door: Gemeente Amsterdam & Europese

Nadere informatie

DE NIEUWE VOLVO FM METHAAN-DIESEL. Een doorbraak voor gasaangedreven zware voertuigen

DE NIEUWE VOLVO FM METHAAN-DIESEL. Een doorbraak voor gasaangedreven zware voertuigen DE NIEUWE VOLVO FM METHAAN-DIESEL Een doorbraak voor gasaangedreven zware voertuigen HOGE PRESTATIES, ZEER EFFICIËNT - ÉN EEN DUURZAME OPLOSSING De introductie van de Volvo FM Methaan-Diesel betekent

Nadere informatie

LNG aan Rijn en Waal. Van het Euregio-project 2014 naar een Interreg Va projectaanvraag. Supported by

LNG aan Rijn en Waal. Van het Euregio-project 2014 naar een Interreg Va projectaanvraag. Supported by LNG aan Rijn en Waal Van het Euregio-project 2014 naar een Interreg Va projectaanvraag Supported by LNG aan Rijn en Waal Project binnen Interreg IVa programma van Euregio Rijn-Waal Projectduur: Februari

Nadere informatie

POWER. For Marine Professionals. Binnenvaart Special

POWER. For Marine Professionals. Binnenvaart Special POWER For Marine Professionals Binnenvaart Special EDITORIAL Als zoon van een schippersgezin, heb ik de eerste jaren van mijn leven op de binnenvaart doorgebracht. Bij elk schip wat voorbij voer, vroeg

Nadere informatie

LNG: dé transitiebrandstof op weg naar een duurzame toekomst

LNG: dé transitiebrandstof op weg naar een duurzame toekomst LNG: dé transitiebrandstof op weg naar een duurzame toekomst LNG in de transportsector Liquid Natural Gas (LNG) is booming. Voor het overgrote deel wordt het geïmporteerde vloeibare aardgas in het landelijk

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Cryogeen LNG: Waar..

Cryogeen LNG: Waar.. Cryogeen LNG: Voor het mileu een zegen!! Voor incident bestrijders een ramp?! VBE Seminar, 07-10-2015 te Gorinchem 9-10-2015 Dick Arentsen, AGS/Veiligheidskundige/Fire Engineer Waar.. Vrachtwagens Bussen

Nadere informatie

Safety Deal LNG. Ministerie Infrastructuur & Milieu en Nationaal LNG Platform. Den Haag - 10 februari 2015

Safety Deal LNG. Ministerie Infrastructuur & Milieu en Nationaal LNG Platform. Den Haag - 10 februari 2015 Safety Deal LNG Ministerie Infrastructuur & Milieu en Nationaal LNG Platform Den Haag - 10 februari 2015 Thema s platform 1. Toelichting Nationaal LNG Platform Ulco Vermeulen 2. Toelichting Nationaal LNG

Nadere informatie

Agenda. De uitdaging. Euro normen ENVIRONMENTAL VEHICLE STRATEGY. De uitdaging. Dubbele strategie. Hybride techniek & potentieel

Agenda. De uitdaging. Euro normen ENVIRONMENTAL VEHICLE STRATEGY. De uitdaging. Dubbele strategie. Hybride techniek & potentieel Agenda De uitdaging Dubbele strategie Hybride techniek & potentieel Methaan-diesel techniek & potentieel ENVIRONMENTAL VEHICLE STRATEGY p2 De uitdaging Euro normen Wettelijk kader Opwarming van de aarde

Nadere informatie

BP Amsterdam Terminal

BP Amsterdam Terminal BP Amsterdam Terminal Distributie en Blending Terminal voor brandstoffen en componenten De BP Amsterdam Terminal (BAT) is gelegen aan de Hornweg in het Westelijk Havengebied van Amsterdam. De BAT is een

Nadere informatie

Duurzaam vervoer, gewoon doen! Els de Wit Ministerie I&M

Duurzaam vervoer, gewoon doen! Els de Wit Ministerie I&M Duurzaam vervoer, gewoon doen! Els de Wit Ministerie I&M Bekend? Wie van aanwezigen heeft gehoord van de duurzame brandstoffenmix? Opzet presentatie Terugblik: energieakkoord, visie & actieprogramma brandstoffenmix

Nadere informatie

Tankvaartonderzoek: Overzicht van de tankvloot en het probleem van de drijvende opslag

Tankvaartonderzoek: Overzicht van de tankvloot en het probleem van de drijvende opslag Tankvaartonderzoek: Overzicht van de tankvloot en het probleem van de drijvende opslag Edwin van Hassel BLN 14 Mei 2014 Probleemstelling (1) Laadcapaciteit tankvloot erg veel toegenomen(+94% vanaf 2000

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

LNG als alternatieve motorbrandstof

LNG als alternatieve motorbrandstof Ministerie van Infrastructuur en Milieu DG Milieu/ Directie Veiligheid & Risico s LNG als alternatieve motorbrandstof Recente ontwikkelingen Meindert Timmer Ministerie van I&M/DGMi directie Veiligheid

Nadere informatie

LNG in het zware transport 28 september 2015

LNG in het zware transport 28 september 2015 LNG in het zware transport 28 september 2015 Hans Warmenhoven Jan Paul van Soest Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Doelstelling en reikwijdte... 2 3. Discussiepunten met betrekking tot LNG in het transport...

Nadere informatie

Geachte commissarissen, leden van het Europees Parlement, collega s,

Geachte commissarissen, leden van het Europees Parlement, collega s, Speech door staatssecretaris Dijksma van Milieu op de Klimaatsessie over burgerluchtvaart en zeescheepvaart tijdens de gezamenlijke Informele Transport- en Milieuraad op 15 april 2016. Geachte commissarissen,

Nadere informatie

CO 2 Prestatieladder. Ketenanalyse diesel. Aspect(en): 4.A.1

CO 2 Prestatieladder. Ketenanalyse diesel. Aspect(en): 4.A.1 CO 2 Prestatieladder Ketenanalyse diesel Auteur: Dhr. A.J. van Doornmalen Aspect(en): 4.A.1 Vrijgegeven: Dhr. A.J. van der Heul Datum: 17 april 2014 Inhoudsopgave 1.0 Inleiding... 3 2.0 Doelstelling...

Nadere informatie

Overzicht van de Europese binnenvaart Rapportage

Overzicht van de Europese binnenvaart Rapportage Overzicht van de Europese binnenvaart Rapportage Juli 2012 Drs. A.C.C. Hubens Oude Engelenseweg 25 5222 AB Den Bosch 073-6230120 06-17418733 www.ahadata.nl Inhoudsopgave LAND VAN REGISTRATIE... 1 SCHEEPSLENGTE...

Nadere informatie

Klaar voor de toekomst. Scania Gasmotoren CNG & LNG

Klaar voor de toekomst. Scania Gasmotoren CNG & LNG Klaar voor de toekomst Scania Gasmotoren CNG & LNG Scania en het milieu Klimaatveranderingen ten gevolge van de uitstoot van broeikasgassen, steeds schaarser wordende natuurlijke grondstoffen (o.a. als

Nadere informatie

De (kleine) waterweg. Prof. Dr. Cathy Macharis

De (kleine) waterweg. Prof. Dr. Cathy Macharis De (kleine) waterweg Prof. Dr. Cathy Macharis Inhoud Context De kleine waterweg Uitdagingen 2 MOBI team MOBIlity, Logistics and Automotive Technology Research Centre 3 4 Context : de hele keten Origin

Nadere informatie

Hoe kan innovatie helpen?

Hoe kan innovatie helpen? Themabijeenkomst 16 december: Luchtvervuiling, en hoe houden wij Nederland mobiel? Verkeer Toenemende en invloed luchtvervuiling: van milieu-eisen op de sector hoe kan 2 Inhoud Waar komen verkeersemissies

Nadere informatie

HELPT DE LOKALE LUCHTKWALITEIT TE VERBETEREN

HELPT DE LOKALE LUCHTKWALITEIT TE VERBETEREN HELPT DE LOKALE LUCHTKWALITEIT TE VERBETEREN GAS IS EEN SCHONERE ENERGIE OPTIE IN VERGELIJKING TOT CONVENTIONELE VLOEIBARE BRANDSTOFFEN...MAAR MOEILIJKER TOE TE PASSEN IN DIESELMOTOREN BESTAAT ER EEN OPLOSSING

Nadere informatie

aardgas tank ik bij DATS 24 www.dats24.be CNG aardgas voor voertuigen De slimme ecomobiele toekomst is vandaag Transitiebrandstof

aardgas tank ik bij DATS 24 www.dats24.be CNG aardgas voor voertuigen De slimme ecomobiele toekomst is vandaag Transitiebrandstof CNG aardgas voor voertuigen CNG betekent letterlijk samengeperst natuurlijk gas en is eenvoudigweg de samengeperste variant van het aardgas dat we kennen voor huishoudelijk gebruik. CNG is al een tijdje

Nadere informatie

WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015

WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015 WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015 1 PROVINCIE BRABANT BELANGRIJK VOOR ROTTERDAM! Rotterdam-Noord-Brabant:

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Review emissiefactoren 2015

Review emissiefactoren 2015 Review emissiefactoren 2015 Samenvatting In deze notitie wordt vastgelegd welke emissiefactoren Climate Neutral Group hanteert voor de voetafdruk bepalingen in 2015 en voor de nacalculatie over dat jaar.

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

AARDGAS als voertuigbrandstof

AARDGAS als voertuigbrandstof AARDGAS als voertuigbrandstof - reeds vandaag de ecologische impact van het voertuigenpark significant verbeteren - Praktijkdag Nieuwe Mobiliteit Brugge - 11 september2012 KVBG Kris De Wit Wie en wat is

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Haalbaarheidsstudie Walstroom Haven Zeebrugge

Haalbaarheidsstudie Walstroom Haven Zeebrugge Haalbaarheidsstudie Walstroom Haven Zeebrugge POM West-Vlaanderen Havenbestuur Zeebrugge MBZ Studie in opdracht van MBZ en de POM West-Vlaanderen in het kader van het Interreg IVA-project ECO2PROFIT (Grensregio

Nadere informatie

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rob van der Sluis 1 Van fossiel naar duurzaam Andere brandstof / energiedrager Andere infrastructuur

Nadere informatie

Milieuvriendelijke havenwerktuigen: inspirerende voorbeelden. 23 september 2015. Mark Pecqueur Tom Van Den Noortgaete

Milieuvriendelijke havenwerktuigen: inspirerende voorbeelden. 23 september 2015. Mark Pecqueur Tom Van Den Noortgaete Milieuvriendelijke havenwerktuigen: inspirerende voorbeelden Mark Pecqueur Tom Van Den Noortgaete Situatieschets NOx probleem Situatieschets NOx probleem Situatieschets NOx probleem Diesel: hoog rendement

Nadere informatie

tankstation Duiven LNG doelstelling 2015 (Green Deal)

tankstation Duiven LNG doelstelling 2015 (Green Deal) tankstation Duiven LNG doelstelling 2015 (Green Deal) LNG tankstation Duiven Programma workshop LNG Veiligheidsprogramma 1. Inleiding (Koen van der Nat/ Peutz) 2. Technische aspecten LNG-tankstations (Leon

Nadere informatie

Duurzaamheid in transport en logistiek. Brugge, 11 september 2012

Duurzaamheid in transport en logistiek. Brugge, 11 september 2012 Duurzaamheid in transport en logistiek Brugge, 11 september 2012 Onderwerpen Vos Logistics Duurzaamheid binnen Vos Logistics LNG & CNG Feiten en kengetallen Onderneming opgericht 1944 Omzet Euro 250 miljoen

Nadere informatie

UITDAGINGEN BINNENVAART

UITDAGINGEN BINNENVAART UITDAGINGEN BINNENVAART PROMOTIE BINNENVAART VLAANDEREN 2012 09 18 WATERWEGEN West Europa heeft het dichtste waterwegennetwerk van de EU 90 miljoen inwoners EUR 910 miljard BBP 320 miljoen ton via Rijn

Nadere informatie

LPG en veiligheid. Autogas (LPG) Toepassingen LPG. Productie, invoer en uitvoer LPG. Ontwikkeling Nederlandse Autogasmarkt

LPG en veiligheid. Autogas (LPG) Toepassingen LPG. Productie, invoer en uitvoer LPG. Ontwikkeling Nederlandse Autogasmarkt Autogas (LPG) Autogas: LPG toegepast als autobrandstof. LPG en veiligheid LPG (Liquefied Petroleum Gas, vloeibaar gemaakt petroleumgas) is de verzamelnaam voor een grote groep brandbare koolwaterstoffen.

Nadere informatie

SCR katalysator. Resultaten BINNENVAARTINNOVATIEREEKS

SCR katalysator. Resultaten BINNENVAARTINNOVATIEREEKS SCR katalysator 2 Resultaten BINNENVAARTINNOVATIEREEKS Algemene resultaten SCR (Selective Catalytic Reduction) katalysator brengt NOx-uitstoot drastisch terug In de zomer van 2003 is er een project uitgevoerd

Nadere informatie

Datacenterkoeling zonder F-gassen: uw data center het gehele (!) jaar compressorloos geklimatiseerd. Spreker: Marius Klerk

Datacenterkoeling zonder F-gassen: uw data center het gehele (!) jaar compressorloos geklimatiseerd. Spreker: Marius Klerk Datacenterkoeling zonder F-gassen: uw data center het gehele (!) jaar compressorloos geklimatiseerd Spreker: Marius Klerk ZONDER F-GASSEN STAAT UW DATACENTER STIL! F-gassen? gefluoreerde broeikasgassen,

Nadere informatie

Introductie. ir. Frank Rieck

Introductie. ir. Frank Rieck Schone mobiliteit vanuit marktperspectief Sprekers: Frank Rieck, Hogeschool Rotterdam John Akkerhuis, Gemeentewerken Rotterdam Otto Friebel, Van Gansewinkel Ad van Merrienboer, VDL Bus&Coaches Time keeper:

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Niet-verkeer emissies van logistiek en transport: ontwikkelingen en lokale opties. Rinkje Molenaar 29 oktober 2012

Niet-verkeer emissies van logistiek en transport: ontwikkelingen en lokale opties. Rinkje Molenaar 29 oktober 2012 Niet-verkeer emissies van logistiek en transport: ontwikkelingen en lokale opties Rinkje Molenaar 29 oktober 2012 Rijnmond: locaties Pernis en landelijk Aanpak voor berekeningen Broncategorieën (transport

Nadere informatie

Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën

Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën Studiedag elektrische wagens en laadpalen 31 mei 2012 Overview Mobimix.be? Duurzaam vlootbeheer? Technologie Milieuprestaties Financieel Conclusies + vragen Overview

Nadere informatie

VRAGEN RODE DIESEL NA 1-1-2013

VRAGEN RODE DIESEL NA 1-1-2013 Begin oktober 2012 heeft NOVE aan haar leden in de NOVE-Nieuwsbrief gevraagd of er onduidelijkheden zijn ten aanzien de wijziging van de Wet op de Accijns per 1 januari 2013 die hoofdzakelijk betrekking

Nadere informatie

Toelichting VLAREM-trein 2011. LNE - Afdeling Milieuvergunningen Willy Deberdt AARDGASTANKSTATIONS 2 en 6 februari 2012 Gent en Leuven

Toelichting VLAREM-trein 2011. LNE - Afdeling Milieuvergunningen Willy Deberdt AARDGASTANKSTATIONS 2 en 6 februari 2012 Gent en Leuven Toelichting VLAREM-trein 2011 LNE - Afdeling Milieuvergunningen Willy Deberdt AARDGASTANKSTATIONS 2 en 6 februari 2012 Gent en Leuven Overzicht 1. Wat? 2. Aanleiding 3. Haalbaarheid van de technologie

Nadere informatie

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 2014

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 2014 Voortgangsrapportage CO 2 reductie 2014 CO 2 Prestatieladder - Niveau 3 Datum: 30 januari 2015 Versie: 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 1 2. Basisgegevens... 2 2.1 Beschrijving van de organisatie... 2 2.2

Nadere informatie

Uitlaatgassennabehandeling Industriële Verbrandingsmotoren

Uitlaatgassennabehandeling Industriële Verbrandingsmotoren Emitech B.V. / Emigreen B.V. Kjelt Remmen Technisch specialist / Adviseur Wij: Ontwerpen Specificeren Leveren en Ondersteunen systemen voor de uitlaatgassen nabehandeling van industriële verbrandingsmotoren

Nadere informatie

Rapportage 2014 Swietelsky Rail Benelux B.V.

Rapportage 2014 Swietelsky Rail Benelux B.V. Rapportage 2014 Swietelsky Rail Benelux B.V. Energieverbruik en CO 2 emissies juni 2015 Opgesteld door: M. Kelger Rapportage 2014 Energieverbruik en CO2 emissies Inhoud 1 Inleiding... 2 2 Energieverbruik

Nadere informatie

De brandstof van de toekomst is nu beschikbaar! - nog even,.en LNG tanken is de gewoonste zaak van de wereld! www.gdfsuez-lngsolutions.

De brandstof van de toekomst is nu beschikbaar! - nog even,.en LNG tanken is de gewoonste zaak van de wereld! www.gdfsuez-lngsolutions. De brandstof van de toekomst is nu beschikbaar! - nog even,.en LNG tanken is de gewoonste zaak van de wereld! 1 november 2012 Jan-Joris van Dijk Directeur GDF SUEZ LNG Solutions www.gdfsuez-lngsolutions.nl

Nadere informatie

GROEN EN KRACHTIG VAREN Visie van de Koninklijke Vereniging van Nederlandse Reders over de Nederlandse zeescheepvaart en het milieu

GROEN EN KRACHTIG VAREN Visie van de Koninklijke Vereniging van Nederlandse Reders over de Nederlandse zeescheepvaart en het milieu koninklijke vereniging van nederlandse reders Boompjes 40 3011 XB rotterdam Tel.: 010-414 60 01 kvnr@kvnr.nl www.kvnr.nl GROEN EN KRACHTIG VAREN Visie van de Koninklijke Vereniging van Nederlandse Reders

Nadere informatie

Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen. Arno Schroten

Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen. Arno Schroten Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen Arno Schroten CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

CO 2 : kansen en bedreigingen voor de olie industrie

CO 2 : kansen en bedreigingen voor de olie industrie CO 2 : kansen en bedreigingen voor de olie industrie Stijn Santen International KiVi-Niria lezing Sectie petroleum techniek Den Haag, Nederland 28 Juni 2005 Inhoud Introductie economische groei, energie

Nadere informatie

Jofra Scheepvaart VOF

Jofra Scheepvaart VOF Jofra Scheepvaart VOF ms Essex Vanwege de kleinere machinekamer en doorgaans oudere motoren zijn er twijfels of het betaalbaar zal zijn om kleinere schepen met bestaande motoren uit te rusten met bijvoorbeeld

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

1.5 Alternatieve en gasvormige brandsstoffen

1.5 Alternatieve en gasvormige brandsstoffen 1.5 Alternatieve en gasvormige brandsstoffen Vooreerst worden de gasvormige brandstoffen uiteengezet. Vervolgens worden de verschillende alternatieve brandstoffen. 1.5.1 Gasvormige brandstoffen Aardgas

Nadere informatie

koninklijke vereniging van nederlandse reders Wijnhaven 65B 3011 wj rotterdam Tel.: 010-414 60 01 Fax.: 010-233 00 81 kvnr@kvnr.nl www.kvnr.

koninklijke vereniging van nederlandse reders Wijnhaven 65B 3011 wj rotterdam Tel.: 010-414 60 01 Fax.: 010-233 00 81 kvnr@kvnr.nl www.kvnr. koninklijke vereniging van nederlandse reders Wijnhaven 65B 3011 wj rotterdam Tel.: 010-414 60 01 Fax.: 010-233 00 81 kvnr@kvnr.nl www.kvnr.nl Groen en krachtig varen visie van de koninklijke vereniging

Nadere informatie

Logistieke top-100: bouwsteen in waarde logistieke sector voor Nederland

Logistieke top-100: bouwsteen in waarde logistieke sector voor Nederland Logistieke top-100: bouwsteen in waarde logistieke sector voor Nederland TNO, Kees Verweij, Teamleider Logistiek TLN Top-100 bijeenkomst, 8 april 2010 Logistieke kosten stijgen als % omzet bedrijfsleven

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 31 066 Belastingdienst Nr. 91 BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 13 juli 2010

Nadere informatie

BRANDSTOFFEN WEGVERKEER

BRANDSTOFFEN WEGVERKEER BRANDSTOFFEN WEGVERKEER Update toekomstverkenning Paul Hofmeijer, 25 juni 2013 Partner MMG Advies Voor strategie, organisatieadvies en duurzame mobiliteit AGENDA 1. Actualiteiten uit media & drivers 2.

Nadere informatie

Arnold Maassen Holding BV. Voortgangsrapportage scope 1 en 2 1e halfjaar 2015

Arnold Maassen Holding BV. Voortgangsrapportage scope 1 en 2 1e halfjaar 2015 Arnold Maassen Holding BV Voortgangsrapportage scope 1 en 2 1e halfjaar 2015 G.R.M. Maassen 2-9-2015 Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Scope 1 en 2... 3 2.1 Voortgang in relatie tot reductiedoelstellingen....

Nadere informatie

Energie beoordelingsverslag 2015 20 januari 2016 (definitief)

Energie beoordelingsverslag 2015 20 januari 2016 (definitief) Energie beoordelingsverslag 2015 20 januari 2016 (definitief) Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Bedrijf 4 2.1 Activiteiten 4 2.2 Bedrijfsonderdelen 4 2.3 Factoren die het energieverbruik beïnvloeden 4 3.

Nadere informatie

s-hertogenbosch, juni 2013 Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis

s-hertogenbosch, juni 2013 Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis INHOUD 1. Inleiding 2. Pilot laadinfrastructuur Brabant 3. Overwegingen 4. Doelstellingen 5. Gefaseerde

Nadere informatie

De Barge Truck. De duurzaamheid van de waterweg, STC Rotterdam, 29 januari 2013

De Barge Truck. De duurzaamheid van de waterweg, STC Rotterdam, 29 januari 2013 De Barge Truck De duurzaamheid van de waterweg, STC Rotterdam, 29 januari 2013 HBCB Onafhankelijke en innovatieve dienstverlener op gebied van binnenvaart Vestiging in Wageningen Markt 20B h.blaauw@hbcb.nl

Nadere informatie

2012/2013. [3.B.2_1 Energiereductieprogramma] CO2-prestatieladder Niv. 3. CO2 prestatieladder niv. 3. Struyk Verwo Aqua

2012/2013. [3.B.2_1 Energiereductieprogramma] CO2-prestatieladder Niv. 3. CO2 prestatieladder niv. 3. Struyk Verwo Aqua 2012/2013 CO2 prestatieladder niv. 3 Struyk Verwo Aqua [3.B.2_1 Energiereductieprogramma] CO2-prestatieladder Niv. 3 3.B.2_1 Energiereductieprogramma 1. ALGEMEEN... 3 1.1 ENERGIEREDUCTIEDOELSTELLING...

Nadere informatie

Als het schoner kan, moet het schoner. Felix Guttmann

Als het schoner kan, moet het schoner. Felix Guttmann Als het schoner kan, moet het schoner Felix Guttmann Plaatjes vieze boten, HIR, BBA Plaatjes schone boten Monne, Hopper, City Tender, Canal Bus Historisch perspectief 1990 eerste aanzet milieubeleid (electrisch,

Nadere informatie

Liquified Natural Gas als brandstof voor de Hydrografische Opnemingsvaartuigen. LTZT3 R.M. Essing

Liquified Natural Gas als brandstof voor de Hydrografische Opnemingsvaartuigen. LTZT3 R.M. Essing Liquified Natural Gas als brandstof voor de Hydrografische Opnemingsvaartuigen LTZT3 R.M. Essing 31 maart 2014 Liquified Natural Gas als brandstof voor de Hydrografische Opnemingsvaartuigen 8 oktober

Nadere informatie

Oplossingen voor mobiele energie, koeling en verwarming

Oplossingen voor mobiele energie, koeling en verwarming Oplossingen voor mobiele energie, koeling en verwarming De pure winst van In de ruim 30 jaar van haar bestaan heeft TRS zich ontwikkeld van locale serviceverlenende organisatie tot internationale producent

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010

AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010 AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010 Voorzitter, Vandaag voeren wij een bijzondere debat. Later zullen wij hier waarschijnlijk op terug kijken en ons realiseren dat wij vandaag grote stappen

Nadere informatie

Watertransport Wegtransport Op- en Overslag VACL

Watertransport Wegtransport Op- en Overslag VACL Full Service Container Logistics Watertransport Wegtransport Op- en Overslag VACL 4-10-2013 Corporate presentatie 2 4-10-2013 Corporate presentatie 3 Watertransport Wegtransport Op- en Overslag VACL MCS.

Nadere informatie

Vergroening van de binnenvaart

Vergroening van de binnenvaart Vergroening van de binnenvaart Maritime Industry 2015, Gorinchem Achtergrond Richtlijnen voor binnenvaart worden scherper Milieuvoordeel ten opzichte van wegtransport wordt kleiner Gevolgen op regionaal

Nadere informatie

Arnold Maassen Holding BV. Voortgangsrapportage scope 1 en 2 1e halfjaar 2014

Arnold Maassen Holding BV. Voortgangsrapportage scope 1 en 2 1e halfjaar 2014 Arnold Maassen Holding BV Voortgangsrapportage scope 1 en 2 1e halfjaar 2014 G.R.M. Maassen 24-10-2014 Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Scope 1 en 2... 3 2.1 Voortgang in relatie tot reductiedoelstellingen....

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2014

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2014 Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2014 CO 2 Prestatieladder - Niveau 3 Datum: 1 november 2014 Versie: 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 1 2. Basisgegevens... 2 2.1 Beschrijving van de organisatie...

Nadere informatie

Kennisnetwerk Schoner Varen

Kennisnetwerk Schoner Varen Kennisnetwerk Schoner Varen Monitoring van emissies Amsterdam, Waternet, 24 november 2011 Ruud Verbeek / TNO Hier wordt geïnvesteerd in uw toekomst. Dit project wordt mede mogelijk gemaakt door het Europees

Nadere informatie

OIL & GAS. Power-to-Gas. Regionale kans voor zelfvoorziening in energie?! Johan Holstein 07 maart maart 2014 SAFER, SMARTER, GREENER

OIL & GAS. Power-to-Gas. Regionale kans voor zelfvoorziening in energie?! Johan Holstein 07 maart maart 2014 SAFER, SMARTER, GREENER OIL & GAS Power-to-Gas Regionale kans voor zelfvoorziening in energie?! Johan Holstein 07 maart 2014 1 DNV GL 2013 07 maart 2014 SAFER, SMARTER, GREENER Introduction Johan Holstein Technical Consultant

Nadere informatie

De emissie inventaris van: Aannemingsbedrijf Platenkamp Borne 2010

De emissie inventaris van: Aannemingsbedrijf Platenkamp Borne 2010 De emissie inventaris van: Aannemingsbedrijf Platenkamp Borne 2010 Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1 AMK Inventis Stef Jonker Oktober 2012 Definitief (aangepast op ) 1 2 Inhoudsopgave 1 Inleiding...

Nadere informatie

aardgas tank ik bij DATS 24 www.dats24.be CNG aardgas voor voertuigen De slimme ecomobiele toekomst is vandaag Transitiebrandstof

aardgas tank ik bij DATS 24 www.dats24.be CNG aardgas voor voertuigen De slimme ecomobiele toekomst is vandaag Transitiebrandstof aardgas voor voertuigen betekent letterlijk samengeperst natuurlijk gas en is eenvoudigweg de samengeperste variant van het aardgas dat we kennen voor huishoudelijk gebruik. is al een tijdje populair als

Nadere informatie