Leren in Leeuwarden. Gerard Marlet

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Leren in Leeuwarden. Gerard Marlet"

Transcriptie

1 Leren in Leeuwarden Gerard Marlet

2 Deskresearch: Sanne Terpstra Eindredactie: M Tekst & Beeld, Odijk Atlas voor gemeenten Postbus GP UTRECHT T F E I Dit onderzoek is uitgevoerd op verzoek en met financiële steun van de provincie Fryslân. De visies en conclusies weergegeven in dit rapport komen niet noodzakelijkerwijs overeen met die van de opdrachtgever. Atlas voor gemeenten, Utrecht, oktober 2009 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

3 Leren in Leeuwarden De verwachte economische effecten van University Campus Fryslân

4 4

5 Inhoud 1 De University Campus Fryslân 7 2 Economische effecten van hoger onderwijs 11 3 Human capital 15 4 Overige effecten 31 5 Conclusie: van UCF via human capital naar werk 41 5

6 6

7 1 De University Campus Fryslân In 1811 sloot de Academie in Franeker haar deuren. De academie was opgericht in 1585, met een theologische faculteit. 1 Daarmee ontstond in Franeker de - na Leiden - tweede universiteit van het land. Inmiddels hebben alle provincies in Nederland één of meerdere universiteiten, behalve de provincies Flevoland, Drenthe én Friesland. De provincie Friesland wil daar verandering in brengen. De provincie heeft de ambitie om de kennisinfrastructuur te versterken, en uit te bouwen met academische activiteiten. Daartoe is men voornemens een University Campus Fryslân op te richten. De provincie streeft naar een academische netwerkorganisatie in de vorm van een University Campus Fryslân geconcentreerd rond Fryske hotspots. 2 De activiteiten van de beoogde netwerkorganisatie centreren zich rond onderwijs, onderzoek en daaraan gerelateerde activiteiten. 3 Een belangrijk onderdeel van de University Campus Fryslân vormt het Mastercollege Fryslân, dat masteropleidingen gaat aanbieden aan afgestudeerde hbo- en wo-bachelors uit binnen- en buitenland, op een nieuw te bouwen campus in Leeuwarden. De plannen zijn nog niet zo concreet dat al een duidelijk beeld bestaat van de verwachte studentenpopulatie op de Campus in Leeuwarden. Binnen de provincie Friesland is de verwachting dat de studentenpopulatie van het Mastercollege structureel maximaal 450 Master-studenten en 50 PhDstudenten zal bedragen. 4 Andere studies laten zien dat er op een universiteit gemiddeld ongeveer één medewerker per vijf studenten actief is. 5 Dat zou betekenen dat er op de University Campus Fryslân 100 mensen komen te werken. Er wordt daarbij uitgegaan van 80 medewerkers in de wetenschappelijke staf en 20 als ondersteunend personeel. 1 S.H.M. Galema, 1954: Het wijsgerig onderwijs aan de Hogeschool te Franeker, Van Zoggel Advies, 2009: Naar een University Campus Fryslân. Het mastercollege, p.3. 3 Ibidem. 4 Ibidem, p.9. 5 Zie bijvoorbeeld: Etil, 2004: Quick-scan economische betekenis Universiteit Maastricht (Etil, Maastricht); W.C.M. Vermeulen, 1992: De sociaal-economische betekenis van de Rijksuniversiteit Limburg voor de regio Zuid-Limburg (Etil, Maastricht). 7

8 Als die ambitieuze verwachting wordt gerealiseerd, gaat het in totaal dus structureel om maximaal 500 studenten en 100 medewerkers op de Campus. Het streven is dat die medewerkers en studenten zoveel mogelijk op de campus, of in ieder geval in Leeuwarden of de rest van Friesland, gaan wonen. Daarnaast moet de campus visiting students aantrekken die kortlopende cursussen en summerschools (naar schatting maximaal 100 deelnemers per jaar) bezoeken, en voor kortere tijd op de campus in Leeuwarden zullen verblijven. Met de investeringen in de University Campus Fryslân stelt de provincie zich drie beleidsambities: 1. Het bevorderen van kennisuitwisseling en interactie tussen kennisinstellingen onderling, en tussen kennisinstellingen en bedrijfsleven; 2. het vasthouden en aantrekken van jong talent door de start van een Mastercollege Fryslân, en; 3. het verbeteren van het vestigingsklimaat voor studenten en wetenschappelijke staf. In deze eerste verkenning worden de verwacht economische effecten van die investeringen voor Friesland in kaart gebracht, en waar mogelijk gekwantificeerd. De verwachte economische effecten van de eerste ambitie liggen in het vergroten van de productiviteit van bestaande bedrijven door zogenoemde kennisspillovers, en in het versterken van het vestigingsklimaat van Friesland voor nieuwe bedrijven. Naast het effect van kennisspillovers, worden van ambitie 2 en 3 economische effecten verwacht als gevolg van extra bestedingen en vooral extra human capital in Friesland. Als studenten en academisch personeel in Friesland gaan wonen levert dat een bestedingseffect op voor de lokale economie, en als gevolg daarvan extra werkgelegenheid. Als de studenten na hun studie in Friesland blijven 8

9 wonen wordt bovendien de voorraad human capital vergroot. Vooral die grotere voorraad human capital heeft naar verwachting een economische waarde. De verwachte effecten van de University Campus Fryslân worden in de volgende hoofdstukken verder uitgewerkt. De gepresenteerde resultaten hebben nadrukkelijk het karakter van een eerste verkenning van de economische effecten van de nieuwe Friese Academie. Voor de belangrijkste effecten wordt een eerste poging tot kwantificering ondernomen. Zo levert het onderzoek niet alleen inzicht op in het economisch belang van de University Campus Fryslân voor de provincie Friesland, maar levert het ook cruciale input voor een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) voor de investeringen in de University Campus Fryslân. 9

10 10

11 2 Economische effecten van hoger onderwijs Universities are not important because of economic spin-off, but as a main creator of human capital 6 Aan investeringen in kennis en onderwijs wordt een uiteenlopend scala aan maatschappelijke effecten toegeschreven. 7 Onderwijs vergroot vanzelfsprekend het niveau van kennis en vaardigheden van het individu, waardoor de productiviteit en kans op werk kunnen toenemen. 8 En hoger opgeleiden zijn op hun beurt weer minder vaak betrokken bij criminele activiteiten, waardoor onderwijs een positief effect kan hebben op leefbaarheid, veiligheid en sociale cohesie. 9 Van de aanwezigheid van een onderwijsinstelling kunnen bovendien zogenoemde spin-off effecten uitgaan naar het bedrijfsleven in de buurt, die de nabijheid van kenniscreatie kunnen benutten om processen te stroomlijnen, en effectiever te gaan produceren. Daarmee kan het vestigingsklimaat voor nieuwe bedrijven worden versterkt. 10 Van alle effecten die in theorie aan investeringen in hoger onderwijs en kennisinstellingen worden toegeschreven, zijn er echter maar een aantal relevant voor dit onderzoek naar de verwachte economische effecten van de University Campus Fryslân. Het gaat hier immers om de verwachte effecten voor de provincie Friesland, de locatiespecifieke effecten. Dit onderzoek beperkt zich dan ook tot locatiespecifieke economische effecten, die ten bate (of ten laste) van de provincie Friesland komen. Die mogelijke locatie-effecten zijn in onderstaand schema weergegeven: 6 R. Florida, 2005: Cities and the creative class (Routledge, New York). 7 Bijvoorbeeld in: W. Groot, H. Maassen van den Brink, 2006: Vernieuwing in het hoger onderwijs (Van Gorcum Uitgevers). 8 Rauch, J.E., 1993: Productivity gains form geographic concentration of human capital: Evidence from the cities, in: Journal of Urban economics, 34, pp V. Larsen, G. Marlet (in samenwerking met Berenschot en Oberon), 2007: Maatschappelijke kostenbatenanalyse Brede School (Atlas voor gemeenten, Utrecht). 10 Zie bijvoorbeeld: M, Porter, 1990: The Competitive Advantage of Nations ((New York, Free Press). 11

12 Figuur 2.1 Mogelijke economische effecten van de University Campus Fryslân studenten human capital leefbaarheid, gezondheid, en sociale cohesie UCF medewerkers voorzieningen in de stad productie en werkgelegenheid gebouwen, fysieke locatie bestedingen bij toeleveranciers vestigingsklimaat kennisspillovers imago Het simpele feit dat iemand met onderwijs zijn niveau van kennis en vaardigheden vergroot hoort niet bij die effecten. Dat onderwijs had hij immers ook elders bij een al bestaande onderwijsinstelling kunnen genieten en is om die reden geen effect van de investeringen van de provincie Friesland. Bovendien is het maar de vraag of die productiviteitswinst aan de provincie Friesland ten goede komt; als de afgestuurde na zijn studie vertrekt, heeft de regio er niets aan. Er is wel een effect als de persoon die zijn niveau van kennis en vaardigheden heeft weten te vergroten als gevolg van de University Campus Fryslân in Leeuwarden of elders in Friesland gaat en blijft wonen. In dat geval vergroten de investeringen van de provincie de voorraad human capital in de stad en de regio. Dat is een locatiespecifiek effect, dat ten goede komt aan de provincie Friesland. Het citaat van Richard Florida aan het begin van dit hoofdstuk illustreert dat moderne economische theorieën ervan uitgaan dat vooral de effecten die via human capital lopen van belang zijn voor een stad of regio, niet zozeer de directe (spin-off-) effecten op bestaande bedrijven en de vestiging van nieuwe bedrijven als gevolg van de investeringen in onderwijs. Dat eerste type effecten (via human capital) is in empirisch onderzoek veelvuldig aangetoond, 11 het tweede type (clustering) niet of in ieder geval veel minder Glaeser, E.L. J. Scheinkman, A.Schleifer, 1995: Economic growth in a cross-section of cities, in: Journal of monetary economics, 36, p ; voor Nederland: G.A. Marlet, C.M.C.M., van 12

13 De nadruk van dit onderzoek ligt dan ook op de verwachte effecten van de University Campus Fryslân op de voorraad human capital in Leeuwarden en de rest van de provincie Friesland. Die effecten worden in het volgende hoofdstuk beschreven en gekwantificeerd. De andere effecten krijgen minder aandacht, maar worden niet genegeerd; ze komen in hoofdstuk 4 aan bod. Daaruit zal blijken dat ook de bestedingseffecten van de studenten en medewerkers van de UCF een belangrijke bijdrage gaan leveren aan de economie van Friesland. In hoofdstuk 5 worden alle voorlopige conclusies op een rijtje gezet. Woerkens, 2007: The Dutch Creative class and how it fosters urban employment growth, in: Urban Studies, 44, 13, pp Zie voor een overzicht: G.A. Marlet, 2009: De aantrekkelijke stad (verschijnt binnenkort). 13

14 14

15 3 Human capital De succesvolle steden van de toekomst zijn de steden die erin slagen hoogopgeleide, creatieve mensen aan zich te binden, en die zo een grote voorraad human capital weten te creëren. 13 Over het algemeen heeft een stad met een universiteit een grotere voorraad human capital dan een stad zonder universiteit (zie figuur 3.1). Dat komt omdat in die steden meer studenten wonen, waarvan een deel na hun studie in de stad blijft wonen. Studenten behoren tijdens hun studie niet tot de beroepsbevolking en kunnen dan ook niet bij de hoogopgeleiden of creatieve klasse van een stad geteld worden. Na hun studie zijn de meeste studenten zowel hoogopgeleid als lid van de creatieve klasse. Een deel van die studenten blijft na die studie 'hangen' in de stad, en behoort dan automatisch tot de hoogopgeleide beroepsbevolking. Op de ranglijst van de voorraad human capital per stad staat Leeuwarden 25 ste van de 50 grootste gemeenten van Nederland (zie figuur 3.1). Die voorraad human capital is in de grafiek afgemeten aan het aandeel creatieve klasse onder de beroepsbevolking, omdat uit onderzoek blijkt dat dat daarvoor de beste indicator is. 14 Bijna alle steden met een universiteit staan hoger op die ranglijst dan Leeuwarden, behalve Enschede en Tilburg. De reden dat Leeuwarden ondanks het ontbreken van een universiteit nog vrij hoog op de lijst staat, is het relatief grote en diverse hbo-aanbod in de stad. 13 E.L. Glaeser, J. Kolko, A. Saiz, 2001: Consumer City, in: Journal of Economic Geography, pp G.A. Marlet, C.M.C.M., van Woerkens, 2007: The Dutch Creative class and how it fosters urban employment growth, in: Urban Studies, 44, 13, pp

16 Figuur 3.1 Omvang voorraad human capital in de 50 grootste gemeenten Omvang creatieve klasse als percentage van de beroepsbevolking (2008) Utrecht Amsterdam Leiden Groningen Nijmegen Delft Leidschendam-Voorburg Hilversum Amstelveen Eindhoven Amersfoort Den Haag Gouda Arnhem Haarlem gemiddelde G50 's-hertogenbosch Zwolle Zoetermeer Breda Maastricht Deventer Apeldoorn Rotterdam Alphen aan den Rijn Leeuwarden Tilburg Dordrecht Alkmaar Almere Haarlemmermeer Hengelo (O.) Sittard-Geleen Ede Enschede Lelystad Velsen Schiedam Hoorn Roosendaal Helmond Heerlen Zaanstad Bergen op Zoom Oss Vlaardingen Purmerend Almelo Venlo Emmen Spijkenisse 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% Universiteitssteden donkerrood Bron: Atlas voor gemeenten obv data cbs/ebb 16

17 De verschillen tussen de universiteitssteden worden verklaard door andere factoren die de aantrekkingskracht van een stad op hoger opgeleiden bepalen, zoals de esthetische kwaliteiten van een stad en het voorzieningenniveau. Het blijkt dat studenten eerder kiezen voor een historische stad met meer voorzieningen, 15 en eerder geneigd zijn in dergelijke aantrekkelijke steden te gaan en blijven wonen. Aantrekkelijke woonsteden trekken ook meer afgestudeerden van buiten aan. Met het oog op de toekomstige voorraad menselijk kapitaal, en de economische effecten die daarvan uitgaan, is het voor Friesland cruciaal om studenten aan te trekken en vast te houden, en pas afgestudeerden uit andere steden aan te trekken. Figuur 3.2 laat zien dat de piek van verhuizingen rond het twintigste levensjaar (studie) en tussen de 25 en 30 jaar (na de studie) ligt. Steden die jongeren uit die leeftijdscategorieën aan zich weten te binden nemen een beslissende voorsprong, want daarna neemt de verhuisgeneigdheid fors af. Voordat een universiteitsstad een student kan toevoegen aan zijn voorraad human capital, zijn er drie momenten in het leven van die student waarop de stad hem zal moeten boeien en binden; het moment van studiekeuze, bij de beslissing of hij wel of niet in de stad van studie gaat wonen, én als hij afgestudeerd is. Op al die momenten spelen stedelijke woonattracties een rol. Het gebrek aan dergelijke attracties is (naast de beschikbaarheid van werk) de reden dat een stad als Enschede meer moeite heeft om studenten blijvend aan de stad te binden. 15 IOWO, 2004: Instroomenquete cohort 2002/2003. Resultaten van een kwantitatief onderzoek. 17

18 Figuur 3.2 Verhuisgeneigdheid. Aantal personen per leeftijdscategorie dat verhuist, als percentage van het totaal aantal personen in die leeftijdscategorie 16% aantal vestigingen als percentage van aandeel bevolking (per leeftijdscategorie) 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% leeftijd 0% Bron: CBS/GBA, 2004 In figuur 3.3 is een ranglijst opgenomen van de migratiebalans voor mensen tussen de 15 en 29 jaar. Die migratiebalans is het saldo van verhuizingen naar en uit de stad. In de migratiebalans heft in- en uitstroom als gevolg van studie elkaar op. Als een student na zijn studie in de stad blijft wonen telt hij mee in de balans voor zijn studentenstad. Gaat hij terug naar zijn geboortedorp dan is hij daar in de balans nooit weggeweest. Verhuist hij na zijn studie naar een nieuwe stad of een ander dorp dan telt hij daar mee in de migratiebalans. De migratiebalans geeft zo precies mogelijk aan welke steden er per saldo in slagen om kansrijke jongeren aan te trekken én vast te houden. Utrecht blijkt per saldo het beste in staat te zijn om kansrijke jongeren aan zich te binden. Opgeteld gaan daar de meeste jongeren studeren, blijven de meeste studenten er na hun studie wonen, en komen er de meeste jongeren na hun studie elders wonen. Arnhem is de eerste niet-universiteitsstad in de ranglijst, op de 7 de plaats. Leeuwarden staat 17 de. Van de universiteitssteden weet alleen Enschede relatief weinig jongeren aan zich te binden; alleen die universiteitsstad staat onder Leeuwarden. 18

19 Figuur 3.3 Migratiebalans voor jongeren van 15 tot 29 jaar (gemiddelde over de jaren ) Migratiebalans jaar Hengelo (O.) Zaanstad Alphen aan den Rijn Sittard-Geleen Spijkenisse Haarlemmermeer Velsen Roosendaal Bergen op Zoom Venlo Hoorn Oss Ede Zoetermeer Almelo Apeldoorn Lelystad Emmen Utr echt Groningen Amsterdam Leiden Nijmegen Maastricht Arnhem Delft Eindhoven gemiddelde G50 Rotterdam Tilburg Almere Den Haag Haarlem Breda Schiedam Leeuwarden 's-hertogenbosch Am stelveen Hilversum Zwolle Amersfoort Enschede Dordrecht Deventer Gouda Heerlen Purmerend Vlaardingen Helmond Leidschendam-Voorburg Alkmaar ,5% -1,0% -0,5% 0,0% 0,5% 1,0% 1,5% 2 Universiteitssteden donkerrood Bron: Atlas voor gemeenten obv data CBS/GBA,

20 De vraag is welke factoren bepalend zijn voor de aantrekkingskracht van steden op kansrijke jongeren. Om dat te bepalen is de migratiebalans van jongeren tussen de 15 en 29 jaar met een regressieanalyse voor de 50 grootste gemeenten van Nederland in verband gebracht met factoren die daar mogelijk op van invloed zijn. De resultaten van het model dat die aantrekkingskracht van steden op jongeren verklaart staat in tabel 3.1. Tabel 3.1 Wat trekt kansrijke jongeren aan? Uitkomsten regressieanalyse. Migratiesaldo jongeren jaar, Universiteiten (aantal inschrijvingen als percentage van de bevolking) 0,055 (4,4) *** Hogescholen (aantal inschrijvingen als percentage van de bevolking) 0,044 (3,5) *** Woonattracties (woonaantrekkelijkheidsindex excl. universiteit) 0,0013 (5,1) *** Huizenprijsniveau -1,06 (3,3) *** Methode (geen ruimtelijke autocorrelatie) OLS Omvang van de sample (N) 50 Verklaringskracht (Adj. R 2 ) 72,2 Notatie: Coëfficiënt (t-waarde) *** Significantie met 99% waarschijnlijkheid ** Significantie met 95% waarschijnlijkheid * Significantie met 90% waarschijnlijkheid De aanwezigheid van een universiteit of hbo-instelling is logischerwijs een belangrijke verklarende factor; hoe meer studenten bij een instelling in de stad staan ingeschreven, hoe meer jongeren er (blijven) wonen. Het effect van een gemiddelde universitair student op dat migratiesaldo is echter groter dan het gemiddelde effect van een hbo-student. Een universitair student gaat gemiddeld vaker in de stad wonen, blijft daar na zijn studie vaker wonen en heeft meer kans na zijn studie tot de creatieve klasse in de stad te behoren. Een andere belangrijke factor die de aantrekkingskracht van een stad op kansrijke jongeren bepaalt zijn de woonattracties die zijn samengevoegd in de woonaantrekkelijkheidsindex. 16 Steden waar dergelijke voorzieningen ruim voorhanden zijn, zijn als gevolg daarvan echter vaak ook de steden waar de huizen het duurst zijn. Die hoge huizenprijzen correleren op hun beurt weer negatief met de migratiebalans van jongeren tussen 15 en 29 jaar. 16 Bron: Atlas voor gemeenten 2009 (Stichting Atlas voor gemeenten, Utrecht). 20

21 Het zijn dus niet alleen de steden met een universiteit en steden waar jongeren hun carrièrekansen en woongenot kunnen optimaliseren die kansrijke jongeren aan zich weten te binden, maar ook de steden die niet te duur zijn voor starters op de woningmarkt. De succesformule is een universiteit in een stad met veel voorzieningen én betaalbare woningen. Tussen die factoren bestaat echter ook interactie. Universiteitssteden hebben vaak meer cafés, restaurants en andere stedelijke voorzieningen omdat daar de vraag naar dergelijke voorzieningen groter is. Leeuwarden heeft bijvoorbeeld 0,6 cafés per duizend inwoners, een universiteitsstad heeft er gemiddeld één per duizend inwoners. Leeuwarden biedt jaarlijks ruim vijf theatervoorstellingen per duizend inwoners, een universiteitsstad gemiddeld meer dan tien. En ook het culinaire aanbod is in een universiteitsstad gemiddeld eens zo groot als in Leeuwarden. 17 Al die factoren worden gecombineerd in de eerder genoemde woonaantrekkelijkheidsindex, een indicator voor de aantrekkingskracht van steden, én een belangrijke voorspeller voor de voorraad human capital in een stad. 18 Op de ranglijst van die woonaantrekkelijkheidsindex staat Leeuwarden 33 ste van de 50 grootste gemeenten van Nederland (zie figuur 3.4). Als Leeuwarden een universiteitsstad zou zijn geweest, en er in zou zijn geslaagd om het stedelijke voorzieningenniveau op het gemiddelde van de universiteitssteden in Nederland te brengen, zou Leeuwarden op de 25 ste plaats staan (figuur 3.5). Daarmee zou de aantrekkingskracht van de stad Leeuwarden en indirect de provincie Friesland op kansrijke bevolkingsgroepen dus fors verbeteren. Deze vingeroefening dient echter puur ter illustratie van het belang van hoger onderwijs voor de aantrekkingskracht van een stad. Vanzelfsprekend wordt het voorgespiegelde effect met de University Campus Fryslân niet bereikt, omdat daarmee vooralsnog geen universiteit ontstaat van de omvang van die in al bestaande universiteitssteden. 17 Zie hierover ook: Stadsfoto Leeuwarden 2009 (Atlas voor gemeenten, Utrecht). 18 Zie voor een uitgebreide uitleg: Atlas voor gemeenten 2009 (VOC Uitgevers, Nijmegen). 21

22 Figuur 3.4 Woonantrekkelijkheidsindex 2008 Positie op de woonaantrekkelijkheidsindex (2008) Emmen Utrecht Amstelveen Den Haag Nijmegen 's-hertogenbosch Haarlem Zwolle Leiden Rotterdam Amersfoort Alphen aan den Rijn Tilburg Haarlemmermeer Groningen Arnhem Eindhoven Leidschendam-Voorburg Velsen Gouda Delft Oss Purm er end Hilversum Dordrecht Ede Zoetermeer Alkm aar Apeldoorn Maastricht Zaanstad Breda Leeuwarden Schiedam Hoorn Roosendaal Deventer Hengelo (O.) Helmond Enschede Lelystad Almere Vlaardingen Venlo Bergen op Zoom Almelo Sittard-Geleen Heerlen Spijkenisse Am ster dam Universiteitssteden donkerrood Bron: Atlas voor gemeenten

23 Figuur 3.5 Woonaantrekkelijkheidsindex 2008, in het geval dat Leeuwarden een universiteitsstad zou zijn Positie op de woonaantrekkelijkheidsindex (2008) Emmen Utrecht Amstelveen Den Haag Nijmegen 's-hertogenbosch Haarlem Zwolle Leiden Rotterdam Amersfoort Alphen aan den Rijn Tilburg Haarlemmermeer Groningen Arnhem Eindhoven Leidschendam-Voorburg Velsen Gouda Delft Oss Purm er end Hilversum Leeuwarden Dordrecht Ede Zoetermeer Alkm aar Apeldoorn Maastricht Zaanstad Breda Schiedam Hoorn Roosendaal Deventer Hengelo (O.) Helmond Enschede Lelystad Almere Vlaardingen Venlo Bergen op Zoom Almelo Sittard-Geleen Heerlen Spijkenisse Am ster dam Universiteitssteden donkerrood 23

24 Om een preciezere inschatting te kunnen maken van het effect van de University Campus Fryslân op de aantrekkingskracht van een stad, én op de voorraad human capital, is die voorraad human capital in Nederlandse steden in verband gebracht met zoveel mogelijk factoren die daarop in theorie van invloed zijn. De resultaten van die regressieanalyse staan in tabel 3.2. Tabel 3.2 Wat verklaart de omvang van de creatieve klasse in Nederlandse steden? Uitkomsten uit een regressieanalyse. Aandeel creatieve klasse 1. Universiteit Aandeel in de stad woonachtige studenten 2. Esthetiek Nabijheid natuur Aandeel vooroorlogse woningen 3. Woonattracties Aandeel koopwoningen Aanbod podiumkunsten Aantal cafés 4. Economische factoren Bereikbaarheid van banen Effect van files op bereikbaarheid van banen 1,22 (6,8)*** 0,65 (2,6)** 0,15 (3,4)*** 0,22 (6,2)*** 9,9 (2,8)** 0,033 (2,0)** 0,14 (4,6)*** -0,11 (-2,1)** Methode (geen ruimtelijke autocorrelatie) OLS Omvang van de sample (N) 31 Verklaringskracht (Adj. R 2 ) 0,83 Notatie: Coëfficiënt (t-waarde) *** Significantie met 99% waarschijnlijkheid ** Significantie met 95% waarschijnlijkheid * Significantie met 90% waarschijnlijkheid Het aantal in de stad woonachtige studenten (bron: Informatie Beheer Groep) biedt een robuuste verklaring voor de omvang van de creatieve klasse van een stad (zie tabel 3.2). Vergelijkbare analyses in de VS 19 en in Japan 20 laten vergelijkbare positieve effecten van de aanwezigheid van een universiteit in de stad zien. De coëfficiënt bij het aandeel in de stad woonachtige studenten is in het model dat het aandeel creatieve klasse verklaarde 1,22 (tabel 3.2). Studenten 19 H. Rogers, 2004: Literary Amenities and Cultural Scenes Assessing the Differential Impact of Quality and Spatial Concentration (Working Paper, The Cultural Policy Center, University of Chicago). 20 T. Tomioka, K. Sasaki, 2003: Economic evaluation of urban amenities including the effects on migration. 24

25 zijn in het model echter als percentage genomen van de totale bevolking, de creatieve klasse als aandeel van de beroepsbevolking. De beroepsbevolking in een stad is gemiddeld zestig procent van de totale bevolking, zodat de coëfficiënt ongeveer 0,7 zou zijn als voor beide was uitgegaan van de totale bevolking. Dat betekent dat een stad die gemiddeld duizend extra studenten per jaar herbergt, op termijn gemiddeld 700 mensen extra tot de creatieve klasse mag rekenen. Dat komt niet alleen omdat die stad eigen studenten vasthoudt, maar ook omdat die stad afgestudeerden van elders aantrekt. Universiteitssteden lijken op die manier automatisch, en tot in lengte van dagen, een voorsprong te hebben. Als de uitkomsten uit dit model worden vertaald naar de gevolgen van de University Campus Fryslân ontstaat een prognose van het effect op de toekomstige voorraad human capital in de stad Leeuwarden. De resultaten hiervan staan in tabel 3.3. Tabel 3.3 Prognose toename voorraad human capital als gevolg van de University Campus Fryslân Omvang wetenschappelijke staf (incl. onderzoekers) Waarvan woonachtig in Leeuwarden (100%) Aantal studenten (Master en PhD) 500 Waarvan woonachtig in Leeuwarden (75%) Extra woonachtige studenten als percentage van de bevolking ( inwoners) 375 0,4% Coëfficiënt uit het model 1,22 Extra creatieve klasse als percentage van de beroepsbevolking ( personen) Extra omvang creatieve klasse, absoluut (inclusief staf) 0,5% ca. 290 (0,7%) 25

26 Er is bij de berekeningen uitgegaan van een wetenschappelijke staf van 80 personen, die volledig in Leeuwarden gaat wonen. Van de 500 studenten is aangenomen dat gemiddeld 75% in Leeuwarden gaat wonen. Dat is hetzelfde percentage als de Universiteit Groningen jaarlijks gemiddeld haalt (het gemiddelde percentage van alle universiteitssteden is 62%). Op basis van die aannames neemt de omvang van de creatieve klasse in Leeuwarden als gevolg van de University Campus Fryslân structureel met 290 personen, ofwel 0,7 procentpunt (als percentage van de beroepsbevolking), toe. Dat effect wordt overigens pas op langere termijn als de investeringen voltooid zijn, en het college op volle toeren draait bereikt. Wat is het economische belang van die grotere voorraad human capital voor Leeuwarden en Friesland? Een grotere voorraad human capital in een stad of regio heeft in theorie op tenminste vier manieren een gunstig effect op de lokale en regionale economie: 1. Mensen met meer kennis en vaardigheden zijn productiever, waardoor bedrijven afkomen op plekken waar veel menselijk kapitaal is, en de werkgelegenheid daar zal toenemen. 2. Hoogopgeleide mensen geven meer geld uit in de plaatselijke horeca, detailhandel en theaters waardoor ze de werkgelegenheid daar bevorderen, vooral ook de laagopgeleide werkgelegenheid (trickle down) Mensen met een hogere opleiding zijn eerder geneigd om vanuit hun woonhuis een eigen bedrijf te starten, een element uit de behavioral locatietheorie waarin het gedrag van individuen centraal staat bij het verklaren van groeiverschillen tussen locaties P. Aghion, P. Bolton, 1997: A theory of trickle-down growth and development, in: The Review of Economic Studies. 64, pp R.R. Nelson, S.G. Winter, 1982: An evolutionary theory of economic performance (Cambridge University Press, Cambridge). 26

27 4. Steden met veel menselijk kapitaal passen zich beter aan aan nieuwe economische omstandigheden, zoals een economische recessie (reinvention). 23 Het effect van een grote voorraad human capital in steden op de groei van de werkgelegenheid in die steden is voor Nederland kwantitatief aangetoond, waarbij de indruk bestaat dat vooral de mechanismen 1 en 3 daarvoor verantwoordelijk zijn. 24 In figuur 3.6 is het gestileerde resultaat van een econometrische analyse naar de determinanten van lokale werkgelegenheidsgroei weergegeven. Uit die analyse blijkt dat als een stad 1% meer mensen uit de creatieve klasse tot zijn beroepsbevolking mag rekenen, de werkgelegenheid in 10 jaar tijd gemiddeld met ongeveer 0,8 procent meer toeneemt. Figuur 3.6 In steden met veel creatieve, hoogopgeleide mensen groeit de werkgelegenheid harder. 20% 15% 10% 5% werkgelegenheidsgroei ( ) gecorrigeerd voor andere significant verklarende factoren Den Haag Zoetermeer Amsterdam Utrecht 0% Leeuwarden -5% Rotterdam -10% Spijkenisse -15% -20% Velsen aandeel creatieve klasse (1996) -25% 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 23 E.L. Glaeser, 2005: Reinventing Boston: , Journal of Economic Geography, 5, 2, pp G.A. Marlet, C.M.C.M., van Woerkens, 2007: The Dutch Creative class and how it fosters urban employment growth, in: Urban Studies, 44, 13, pp ; G.A. Marlet, 2009: De aantrekkelijke stad (verschijnt binnenkort). 27

De waarde van de Academie. Gerard Marlet Antwerpen 7 november 2013

De waarde van de Academie. Gerard Marlet Antwerpen 7 november 2013 De waarde van de Academie Gerard Marlet Antwerpen 7 november 2013 Een stad met een Academie heeft meer 1,8% Aantal kunstenaars als percentage van de bevolking 18 Aanbod galerieën per 100.000 inwoners 1,6%

Nadere informatie

De waarde van winkels

De waarde van winkels De waarde van winkels Gerard Marlet Nederlandse Raad Winkelcentra 20 januari 2015 Smart people, strong cities (Cpb) aandeel hoogopgeleiden 50,9% tot 79,2% 46,5% tot 50,9% 39,8% tot 46,5% 37,7% tot 39,8%

Nadere informatie

Foto van de Drechtsteden

Foto van de Drechtsteden Foto van de Drechtsteden Raadscommissie ABZ 3 september 2012 Sjoerd Veerman Rien Val 1 De aantrekkingskracht van de Drechtsteden Gerard Marlet 6 maart 2012 The paradox of urban triumph bereikbaarheid banen

Nadere informatie

Gerard Marlet, Roderik Ponds, Clemens van Woerkens. Cultuurkaart Amersfoort

Gerard Marlet, Roderik Ponds, Clemens van Woerkens. Cultuurkaart Amersfoort Gerard Marlet, Roderik Ponds, Clemens van Woerkens Cultuurkaart Amersfoort Eindredactie en opmaak: Nadine van den Berg Atlas voor gemeenten Postbus 9627 3506 GP UTRECHT T 030 2656438 F 030 2656439 E info@atlasvoorgemeenten.nl

Nadere informatie

Cultuurkaart &OTDIFEF

Cultuurkaart &OTDIFEF Cultuurkaart Eindredactie en opmaak: Nadine van den Berg Atlas voor gemeenten Postbus 9627 3506 GP UTRECHT T 030 2656438 F 030 2656439 E info@atlasvoorgemeenten.nl I www.atlasvoorgemeenten.nl Atlas voor

Nadere informatie

Leiden in de Atlas voor gemeenten 2015

Leiden in de Atlas voor gemeenten 2015 Beleidsonderzoek & Analyse BOA Feitenblad draagt bij aan de kwaliteit van beleid en besluitvorming Leiden in de Atlas voor gemeenten 2015 Samenvatting De Atlas voor Gemeenten vergelijkt al 17 jaar de 50

Nadere informatie

Cultuur in stad en provincie. De culturele positie van de stad en de provincie Utrecht

Cultuur in stad en provincie. De culturele positie van de stad en de provincie Utrecht Cultuur in stad en provincie De culturele positie van de stad en de provincie Utrecht Cultuur in stad en provincie Eindredactie en opmaak: M Tekst & Beeld, Bunnik Atlas voor gemeenten Postbus 9627 3506

Nadere informatie

Leiden in de Atlas voor gemeenten 2014

Leiden in de Atlas voor gemeenten 2014 Beleidsonderzoek & Analyse BOA Feitenblad draagt bij aan de kwaliteit van beleid en besluitvorming Leiden in de Atlas voor gemeenten 2014 Samenvatting Dit jaar is het thema van de Atlas Economie & Arbeidsmarkt.

Nadere informatie

Gerard Marlet, Roderik Ponds, Clemens van Woerkens. Cultuurkaart Leeuwarden

Gerard Marlet, Roderik Ponds, Clemens van Woerkens. Cultuurkaart Leeuwarden Gerard Marlet, Roderik Ponds, Clemens van Woerkens Cultuurkaart Leeuwarden Eindredactie en opmaak: Nadine van den Berg Atlas voor gemeenten Postbus 9627 3506 GP UTRECHT T 030 2656438 F 030 2656439 E info@atlasvoorgemeenten.nl

Nadere informatie

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 mei 2015. Utrecht.nl/onderzoek

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 mei 2015. Utrecht.nl/onderzoek Onderzoeksflits Atlas voor gemeenten 015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht IB Onderzoek, 9 mei 015 Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling Onderzoek Gemeente Utrecht 030 86 1350 onderzoek@utrecht.nl

Nadere informatie

HET APOLLO MODEL. Figuur 1: Ontwikkeling aantal studenten HBO en WO, Nederland, 2013-2030

HET APOLLO MODEL. Figuur 1: Ontwikkeling aantal studenten HBO en WO, Nederland, 2013-2030 Amersfoort HET APOLLO MODEL Het Apollo Model is tot stand gekomen op initiatief van Kences en de ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Met dit model

Nadere informatie

HET APOLLO MODEL. Figuur 1: Ontwikkeling aantal studenten HBO en WO, Nederland, 2013-2030

HET APOLLO MODEL. Figuur 1: Ontwikkeling aantal studenten HBO en WO, Nederland, 2013-2030 Rotterdam HET APOLLO MODEL Het Apollo Model is tot stand gekomen op initiatief van Kences en de ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Met dit model

Nadere informatie

Cultuur in Leiden. De culturele positie van Leiden en het effect daarvan op de aantrekkingskracht van de stad

Cultuur in Leiden. De culturele positie van Leiden en het effect daarvan op de aantrekkingskracht van de stad Cultuur in Leiden De culturele positie van Leiden en het effect daarvan op de aantrekkingskracht van de stad Cultuur in Leiden Eindredactie en opmaak: Nadine van den Berg Atlas voor gemeenten Postbus

Nadere informatie

Het belang van Cultuurstad Groningen

Het belang van Cultuurstad Groningen Gerard Marlet, Roderik Ponds, Clemens van Woerkens Het belang van Cultuurstad Groningen 23 december 2011 Het belang van cultuurstad Groningen Eindredactie: Sanne Terpstra Atlas voor gemeenten Postbus

Nadere informatie

Urbanisatie-effecten en vastgoedwaardeontwikkeling: Human Capital = Capital Growth. Richard Buytendijk, MSc, MSRE

Urbanisatie-effecten en vastgoedwaardeontwikkeling: Human Capital = Capital Growth. Richard Buytendijk, MSc, MSRE Urbanisatie-effecten en vastgoedwaardeontwikkeling: Human Capital = Capital Growth Richard Buytendijk, MSc, MSRE Research, ASR Vastgoed Vermogensbeheer Even voorstellen.. - achtergrond sociale geografie

Nadere informatie

Gerard Marlet Clemens van Woerkens, Roderik Ponds. Cultuurkaart Enschede

Gerard Marlet Clemens van Woerkens, Roderik Ponds. Cultuurkaart Enschede Gerard Marlet Clemens van Woerkens, Roderik Ponds Cultuurkaart Enschede Eindredactie en opmaak: Nadine van den Berg Atlas voor gemeenten Postbus 9627 3506 GP UTRECHT T 030 2656438 F 030 2656439 E info@atlasvoorgemeenten.nl

Nadere informatie

Platform Detailhandel Nederland 1 van 7. Gemeente. Emmen

Platform Detailhandel Nederland 1 van 7. Gemeente. Emmen Gemeenten moeten vaart maken met rooftassenverbod Uit onderzoek van het Platform Detailhandel Nederland naar de 50 grootste gemeenten blijkt dat in slechts 13 plaatsen de winkeliers gesteund worden met

Nadere informatie

IN EERSTE HALFJAAR 2002. Paula van der Brug en Robert Selten. April 2005. Het aantal gestarte trajecten in het eerste halfjaar van 2002.

IN EERSTE HALFJAAR 2002. Paula van der Brug en Robert Selten. April 2005. Het aantal gestarte trajecten in het eerste halfjaar van 2002. Centraal Bureau voor de Statistiek Centrum voor Beleidsstatistiek UITSTROOM UIT DE UITKERING NA START REÏNTEGRATIETRAJECT IN EERSTE HALFJAAR 2002 Paula van der Brug en Robert Selten April 2005 Op 1 januari

Nadere informatie

Bijlage 1: Uitwerking per regio

Bijlage 1: Uitwerking per regio De locatiekeuzes worden in deze bijlage per regio weergegeven. Daarbij volg ik de grenzen van het arrondissement / de politie-eenheid. 1. Regio Noord-Nederland eenheid Noord-Nederland leidt eenduidig tot

Nadere informatie

Toiletreclame Regionale Tarieven Indoormedia

Toiletreclame Regionale Tarieven Indoormedia Volume netwerk Horeca Doelgroep 13-49 Alkmaar 1 2 weken 34 17 10 950,- 135,- 495,- 115,- Almere 1 2 weken 17 8 5 475,- 115,- 250,- 110,- Amersfoort 1 2 weken 50 25 15 1.425,- 150,- 745,- 125,- Amsterdam

Nadere informatie

Den Haag, 17 mei 2000

Den Haag, 17 mei 2000 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 17 mei 2000 Hierbij leg ik aan uw Kamer over, conform artikel 10a, lid 6 van de Welzijnswet 1994, de tekst van de algemene maatregel

Nadere informatie

Gerard Marlet Clemens van Woerkens, Roderik Ponds. Cultuurkaart Weert

Gerard Marlet Clemens van Woerkens, Roderik Ponds. Cultuurkaart Weert Gerard Marlet Clemens van Woerkens, Roderik Ponds Cultuurkaart Weert Eindredactie en opmaak: Nadine van den Berg Atlas voor gemeenten Postbus 9627 3506 GP UTRECHT T 030 2656438 F 030 2656439 E info@atlasvoorgemeenten.nl

Nadere informatie

CRITERIA PRODUCTRATING INBOEDELVERZEKERING PRIJS

CRITERIA PRODUCTRATING INBOEDELVERZEKERING PRIJS CRITERIA PRODUCTRATING INBOEDELVERZEKERING PRIJS Om tot de ProductRating Prijs te komen heeft MoneyView de gemiddelde marktpositie van elk product berekend over 28.656 fictieve klantprofielen. Deze klantprofielen

Nadere informatie

Factsheets Nederland. Kantoren- en bedrijfsruimtemarkt. medio 2015. www.dtz.nl

Factsheets Nederland. Kantoren- en bedrijfsruimtemarkt. medio 2015. www.dtz.nl Factsheets Kantoren- en bedrijfsruimtemarkt medio 215 www.dtz.nl 1 Factsheet kantorenmarkt medio 215 Kantoorbanen 2.236.85 214 t.o.v. 213,9% Aanbod 8.36 m 2,6% Voorraad 49.533. m 2,1% Opname 497. m 2 1

Nadere informatie

Participatiewijzer Enschede

Participatiewijzer Enschede Gerard Marlet, Roderik Ponds Clemens van Woerkens, Rutger Zwart Participatiewijzer Enschede 19 december 2014 Atlas voor gemeenten Postbus 9627 3506 GP UTRECHT T 030 2656438 F 030 2656439 E info@atlasvoorgemeenten.nl

Nadere informatie

Toelichting gegevens waarstaatjegemeente.nl bij de thema s:

Toelichting gegevens waarstaatjegemeente.nl bij de thema s: Toelichting gegevens waarstaatjegemeente.nl bij de thema s: - Jeugd en Jeugdhulpverlening - Onderwijs Oktober 2015 Ctrl/BI C. Hogervorst Het beeld dat bij dit thema naar voren komt past bij een grotere

Nadere informatie

Meest Gastvrije Stad 2010

Meest Gastvrije Stad 2010 Meest Gastvrije 200 Colofon Samensteller: Lennert Rietveld Van Spronsen partners horeca-advies Herenweg 83 2362 EJ Warmond T: 07-548867 E: lennertrietveld@spronsen.com W: www.spronsen.com In samenwerking

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde oud progr vwo 2010 - I

Eindexamen aardrijkskunde oud progr vwo 2010 - I Migratie en mobiliteit Opgave 4 Binnenlandse migratie Bestudeer bron 1 die bij deze opgave hoort. Uit de bron valt een verschil op te maken tussen de noord- en de zuidvleugel van de Randstad wat betreft

Nadere informatie

De staatssecretaris van Volksgezondheid Welzijn en Sport, Mevrouw drs. C.I.J.M Ross-van Dorp, Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG

De staatssecretaris van Volksgezondheid Welzijn en Sport, Mevrouw drs. C.I.J.M Ross-van Dorp, Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG De staatssecretaris van Volksgezondheid Welzijn en Sport, Mevrouw drs. C.I.J.M Ross-van Dorp, Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG Bijlagen 3 Inlichtingen bij Uw kenmerk GVM2522185 Dossier/volgnummer 55807A-051

Nadere informatie

Steeds minder startersleningen beschikbaar

Steeds minder startersleningen beschikbaar RAPPORT Starterslening in Nederland Steeds minder startersleningen beschikbaar Uitgevoerd in opdracht van www.starteasy.nl INHOUD Starterslening in Nederland Steeds minder startersleningen beschikbaar

Nadere informatie

Vergelijking discriminatiemeldingen 2012 binnen de G32

Vergelijking discriminatiemeldingen 2012 binnen de G32 Vergelijking discriminatiemeldingen 2012 binnen de G32 Toelichting Benadrukt dient te worden dat de discriminatiecijfers van de G32 onderling moeilijk vergelijkbaar zijn. Als een bepaalde gemeente (op

Nadere informatie

Atlas voor gemeenten 2012:

Atlas voor gemeenten 2012: BestuursBestuurs- en Concerndienst Atlas voor gemeenten 2012: de positie van Utrecht notitie van Bestuursinformatie www.onderzoek.utrecht.nl Mei 2012 Colofon uitgave Afdeling Bestuursinformatie Bestuurs-

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 34 242 Evaluatie Wet ontwikkelingskansen door kwaliteit en educatie (Wet OKE) Nr. 2 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP

Nadere informatie

Deel III Ranglijsten

Deel III Ranglijsten Deel III Ranglijsten Atlas voor gemeenten 00 Ranglijsten Woonaantrekkelijkheidsindex Positie op de woonaantrekkelijkheidsindex (00) 0 0 0 0 mermeer 0 Sociaal-economische index Sociaal-economische positie

Nadere informatie

Welkom! Eindhoven, Emmen, Enschede, Groningen, Maastricht, Nijmegen, Schiedam, Sittard- Geleen, Tilburg, Venlo, Zaanstad, Zoetermeer en Zwolle

Welkom! Eindhoven, Emmen, Enschede, Groningen, Maastricht, Nijmegen, Schiedam, Sittard- Geleen, Tilburg, Venlo, Zaanstad, Zoetermeer en Zwolle Welkom! Alkmaar, Almelo, Almere, Amersfoort, Apeldoorn, Arnhem,Breda, Delft, Deventer, Dordrecht, Ede, Eindhoven, Emmen, Enschede, Groningen, Haarlem, Haarlemmermeer, Heerlen, Helmond, Hengelo, 's-hertogenbosch,

Nadere informatie

Binnensteden en hun bewoners

Binnensteden en hun bewoners Binnensteden en hun bewoners 11 Bert Raets Publicatiedatum CBS-website: 23 september 211 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** = nader voorlopig cijfer x

Nadere informatie

Analyse vraaghuurprijzen kantoorruimte 2012-2014

Analyse vraaghuurprijzen kantoorruimte 2012-2014 Analyse vraaghuurprijzen kantoorruimte 2012-2014 Kantorenmarkt uit balans De situatie op de Nederlandse kantorenmarkt is zeer ongunstig. Het aanbod van kantoorruimte ligt structureel op een zeer hoog niveau

Nadere informatie

Gastvrije Stad. Meest. van Nederland

Gastvrije Stad. Meest. van Nederland Meest Gastvrije van Nederland 2009 Meest Gastvrije 2009 is een onderzoek van Van Spronsen Partners horeca-advies in samenwerking met VVV Nederland Top 2 Meest Gastvrije van Nederland De uitkomsten zijn

Nadere informatie

Het economisch belang van de creatieve klasse

Het economisch belang van de creatieve klasse Page 1 of 7 Het economisch belang van de creatieve klasse Auteur(s): Marlet, G.A. (auteur) Woerkens, C.M.C.M. (auteur) De auteurs zijn zelfstandig ruimtelijk-economisch onderzoekers en de oprichters van

Nadere informatie

Hoe leefbaar is Leiden? Leiden in de Atlas voor Gemeenten

Hoe leefbaar is Leiden? Leiden in de Atlas voor Gemeenten Hoe leefbaar is Leiden? & Leiden in de Atlas voor Gemeenten Colofon Serie Statistiek 2010/06 juni 2010 Beleidsonderzoek en Analyse (BOA) Afdeling Strategie en Onderzoek Gemeente Leiden tel: 071 516 5123

Nadere informatie

Migratie en pendel Twente. Special bij de Twente Index 2015

Migratie en pendel Twente. Special bij de Twente Index 2015 Migratie en pendel Twente Special bij de Twente Index 2015 Inhoudsopgave Theorieën over wonen, verhuizen 3 Kenmerken Twente: Urbanisatiegraad en aantal inwoners 4 Bevolkingsgroei grensregio s, een vergelijking

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 30 234 Toekomstig sportbeleid 31 293 Primair Onderwijs Nr. 143 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Aan de Voorzitter

Nadere informatie

Uw brief Ons kenmerk Doorkiesnummer PDTJ/07/1069. Onderwerp Datum Contactpersoon

Uw brief Ons kenmerk Doorkiesnummer PDTJ/07/1069. Onderwerp Datum Contactpersoon Uw brief Ons kenmerk Doorkiesnummer PDTJ/07/1069 Onderwerp Datum Contactpersoon 2 e Kans Beroepsonderwijs 2 februari 2007 Goede bondgenoot, Niets menselijks is u of mij vreemd. In aantallen geredeneerd

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Primair Onderwijs Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Nadere informatie

Wordt de positie van steden sterker of zwakker? Hoe zit dat met Amsterdam?

Wordt de positie van steden sterker of zwakker? Hoe zit dat met Amsterdam? Wordt de positie van steden sterker of zwakker? Hoe zit dat met Amsterdam? De stad als bevolkingsmagneet dinsdag 29 januari 2013 Leo van Wissen Directeur, Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut

Nadere informatie

RDC Regio-indeling Nederland

RDC Regio-indeling Nederland RDC Regio-indeling Nederland De RDC Regio-indeling Nederland is gebaseerd op gebieden met een socio-demografische samenhang. Elke regio wordt in AutoMotive Dashboard verder uitgesplitst in Nederlandse

Nadere informatie

BIJLAGE A KENGETALLEN In deze bijlage geven we in overzichtelijke tabellen de kengetallen weer die gebruikt zijn ter bepaling van de effecten van het kantoren- en bedrijventerreinenprogramma voor de regio

Nadere informatie

Toeristisch bezoek aan Leiden in 2010

Toeristisch bezoek aan Leiden in 2010 April 2011 ugu Toeristisch bezoek aan in 2010 Al zeven jaar doet mee aan Toeristisch bezoek aan steden, onderdeel van het Continu Vakantie Onderzoek (CVO). Het CVO is een panelonderzoek waarbij Nederlanders

Nadere informatie

Tarievenkaart commercieel, 2013

Tarievenkaart commercieel, 2013 Tarievenkaart commercieel, 2013 Opvallen doe je met... CITYDOGS DISPLAY NETWERK 3.376 locaties in de 50 grootste binnensteden van Nederland. 2 wekelijke campagneperioden. CITYDOGS FLYERING 23.290 locaties

Nadere informatie

LANDELIJKE MONITOR STUDENTENHUISVESTING

LANDELIJKE MONITOR STUDENTENHUISVESTING LANDELIJKE MONITOR STUDENTENHUISVESTING Apollo 2014 :: Nederland 1 oktober 2014 Landelijke Monitor Studentenhuisvesting 2014 Landelijke Monitor Studentenhuisvesting 2014 Uitgevoerd in opdracht van Kences

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding: Van bedrijventerrein naar Guggenheim 7

Inhoud. Inleiding: Van bedrijventerrein naar Guggenheim 7 Inhoud Inleiding: Van bedrijventerrein naar Guggenheim 7 1 Theorieën over de stad 13 1.1 De economische landkaart van Nederland 16 1.2 Locatietheorieën 21 1.3 De kracht van de kern 31 1.4 Toerist in eigen

Nadere informatie

VOORLOPIGE UITKOMSTEN VOOR HET GEMEENTEDOMEIN. Dennis Lanjouw, Osman Baydar, Mariëtte Goedhuys en Frank van der Linden. Maart 2006

VOORLOPIGE UITKOMSTEN VOOR HET GEMEENTEDOMEIN. Dennis Lanjouw, Osman Baydar, Mariëtte Goedhuys en Frank van der Linden. Maart 2006 Centraal Bureau voor de Statistiek Centrum voor Beleidsstatistiek EERSTE VERVOLGMETING 25%-DOELSTELLING; VOORLOPIGE UITKOMSTEN VOOR HET GEMEENTEDOMEIN Dennis Lanjouw, Osman Baydar, Mariëtte Goedhuys en

Nadere informatie

Sociale Zaken en Werkgelegenheid gemeente Rotterdam

Sociale Zaken en Werkgelegenheid gemeente Rotterdam QUICK-SCAN: GEVOLGEN REGIOBINDING ROTTERDAM COLOFON INTRAVAL Postadres: Postbus 1781 9701 BT Groningen E-mail info@intraval.nl Kantoor Groningen: Kantoor Rotterdam: St. Jansstraat 2C Goudsesingel 184 Telefoon

Nadere informatie

Hoofdstuk 13. Arbeidsmarkt

Hoofdstuk 13. Arbeidsmarkt Hoofdstuk 13. Arbeidsmarkt Samenvatting De potentiële beroepsbevolking wordt gedefinieerd als alle inwoners van 15-64 jaar en bestaat uit ruim 86.000 Leidenaren. Van hen verricht ruim zeven op de tien

Nadere informatie

Minder startende ondernemers

Minder startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Minder startende ondernemers in 2012 Aantal starters loopt in alle provincies terug Dit jaar zijn er tot en met september circa 95.000 mensen een onderneming gestart, ruim

Nadere informatie

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers In het eerste kwartaal van 2012 zijn er circa 39.000 mensen een onderneming gestart, ruim 4%

Nadere informatie

Rapportage (N)WW< 25 jaar. Augustus 2013

Rapportage (N)WW< 25 jaar. Augustus 2013 Rapportage (N)WW< 25 jaar Augustus 2013 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1 Signalen 2 WW-uitkeringen 3 Niet-werkende werkzoekenden 7 Colofon 18 Rapportage (N)WW< 25 jaar 1 Signalen WW-uitkeringen < 25 jaar

Nadere informatie

natuursteen polijsten natuursteen polijsten natuursteen polijsten natuursteen polijsten natuursteen polijsten natuursteen polijsten marmer polijsten

natuursteen polijsten natuursteen polijsten natuursteen polijsten natuursteen polijsten natuursteen polijsten natuursteen polijsten marmer polijsten almelo almere amersfoort amsterdam apeldoorn arnhem amsterdam belgisch hardsteen belgische hardsteen blauwe hardsteen boxmeer breda vloer schuren vloer schuren vloer schuren schuren schuren schuren vloeren

Nadere informatie

Bedrijfsruimtemarkt zuid-nederland Limburg en Noord-Brabant

Bedrijfsruimtemarkt zuid-nederland Limburg en Noord-Brabant Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 2011 viel de opname van bedrijfsruimte in 2012 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

Dit is een verkorte versie van het rapport Kerngegevens Belastingen Grote Gemeenten.

Dit is een verkorte versie van het rapport Kerngegevens Belastingen Grote Gemeenten. 0. Voorwoord Dit is een verkorte versie van het rapport Kerngegevens Belastingen Grote Gemeenten. In de jaren 2002 tot en met 2010 stelde COELO jaarlijks een Belastingoverzicht grote gemeenten samen in

Nadere informatie

Rapportage (N)WW< 27 jaar. Augustus 2015

Rapportage (N)WW< 27 jaar. Augustus 2015 Rapportage (N)WW< 27 jaar Augustus 2015 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1 WW-uitkeringen 2 Niet-werkende werkzoekenden 12 Toelichting NWW/WW/WBB 17 Colofon 18 Rapportage (N)WW< 27 jaar 1 WW-uitkeringen < 27

Nadere informatie

Landelijke Monitor. Studentenhuisvesting. Uitgevoerd in opdracht van Kences. ir. C. Poulus. Augustus 2013 r2013-0030cp 12240-WON

Landelijke Monitor. Studentenhuisvesting. Uitgevoerd in opdracht van Kences. ir. C. Poulus. Augustus 2013 r2013-0030cp 12240-WON Landelijke Monitor Studentenhuisvesting 2013 Uitgevoerd in opdracht van Kences ir. C. Poulus Augustus 2013 r2013-0030cp 12240-WON ABF Research Verwersdijk 8 2611 NH Delft 015-27 99 300 Copyright ABF Research

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

Kanskaart voor Lunetten. de wijkproblematiek in kaart gebracht

Kanskaart voor Lunetten. de wijkproblematiek in kaart gebracht Kanskaart voor Lunetten de wijkproblematiek in kaart gebracht Atlas voor gemeenten Postbus 9627 3506 GP UTRECHT T 030 2656438 F 030 2656439 E info@atlasvoorgemeenten.nl I www.atlasvoorgemeenten.nl Atlas

Nadere informatie

WijkWijzer Deel 1: de problemen

WijkWijzer Deel 1: de problemen WijkWijzer Deel 1: de problemen Ondiep, Utrecht overlast dronken mensen overlast door drugsgebruik overlast jongeren vernieling openbare werken rommel op straat overlast van omwonenden auto-inbraak fietsendiefstal

Nadere informatie

Naamloos. Floor Point natuursteen vloeren polijsten

Naamloos. Floor Point natuursteen vloeren polijsten almelo almere amersfoort amsterdam apeldoorn arnhem amsterdam belgisch hardsteen belgische hardsteen blauwe hardsteen boxmeer breda betonvloer schuren betonvloer schuren betonvloer schuren beton schuren

Nadere informatie

Kennis als economische motor ONDERZOEK NAAR HET RUIMTELIJK-ECONOMISCH EFFECT VAN HOGER ONDERWIJS

Kennis als economische motor ONDERZOEK NAAR HET RUIMTELIJK-ECONOMISCH EFFECT VAN HOGER ONDERWIJS Kennis als economische motor ONDERZOEK NAAR HET RUIMTELIJK-ECONOMISCH EFFECT VAN HOGER ONDERWIJS ST UD E NT E N ST E D E N IN NE D E R L A ND B E T E R EC O N O MI S C H K L IM A AT R O ND K N A P P E

Nadere informatie

Vastgoedbericht juni 2010

Vastgoedbericht juni 2010 Vastgoedbericht juni 20 Het Kadaster brengt maandelijks een vastgoedbericht uit. Hierin worden statistieken gepresenteerd met de ontwikkelingen van de afgelopen maand: de prijsindex, het aantal verkochte

Nadere informatie

Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam

Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht van

Nadere informatie

Naar een analysemodel voor de stad

Naar een analysemodel voor de stad Naar een analysemodel voor de stad Modelontwikkeling en mogelijke toepassingen Gerard Marlet Clemens van Woerkens Stichting Atlas voor gemeenten is eind december 2003 opgericht door Gerard Marlet en Clemens

Nadere informatie

LANDELIJKE MONITOR STUDENTENHUISVESTING

LANDELIJKE MONITOR STUDENTENHUISVESTING LANDELIJKE MONITOR STUDENTENHUISVESTING Apollo 2015 :: Nederland 1 oktober 2015 Landelijke Monitor Studentenhuisvesting 2015 Uitgevoerd in opdracht van Kences René van Hulle 1 oktober 2015 ABF Research

Nadere informatie

Verdeling van Groen in de G4 en perspectieven

Verdeling van Groen in de G4 en perspectieven Verdeling van Groen in de G4 en perspectieven Piet Lagas (Planbureau voor de leefomgeving) 1 Inhoud 1. Belang van Groen in de stad 2. Verdeling groen in G4 3. Straatbomen in de stad 4. Groene daken 5.

Nadere informatie

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12 inhoudsopgave Samenvatting 3 1. Bevolking 9 1.1 Bevolkingsontwikkeling 9 1.2 Bevolkingsopbouw 10 1.2.1 Vergrijzing 11 1.3 Migratie 11 1.4 Samenvatting 12 2. Ontwikkelingen van de werkloosheid 13 2.1 Ontwikkeling

Nadere informatie

Monitor Studentenhuisvesting. Uitgevoerd in opdracht van Kences. ir. C. Poulus. September 2012 r2012-0039cp 12137-WON

Monitor Studentenhuisvesting. Uitgevoerd in opdracht van Kences. ir. C. Poulus. September 2012 r2012-0039cp 12137-WON Monitor Studentenhuisvesting 2012 Uitgevoerd in opdracht van Kences ir. C. Poulus September 2012 r2012-0039cp 12137-WON ABF Research Verwersdijk 8 2611 NH Delft 015-27 99 300 Copyright ABF Research 2012

Nadere informatie

Factsheet bedrijventerrein Mijlpolder, Gemeente Binnenmaas

Factsheet bedrijventerrein Mijlpolder, Gemeente Binnenmaas Factsheet bedrijventerrein Mijlpolder, Gemeente Binnenmaas Factsheet bedrijventerrein Mijlpolder, Gemeente Binnenmaas A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht van de maatschappelijke en economische

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2012. Gemeente Amsterdam

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2012. Gemeente Amsterdam Woningmarktrapport - 4e kwartaal 212 Gemeente Amsterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 18 aantal verkocht 16 14 12 1 8 6 4 2 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement

Nadere informatie

De invloed van hoog opgeleiden op de arbeidsmarkt voor laagopgeleiden

De invloed van hoog opgeleiden op de arbeidsmarkt voor laagopgeleiden De invloed van hoog opgeleiden op de arbeidsmarkt voor laagopgeleiden De invloed van hoogopgeleiden op de arbeidsmarkt voor laagopgeleiden Auteurs Roderik Ponds Gerard Marlet Clemens van Woerkens April

Nadere informatie

Amsterdam (incl Diemen en Amstelveen)

Amsterdam (incl Diemen en Amstelveen) Amsterdam (incl Diemen en Amstelveen) HET APOLLO MODEL Het Apollo Model is tot stand gekomen op initiatief van Kences en de ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksreslaties.

Nadere informatie

Fact sheets The Netherlands

Fact sheets The Netherlands Fact sheets Office and industrial property markets mid 215 www.dtz.nl 1 Fact sheets office property market mid 215 Office jobs 2,236,85 214 vs. 213.9% Availability 8,36 sqm.6% Stock 49,533, sqm.1% Take-up

Nadere informatie

Onderzoek Voortijdig Schoolverlaters

Onderzoek Voortijdig Schoolverlaters Onderzoek Voortijdig Schoolverlaters Informatiebijeenkomst gemeenteraad Datum: 22 april 2014 Aanleiding Zorg van fracties over voortijdig schoolverzuim Doel van het onderzoek: zicht op de problematiek

Nadere informatie

Zeven weken lang acties met Allure

Zeven weken lang acties met Allure Zeven weken lang acties met Allure 13 april t/m 29 mei 2015 * Mits toegepast en onderhouden volgens voorgeschreven verfsysteem. Kijk op sigma.nl/voorjarenklaar voor de voorwaarden. Met 10 jaar garantie*

Nadere informatie

Première Rapport. Week#: 1620 12-5-2016. Alleen leden. Cinemien (ABC Theatrical Distribution B.V.) Truman # Kopieën: 20 Land v.

Première Rapport. Week#: 1620 12-5-2016. Alleen leden. Cinemien (ABC Theatrical Distribution B.V.) Truman # Kopieën: 20 Land v. Cinemien (ABC Theatrical Distribution B.V.) Truman # Kopieën: 20 Land v. Herkomst: ES Alkmaar Amersfoort Filmhuis Alkmaar midden zaal Lieve Vrouw 1 Grachtzaal Amsterdam Cinecenter Zaal 2 Amsterdam EYE

Nadere informatie

LANDELIJKE VERSPREIDING POSTERS, FLYERS EN MAGAZINES

LANDELIJKE VERSPREIDING POSTERS, FLYERS EN MAGAZINES LANDELIJKE VERSPREIDING POSTERS, FLYERS EN MAGAZINES Hieronder volgt een overzicht van de aantallen posters en flyers in de meest gevraagde steden alsmede de tarieven die we hiervoor hanteren. We zijn

Nadere informatie

Een programma van sportbonden en NOC*NSF dat sportief gedrag stimuleert en ongewenst gedrag aanpakt.

Een programma van sportbonden en NOC*NSF dat sportief gedrag stimuleert en ongewenst gedrag aanpakt. Theatertour VSK 2012/ 13 Nieuwegein 26juli 2012 Een programma van sportbonden en NOC*NSF dat sportief gedrag stimuleert en ongewenst gedrag aanpakt. Jaaroverzicht I Datum Plaats 24 september Amersfoort

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie

Verdeling van Groen in de G4 en perspectieven

Verdeling van Groen in de G4 en perspectieven Verdeling van Groen in de G4 en perspectieven Piet Lagas 1 Inhoud 1. Belang van Groen in de stad 2. Verdeling groen in G4 3. Straatbomen in de stad 4. Groene daken 5. I have a dream - baten 6. Perspectieven

Nadere informatie

Hoofdstuk 12. Arbeidsmarkt

Hoofdstuk 12. Arbeidsmarkt Hoofdstuk 12. Arbeidsmarkt Samenvatting De potentiële beroepsbevolking wordt gedefinieerd als alle inwoners van 15-64 jaar en bestaat uit ruim 86.000 Leidenaren. Van hen verricht 7-74% betaald werk voor

Nadere informatie

HET APOLLO MODEL. studentenhuisvesting op.

HET APOLLO MODEL. studentenhuisvesting op. Utrecht HET APOLLO MODEL Het Apollo Model is tot stand gekomen op initiatief van Kences en de ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksreslaties. Met dit model

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Factsheet bedrijventerrein Stormpolder, Gemeente Krimpen aan de IJssel

Factsheet bedrijventerrein Stormpolder, Gemeente Krimpen aan de IJssel Factsheet bedrijventerrein Stormpolder, Gemeente Krimpen aan de IJssel Factsheet bedrijventerrein Stormpolder, Gemeente Krimpen aan de IJssel A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht van

Nadere informatie

Check je Kamer 2010/2011 Landelijke Studenten Vakbond (LSVb) Check je kamer 2010/2011 Kwantitatieve analyse van de studentenwoningmarkt

Check je Kamer 2010/2011 Landelijke Studenten Vakbond (LSVb) Check je kamer 2010/2011 Kwantitatieve analyse van de studentenwoningmarkt Check je kamer Kwantitatieve analyse van de studentenwoningmarkt 1 Dit is een uitgave van het Onderzoeksbureau van de Landelijke Studenten Vakbond (LSVb). Voor vragen of extra informatie kan gemaild worden

Nadere informatie

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt Tussen maart en mei is het aantal mensen met een baan met gemiddeld 6 duizend per maand gestegen. De stijging is volledig aan vrouwen toe te schrijven. Het

Nadere informatie

Volgt wonen het werken; lessen voor Brainport en focus op B5. dr. Cees-Jan Pen Lector Vastgoed/lectoraat Brainport (Lectorale rede 10-09-2013)

Volgt wonen het werken; lessen voor Brainport en focus op B5. dr. Cees-Jan Pen Lector Vastgoed/lectoraat Brainport (Lectorale rede 10-09-2013) Volgt wonen het werken; lessen voor Brainport en focus op B5 dr. Cees-Jan Pen Lector Vastgoed/lectoraat Brainport (Lectorale rede 10-09-2013) I Drijfveer - Bijdragen aan cultuuromslag vastgoedsector en

Nadere informatie

Ruimtelijke patronen rond vrije tijd en recreatie in Flevoland

Ruimtelijke patronen rond vrije tijd en recreatie in Flevoland Ruimtelijke patronen rond vrije tijd en in Flevoland Dr. Roel Rutten (Universiteit van Tilburg) Nienke van Boom MSc. (NHTV Academy for Leisure) Ateliersessie Flevoperspectieven Recreatie en Vrije Tijd

Nadere informatie

Overzicht opleidingen

Overzicht opleidingen Overzicht opleidingen Stand van zaken oktober 2013 Opleiding Onderwijsinstelling Deeltijd Voltijd Duur Kosten Overig Leegstand Post-MA NRP Academie (transformatie) NRP, ism TU Delft, Nyenrode en Hogeschool

Nadere informatie

Ondernemerschap in Zuidoost-Brabant in perspectief

Ondernemerschap in Zuidoost-Brabant in perspectief M201208 Ondernemerschap in in perspectief Ondernemerschap in vergeleken met en de rest van Ro Braaksma Nicolette Tiggeloove Zoetermeer, februari 2012 Ondernemerschap in in perspectief In zijn er meer nieuwe

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL. SESSIE Stad maken

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL. SESSIE Stad maken Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE Stad maken donderdag 19 maart 2015 Stad maken Duiding en context De traditionele rollen binnen het ontwikkeltraject veranderen. De corporaties,

Nadere informatie

Bijlagen Leefbaarheid en Veiligheid 2013

Bijlagen Leefbaarheid en Veiligheid 2013 Bijlagen Leefbaarheid en Veiligheid 2013 Leefbaarheid woonbuurt Bijlage 2.1a: Rapportcijfers voor de leefbaarheid in de buurt naar wijken, 2001-2013 Bijlage 2.1b: Rapportcijfers voor de woonomgeving naar

Nadere informatie