Cultuur in Leiden. De culturele positie van Leiden en het effect daarvan op de aantrekkingskracht van de stad

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Cultuur in Leiden. De culturele positie van Leiden en het effect daarvan op de aantrekkingskracht van de stad"

Transcriptie

1 Cultuur in Leiden De culturele positie van Leiden en het effect daarvan op de aantrekkingskracht van de stad

2

3 Cultuur in Leiden

4 Eindredactie en opmaak: Nadine van den Berg Atlas voor gemeenten Postbus GP UTRECHT T F E I Dit onderzoek is uitgevoerd op verzoek van en met financiële steun van de gemeente Leiden. De visies en conclusies weergegeven in dit rapport zijn die van Atlas voor gemeenten en komen niet noodzakelijkerwijs overeen met die van de opdrachtgever. auteursrecht Atlas voor gemeenten, juni 2011 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

5 Cultuur in Leiden De culturele positie van Leiden en het effect daarvan op de aantrekkingskracht van de stad

6

7 Inhoud Samenvatting en conclusies 7 1 De betekenis van cultuur voor de stad 9 2 De culturele positie van Leiden 13 3 Cultuurdeelname in Leiden 25 4 Cultuur en de aantrekkingskracht van Leiden 29 5 De waarde van het culturele aanbod in Leiden 37 6 Bijlage: beschrijving van de gebruikte indicatoren 41

8

9 Samenvatting en conclusies Het rapport Cultuur in Leiden vergelijkt het culturele aanbod in Leiden met vergelijkbare steden in Nederland en bepaalt de bijdrage van dit aanbod aan de aantrekkingskracht van de gemeente. Daarnaast wordt de waarde van dit culturele aanbod in geld uitgedrukt en wordt aangegeven waar deze neerslaat. Hiermee biedt dit rapport inzicht in de omvang en het belang van het culturele aanbod voor de gemeente Leiden. Het aanbod van musea en historisch erfgoed is in Leiden hoger dan gemiddeld in de andere steden in Nederland. Opvallend is ook het relatief grote aanbod aan boekwinkels en antiquariaten in Leiden. Het aanbod aan podiumkunsten is in Leiden iets lager dan gemiddeld in andere (universiteits-)steden. Als wordt ingezoomd op het aanbod podiumkunsten blijkt dat het aantal klassieke concerten ongeveer gemiddeld is, maar het aantal popconcerten lager dan gemiddeld. Door het grote aanbod aan cultuur in de stad en door de relatief hoogopgeleide bevolking is ook de cultuurdeelname onder de inwoners van Leiden relatief groot. Zowel het theater- als het museumbezoek is onder de inwoners van Leiden hoger dan gemiddeld in de andere steden. Opvallend is dat niet alleen het lokale, maar ook het regionale aanbod aan cultuur zorgt voor de hoge cultuurdeelname. Dat komt door het grote culturele aanbod in relatief dichtbij gelegen grote steden zoals Den Haag en Amsterdam. Cultuur speelt een prominente rol in de concurrentiepositie van steden. Steden met een groot en gevarieerd aanbod aan cultuur zijn over het algemeen ook de populaire woonsteden. Deze steden hebben de grootste aantrekkingskracht op hoogopgeleide, creatieve mensen. Aantrekkelijke woonsteden doen het ook economisch beter. Waar hoogopgeleide, creatieve mensen wonen, neemt de werkgelegenheid over het algemeen meer toe (werken volgt wonen). Dat geldt ook voor Leiden, waar culturele aanbod een belangrijke verklaring biedt voor de aantrekkingskracht en (indirect) de concurrentiepositie van de stad. De aantrekkingskracht van de stad Leiden is groot. Niet alleen trekt de stad relatief veel jonge mensen aan, ook scoort Leiden hoog op de woonaantrekkelijkheidsindex, die de migratiebalans en de concurrentie- 7

10 positie van steden in hoge mate bepaalt en verklaart. Zowel het historisch erfgoed als het culturele aanbod leveren een belangrijke bijdrage aan de aantrekkingskracht van de stad. Onder dat culturele aanbod vallen zowel het aanbod aan musea als het aanbod aan uitvoeringen in de podiumkunsten. Daarnaast levert de universiteit een belangrijke bijdrage aan de relatieve concurrentiepositie van de stad. Het is opvallend dat de aantrekkingskracht van Leiden groter is dan op basis van de onderzochte kenmerken mocht worden verwacht. Dat heeft mogelijk te maken met de grote diversiteit van (culturele) voorzieningen in de stad, waardoor die elkaar versterken. Maar het kan ook een reflectie zijn van de krappe woningmarkt in de regio Leiden, waardoor de vraag naar de beschikbare woningen in de gemeente Leiden groter is dan in een vrije woningmarkt het geval zou zijn. Als op andere plekken in de regio Leiden meer beschikbare woningen zouden zijn kan de vraag naar woningen in Leiden lager worden. De maatschappelijke waarde van het culturele aanbod in Leiden, gebaseerd op de bereidheid van de inwoners van Leiden om daarvoor te betalen (o.b.v. de hedonische prijsmethode), is 662 miljoen, waarvan het grootste deel neerslaat in de stad zelf. Het historisch erfgoed levert met 248 miljoen de grootste bijdrage aan deze maatschappelijke waarde, gevolgd door de podiumkunsten met 222 miljoen en de musea met 192 miljoen. 8

11 1 De betekenis van cultuur voor de stad Vroeger gingen mensen in de buurt van fabrieken wonen. Waar het werk was, woonden de mensen. Ofwel: wonen volgde werken. Die tijd is voorbij. Door opeenvolgende transportrevoluties (trein, auto, vliegtuig, hogesnelheidslijn, internet) is het mogelijk steeds verder van huis te gaan werken. Dat betekent omgekeerd ook dat het steeds makkelijker is een woonplek te kiezen, verder weg van het werk. Of zelfs onafhankelijk van de plek van het werk, op een plek in het land van waaruit zoveel mogelijk banen binnen acceptabele tijd te bereiken zijn; de huidige baan, de huidige baan van de partner, de toekomstige baan, de toekomstige baan van de partner, etc. Als de plek van het werk niet meer doorslaggevend is in de woonplaatskeuze kunnen andere factoren een rol gaan spelen. Mensen gaan in toenemende mate wonen waar de kwaliteit van de woonomgeving hoog is. Voor sommige mensen betekent dat een zo groot mogelijk huis in een zo groen mogelijke omgeving. Anderen wonen liever in een stad. Maar de kwaliteit van die woonsteden varieert. Mensen kiezen een woonstad die ze aantrekkelijk vinden. Dat is meestal een veilige stad, met veel historie en stedelijke voorzieningen. Zoals culturele voorzieningen. Cultuur speelt tegenwoordig een prominente rol in de concurrentiepositie van steden. Steden met een groot en gevarieerd aanbod aan cultuur zijn over het algemeen ook de populaire woonsteden. 1 Deze steden hebben de grootste aantrekkingskracht op hoger opgeleiden en mensen uit de hogere inkomensgroepen. In figuur 1.1 is dit weergegeven met de relatie tussen het aanbod aan podiumkunsten in een stad en het aandeel mensen uit de zogenoemde creatieve klasse. 2 Uit de grafiek blijkt dat er in steden met een groter aanbod aan concerten en theatervoorstellingen (ofwel: uitvoeringen in de podiumkunsten) over het algemeen meer creatieve, hoogopgeleide mensen wonen dan in steden die op het culturele vlak minder te bieden hebben. In Leiden is dat aandeel zelfs hoger dan op basis van de kenmerken van de stad verwacht zou mogen worden (Het punt van Leiden ligt in figuur 1.1 boven de trendlijn). 1 G.A. Marlet, 2009: De aantrekkelijke stad (VOC Uitgevers Nijmegen). 2 Dat zijn in feite hoogopgeleiden die werken in een hooggekwalificeerde baan. Zie voor de gebruikte definitie: G.A. Marlet, C.M.C.M., van Woerkens, 2007: The Dutch Creative class and how it fosters urban employment growth, in: Urban Studies, 44, 13, pp

12 Figuur 1.1 Creatieve hoogopgeleide mensen wonen over het algemeen in steden met veel cultuur 45% 40% aandeel creatieve klasse gecorrigeerd voor andere verklarende factoren Leiden Nijmegen Amsterdam 35% Hengelo Rotterdam Den Haag Utrecht 30% 25% Venlo 20% aantal theatervoorstellingen per inwoners De grafiek is een gestileerde weergave van het resultaat uit een regressieanalyse waarmee de bevolkingssamenstelling in de Nederlandse steden wordt verklaard uit verschillende kenmerken van die steden. Zie voor het volledige model: G.A. Marlet, 2009: De aantrekkelijke stad (VOC Uitgevers Nijmegen), hoofdstuk 6. De meest aantrekkelijke woonsteden zijn over het algemeen ook de steden waar op cultureel gebied veel te kiezen valt. Waar mensen s avonds spontaan terecht kunnen in een van de vele theaters, concertgebouwen, poppodia en jazzcafés. Zonder daarvoor maanden van tevoren een kaartje te hoeven kopen. Het zijn de zogenoemde walking cities; steden waarvan de inwoners op loop- of fietsafstand van hun huis een gevarieerd aanbod aan cultuur, horeca en andere voorzieningen in een historische, esthetische binnenstad kunnen bereiken. Die steden worden door de economisch kansrijke bevolkingsgroepen de meest aantrekkelijke woonsteden gevonden. Leiden is zo n stad. Aantrekkelijke woonsteden doen het ook economisch beter. Want waar wonen steeds minder het werken volgt, volgt werken wel steeds vaker het wonen. De ondernemer heeft het niet langer voor het zeggen in de vestigingsbeslissing, dat is steeds vaker de werknemer. Waar productieve werknemers graag willen wonen, groeien bedrijven en vestigen zich (nieuwe) bedrijven. Waar hoogopgeleide, creatieve mensen wonen neemt de 10

13 werkgelegenheid over het algemeen meer toe (zie figuur 1.2). 3 In Leiden is die werkgelegenheidsgroei overigens wel wat lager dan op basis van de gunstige bevolkingssamenstelling en de andere kenmerken van de stad verwacht zou mogen worden (het punt van Leiden ligt in figuur 1.2 onder de trendlijn). Figuur 1.2 en in steden met veel creatieve, hoogopgeleide mensen groeit de werkgelegenheid harder 20% 15% 10% 5% 0% werkgelegenheidsgroei ( ) gecorrigeerd voor andere significant verklarende factoren Den Haag Zoetermeer Amsterdam Leiden Utrecht -5% Rotterdam -10% Spijkenisse -15% -20% Velsen aandeel creatieve klasse (1996) -25% 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% De grafiek is een gestileerde weergave van het resultaat uit een regressieanalyse waarmee de werkgelegenheidsgroei in de Nederlandse steden wordt verklaard uit verschillende kenmerken van die steden. Zie voor het volledige model: G.A. Marlet, 2009: De aantrekkelijke stad (VOC Uitgevers Nijmegen), hoofdstuk 3. Aan het verband tussen de hoogopgeleide, creatieve bevolking in de stad en de groei van de werkgelegenheid liggen tenminste vier mechanismen ten grondslag: 1. Mensen met meer kennis en vaardigheden zijn productiever, waardoor bedrijven goedkoper kunnen produceren, zich in de buurt van die hoogopgeleide, creatieve mensen vestigen, en de werkgelegenheid daar zal toenemen. 4 3 Lucas, R.E., 1988: On the mechanism of economic development, in: Journal of monetary economics, 22, pp Glaeser, E.L. J. Scheinkman, A. Schleifer, 1995: Economic growth in a cross-section of cities, in: Journal of monetary economics, 36, p

14 2. Hoogopgeleiden geven meer geld uit in de plaatselijke horeca, detailhandel en theaters waarmee ze de werkgelegenheid bevorderen, vooral de laagopgeleide werkgelegenheid (trickle down) Mensen met een hogere opleiding zijn eerder geneigd vanuit hun woonhuis een eigen bedrijf te starten Steden met veel hoogopgeleiden passen zich beter aan nieuwe economische omstandigheden aan, zoals een economische recessie, omdat hoogopgeleiden creatiever zijn in het zoeken naar alternatieven. 7 Figuur 1.2 liet zien dat steden met een grote creatieve klasse wat over het algemeen de steden zijn met een groot cultureel aanbod (zie figuur 1.1) over het algemeen ook meer werkgelegenheidsgroei kennen. Veel cultuur in de stad is dus niet alleen goed voor de concurrentiepositie van die stad in de strijd om het aantrekken van kansrijke bevolkingsgroepen. Indirect is cultuur in de stad ook van belang voor de lokale economie. En dat geldt niet alleen voor de stad zelf. Het blijkt dat ook het ommeland van een stad profiteert van de aantrekkingskracht van die stad. Mensen suburbaniseren vaak in de directe omgeving van de stad waar ze voordien hebben gewoond. 8 Dat betekent dat regio s met een aantrekkelijke centrumstad het over het algemeen beter doen dan regio s zonder een aantrekkelijke stad. In dit rapport wordt het belang van cultuur voor de aantrekkingskracht van de stad Leiden onderzocht. Allereerst wordt in hoofdstuk 2 het culturele aanbod in Leiden vergeleken met dat in andere, vergelijkbare steden. Vervolgens wordt de cultuurdeelname onder de bevolking van Leiden in kaart gebracht en verklaard (hoofdstuk 3). In hoofdstuk 4 wordt de bijdrage van cultuur aan de aantrekkingskracht van de stad Leiden geanalyseerd. En in hoofdstuk 5 wordt tot slot de waarde van het culturele aanbod in Leiden in euro s uitgedrukt. 5 P. Aghion, P. Bolton, 1997: A theory of trickle-down growth and development, in: The Review of Economic Studies, 64, pp R.R. Nelson, S.G. Winter, 1982: An evolutionary theory of economic performance (Cambridge University Press, Cambridge). 7 E.L. Glaeser, 2005: Reinventing Boston: , in: Journal of Economic Geography, 5, 2, pp G.A. Marlet, 2009: De aantrekkelijke stad (VOC Uitgevers Nijmegen). 12

15 2 De culturele positie van Leiden In dit eerste deel van het onderzoek wordt het culturele aanbod in Leiden vergeleken met dat in andere steden in Nederland. Dat levert inzicht op in sterke en zwakke punten van het culturele aanbod, en kan tevens aanknopingspunten opleveren voor mogelijkheden om met investeringen in cultuur het belang van het culturele aanbod in Leiden te versterken. Leiden wordt behalve met de G27 (de andere steden die vallen onder het grotestedenbeleid, exclusief de vier grote steden) ook vergeleken met twee specifieke benchmarks van steden. Allereerst met een benchmark van de andere universiteitssteden in Nederland, met uitzondering van de vier grote steden. Dat zijn: 1. Groningen 2. Enschede 3. Nijmegen 4. Delft 5. Eindhoven 6. Tilburg 7. Maastricht Daarnaast wordt de culturele positie van Leiden vergeleken met een stadsspecifieke benchmark. Op die manier wordt ook de positie van Leiden ten opzichte van vergelijkbare steden duidelijk, en kan een realistische beleidsambitie worden geformuleerd. De stadsspecifieke benchmark is met een objectieve analyse bepaald en bestaat uit steden met hetzelfde uitgangspunt voor wat betreft geografische ligging en historie. Het idee daarachter is dat dat factoren zijn die van grote invloed zijn op de stad, maar die niet met beleid te beïnvloeden zijn. Op basis van die objectieve analyse behoren de volgende steden tot de stadsspecifieke benchmark van Leiden: 1. Amersfoort 2. Dordrecht 3. Haarlem 4. Delft 13

16 5. Schiedam 6. s-hertogenbosch Dat zijn allemaal middelgrote steden met een historische binnenstad in de Randstad of in de eerste schil rond de Randstad (Den Bosch). Hieronder wordt de culturele situatie in Leiden ook met die twee benchmarks van steden vergeleken. Wat is het aanbod aan kunst en cultuur in Leiden? En hoe verhoudt dat aanbod zich tot dat in andere steden? In de grafieken hieronder wordt ingegaan op het aanbod aan podiumkunsten en musea, maar ook bioscopen, monumenten, evenementen, bibliotheken, boekwinkels en galerieën. Uit de vergelijking van het aanbod blijkt allereerst dat Leiden vergeleken met beide benchmarks een lager aanbod aan uitvoeringen in de podiumkunsten biedt. Als wordt ingezoomd op de verschillende genres blijkt dat het aantal klassieke concerten ten opzichte van de stadsspecifieke benchmark relatief hoog is, en het aantal popconcerten relatief laag (zie figuur 2.1 tot en met 2.4). Ten opzichte van de andere universiteitssteden is het aantal klassieke concerten ongeveer gelijk. Op het gebied van cultureel en historisch erfgoed scoort Leiden beter dan de andere steden in de benchmarks. Het aantal musea in Leiden is veel groter dan in de benchmarks (zie figuur 2.5 tot en met 2.8). Dat geldt ook voor het aantal Rijksmonumenten. Het aantal archeologische monumenten laat een omgekeerd beeld zien. Dat is kleiner dan gemiddeld in de andere universiteitssteden, maar toch nog hoger dan in de stadsspecifieke benchmark (zie figuur 2.9). Het jaarlijks aantal culturele festivals en evenementen is lager dan gemiddeld in de andere steden. Die festivals trekken gemiddeld echter wel veel meer bezoekers dan die in andere steden (zie figuur 2.12 en 2.13). Hierbij dient opgemerkt te worden dat de bronhouder van de achterliggende gegevens (Respons) alleen evenementen met meer dan bezoekers meetelt. Het aantal festivals zou hierdoor in de praktijk hoger kunnen zijn. Het aantal stoelen en doeken in bioscopen is groter dan in de andere steden uit de stadsspecifieke benchmark, maar kleiner dan in de andere universiteitssteden (zie figuur 2.10 en 2.11). Ten opzichte van de andere universiteitssteden heeft Leiden minder bibliotheken, maar meer boekhandels. Ten opzichte van de stadsspecifieke benchmark heeft Leiden 14

17 meer bibliotheken en ook meer boekhandels (zie figuur 2.14 en 2.15). Het aantal galerieën in de stad is iets lager dan in de benchmarks (zie figuur 2.16). Het aantal antiquariaten is juist weer veel hoger dan in de stadsspecifieke benchmark én gemiddeld in de andere universiteitssteden (zie figuur 2.17). Voor wat betreft het culturele aanbod is het beeld voor Leiden dus vrij positief. Het aanbod aan podiumkunsten is wat lager dan gemiddeld, maar het aantal musea en Rijksmonumenten is veel hoger dan gemiddeld. Juist ook de diversiteit aan culturele voorzieningen in een aantrekkelijke historische binnenstad is in het licht van de theorie over de aantrekkelijke stad die in het vorige hoofdstuk werd besproken een belangrijke kwaliteit van de stad, en naar verwachting een belangrijk fundament onder de aantrekkingskracht van die stad. Hoofdstuk 4 gaat daar verder op in. Figuur 2.1 Podiumkunsten totaal 8 Aantal uitvoeringen in de podiumkunsten per 1000 inwoners Leiden benchmark universiteitssteden G27 Niet alleen uitvoeringen op zelfstandige podia zijn meegeteld, ook uitvoeringen in de podiumkunsten op andere locaties in de stad. Zie de bijlage voor de definitie. Bron: Atlas voor gemeenten 15

18 Figuur 2.2 Toneeluitvoeringen 3,5 Aantal uitvoeringen toneel per 1000 inwoners 3,0 2,5 2,0 1,5 1,0 0,5 0,0 Leiden benchmark universiteitssteden G27 Bron: Atlas voor gemeenten Figuur 2.3 Klassieke muziek 0,8 Aantal uitvoeringen klassieke muziek per 1000 inwoners 0,7 0,6 0,5 0,4 0,3 0,2 0,1 0,0 Leiden benchmark universiteitssteden G27 Bron: Atlas voor gemeenten 16

19 Figuur 2.4 Popmuziek 3,5 Aantal uitvoeringen popmuziek per 1000 inwoners 3,0 2,5 2,0 1,5 1,0 0,5 0,0 Leiden benchmark universiteitssteden G27 Bron: Atlas voor gemeenten Figuur 2.5 Musea Aantal musea (gewogen index) Leiden benchmark universiteitssteden G27 Voor Leiden vallen onder musea beeldende kunst: Stedelijk Museum De Lakenhal, het Sieboldhuis en Het Academisch Historisch Museum. Bron: Atlas voor gemeenten o.b.v. data Nederlandse Museumvereniging 17

20 Figuur 2.6 Cultuurhistorische musea 6 Aantal cultuurhistorische musea per inwoners Leiden benchmark universiteitssteden G27 Bron: Atlas voor gemeenten o.b.v. data Nederlandse Museumvereniging Figuur 2.7 Musea beeldende kunst 2,8 Aantal musea voor beeldende kunst per inwoners 2,4 2,0 1,6 1,2 0,8 0,4 0,0 Leiden benchmark universiteitssteden G27 Bron: Atlas voor gemeenten o.b.v. data Nederlandse Museumvereniging 18

21 Figuur 2.8 Historisch erfgoed 2,8% Aantal rijksmonumenten als percentage van het aantal woningen 2,4% 2,0% 1,6% 1,2% 0,8% 0,4% 0,0% Leiden benchmark universiteitssteden G27 Bron: Atlas voor gemeenten o.b.v. data Rijksdienst Monumentenzorg Figuur 2.9 Archeologische monumenten 3,5 Aantal archeologische monumenten per inwoners 3,0 2,5 2,0 1,5 1,0 0,5 0,0 Leiden benchmark universiteitssteden G27 Bron: Atlas voor gemeenten o.b.v. data Rijksdienst Monumentenzorg 19

22 Figuur 2.10 Bioscoopstoelen Aantal bioscoopstoelen per inwoners Leiden benchmark universiteitssteden G27 Bron: Atlas voor gemeenten Figuur 2.11 Aantal filmdoeken in bioscopen Aantal doeken in bioscopen per inwoners Leiden benchmark universiteitssteden G27 Bron: Atlas voor gemeenten 20

23 Figuur 2.12 Culturele evenementen 18 Aantal culturele evenementen per inwoners Leiden benchmark universiteitssteden G27 Bron: Atlas voor gemeenten o.b.v. data Respons Figuur 2.13 Bezoek aan evenementen relatief hoog Aantal bezoekers aan culturele evenementen per evenement Leiden benchmark universiteitssteden G27 Bron: Atlas voor gemeenten o.b.v. data Respons 21

24 Figuur 2.14 Bibliotheken 5 Aantal aantal bibliotheken per inwoners Leiden benchmark universiteitssteden G27 Bron: Vastgoedmonitor Figuur 2.15 Boekwinkels Aanbod boekwinkels per inwoners Leiden benchmark universiteitssteden G27 Bron: Atlas voor gemeenten 22

25 Figuur 2.16 Galerieën 18 Aanbod galerieën per inwoners Leiden benchmark universiteitssteden G27 Bron: Atlas voor gemeenten Figuur 2.17 Antiquariaten Aantal antiquariaten per inwoners Leiden benchmark universiteitssteden G27 Bron: Atlas voor gemeenten 23

26 24

27 3 Cultuurdeelname in Leiden De vraag is vervolgens hoe het gesteld is met de cultuurdeelname onder de inwoners van Leiden. Hoe verhoudt die participatie zich tot het aanbod aan kunst en cultuur in de stad? En in hoeverre is de samenstelling van de bevolking van Leiden bepalend voor die cultuurdeelname? De figuren 3.1 en 3.2 laten zien dat de cultuurdeelname onder de inwoners van Leiden groter is dan in de andere steden in de benchmarks. Zowel het bezoek aan concerten en theatervoorstellingen (theaterbezoek) als het bezoek aan musea is groter dan in de andere steden. De vraag is hoe die verschillen in cultuurdeelname kunnen worden verklaard. Om deze vraag te kunnen beantwoorden is de cultuurdeelname onder de bevolking van steden in Nederland met regressieanalyses in verband gebracht met de samenstelling van de bevolking van die steden, en het culturele aanbod in de stad en de regio. 9 Op die manier kan per stad worden verklaard welke factoren verantwoordelijk zijn voor de mate waarin de inwoners een bezoek brengen aan podiumkunsten en musea. De figuren 3.3 en 3.4 tonen de uitkomsten van de (regressie-)analyses voor Leiden. Per verklarende factor het opleidingsniveau en de gemiddelde leeftijd van de bevolking, het aanbod in de stad en de regio, en de aansluiting van dat aanbod op de kenmerken van de bevolking is aangegeven of die in de stad een hogere of lagere cultuurdeelname onder de bevolking zou voorspellen. Als het staafje boven de x-as uitwijst, draagt die factor bij aan de verklaring voor een hogere cultuurdeelname onder de bevolking dan gemiddeld in Nederland. Wijst het staafje onder de x-as uit, dan draagt die factor bij aan de verklaring voor een lager dan gemiddelde cultuurdeelname in de stad. 9 Zie voor een beschrijving van die modellen: G.A. Marlet, 2010: Muziek in de stad. Het belang van podiumkunsten, musea, festivals en erfgoed voor de stad (VOC Uitgevers, Nijmegen), hoofdstuk 4. 25

28 Figuur 3.1 Bezoek aan podiumkunsten 5 Theaterbezoek, per inwoner per jaar Leiden benchmark universiteitssteden G27 Bron: Atlas voor gemeenten o.b.v. data SCP Figuur 3.2 Bezoek aan musea 2,2 2,0 Museumbezoek, per inwoner per jaar 1,8 1,6 1,4 1,2 1,0 0,8 0,6 0,4 0,2 0,0 Leiden benchmark universiteitssteden G27 Bron: Atlas voor gemeenten o.b.v data SCP 26

29 Figuur 3.3 Verklaringen voor bezoek aan podiumkunsten door inwoners Leiden, als afwijking van het gemiddelde van Nederland 0,7 0,6 Bijdragen aan aantal bezoeken aan podiumkunsten per inwoner per jaar (t.o.v. gemiddelde van G27) 0,5 0,4 0,3 Leiden benchmark 0,2 0,1 0,0-0,1 opleidingsniveau leeftijd aanbod lokaal aanbod regionaal match opleidingsniveau en aanbod lokaal match opleidingsniveau en aanbod regionaal Bron: Atlas voor gemeenten Figuur 3.4 Verklaringen voor bezoek aan musea door inwoners Leiden, als afwijking van het gemiddelde van Nederland 0,40 0,35 Bijdragen aan aantal bezoeken aan musea per inwoner per jaar (t.o.v. gemiddelde van G27) 0,30 0,25 Leiden benchmark 0,20 0,15 0,10 0,05 0,00-0,05 opleidingsniveau leeftijd aanbod lokaal aanbod regionaal match opleidingsniveau en aanbod lokaal match opleidingsniveau en aanbod regionaal Bron: Atlas voor gemeenten 27

30 De grafieken laten allereerst zien dat op basis van het opleidingsniveau van de bevolking van Leiden inderdaad een bovengemiddelde bezoekfrequentie aan de podiumkunsten verwacht mag worden. Dat opleidingsniveau is veel hoger dan gemiddeld in de G27, en verklaart voor een deel waarom ook de cultuurdeelname onder de inwoners van Leiden veel groter is. De leeftijdsopbouw van de bevolking van Leiden voorspelt een ongeveer gemiddelde cultuurdeelname. Vooral op basis van het lokale én regionale aanbod aan podiumkunsten wordt echter juist weer een hoger dan gemiddeld aantal theaterbezoeken onder de inwoners van Leiden verwacht. Dat geldt niet alleen voor het aanbod op zich, maar ook voor de aansluiting van dat aanbod op de kenmerken van de bevolking; Leiden heeft zowel veel hoger opgeleiden in de stad als veel cultureel aanbod, hetgeen duidt op een goede matching. Die matching is overigens nog beter voor het opleidingsniveau en het regionale aanbod. Ook het lokale en regionale museumaanbod in Leiden zorgt voor een hogere dan gemiddelde cultuurparticipatie (zie figuur 3.4). Dat aanbod aan musea verklaart naast het relatief hoge opleidingsniveau van de bevolking waarom het museumbezoek onder de inwoners van Leiden relatief hoog is. Op basis van de leeftijdsopbouw van de bevolking in Leiden zou juist een lager dan gemiddeld museumbezoek verwacht worden. Vooral ouderen (40+ ers) bezoeken namelijk musea, en deze leeftijdsgroep is ondervertegenwoordigd in Leiden. Dat wordt echter ruimschoots gecompenseerd door het hoge opleidingsniveau van de bevolking in Leiden en het grote aanbod aan musea. De conclusie op basis van deze methode is dan ook dat de hoge cultuurdeelname onder de inwoners van Leiden vooral te verklaren is uit een relatief hoogopgeleide bevolking, en uit het grote cultuuraanbod in de stad en in de regio. Dat laatste komt door de nabijheid van relatief grote steden zoals Amsterdam en Den Haag, met relatief veel cultureel aanbod. 28

31 4 Cultuur en de aantrekkingskracht van Leiden Cultuur speelt zoals gezegd (hoofdstuk 1) een prominente rol in de concurrentiepositie van steden. Steden met een groot en gevarieerd aanbod aan cultuur zijn over het algemeen ook de populaire woonsteden. Die steden hebben de grootste aantrekkingskracht op verhuizende huishoudens. In dit hoofdstuk wordt de aantrekkingskracht van Leiden geanalyseerd. Die aantrekkingskracht wordt vergeleken met andere steden in Nederland. Wat draagt het culturele aanbod bij aan die aantrekkingskracht? Met regressieanalyses is achterhaald welke factoren ervoor zorgen dat de ene stad wel en de andere niet in trek is bij verhuizende huishoudens, en andere steden minder. In tabel 4.1 zijn de uitkomsten uit die analyses gestileerd weergegeven. Naast de bereikbaarheid van banen blijkt ook het culturele aanbod in een stad van groot belang voor de aantrekkingskracht van de stad. Bij het culturele aanbod blijkt het vooral te gaan om het reguliere aanbod aan concerten en uitvoeringen in de podiumkunsten, en in mindere mate om de nabijheid van musea. Ook biedt de aanwezigheid van historisch erfgoed, afgemeten aan het aantal rijksmonumenten en historisch vaarwater, een significante verklaring voor de aantrekkingskracht van een stad. Behalve het culturele aanbod in een stad doen ook andere voorzieningen er toe bij het verklaren van verschillen tussen aantrekkingskracht. Zo blijkt de aanwezigheid van een goed presterende profvoetbalclub (voetbalindex) van invloed te zijn op de aantrekkingskracht van een stad op bepaalde bevolkingsgroepen. Ook de bereikbaarheid van natuur (en de kust) vanuit de stad doet er toe. De nabijheid van natuur duidt op het belang dat mensen hechten aan de mogelijkheid voor natuurrecreatie binnen acceptabele reistijd. Hier heeft het ommeland dus een belangrijke functie voor het woonklimaat in en de aantrekkingskracht van de stad. Uit de directe woonomgeving blijken vooral de indicatoren voor geweld, overlast en vernielingen een negatieve verklaring te bieden voor de aantrekkingskracht van een stad en regio. Behalve ligging, voorzieningen en een veilige woonomgeving zijn ook de kenmerken van de woningvoorraad van invloed op de aantrekkingskracht van een stad. Het aandeel hoogbouw en sociale huurwoningen is bijvoorbeeld negatief van invloed op de aantrekkingskracht, de omvang van de woningen positief. 29

32 Tabel 4.1 Wat bepaalt de aantrekkingskracht van een stad? Aantrekkingskracht op verhuizende huishoudens ECONOMIE Bereikbaarheid van banen + WOONOMGEVING Woningen Aandeel vrijstaande woningen + Aandeel tweekappers + Aandeel tussenwoningen - Aandeel appartementen - Aandeel sociale huurwoningen - Aandeel hoogbouw - Aandeel vooroorlogse woningen + Gemiddelde afstand tot het centrum - Voorzieningen Aantal winkels mode en luxe + Nabijheid winkels dagelijkse boodschappen - Aanbod podiumkunsten + Aanbod musea Culinaire kwaliteit + Historisch erfgoed (aandeel rijksmonumenten) + Aanwezigheid universiteit + Voetbalindex + Natuur Nabijheid Noordzeekust + Nabijheid natuurgebieden + OVERLAST EN ONVEILIGHEID Overlast - Vernielingen - Geweldsmisdrijven - De tabel is een gestileerde weergave van de uitkomsten uit de modellen (regressieanalyses) waarmee de aantrekkingskracht van steden wordt verklaard. Een + betekent dat die factor positief van invloed is op die aantrekkingskracht. Een - betekent dat die factor daar negatief mee samenhangt. Een volledige beschrijving van de gebruikte modellen is te vinden in: G.A. Marlet, 2009: De aantrekkelijke stad (VOC Uitgevers Nijmegen), hoofdstuk 5 en 6. De in de tabel getoonde indicatoren zijn gemiddeld van invloed op de aantrekkingskracht van de Nederlandse steden. De vraag is welke van die factoren voor Leiden van belang zijn bij het verklaren van de aantrekkingskracht. 30

33 Het linker staafje in figuur 4.1 laat zien dat de aantrekkingskracht van Leiden veel groter is dan het gemiddelde van de G27 (de andere Nederlandse steden die onder het grotestedenbeleid vallen, exclusief de G4). De overige staafjes in de grafiek laten zien hoe die grote aantrekkingskracht van Leiden op verhuizende huishoudens te verklaren is. De aantrekkingskracht van de stad Leiden blijkt vooral gebaseerd te zijn op het culturele aanbod in de stad, de aanwezigheid van een universiteit, het historische erfgoed, en het overige voorzieningenniveau (horeca en winkels) in de stad. Daarnaast is er een onverklaard deel: het residu. Dat betekent dat de aantrekkingskracht van Leiden veel groter is dan op basis van de onderzochte kenmerken verwacht mocht worden. Een mogelijke verklaring daarvoor is de versterkende werking die van een combinatie van een mooie historische binnenstad en een groot en divers aanbod aan culturele voorzieningen uitgaat. Ook het positieve imago dat daarvan uitgaat kan de aantrekkingskracht van de stad versterken. Bovendien ligt het voor de hand dat de evenementen in de stad hoewel dat gemiddeld genomen voor Nederlandse steden niet geldt in het geval van Leiden wel een bijdrage levert aan een grotere aantrekkingskracht. Zeker ook omdat uit hoofdstuk 2 van dit rapport bleek dat die evenementen in Leiden veel meer in trek zijn dan die in andere steden. Tot slot kan dat positieve residu ook te maken hebben met het restrictieve bouwbeleid, waardoor de vraag naar de in Leiden beschikbare woningen groter is dan wanneer het aanbod aan woningen zich daar automatisch op zou aanpassen. In figuur 4.2 zijn de indicatoren voor stedelijke voorzieningen (amenities) die een rol spelen bij de aantrekkingskracht van de stad verder uitgesplitst. Daaruit blijkt dat het historisch erfgoed (Rijksmonumenten en historisch vaarwater) en het aanbod aan musea en podiumkunsten voor Leiden belangrijke redenen zijn dat de stad in trek is als woonstad. Daarnaast springen de natuurlijke ligging (nabijheid van de duinen en de kust) en historische woningvoorraad in Leiden eruit. Tot slot is ook de culinaire kwaliteit in Leiden bovengemiddeld. Alleen de relatief geringe omvang van de woningvoorraad en het grote aandeel sociale huur zijn negatieve factoren. De enige significant negatieve factoren zijn de leefbaarheid (figuur 4.1), de omvang van de woningen en het percentage hoogbouw (figuur 4.2). 31

34 Figuur 4.1 De aantrekkingskracht van Leiden, ,5 0,4 0,3 0,2 0,1 0,0-0,1 aantrekkingskracht -0,2 culturele voorzieningen woningvoorraad bereikbaarheid banen natuurlijke ligging historische binnenstad overige voorzieningen universiteit leefbaarheid residu -0,3 Op de y-as staat een indexscore voor de aantrekkingskracht van de stad. De donkere staaf laat zien in welke mate de aantrekkingskracht van Leiden afwijkt van het gemiddelde van de G27. De overige staafjes laten zien hoe die afwijking te verklaren is. Staafje omhoog: biedt positieve verklaring voor de aantrekkingskracht van de stad Leiden. Staafje naar beneden: biedt negatieve verklaring voor de aantrekkingskracht van de stad Leiden. Bron: Atlas voor gemeenten De aantrekkingskracht van de stad Leiden is groot, en het cultureel aanbod in de stad levert daaraan een belangrijke bijdrage. Dat is ook een belangrijke reden dat de migratiebalans van jonge mensen voor Leiden zeer positief is, waarmee Leiden op de zesde plaats staat van de steden in Nederland (figuur 4.3). Ook op de woonaantrekkelijkheidsindex die de migratiebalans en de concurrentie-positie van steden in hoge mate bepaalt en verklaart staat Leiden hoog: negende (figuur 4.4). Die aantrekkingskracht verbetert de laatste jaren echter niet meer (figuur 4.5). Er is dus reden om alert te blijven. 32

35 Figuur 4.2 De amenities van Leiden, 2010 sociale huur hoogbouw vooroorlogse woningen omvang woningen winkels mode & luxe podiumkunsten musea culinaire kwaliteit historiciteit historisch water nabijheid natuur nabijheid kust De figuur toont de afwijking van het gemiddelde van de G27. Hoe verder het staafje naar rechts wijst hoe hoger de score ten opzichte van de G27. Hoe verder het staafje naar links wijst, hoe lager. Bronnen: Vastgoedmonitor (1, 2, 3, 5), NVM (4), Atlas voor gemeenten (6, 7, 10,11), Rijksdienst voor de monumentenzorg (8), Ministerie van BZK (9). 33

36 Figuur 4.3 Migratiebalans jarigen, (G50) Migratiesaldo jarigen, gecorrigeerd voor nieuwbouw 1 Utrecht 2 Groningen 3 Amsterdam 4 Nijmegen 5 Delft 6 Leiden 7 Arnhem 8 Eindhoven 9 Den Haag 10 Rotterdam gemiddelde G50 11 Haarlem 12 Tilburg 13 Enschede 14 Leeuwarden 15 Breda 16 Zwolle 17 Schiedam 18 Almere 19 's-hertogenbosch 20 Deventer 21 Amersfoort 22 Hilversum 23 Maastricht 24 Amstelveen 25 Vlaardingen 26 Helmond 27 Alkmaar 28 Dordrecht 29 Zaanstad 30 Leidschendam-Voorburg 31 Gouda 32 Heerlen 33 Hengelo (O.) 34 Purmerend 35 Haarlemmermeer 36 Velsen 37 Almelo 38 Lelystad 39 Venlo 40 Alphen aan den Rijn Hoorn Oss Roosendaal Spijkenisse Bergen op Zoom Emmen Ede Sittard-Geleen Apeldoorn Zoetermeer ,8% -0,4% 0,0% 0,4% 0,8% 1,2% 1,6% 2,0% Bron: Atlas voor gemeenten o.b.v. data CBS 34

37 Figuur 4.4 Woonaantrekkelijkheidsindex, 2010 Score op de woonaantrekkelijkheidsindex (2010) 1 Amsterdam 2 Utrecht 3 Amstelveen 4 's-hertogenbosch 5 Den Haag 6 Haarlem 7 Nijmegen 8 Arnhem 9 Leiden 10 Alphen aan den Rijn 11 Zwolle 12 Groningen 13 Leidschendam-Voorburg 14 Amersfoort 15 Rotterdam 16 Tilburg 17 Haarlemmermeer 18 Purmerend 19 Dordrecht 20 Eindhoven 21 Velsen 22 Gouda 23 Delft 24 Oss 25 Zoetermeer 26 Hilversum 27 Zaanstad 28 Ede 29 Breda 30 Apeldoorn 31 Maastricht 32 Alkmaar 33 Hoorn 34 Leeuwarden 35 Schiedam 36 Roosendaal 37 Deventer 38 Hengelo (O.) 39 Lelystad 40 Almere 41 Helmond 42 Enschede 43 Vlaardingen 44 Venlo 45 Bergen op Zoom Almelo Sittard-Geleen 48 Heerlen Spijkenisse Emmen Bron: Atlas voor gemeenten 35

38 Figuur 4.5 Ontwikkeling van de aantrekkingskracht van Nederlandse steden (G50), Ontwikkeling score woonaantrekkelijkheidsindex 's-hertogenbosch Gouda Almere Almelo Rotterdam Leiden Schiedam Alkmaar Emmen Velsen Apeldoorn Deventer Zoetermeer Lelystad Breda Ede Amersfoort Leidschendam-Voorburg Oss Zaanstad Haarlemmermeer Roosendaal Bergen op Zoom Vlaardingen Delft Hilversum Spijkenisse Nijmegen Arnhem Den Haag Groningen Hengelo (O.) Leeuwarden Hoorn Enschede Haarlem Dordrecht Tilburg Maastricht Helmond Utrecht Amsterdam Eindhoven Venlo Zwolle Purmerend Amstelveen Alphen aan den Rijn Heerlen Sittard-Geleen ,4-1,0-0,6-0,2 0,2 0,6 1,0 1,4 Bron: Atlas voor gemeenten 36

39 5 De waarde van het culturele aanbod in Leiden Wat is het culturele aanbod in Leiden waard voor de inwoners van die stad en de regio? Het maatschappelijke belang van het culturele aanbod Leiden wordt tot slot in dit hoofdstuk gemonetariseerd; in geld uitgedrukt. Omdat mensen en bedrijven in hun vestigingsgedrag rekening houden met de aanwezigheid van cultuur (zie hoofdstuk 1), is het mogelijk om met de zogenoemde hedonische prijsmethode te bepalen wat de maatschappelijke waarde is van het culturele aanbod in steden. 10 Die waarde is voor het aanbod aan podiumkunsten, musea en Rijksmonumenten in Leiden in euro s uitgedrukt. De waarde is berekend met modellen die door de onderzoekers van Atlas voor gemeenten ten behoeve van het boek DE AANTREKKELIJKE STAD zijn ontwikkeld, 11 en daarna ook zijn gebruikt voor een samenwerkingsproject met het Centraal Planbureau over stad en land. 12 In dat eerste model worden de huizenprijsverschillen in Nederland verklaard, in het tweede model de grondprijsverschillen van grond met een woonbestemming. Voor de theoretische achtergronden van de modellen wordt verwezen naar hoofdstuk 1 van dit rapport. Bij het verklaren van grond- en huizenprijsverschillen in Nederland spelen dezelfde factoren een rol die in tabel 4.1 zijn weergegeven. Tussen beide modellen (huizenprijzen versus grondprijzen) zijn echter wel enige verschillen. Met name de waarde van het aanbod aan podiumkunsten loopt tussen beide modellen nogal uiteen. Voor de berekening van de maatschappelijke waarde van het culturele aanbod in Leiden is steeds de laagste waarde (o.b.v. significante coëfficiënten) uit beide modellen gebruikt. Daar is voor gekozen omdat bij dit type modellen als gevolg van een mogelijke omitted variable bias altijd een risico bestaat voor overschatting van de coëfficiënten. Door steeds de laagste waarde uit beide modellen te presenteren, wordt de kans dat de waarde van cultuur wordt overschat zoveel mogelijk verkleind. De hier gepresenteerde berekeningen voor Leiden zijn dan ook eerder een onder- dan een bovengrens van de maatschappelijke waarde van cultuur. 10 S. Rosen, 1974: Hedonic prices and implicit markets: product differentiation in pure competition, in: Journal of Political Economy, 82, pp G.A. Marlet, 2009: De aantrekkelijke stad (VOC Uitgevers, Nijmegen). 12 H. de Groot, G. Marlet, C. Teulings, W. Vermeulen, 2010: Stad en land (Cpb, Den Haag). 37

40 Op basis van dat huizenprijsmodel is de waarde van de musea, het historische erfgoed en de podiumkunsten in Leiden berekend. Via de gronden woningprijzen is namelijk de bereidheid van mensen om te betalen voor culturele voorzieningen te bepalen. Die bereidheid om te betalen levert een inschatting op van de maatschappelijke waarde van die voorzieningen. De resultaten van die berekening staan in de tabel 5.1. Tabel 5.1 De maatschappelijke waarde van de cultuur in Leiden 13 Musea Historisch Erfgoed Podiumkunsten Totaal (in mln) Per woning (in ) Bron: Atlas voor gemeenten De waarde die de inwoners van Leiden aan het aanbod aan (uitvoeringen in de) podiumkunsten hechten is ruim 100 miljoen. Dat komt overeen met een bereidheid om te betalen voor het aanbod aan podiumkunsten van 3154 (Netto Contante Waarde) per huishouden. Daarbij dient te worden opgemerkt dat dit de ondergrens van de waarde is, op basis van het huizenprijsmodel. Op basis van het grondprijsmodel komen de waardes van de uitvoeringen in de podiumkunsten hoger uit. De waarde van de musea in Leiden voor de inwoners van de stad is bijna twee keer zo hoog als bij de podiumkunsten: 192 miljoen (zie tabel 5.1). Dat komt overeen met gemiddeld 6366 per woning in Leiden. Op dezelfde wijze is de maatschappelijke waarde van de historische binnenstad van Leiden berekend, op basis van de waarde van het aantal Rijksmonumenten in de stad. Die waarde van de historische binnenstad is hoog: 322 miljoen, ofwel gemiddeld 9524 per woning in leiden. 13 De waardes in de tabel zijn te interpreteren als Netto Contante Waarde. Wanneer die waardes worden afgezet tegen uitgaven zoals cultuursubsidies, dan dienen die jaarlijkse uitgaven ook contant gemaakt te worden om ze te kunnen vergelijken met de hier gepresenteerde maatschappelijke baten van cultuur. 38

41 In tabel 5.2 is ook de waarde van het aanbod aan podiumkunsten in Leiden voor de rest van de regio opgenomen (voor musea en historisch erfgoed is een dergelijke berekening niet mogelijk). Behalve de 102 miljoen hogere grond- en woningwaardes in Leiden zelf, verhoogt het aanbod in de stad ook de waarde van de woningen in de rest van de provincie, met 59 miljoen, en in de rest van Nederland, met 61 miljoen. Mensen houden bij het kiezen van een woonlocatie in de buurt van de stad kennelijk ook rekening met de aanwezigheid van podiumkunsten in de stad. Tabel 5.2 Ruimtelijke allocatie van de maatschappelijke waarde van het aanbod podiumkunsten in Leiden Waarde voor de stad (in mln) Waarde voor de rest van de provincie (in mln) Waarde voor de rest van Nederland (in mln) Waarde (in mln) Bron: Atlas voor gemeenten De hier berekende waarden zijn een inschatting van de waarde die de inwoners van de stad Leiden, en de omliggende gemeenten, hechten aan het culturele aanbod in de stad Leiden. Dat is weliswaar de grootste maatschappelijke waarde van cultuur, maar niet alles. Er gaan bijvoorbeeld ook nog indirecte sociale en economische effecten van cultuur uit. 14 Allereerst hechten de bezoekers van de musea, de podia en de evenementen in Leiden daar waarde aan, meer dan ze ervoor betalen (het zogenoemde consumentensurplus). En bovendien gaan van de bezoekers aan Leiden bestedingseffecten uit, die een economische waarde vertegenwoordigen. Ook die waarde is te berekenen, en is gezien het relatief grote aantal bezoekers aan de culturele evenementen in Leiden (zie hoofdstuk 2) waarschijnlijk relatief groot. Dat onderdeel viel buiten de scope van dit onderzoek. 14 G. Marlet, J. Poost, 2011: De maatschappelijke waarden van kunst en cultuur (Atlas voor gemeenten, Utrecht). 39

42 40

43 6 Bijlage: beschrijving van de gebruikte indicatoren In deze bijlage zijn de indicatoren die zijn gebruikt uitgebreid beschreven. Podiumkunsten Het aantal theatervoorstellingen en concerten in de gemeente, opgesplitst in drie categorieën: theater, klassieke muziek en popmuziek. Onder de categorie theater vallen toneel, ballet, dans, cabaret, musical. Onder popmuziek vallen ook jazz, lichte muziek en wereldmuziek. Klassieke muziek bevat ook de categorie opera (bron: VSCD, VNPF, Nationaal Popinstituut, Nederland Uitburo). Voor het aanbod podiumkunsten is gebruikgemaakt van het aantal voorstellingen in de theaters en poppodia die aangesloten zijn bij de Vereniging voor Schouwburg- en Concertgebouwdirecteuren (VSCD), de Vereniging Nederlandse Poppodia en Festivals (VNPF) en Muziek Centrum Nederland (MCN), of die zijn opgenomen in het theaterbestand van het Theaterinstituut Nederland (TIN) en de VSCD en waarvoor de data bij de afzonderlijke instellingen verzameld zijn. Daarbij zijn niet alleen zelfstandige podia meegeteld, maar ook andere locaties waar meer dan 25 uitvoeringen in de podiumkunsten per jaar plaatsvinden. Het culturele aanbod per gemeente is gecorrigeerd voor het aantal inwoners. Aanbod musea Het aantal beschikbare musea voor de inwoners van de gemeente. Het gaat niet alleen om de musea in de gemeente zelf, maar om alle musea die door de inwoners van de gemeente binnen acceptabele reistijd te bereiken zijn. In de kaart is een zogenoemd ruimtelijk gemiddelde opgenomen, wat betekent dat musea op korte reisafstand zwaarder tellen dan musea waarvoor een langere reis nodig is. Voor het in kaart brengen van musea is gebruikgemaakt van data van de Nederlandse Museumvereniging. Om rekening te houden met verschillen in omvang en belang van de musea zijn wegingsfactoren aangebracht. De rijksmusea tellen het zwaarst mee, daarna de musea die aangesloten zijn bij de Stichting Museumkaart of de Nederlandse Museumvereniging. De overige musea hebben het minste gewicht. In de grafieken is het ruimtelijke gemiddelde van dat gewogen museumaanbod per inwoner weergegeven. 41

44 Cultuurhistorische musea Het aantal cultuurhistorische musea in de gemeente per inwoners gebaseerd op de data van de Nederlandse Museumvereniging. 15 Musea beeldende kunst Het aantal musea voor beeldende kunst in de gemeente per inwoners gebaseerd op de data van de Nederlandse Museumvereniging. 16 Historisch erfgoed Het aantal Rijksmonumenten (objecten) in de gemeente per inwoners (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed). Archeologische monumenten Het aantal archeologische monumenten (objecten) in de gemeente per inwoners (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed). Bioscoopstoelen Het aantal bioscoopstoelen per 1000 inwoners (bron: Nederlandse vereniging van Bioscoopexploitanten). Filmdoeken Het aantal filmdoeken per inwoners (bron: Nederlandse vereniging van Bioscoopexploitanten). Evenementen Het aantal publieksevenementen in de gemeente per inwoners. Onder publieksevenementen vallen evenementen uit de categorieën beeldende kunst, maatschappij/sociaal/cultuur en podiumkunsten (bron: Respons, zie: Een publieksevenement wordt als volgt gedefinieerd: Een gebeurtenis met een begin- en einddatum, die op één of meerdere locaties plaatsvindt, verplaatsbaar is en waarbij de bezoekers specifiek voor de activiteiten komen. In het overzicht van het aantal evenementen per gemeente is uitgegaan van evenementen die een minimum bezoekaantal hebben van Voor de gegevens over deze evenementen is waar mogelijk uitgegaan van bezoekaantallen die bekend waren over Waar nog bezoekaantallen ontbraken, is uitgegaan van gegevens over Zie voor meer informatie: G. Marlet, J. Poort, C. van Woerkens, 2011: De schat van de stad. Welvaartseffecten van de Nederlandse musea (Atlas voor gemeenten, Utrecht). 16 Idem. 42

45 of eerder. De bezoekaantallen zijn, voor zover het de gratis toegankelijke evenementen betreft, schattingen van de bij de evenementen betrokken organisaties en instanties. Het aantal evenementen per gemeente kan afwijken van dat uit eerdere edities van de Atlas, omdat een aantal evenementen met meerdere edities per jaar zijn samengevoegd, zodat het nu alleen om unieke evenementen gaat. Respons heeft zoveel mogelijk getracht door middel van het raadplegen van meerdere bronnen tot een zo betrouwbaar mogelijke schatting te komen. Iedereen die van oordeel is dat de getoonde aantallen (aantoonbaar) onjuist zijn kan contact opnemen met Respons (www.respons.nl). Bibliotheken Aantal (vestigingen van) bibliotheken per 1000 inwoners (bron: Vereniging van Openbare Bibliotheken). Boekwinkels Het aantal boekwinkels in de gemeente per inwoners (bron: Lijstenboek). Galerieën Het aantal kunstgalerieën in de gemeente per inwoners (bron: Nederlandse Galerie Associatie, Gouden Gids, LISA). Antiquariaten Het aantal antiquariaten in de gemeente per inwoners (bron: Gouden Gids, Boek en boek). Bezoek aan podiumkunsten Het aantal keren dat inwoners van een gemeente naar verwachting een bezoek brengen aan een concert of theatervoorstelling. Daarbij zijn alle voorstellingen die vallen onder de podiumkunsten meegenomen: toneel, cabaret, dans, opera, musical en concerten (pop, jazz, klassiek). Het cultuurbereik is gebaseerd op de AVO-enquête (Aanvullend Voorzieningengebruik Onderzoek) van het SCP. Uit die enquête volgen behalve het jaarlijkse bezoek aan culturele instellingen, ook de persoonskenmerken van de respondent. 17 Daarmee is een meervoudige regressieanalyse uitgevoerd. Uit die analyse blijkt dat het bezoek aan concerten en theatervoorstellingen zowel kan worden verklaard uit 17 A. van den Broek, 2005: Cultuurminnaars en cultuurmijders. Trends in de belangstelling voor kunsten en cultureel erfgoed (Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag). 43

46 persoonskenmerken, vooral het opleidingsniveau, als uit het theateraanbod. Hoger of middelbaar opgeleiden bezoeken significant vaker een concert of theater. Datzelfde geldt voor jongeren tot 30 jaar. Tussen 30 en 50 jaar is de bezoekfrequentie significant lager, net als onder niet-westerse allochtonen. Ook het regionale aanbod podiumkunsten blijkt het cultuurbereik significant positief te beïnvloeden. Op basis van de coëfficiënten uit die regressieanalyse en de bevolkingssamenstelling en het theateraanbod in de gemeente is het gemiddelde cultuurbereik per gemeente geschat. Museumbezoek Het aantal keren dat de inwoners van de gemeente naar verwachting per jaar een bezoek brengen aan een museum. Het museumbezoek is gebaseerd op de AVO-enquête (Aanvullend Voorzieningengebruik Onderzoek) van het SCP. Uit die enquête volgen behalve het jaarlijkse bezoek aan musea, ook de persoonskenmerken van de respondent. In een meervoudige regressieanalyse is het museumbezoek verklaard uit enerzijds persoonskenmerken, en anderzijds het museumaanbod in stad en regio. Uit die analyse blijkt dat een hoog museumbezoek vooral wordt verklaard uit het aandeel hoger of middelbaar opgeleiden en het regionale museumaanbod. Anders dan bij het bezoek aan theaters en concerten blijkt het museumbezoek niet onder jongeren, maar juist onder ouderen (vanaf 40 jaar) significant hoger te zijn. Etnische afkomst bleek niet significant van invloed op het museumbezoek. Op basis van de coëfficiënten uit die regressieanalyse en de bevolkingssamenstelling van de gemeenten is het gemiddelde museumbezoek per gemeente geschat. 44

Cultuur in stad en provincie. De culturele positie van de stad en de provincie Utrecht

Cultuur in stad en provincie. De culturele positie van de stad en de provincie Utrecht Cultuur in stad en provincie De culturele positie van de stad en de provincie Utrecht Cultuur in stad en provincie Eindredactie en opmaak: M Tekst & Beeld, Bunnik Atlas voor gemeenten Postbus 9627 3506

Nadere informatie

Cultuurkaart &OTDIFEF

Cultuurkaart &OTDIFEF Cultuurkaart Eindredactie en opmaak: Nadine van den Berg Atlas voor gemeenten Postbus 9627 3506 GP UTRECHT T 030 2656438 F 030 2656439 E info@atlasvoorgemeenten.nl I www.atlasvoorgemeenten.nl Atlas voor

Nadere informatie

Gerard Marlet, Roderik Ponds, Clemens van Woerkens. Cultuurkaart Amersfoort

Gerard Marlet, Roderik Ponds, Clemens van Woerkens. Cultuurkaart Amersfoort Gerard Marlet, Roderik Ponds, Clemens van Woerkens Cultuurkaart Amersfoort Eindredactie en opmaak: Nadine van den Berg Atlas voor gemeenten Postbus 9627 3506 GP UTRECHT T 030 2656438 F 030 2656439 E info@atlasvoorgemeenten.nl

Nadere informatie

De waarde van winkels

De waarde van winkels De waarde van winkels Gerard Marlet Nederlandse Raad Winkelcentra 20 januari 2015 Smart people, strong cities (Cpb) aandeel hoogopgeleiden 50,9% tot 79,2% 46,5% tot 50,9% 39,8% tot 46,5% 37,7% tot 39,8%

Nadere informatie

Gerard Marlet Clemens van Woerkens, Roderik Ponds. Cultuurkaart Enschede

Gerard Marlet Clemens van Woerkens, Roderik Ponds. Cultuurkaart Enschede Gerard Marlet Clemens van Woerkens, Roderik Ponds Cultuurkaart Enschede Eindredactie en opmaak: Nadine van den Berg Atlas voor gemeenten Postbus 9627 3506 GP UTRECHT T 030 2656438 F 030 2656439 E info@atlasvoorgemeenten.nl

Nadere informatie

De waarde van de Academie. Gerard Marlet Antwerpen 7 november 2013

De waarde van de Academie. Gerard Marlet Antwerpen 7 november 2013 De waarde van de Academie Gerard Marlet Antwerpen 7 november 2013 Een stad met een Academie heeft meer 1,8% Aantal kunstenaars als percentage van de bevolking 18 Aanbod galerieën per 100.000 inwoners 1,6%

Nadere informatie

Foto van de Drechtsteden

Foto van de Drechtsteden Foto van de Drechtsteden Raadscommissie ABZ 3 september 2012 Sjoerd Veerman Rien Val 1 De aantrekkingskracht van de Drechtsteden Gerard Marlet 6 maart 2012 The paradox of urban triumph bereikbaarheid banen

Nadere informatie

Het belang van Cultuurstad Groningen

Het belang van Cultuurstad Groningen Gerard Marlet, Roderik Ponds, Clemens van Woerkens Het belang van Cultuurstad Groningen 23 december 2011 Het belang van cultuurstad Groningen Eindredactie: Sanne Terpstra Atlas voor gemeenten Postbus

Nadere informatie

Gerard Marlet Clemens van Woerkens, Roderik Ponds. Cultuurkaart Weert

Gerard Marlet Clemens van Woerkens, Roderik Ponds. Cultuurkaart Weert Gerard Marlet Clemens van Woerkens, Roderik Ponds Cultuurkaart Weert Eindredactie en opmaak: Nadine van den Berg Atlas voor gemeenten Postbus 9627 3506 GP UTRECHT T 030 2656438 F 030 2656439 E info@atlasvoorgemeenten.nl

Nadere informatie

Leiden in de Atlas voor gemeenten 2015

Leiden in de Atlas voor gemeenten 2015 Beleidsonderzoek & Analyse BOA Feitenblad draagt bij aan de kwaliteit van beleid en besluitvorming Leiden in de Atlas voor gemeenten 2015 Samenvatting De Atlas voor Gemeenten vergelijkt al 17 jaar de 50

Nadere informatie

Gerard Marlet, Roderik Ponds, Clemens van Woerkens. Cultuurkaart Leeuwarden

Gerard Marlet, Roderik Ponds, Clemens van Woerkens. Cultuurkaart Leeuwarden Gerard Marlet, Roderik Ponds, Clemens van Woerkens Cultuurkaart Leeuwarden Eindredactie en opmaak: Nadine van den Berg Atlas voor gemeenten Postbus 9627 3506 GP UTRECHT T 030 2656438 F 030 2656439 E info@atlasvoorgemeenten.nl

Nadere informatie

Leiden in de Atlas voor gemeenten 2014

Leiden in de Atlas voor gemeenten 2014 Beleidsonderzoek & Analyse BOA Feitenblad draagt bij aan de kwaliteit van beleid en besluitvorming Leiden in de Atlas voor gemeenten 2014 Samenvatting Dit jaar is het thema van de Atlas Economie & Arbeidsmarkt.

Nadere informatie

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 mei 2015. Utrecht.nl/onderzoek

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 mei 2015. Utrecht.nl/onderzoek Onderzoeksflits Atlas voor gemeenten 015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht IB Onderzoek, 9 mei 015 Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling Onderzoek Gemeente Utrecht 030 86 1350 onderzoek@utrecht.nl

Nadere informatie

Deel III Ranglijsten

Deel III Ranglijsten Deel III Ranglijsten Atlas voor gemeenten 0 Ranglijsten Woonaantrekkelijkheidsindex Score op de woonaantrekkelijkheidsindex (0) mermeer 0 mermeer 0 0 0 0 0 0 Score op de woonaantrekkelijkheidsindex (0)

Nadere informatie

Platform Detailhandel Nederland 1 van 7. Gemeente. Emmen

Platform Detailhandel Nederland 1 van 7. Gemeente. Emmen Gemeenten moeten vaart maken met rooftassenverbod Uit onderzoek van het Platform Detailhandel Nederland naar de 50 grootste gemeenten blijkt dat in slechts 13 plaatsen de winkeliers gesteund worden met

Nadere informatie

Vergelijking discriminatiemeldingen 2012 binnen de G32

Vergelijking discriminatiemeldingen 2012 binnen de G32 Vergelijking discriminatiemeldingen 2012 binnen de G32 Toelichting Benadrukt dient te worden dat de discriminatiecijfers van de G32 onderling moeilijk vergelijkbaar zijn. Als een bepaalde gemeente (op

Nadere informatie

Hoe leefbaar is Leiden? Leiden in de Atlas voor Gemeenten

Hoe leefbaar is Leiden? Leiden in de Atlas voor Gemeenten Hoe leefbaar is Leiden? & Leiden in de Atlas voor Gemeenten Colofon Serie Statistiek 2010/06 juni 2010 Beleidsonderzoek en Analyse (BOA) Afdeling Strategie en Onderzoek Gemeente Leiden tel: 071 516 5123

Nadere informatie

IN EERSTE HALFJAAR 2002. Paula van der Brug en Robert Selten. April 2005. Het aantal gestarte trajecten in het eerste halfjaar van 2002.

IN EERSTE HALFJAAR 2002. Paula van der Brug en Robert Selten. April 2005. Het aantal gestarte trajecten in het eerste halfjaar van 2002. Centraal Bureau voor de Statistiek Centrum voor Beleidsstatistiek UITSTROOM UIT DE UITKERING NA START REÏNTEGRATIETRAJECT IN EERSTE HALFJAAR 2002 Paula van der Brug en Robert Selten April 2005 Op 1 januari

Nadere informatie

Cultuur in cijfers Leiden 2011

Cultuur in cijfers Leiden 2011 Maart 2011 Cultuur in cijfers Leiden 2011 Leiden is een historische stad met een breed aanbod aan culturele voorzieningen. Zo is de oudste schouwburg van het land hier te vinden, zijn de musea flinke publiekstrekkers,

Nadere informatie

Deel III Ranglijsten

Deel III Ranglijsten Deel III Ranglijsten Atlas voor gemeenten 00 Ranglijsten Woonaantrekkelijkheidsindex Positie op de woonaantrekkelijkheidsindex (00) 0 0 0 0 mermeer 0 Sociaal-economische index Sociaal-economische positie

Nadere informatie

Atlas voor gemeenten 2012:

Atlas voor gemeenten 2012: BestuursBestuurs- en Concerndienst Atlas voor gemeenten 2012: de positie van Utrecht notitie van Bestuursinformatie www.onderzoek.utrecht.nl Mei 2012 Colofon uitgave Afdeling Bestuursinformatie Bestuurs-

Nadere informatie

Participatiewijzer Enschede

Participatiewijzer Enschede Gerard Marlet, Roderik Ponds Clemens van Woerkens, Rutger Zwart Participatiewijzer Enschede 19 december 2014 Atlas voor gemeenten Postbus 9627 3506 GP UTRECHT T 030 2656438 F 030 2656439 E info@atlasvoorgemeenten.nl

Nadere informatie

Leren in Leeuwarden. Gerard Marlet

Leren in Leeuwarden. Gerard Marlet Leren in Leeuwarden Gerard Marlet Deskresearch: Sanne Terpstra Eindredactie: M Tekst & Beeld, Odijk Atlas voor gemeenten Postbus 9627 3506 GP UTRECHT T 030 2656438 F 030 2656439 E info@atlasvoorgemeenten.nl

Nadere informatie

Toelichting gegevens waarstaatjegemeente.nl bij de thema s:

Toelichting gegevens waarstaatjegemeente.nl bij de thema s: Toelichting gegevens waarstaatjegemeente.nl bij de thema s: - Jeugd en Jeugdhulpverlening - Onderwijs Oktober 2015 Ctrl/BI C. Hogervorst Het beeld dat bij dit thema naar voren komt past bij een grotere

Nadere informatie

De staatssecretaris van Volksgezondheid Welzijn en Sport, Mevrouw drs. C.I.J.M Ross-van Dorp, Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG

De staatssecretaris van Volksgezondheid Welzijn en Sport, Mevrouw drs. C.I.J.M Ross-van Dorp, Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG De staatssecretaris van Volksgezondheid Welzijn en Sport, Mevrouw drs. C.I.J.M Ross-van Dorp, Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG Bijlagen 3 Inlichtingen bij Uw kenmerk GVM2522185 Dossier/volgnummer 55807A-051

Nadere informatie

Toeristisch bezoek aan Leiden in 2010

Toeristisch bezoek aan Leiden in 2010 April 2011 ugu Toeristisch bezoek aan in 2010 Al zeven jaar doet mee aan Toeristisch bezoek aan steden, onderdeel van het Continu Vakantie Onderzoek (CVO). Het CVO is een panelonderzoek waarbij Nederlanders

Nadere informatie

Urbanisatie-effecten en vastgoedwaardeontwikkeling: Human Capital = Capital Growth. Richard Buytendijk, MSc, MSRE

Urbanisatie-effecten en vastgoedwaardeontwikkeling: Human Capital = Capital Growth. Richard Buytendijk, MSc, MSRE Urbanisatie-effecten en vastgoedwaardeontwikkeling: Human Capital = Capital Growth Richard Buytendijk, MSc, MSRE Research, ASR Vastgoed Vermogensbeheer Even voorstellen.. - achtergrond sociale geografie

Nadere informatie

HET APOLLO MODEL. Figuur 1: Ontwikkeling aantal studenten HBO en WO, Nederland, 2013-2030

HET APOLLO MODEL. Figuur 1: Ontwikkeling aantal studenten HBO en WO, Nederland, 2013-2030 Amersfoort HET APOLLO MODEL Het Apollo Model is tot stand gekomen op initiatief van Kences en de ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Met dit model

Nadere informatie

HET APOLLO MODEL. Figuur 1: Ontwikkeling aantal studenten HBO en WO, Nederland, 2013-2030

HET APOLLO MODEL. Figuur 1: Ontwikkeling aantal studenten HBO en WO, Nederland, 2013-2030 Rotterdam HET APOLLO MODEL Het Apollo Model is tot stand gekomen op initiatief van Kences en de ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Met dit model

Nadere informatie

Den Haag, 17 mei 2000

Den Haag, 17 mei 2000 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 17 mei 2000 Hierbij leg ik aan uw Kamer over, conform artikel 10a, lid 6 van de Welzijnswet 1994, de tekst van de algemene maatregel

Nadere informatie

WijkWijzer Deel 1: de problemen

WijkWijzer Deel 1: de problemen WijkWijzer Deel 1: de problemen Ondiep, Utrecht overlast dronken mensen overlast door drugsgebruik overlast jongeren vernieling openbare werken rommel op straat overlast van omwonenden auto-inbraak fietsendiefstal

Nadere informatie

Meest Gastvrije Stad 2010

Meest Gastvrije Stad 2010 Meest Gastvrije 200 Colofon Samensteller: Lennert Rietveld Van Spronsen partners horeca-advies Herenweg 83 2362 EJ Warmond T: 07-548867 E: lennertrietveld@spronsen.com W: www.spronsen.com In samenwerking

Nadere informatie

CRITERIA PRODUCTRATING INBOEDELVERZEKERING PRIJS

CRITERIA PRODUCTRATING INBOEDELVERZEKERING PRIJS CRITERIA PRODUCTRATING INBOEDELVERZEKERING PRIJS Om tot de ProductRating Prijs te komen heeft MoneyView de gemiddelde marktpositie van elk product berekend over 28.656 fictieve klantprofielen. Deze klantprofielen

Nadere informatie

Bijlage 1: Uitwerking per regio

Bijlage 1: Uitwerking per regio De locatiekeuzes worden in deze bijlage per regio weergegeven. Daarbij volg ik de grenzen van het arrondissement / de politie-eenheid. 1. Regio Noord-Nederland eenheid Noord-Nederland leidt eenduidig tot

Nadere informatie

Kanskaart voor Lunetten. de wijkproblematiek in kaart gebracht

Kanskaart voor Lunetten. de wijkproblematiek in kaart gebracht Kanskaart voor Lunetten de wijkproblematiek in kaart gebracht Atlas voor gemeenten Postbus 9627 3506 GP UTRECHT T 030 2656438 F 030 2656439 E info@atlasvoorgemeenten.nl I www.atlasvoorgemeenten.nl Atlas

Nadere informatie

Gastvrije Stad. Meest. van Nederland

Gastvrije Stad. Meest. van Nederland Meest Gastvrije van Nederland 2009 Meest Gastvrije 2009 is een onderzoek van Van Spronsen Partners horeca-advies in samenwerking met VVV Nederland Top 2 Meest Gastvrije van Nederland De uitkomsten zijn

Nadere informatie

Toiletreclame Regionale Tarieven Indoormedia

Toiletreclame Regionale Tarieven Indoormedia Volume netwerk Horeca Doelgroep 13-49 Alkmaar 1 2 weken 34 17 10 950,- 135,- 495,- 115,- Almere 1 2 weken 17 8 5 475,- 115,- 250,- 110,- Amersfoort 1 2 weken 50 25 15 1.425,- 150,- 745,- 125,- Amsterdam

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 34 242 Evaluatie Wet ontwikkelingskansen door kwaliteit en educatie (Wet OKE) Nr. 2 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP

Nadere informatie

Stadsfoto Ede. Afdruk 2010

Stadsfoto Ede. Afdruk 2010 Stadsfoto Ede Afdruk 2010 Deze STADSFOTO is uitgevoerd in opdracht van de Provincie Gelderland, en maakt onderdeel uit van de Vijfde Gelderse Stedenmonitor: De Gelderse Stad. (Atlas voor gemeenten, Utrecht,

Nadere informatie

Binnensteden en hun bewoners

Binnensteden en hun bewoners Binnensteden en hun bewoners 11 Bert Raets Publicatiedatum CBS-website: 23 september 211 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** = nader voorlopig cijfer x

Nadere informatie

Toeristisch bezoek aan Leiden 2006-2014

Toeristisch bezoek aan Leiden 2006-2014 Beleidsonderzoek & Analyse BOA Feitenblad draagt bij aan de kwaliteit van beleid en besluitvorming Toeristisch bezoek aan Leiden 2006-2014 1. Inleiding Al vele jaren laat Leiden het onderdeel Toeristisch

Nadere informatie

Analyse vraaghuurprijzen kantoorruimte 2012-2014

Analyse vraaghuurprijzen kantoorruimte 2012-2014 Analyse vraaghuurprijzen kantoorruimte 2012-2014 Kantorenmarkt uit balans De situatie op de Nederlandse kantorenmarkt is zeer ongunstig. Het aanbod van kantoorruimte ligt structureel op een zeer hoog niveau

Nadere informatie

Dit hoofdstuk heeft raakvlakken met hoofdstuk 8 over Toerisme en recreatie, daar staat bijvoorbeeld meer informatie over evenementen.

Dit hoofdstuk heeft raakvlakken met hoofdstuk 8 over Toerisme en recreatie, daar staat bijvoorbeeld meer informatie over evenementen. Hoofdstuk 12 Cultuur 12.1 Inleiding Cultuur is één van de peilers van de stadsvisie Leiden, stad van ontdekkingen. Leiden is een historische stad met een breed aanbod aan culturele voorzieningen. Zo is

Nadere informatie

Woningmarktrapport 4e kwartaal 2015. Gemeente Amsterdam

Woningmarktrapport 4e kwartaal 2015. Gemeente Amsterdam Woningmarktrapport 4e kwartaal 215 Gemeente Amsterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 3 Aantal verkocht 25 2 15 1 5 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 1e kwartaal

Nadere informatie

Veluwse Poort in beeld. Een onderzoek naar de bekendheid en beeldvorming van Veluwse Poort

Veluwse Poort in beeld. Een onderzoek naar de bekendheid en beeldvorming van Veluwse Poort Veluwse Poort in beeld Een onderzoek naar de bekendheid en beeldvorming van Veluwse Poort INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding... 2 1.1. Aanleiding... 2 1.2. Doel van het onderzoek... 2 1.3. Probleemstelling...

Nadere informatie

Agenda. Het belang van cultuurorganisaties als ingredient brands voor binnensteden

Agenda. Het belang van cultuurorganisaties als ingredient brands voor binnensteden Het belang van cultuurorganisaties als ingredient brands voor binnensteden Utrecht, 7 oktober 2015 Agenda! Introductie merkonderzoeksmodel BrandAchemy! Belang van het cultuuraanbod voor binnensteden! Cultuursector

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2012. Gemeente Amsterdam

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2012. Gemeente Amsterdam Woningmarktrapport - 4e kwartaal 212 Gemeente Amsterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 18 aantal verkocht 16 14 12 1 8 6 4 2 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement

Nadere informatie

Factsheets Nederland. Kantoren- en bedrijfsruimtemarkt. medio 2015. www.dtz.nl

Factsheets Nederland. Kantoren- en bedrijfsruimtemarkt. medio 2015. www.dtz.nl Factsheets Kantoren- en bedrijfsruimtemarkt medio 215 www.dtz.nl 1 Factsheet kantorenmarkt medio 215 Kantoorbanen 2.236.85 214 t.o.v. 213,9% Aanbod 8.36 m 2,6% Voorraad 49.533. m 2,1% Opname 497. m 2 1

Nadere informatie

SER magazine. Gerard Marlet historicus en directeur Atlas voor gemeenten Het geheim van succesvolle steden. Kirsten Rohde.

SER magazine. Gerard Marlet historicus en directeur Atlas voor gemeenten Het geheim van succesvolle steden. Kirsten Rohde. APRIL 2015 55 e JAARGANG - NR.4 Kirsten Rohde Mensenkennis leidt tot beter beleid Medezeggenschap Brede alliantie zet zich in voor nieuwe initiatieven SER magazine Energieakkoord Verduurzaming vraagt ruimte

Nadere informatie

Beleidskader Kunst & Cultuur 2013-2016 Stadspanel Den Haag, ronde voorjaar 2011

Beleidskader Kunst & Cultuur 2013-2016 Stadspanel Den Haag, ronde voorjaar 2011 Rapport Signaal Uitgave Auteurs Informatie Onderzoek en Integrale Vraagstukken Nr X, Jaargang 2004 Oplage Redactieadres Internet / Intranet X exemplaren Gemeente Den Haag OCW-intranet/Organisatie Postbus

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 3e kwartaal 2013. Gemeente Haarlemmermeer

Woningmarktrapport - 3e kwartaal 2013. Gemeente Haarlemmermeer Woningmarktrapport - 3e kwartaal 213 Gemeente Haarlemmermeer Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 12 aantal verkocht 1 8 6 4 2 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 4e

Nadere informatie

Leegstand van bedrijfsvastgoed in de Dordtse Binnenstad

Leegstand van bedrijfsvastgoed in de Dordtse Binnenstad Leegstand van bedrijfsvastgoed in de Dordtse Binnenstad In Nederland staat veel kantoor-, bedrijfs- en winkelruimte leeg. Leegstand van bedrijfsvastgoed lijkt structureel te worden en de verwachting is

Nadere informatie

Bijlagen Leefbaarheid en Veiligheid 2013

Bijlagen Leefbaarheid en Veiligheid 2013 Bijlagen Leefbaarheid en Veiligheid 2013 Leefbaarheid woonbuurt Bijlage 2.1a: Rapportcijfers voor de leefbaarheid in de buurt naar wijken, 2001-2013 Bijlage 2.1b: Rapportcijfers voor de woonomgeving naar

Nadere informatie

VOORLOPIGE UITKOMSTEN VOOR HET GEMEENTEDOMEIN. Dennis Lanjouw, Osman Baydar, Mariëtte Goedhuys en Frank van der Linden. Maart 2006

VOORLOPIGE UITKOMSTEN VOOR HET GEMEENTEDOMEIN. Dennis Lanjouw, Osman Baydar, Mariëtte Goedhuys en Frank van der Linden. Maart 2006 Centraal Bureau voor de Statistiek Centrum voor Beleidsstatistiek EERSTE VERVOLGMETING 25%-DOELSTELLING; VOORLOPIGE UITKOMSTEN VOOR HET GEMEENTEDOMEIN Dennis Lanjouw, Osman Baydar, Mariëtte Goedhuys en

Nadere informatie

s-hertogenbosch, voor de vierde maal Meest Gastvrije Stad van Nederland en iets uitgelopen op de concurrentie.

s-hertogenbosch, voor de vierde maal Meest Gastvrije Stad van Nederland en iets uitgelopen op de concurrentie. s-hertogenbosch, voor de vierde maal Meest Gastvrije Stad van Nederland en iets uitgelopen op de concurrentie. Gastvrije Stad blijkt dat het verschil van s-hertogenbosch met Breda in 2012 iets kleiner

Nadere informatie

1 Inleiding. Parkeernormering ontwikkeling Brittenstein. Rijnhart Wonen. notitie. 28 augustus 2012 RHW010/Bes/0025

1 Inleiding. Parkeernormering ontwikkeling Brittenstein. Rijnhart Wonen. notitie. 28 augustus 2012 RHW010/Bes/0025 Deventer Den Haag Eindhoven Snipperlingsdijk 4 Verheeskade 197 Flight Forum 92-94 7417 BJ Deventer 2521 DD Den Haag 5657 DC Eindhoven T +31 (0)570 666 222 F +31 (0)570 666 888 Leeuwarden Amsterdam Postbus

Nadere informatie

Woningmarktrapport 3e kwartaal 2015. Gemeente Rotterdam

Woningmarktrapport 3e kwartaal 2015. Gemeente Rotterdam Woningmarktrapport 3e kwartaal 215 Gemeente Rotterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 9 Aantal verkocht 8 7 6 5 4 3 2 1 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 4e kwartaal

Nadere informatie

Rapport Beleidskader Kunst & Cultuur 2013-2016

Rapport Beleidskader Kunst & Cultuur 2013-2016 Rapport Beleidskader Kunst & Cultuur 2013-2016 Stadspanel Den Haag, ronde voorjaar 2011 INHOUDSOPGAVE Inleiding - 2 - Wat vindt men belangrijk aan het aanbod van kunst en cultuur in Den Haag? - 3 - Hoe

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 1e kwartaal 2012. Gemeente Wijdemeren

Woningmarktrapport - 1e kwartaal 2012. Gemeente Wijdemeren Woningmarktrapport - 1e kwartaal 212 Gemeente Wijdemeren Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 25 aantal verkocht 2 15 1 5 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 2e kwartaal

Nadere informatie

Inwoners grote steden mopperen meer over hun stad

Inwoners grote steden mopperen meer over hun stad Inwoners grote steden mopperen meer over hun stad Bewoners van grote steden zijn veel kritischer over hun woonplaats dan in kleinere steden. Ze klagen met name over de onveiligheid en onrust. Ook de medebewoners

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2013. Gemeente Dordrecht

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2013. Gemeente Dordrecht Woningmarktrapport - 4e kwartaal 213 Gemeente Dordrecht Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 1 aantal verkocht 9 8 7 6 5 4 3 2 1 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement

Nadere informatie

KING-thema 2: Arbeidsparticipatie

KING-thema 2: Arbeidsparticipatie Gerard Marlet, Roderik Ponds, Clemens van Woerkens KING-thema 2: Arbeidsparticipatie Methodologische verantwoording Atlas voor gemeenten Postbus 9627 3506 GP UTRECHT T 030 2656438 F 030 2656439 E info@atlasvoorgemeenten.nl

Nadere informatie

De leefbaarometer.nl ontwikkeling van de leefsituatie 1998-2010 in Amersfoort

De leefbaarometer.nl ontwikkeling van de leefsituatie 1998-2010 in Amersfoort De leefbaarometer.nl ontwikkeling van de leefsituatie 1998-2010 in Amersfoort Gemeente Amersfoort Ben van de Burgwal augustus 2011 De Leefbaarometer.nl is een instrument dat is ontworpen om voor heel Nederland

Nadere informatie

Tarievenkaart commercieel, 2013

Tarievenkaart commercieel, 2013 Tarievenkaart commercieel, 2013 Opvallen doe je met... CITYDOGS DISPLAY NETWERK 3.376 locaties in de 50 grootste binnensteden van Nederland. 2 wekelijke campagneperioden. CITYDOGS FLYERING 23.290 locaties

Nadere informatie

Betekenis en gebruik van de Metropoolregio

Betekenis en gebruik van de Metropoolregio Betekenis en gebruik van de Metropoolregio Carine van Oosteren Idske de Jong 23 september 2010 23 september 2010 Betekenis en gebruik van de Metropoolregio 2 Twee thema s Hoe wordt de Metropoolregio gezien

Nadere informatie

Grafiek 23.1a Bezoek aan culturele voorstellingen en voorzieningen de afgelopen 12 maanden, 2002-2013 29% 26% 26% 26% 19% 17% 12% 10%

Grafiek 23.1a Bezoek aan culturele voorstellingen en voorzieningen de afgelopen 12 maanden, 2002-2013 29% 26% 26% 26% 19% 17% 12% 10% 23 CULTUURPARTICIPATIE De bekendheid en het gebruik van de diverse culturele voorzieningen, instellingen, plekken en festivals staan centraal in dit hoofdstuk. Daarnaast wordt ingegaan op de mate waarin

Nadere informatie

De invloed van hoog opgeleiden op de arbeidsmarkt voor laagopgeleiden

De invloed van hoog opgeleiden op de arbeidsmarkt voor laagopgeleiden De invloed van hoog opgeleiden op de arbeidsmarkt voor laagopgeleiden De invloed van hoogopgeleiden op de arbeidsmarkt voor laagopgeleiden Auteurs Roderik Ponds Gerard Marlet Clemens van Woerkens April

Nadere informatie

Check Je Kamer Rapportage 2014

Check Je Kamer Rapportage 2014 Check Je Kamer Rapportage 2014 Kwantitatieve analyse van de studentenwoningmarkt April 2015 Dit is een uitgave van de Landelijke Studenten Vakbond (LSVb). Voor vragen of extra informatie kan gemaild worden

Nadere informatie

Welkom! Eindhoven, Emmen, Enschede, Groningen, Maastricht, Nijmegen, Schiedam, Sittard- Geleen, Tilburg, Venlo, Zaanstad, Zoetermeer en Zwolle

Welkom! Eindhoven, Emmen, Enschede, Groningen, Maastricht, Nijmegen, Schiedam, Sittard- Geleen, Tilburg, Venlo, Zaanstad, Zoetermeer en Zwolle Welkom! Alkmaar, Almelo, Almere, Amersfoort, Apeldoorn, Arnhem,Breda, Delft, Deventer, Dordrecht, Ede, Eindhoven, Emmen, Enschede, Groningen, Haarlem, Haarlemmermeer, Heerlen, Helmond, Hengelo, 's-hertogenbosch,

Nadere informatie

De oriëntatie van de bevolking van de regio Breda en omstreken

De oriëntatie van de bevolking van de regio Breda en omstreken Gerard Marlet & Clemens van Woerkens De oriëntatie van de bevolking van de regio Breda en omstreken 2 maart 2015 Eindredactie: Nadine van den Berg Atlas voor gemeenten Postbus 9627 3506 GP UTRECHT T 030

Nadere informatie

De slag om de vrije tijd

De slag om de vrije tijd De slag om de vrije tijd cultuurparticipatie en andere vormen van vrijetijdsbesteding Henk Vinken en Teunis IJdens Sinds 2007 daalt het percentage van de Nederlandse bevolking dat in de vrije tijd actief

Nadere informatie

Cultuur I.W AT DOET DE N IJMEGENAAR AAN

Cultuur I.W AT DOET DE N IJMEGENAAR AAN Het percentage volwassen Nijmegenaren, dat wel eens of vaker naar de gesubsidieerde podia gaat, is licht toegenomen, ondanks een daling van het aantal voorstellingen en ook van de zaalbezetting. Blijkbaar

Nadere informatie

Clipit whitepaper. Onderzoek online en social media berichten over steden. 1 september 2012 1 november 2012

Clipit whitepaper. Onderzoek online en social media berichten over steden. 1 september 2012 1 november 2012 Clipit whitepaper Onderzoek online en social media berichten over steden 1 september 2012 1 november 2012 Voor het derde jaar op een rij onderzoekt Clipit de online berichtgeving over steden. In het onderzoek

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 30 234 Toekomstig sportbeleid 31 293 Primair Onderwijs Nr. 143 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Aan de Voorzitter

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Primair Onderwijs Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Nadere informatie

Onderzoek Metropoolregio

Onderzoek Metropoolregio Onderzoek Metropoolregio April 2012 Gemeente Schiedam Onderzoek & Statistiek O n d e r z o e k M e t r o p o o l r e g i o P a g i n a 1 Inleiding Belangrijke items in de samenwerking binnen de metropoolregio

Nadere informatie

Clear Channel lanceert permanent interactief netwerk. Outdoor gaat mobiel

Clear Channel lanceert permanent interactief netwerk. Outdoor gaat mobiel Clear Channel lanceert permanent interactief netwerk. Outdoor gaat mobiel 2 3 Waarom een interactief netwerk? Outdoor gaat mobiel Het nieuw gelanceerde netwerk maakt outdoor interactief. Het maakt het

Nadere informatie

DE NIEUWE GEMEENTEKAART

DE NIEUWE GEMEENTEKAART DE NIEUWE GEMEENTEKAART Gerard Marlet & Clemens van Woerkens 1 Tweehonderd jaar geleden bestond Nederland uit 1249 gemeenten. Op 1 januari 2015 zijn er daar 393 van over. En dat zijn er nog teveel. De

Nadere informatie

Hoofdstuk 21. Cultuur

Hoofdstuk 21. Cultuur Hoofdstuk 21. Cultuur Samenvatting Evenals in 2003, heeft driekwart van de Leidenaren in de afgelopen 12 maanden één of meerdere culturele voorstellingen of voorzieningen bezocht. De bioscoop is veruit

Nadere informatie

CULTUURPARTICIPATIE IN EDE 2006

CULTUURPARTICIPATIE IN EDE 2006 CULTUURPARTICIPATIE IN EDE 26 17-4-27 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding...5 2. Cultuurparticipatie in Ede...5 2.1. Actieve cultuurparticipatie in Ede...5 2.2. Mening over het aanbod van kunst en cultuur in

Nadere informatie

Amsterdam rapportage schoonste winkelgebied verkiezing 2015

Amsterdam rapportage schoonste winkelgebied verkiezing 2015 Amsterdam rapportage schoonste winkelgebied verkiezing 01 1 VOORWOORD Voor u ligt een onderzoeksrapportage naar de schoonbeleving van het winkelend publiek in uw gemeente. Voor dit onderzoek is middels

Nadere informatie

Ruwe sterftecijfers ziekenhuizen

Ruwe sterftecijfers ziekenhuizen Ruwe sterftecijfers ziekenhuizen Klinische opname Ziekenhuis Plaats Dagopname Dagmortaliteit Klinische mortaliteit % dag % kliniek Stg. Medisch Centrum Alkmaar Alkmaar 30.641 33.947 0 765 0,00 2,25 Ziekenhuisgroep

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde oud progr vwo 2010 - I

Eindexamen aardrijkskunde oud progr vwo 2010 - I Migratie en mobiliteit Opgave 4 Binnenlandse migratie Bestudeer bron 1 die bij deze opgave hoort. Uit de bron valt een verschil op te maken tussen de noord- en de zuidvleugel van de Randstad wat betreft

Nadere informatie

natuursteen polijsten natuursteen polijsten natuursteen polijsten natuursteen polijsten natuursteen polijsten natuursteen polijsten marmer polijsten

natuursteen polijsten natuursteen polijsten natuursteen polijsten natuursteen polijsten natuursteen polijsten natuursteen polijsten marmer polijsten almelo almere amersfoort amsterdam apeldoorn arnhem amsterdam belgisch hardsteen belgische hardsteen blauwe hardsteen boxmeer breda vloer schuren vloer schuren vloer schuren schuren schuren schuren vloeren

Nadere informatie

Duurzame energie. Leveranciersdag Rijk 27 november 2015. Piet Glas

Duurzame energie. Leveranciersdag Rijk 27 november 2015. Piet Glas Duurzame energie Leveranciersdag Rijk 27 november 2015 Piet Glas P.Glas@mindef.nl Categoriemanager Energie Frans van Beek frans.beek@minbzk.nl BZK - DG Organisatie Bedrijfsvoering Rijk Opzet workshop 1.

Nadere informatie

Toeristisch bezoek aan steden 2009

Toeristisch bezoek aan steden 2009 Toeristisch bezoek aan steden 2009 april 2010 Bestemd voor: participanten Grote Bickersstraat 74 Postbus 247 1000 AE Amsterdam T (020) 522 57 89 I www.nbtcniporesearch.nl Alle in dit document vermelde

Nadere informatie

Première Rapport. Week#: 1620 12-5-2016. Alleen leden. Cinemien (ABC Theatrical Distribution B.V.) Truman # Kopieën: 20 Land v.

Première Rapport. Week#: 1620 12-5-2016. Alleen leden. Cinemien (ABC Theatrical Distribution B.V.) Truman # Kopieën: 20 Land v. Cinemien (ABC Theatrical Distribution B.V.) Truman # Kopieën: 20 Land v. Herkomst: ES Alkmaar Amersfoort Filmhuis Alkmaar midden zaal Lieve Vrouw 1 Grachtzaal Amsterdam Cinecenter Zaal 2 Amsterdam EYE

Nadere informatie

Onderzoek Voortijdig Schoolverlaters

Onderzoek Voortijdig Schoolverlaters Onderzoek Voortijdig Schoolverlaters Informatiebijeenkomst gemeenteraad Datum: 22 april 2014 Aanleiding Zorg van fracties over voortijdig schoolverzuim Doel van het onderzoek: zicht op de problematiek

Nadere informatie

Hoofdstuk 17. Stadsbezoek Hoofdstuk 18. Leiden Marketing

Hoofdstuk 17. Stadsbezoek Hoofdstuk 18. Leiden Marketing Hoofdstuk 17. Stadsbezoek Hoofdstuk 18. Leiden Marketing Samenvatting De stad Leiden is onlosmakelijk verbonden met zijn historische kern. Als gevraagd wordt welke aspecten Leiden aantrekkelijk maken voor

Nadere informatie

Aantrekkelijkheid van de Nederlandse binnensteden. Patty Roosen

Aantrekkelijkheid van de Nederlandse binnensteden. Patty Roosen Aantrekkelijkheid van de Nederlandse binnensteden Patty Roosen Verkenning van de effecten van beleving op de aantrekkelijkheid van de binnensteden en de bijbehorende financiële prestaties van winkelvastgoed

Nadere informatie

Cultuuronderzoek Metropoolregio Amsterdam

Cultuuronderzoek Metropoolregio Amsterdam Cultuuronderzoek Metropoolregio Amsterdam In opdracht van: Provincie Noord-Holland Projectnummer: 14209 Museumles Rijksmuseum, fotograaf Edwin van Eis (2013) Anne Huijzer Stefan Zuurbier Carine van Oosteren

Nadere informatie

Amateurkunst & publiek

Amateurkunst & publiek Amateurkunst & publiek 2011 inhoudsopgave Inleiding 05 Bezoeken 06 Formele podia 07 Informele podia 10 Vergelijking formele en informele podia 15 Amateurs en professionals 17 Colofon 18 Inleiding Inleiding

Nadere informatie

Naamloos. Floor Point natuursteen vloeren polijsten

Naamloos. Floor Point natuursteen vloeren polijsten almelo almere amersfoort amsterdam apeldoorn arnhem amsterdam belgisch hardsteen belgische hardsteen blauwe hardsteen boxmeer breda betonvloer schuren betonvloer schuren betonvloer schuren beton schuren

Nadere informatie

LelyStadsGeluiden. De mening van de inwoners gepeild. Theaterbezoek van Lelystedelingen in 2006

LelyStadsGeluiden. De mening van de inwoners gepeild. Theaterbezoek van Lelystedelingen in 2006 LelyStadsGeluiden De mening van de inwoners gepeild Theaterbezoek van Lelystedelingen in 2006 In november 2006 is aan leden van het LelyStadsPanel een vragenlijst voorgelegd over hun bezoek aan theater.

Nadere informatie

Meest Gastvrije Stad 2013

Meest Gastvrije Stad 2013 Meest Gastvrije Stad 2013 Onderzoeksrapport BEREIKBAARHEID & INFORMATIE Colofon www.meestgastvrijestad.nl Samensteller: Van Spronsen & Partners horeca - advies Herenweg 83 2361 EJ Warmond T: 071-5418867

Nadere informatie

De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Mevrouw dr. E. Borst-Eilers Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG

De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Mevrouw dr. E. Borst-Eilers Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Mevrouw dr. E. Borst-Eilers Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG Bijlagen 1 Inlichtingen bij Uw kenmerk GVM/Vz/213022 Dossier/volgnummer 55807A-042 mr. G.A.

Nadere informatie

OUTCOMEMONITOR WIJKENAANPAK 2015

OUTCOMEMONITOR WIJKENAANPAK 2015 Kees Leidelmeijer Gerard Marlet Roderik Ponds Eva Broxterman René Schulenberg Clemens van Woerkens Research en Advies Research en Advies 2 INHOUD 1 Inleiding 5 2 Overall beeld leefbaarheid aandachtswijken

Nadere informatie

Verhuisplannen en woonvoorkeuren

Verhuisplannen en woonvoorkeuren Verhuisplannen en woonvoorkeuren Burgerpeiling Woon- en Leefbaarheidsmonitor Eemsdelta 2015 Bevolkingsdaling ontstaat niet alleen door demografische ontwikkelingen, zoals ontgroening en vergrijzing of

Nadere informatie

Migratie en pendel Twente. Special bij de Twente Index 2015

Migratie en pendel Twente. Special bij de Twente Index 2015 Migratie en pendel Twente Special bij de Twente Index 2015 Inhoudsopgave Theorieën over wonen, verhuizen 3 Kenmerken Twente: Urbanisatiegraad en aantal inwoners 4 Bevolkingsgroei grensregio s, een vergelijking

Nadere informatie

Check je Kamer 2010/2011 Landelijke Studenten Vakbond (LSVb) Check je kamer 2010/2011 Kwantitatieve analyse van de studentenwoningmarkt

Check je Kamer 2010/2011 Landelijke Studenten Vakbond (LSVb) Check je kamer 2010/2011 Kwantitatieve analyse van de studentenwoningmarkt Check je kamer Kwantitatieve analyse van de studentenwoningmarkt 1 Dit is een uitgave van het Onderzoeksbureau van de Landelijke Studenten Vakbond (LSVb). Voor vragen of extra informatie kan gemaild worden

Nadere informatie