Ketenanalyse downstream van de twee meest materiele emissies Ziekenhuizen en datacenters

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ketenanalyse downstream van de twee meest materiele emissies Ziekenhuizen en datacenters"

Transcriptie

1 Ketenanalyse downstream van de twee meest materiele emissies Ziekenhuizen en datacenters Deerns Nederland BV Rijswijk, 12 december 2013 HOMEPAGE PROJECTNUMMER STATUS DOCUMENTCODE concept C:\Users\NL0869\AppData\Local\Microsoft\Windows\Temporary Internet AUTEUR PROJECTLEIDER/GROEPSLEIDER J. van Dorp M. Schellekens PARAAF PARAAF Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van de opdrachtgever. Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van opdrachtgever en opdrachtnemer verwezen naar de DNR 2011, dan wel naar de betreffende ter zake tussen partijen gesloten overeenkomst.

2 I N H O U D Hoofdstuk Blad 1. Inleiding 2 2. Ketenanalyse Ziekenhuizen Toepassing WKO Wat is warmte-en-koudeopslag? Uitgangspunten Toelichting uitgangspunt Toelichting uitgangspunt Toelichting uitgangspunt Toelichting uitgangspunt Toelichting uitgangspunt Toelichting uitgangspunten 6 en Berekeningen Aardgasgebruikreductiepotentieel bij warmteopwekking Elektriciteitgebruikreductiepotentieel Conclusie Doelstelling Ketenanalyse Datacenters Uitgangpunten Discussie optimale EUE van datacenters Analyse Technieken voor CO 2 -emissiereductie in datacenters EUE verbetering bij nieuwe en bestaande datacentra Efficiënte ventilatie Efficiënte koeling Benutting van restwarmte uit datacenters Conclusie en doelstelling Doelstelling 17

3 INLEIDING In het kader van de CO 2 prestatieladder zijn twee ketenanalyses uitgevoerd. Doel van de analyses zijn de gezondheidszorg (specifiek ziekenhuizen) en datacenters. Voor de ziekenhuizen is onderzocht hoeveel CO 2 reductie haalbaar is door toepassing van warmte- en koude opslagsystemen. Voor de datacenters is geschat hoe groot de CO 2 emissie reductie is van het ontwikkelen van datacenters met een lage PUE. De resultaten van het onderzoek naar de meest materiele emissies zijn in de tabel weergegeven. Hieruit blijkt dat gezondheidszorg en datacenters de meest materiele emissies hebben. Rangorde van alle (meest materiële) scope 3 emissies PCM's sectoren en activiteiten Omschrijving van activiteit waarbij CO 2 vrijkomt Relatief belang van CO 2 -belasting van de sector en invloed van de activiteiten Potentiële invloed van het bureau op CO 2 -uitstoot Rangorde Sector 4 Activiteiten 5 6 Score 3 Score 4 Score 5 Totaal score Data centers Installatietechniek groot groot groot Gezondheidszorg Installatietechniek middelgroot groot groot Gezondheidszorg Bouwfysische eigenschappen middelgroot middelgroot groot Luchthavens Installatietechniek middelgroot middelgroot middelgroot Luchthavens Bouwfysische eigenschappen middelgroot middelgroot middelgroot Vastgoed Installatietechniek middelgroot klein middelgroot Vastgoed Bouwfysische eigenschappen middelgroot klein middelgroot Clean technology Installatietechniek klein klein middelgroot Clean technology Bouwfysische eigenschappen klein klein middelgroot

4 KETENANALYSE ZIEKENHUIZEN TOEPASSING WKO Een van de mogelijke technieken die in staat is om tot CO 2 reductie te leiden bij een ziekenhuis is de toepassing van Warmte en Koude Opslagsystemen (WKO) in combinatie met een (omkeerbare) warmtepomp. Met een dergelijk systeem kan warmte en koude geleverd worden tegen een lager energiegebruik dan wanneer een aardgasketel en koelmachine gebruikt wordt. Eerst wordt in paragraaf 2.1 de techniek van warmte en koudeopslag beknopt toegelicht. In paragraaf 2.2 worden de uitgangspunten voor de analyse gegeven. Vervolgens de uitgangspunten voor de berekening. Daarna wordt in paragraaf 2.3 de berekening uitgevoerd, en gevolg door de conclusies en de formulering van een doelstelling in paragraaf Wat is warmte-en-koudeopslag? Warmte en koudeopslag (WKO) is een techniek waarbij warmte wordt opgeslagen of onttrokken aan de bodem. Dat kan door middel van ondergrondse watervoerende leidingen (zogenaamde gesloten systemen), of door het direct oppompen en terugpompen van grondwater (open systemen). De gesloten systemen kennen diverse uitvoeringsvormen, namelijk met horizontale leidingsystemen dicht onder het maaiveld of verticale leidingen die tot ruim 100 meter diep kunnen zijn. De open systemen kennen voorts twee varianten, namelijk monobronnen en doubletten. Een doublet is een tweetal putten waarbij water vanuit de ene put wordt opgepompt en wordt teruggepompt in de andere put nadat warmte of koude is onttrokken. Op deze manier ontstaan ondergrondse reservoirs van relatief warm en relatief koud water. Door de pomprichting te draaien kan de opgeslagen warmte of koude later (grotendeels) weer worden benut. Een monobron werkt met een enkele put waarin zowel de productie als de injectieleiding is geïntegreerd. De productie en injectie vinden dan plaats op verschillende dieptes, waardoor reservoirs ontstaan die onder elkaar liggen, in plaats van naast elkaar. Verder is de werking ongeveer hetzelfde als een doublet. Doubletten en monobronnen kunnen ook gebruikt worden als recirculatiesysteem, dus waarbij de pomprichting nooit wordt omgekeerd. Die varianten zijn goedkoper om te bouwen maar het is dan niet mogelijk om opgeslagen warmte of koude efficiënt te benutten, hoewel de overige voordelen van het gebruik van grondwater als warmte- of koude bron behouden blijven. Door de voortdurende doorstroming van het grondwater tussen de injectie en productieput worden variaties in de temperatuur van het injectiewater gemiddeld voordat het injectiewater uiteindelijk

5 in de buurt van de productieput komt. Dit zorgt dat het productiewater een relatief constante temperatuur behoud ook al varieert de Voor ziekenhuizen zijn open systemen meestal de beste keus. Deze systemen vergen namelijk maar een klein voetafdruk omdat er alleen ruimte gevonden moet worden voor het slaan van de injectie en productieputten. Gesloten systemen met hetzelfde vermogen vergen veel meer oppervlak om voldoende leidingen in de grond te kunnen leggen of persen. Bij (bestaande) ziekenhuizen is die ruimte meestal niet aanwezig. Open systemen zijn bovendien goedkoper dan gesloten systemen wanneer relatief grote koel/warmtevermogens gevraagd worden zoals al snel het geval is bij ziekenhuizen. Figuur 1 Illustratie van een open koude en warmte opslagsysteem, doubletvariant, (warmtepomp niet getoond).

6 Uitgangspunten Ten behoeve van de ketenanalyse is gebruik gemaakt van informatie in het artikel Zorgsector laat jaarlijks 115 miljoen euro liggen geschreven in 2010 door TNO Centrum Zorg en Bouw medewerkers Roberto Traversari en Stefan van Heumen. Uit dit artikel blijken de volgende relevante uitgangspunten voor de ketenanalyse: Ziekenhuizen in Nederland Uitgangspunten (2008) Bruto vloeroppervlak m² Aardgasverbruik Nm³/jaar Elektriciteitsverbruik MWh/jaar Aandeel gasgebruik voor verwarming 76% Aandeel elektriciteitsgebruik voor klimatiseren 40% Huidige penetratiegraad warmtepompen (2008) 4% Penetratiegraad warmtepompen potentieel (volgens TNO, op basis van 30% economische haalbaarheid) De term penetratiegraad zoals in de tabel gehanteerd betekent het aandeel van het aantal ziekenhuizen dat is uitgerust met deze techniek. In het vervolg van deze analyse zal (bij gebrek aan informatie hierover) worden aangenomen dat deze penetratiegraad ook gelijk is aan het aandeel van de totale warmtevraag van de ziekenhuizen dat door de betreffende techniek wordt opgewekt. Om de potentiele besparing door toepassing van WKO en warmtepompen voor ruimteverwarming en koeling te berekenen zijn de volgende aannames gehanteerd. Deze aannames zijn gebaseerd op de ervaring van Deerns met de installatietechnische voorzieningen in ziekenhuizen en zullen kort gemotiveerd worden. Ter informatie: De afkorting COP in het vervolg van deze analyse staat voor Coefficient Of Performance en is een maat voor de energie-efficiëntie van een warmte- of koudeopwekker. Een COP van 1 betekent dat 100% van de gebruikte energie (elektriciteit, aardgas, of andere energie exclusief de energie uit een eventuele natuurlijke warmte of koudebron) wordt omgezet in warmte (of koude). Een COP van 4 betekent dat er vier keer zoveel warmte (of koude) wordt opgewekt per eenheid gebruikte energie. Hoe hoger de COP, hoe hoger de efficiëntie en hoe minder het energiegebruik. De COP van een koude- of warmteopwekker wordt zowel bepaald door de technische kwaliteit van de opwekker als door thermodynamische grenzen (ten gevolge van thermodynamische hoofdwetten) die worden gesteld aan thermodynamische processen.

7 # Uitgangspunten voor berekening van besparing door toepassing van WKO en warmtepompen 1 COP van een WKO en warmtepomp systeem voor verwarming, uitgaande van 4 inpassing in een bestaand ziekenhuis 2 Gemiddelde penetratiegraad van verwarming op basis WKO en warmtepompen in 70% een bestaand ziekenhuis dat wordt uitgevoerd met WKO 3 COP van een WKO en warmtepomp systeem voor koeling, uitgaande van inpassing 8 in een bestaand ziekenhuis 4 Penetratiegraad van koeling met WKO en warmtepompen in een bestaand ziekenhuis 80% 5 Aandeel van elektriciteitsgebruik voor koeling in een ziekenhuis (klimaatbeheersing 30% totaal is 40%) 6 CO 2 intensiteit van aardgasverbranding kg/nm³ 1,7 7 CO 2 intensiteit van elektriciteitsgebruik kg/kwh 0, Toelichting uitgangspunt 1 De COP (Coëfficiënt of Performance) voor ruimteverwarming van een bestaand ziekenhuis met WKO en warmtepompen wordt bepaald door het te bereiken ontwerptemperatuurniveau van het CV (Centrale Verwarming) water systeem. In een bestaand ziekenhuis (zonder warmtepompen) wordt veelal gebruik gemaakt van CV watertemperaturen die te hoog liggen om warmtepompen zinvol in te zetten. Echter, het is in principe mogelijk om gedurende een groot deel van het jaar met een lagere CV temperatuur te werken. Hiertoe moet de regeling van het CV systeem aangepast worden. In dat geval is het afgegeven vermogen van de diverse warmteafgifteapparatuur van het CV systeem ook lager (vanwege het kleinere temperatuurverschil tussen het oppervlak van de apparatuur en de te verwarming luchtstroom of ruimte), maar de warmtevraag vanuit de ruimtes is ook lager wanneer het niet zeer koud is. Bij zeer koud winterweer moet het systeem wel met de hoge ontwerptemperaturen werken. Het een en ander zoals hierboven besproken is tot uitdrukking gebracht in de gehanteerde penetratiegraad van het WKO en warmtepompsysteem van 70%. 30% van de energie voor verwarming zal dus nog door een aardgasketel geleverd worden (gedurende zeer koud weer) Toelichting uitgangspunt 2 De penetratiegraad zoals hier bedoeld is gelijk aan het aandeel van het totale energiegebruik dat gedekt wordt. Dit aandeel is als percentage verschillend van het percentage van het totaal opgesteld vermogen. Bijvoorbeeld: het vermogen van een WKO+warmtepomp installatie voor verwarming kan 40% zijn (met de resterende 60% in de vorm van een aardgasketel), toch zal

8 op jaarbasis 70% van de energie voor verwarming geleverd kunnen worden door de WKO+warmtepomp installatie, omdat deze installatie preferent wordt toegepast. De aardgasketel zal alleen gebruikt worden bij hoge warmtevraag en dergelijke hoge vraag komt relatief weinig voor. In de praktijk is de penetratiegraad van een WKO+warmtepomp installatie met een geïnstalleerd vermogen van 40% van het totale opgestelde verwarmingsvermogen zo tussen de 70% en 85%, afhankelijk van de relatie tussen de warmtevraag van het gebouw en de buitentemperatuur. Er is voor 70% gekozen bij wijze van voorzichtige aanname Toelichting uitgangspunt 3 De COP voor koeling van een bestaand ziekenhuis met WKO en warmtepompen wordt net als voor verwarming bepaald door de benodigde GKW (GeKoeld Water) temperatuur. Dit is in bestaande ziekenhuizen meestal lager dan wat direct door een WKO systeem (zonder tussenkomt van de warmtepomp) geleverd kan worden. Een deel van de koeling zal dus door de warmtepomp geleverd worden. Dit is verdisconteerd door een penetratiegraad van slechts 80% te hanteren in combinatie met een COP voor koeling van slechts 8. 20% van de energie voor koeling wordt (bij zeer warm weer) volledig door koelmachines en/of door de omgekeerde warmtepomp geleverd. 80% van de koeling wordt door de WKO in combinatie met een bescheiden bijdrage van de warmtepompen geleverd. Gedurende dagen met niet te hoge buitentemperaturen kan de WKO installatie zelfstandig koeling leveren, dus zonder tussenkomst van de warmtepomp Toelichting uitgangspunt 4 In navolging van wat besproken is onder punt 2) geldt een analoge beschouwing ten aanzien van de penetratiegraad van een WKO+warmtepomp installatie inzetbaar voor koeling. De penetratiegraad is iets hoger aangenomen, namelijk op 80%, omdat het maximale koelvermogen van een WKO+warmtepomp installatie groter is dan het verwarmingsvermogen. Dat is omdat bij koeling zowel de WKO opslag (direct) als de warmtepomp (in zomerbedrijf) inzetbaar zijn voor koudelevering, terwijl bij verwarming met zo n installatie alle warmte door de warmtepomp warmte moet worden geleverd omdat de warmte in het WKO systeem te koud is om direct in te zetten. Afhankelijk van de verhouding tussen warmtevraag en koudevraag van het gebouw welke een tamelijk complexe functie is van de gebouwvorm, het gebouwgebruik, het installatieprincipe en de bouwkundige eigenschappen - zal de penetratiegraad van warmte versus koudevoorziening per gebouw verschillen. De in deze analyse gehanteerde 80% wordt gehanteerd als een voor deze analyse bruikbare aanname voor een gemiddeld ziekenhuis.

9 Toelichting uitgangspunt 5 Elektriciteit voor klimaatbeheersing wordt gebruikt voor het verpompen van gekoeld en verwarmd water, voor het aandrijven van ventilatoren en voor het aandrijven van koelmachines. Afhankelijk van de specifieke installatietechniek zal het grootste deel van de elektriciteit voor klimaatbeheersing door de koelmachines worden gebruikt. Dit verschilt per gebouw en is afhankelijk van diverse factoren ook genoemd onder punt 4). Er is voor deze analyse (conservatief) uitgegaan van een aandeel van 75% voor de koelmachines, oftewel: de waterpompen en ventilatoren verbruiken de overige 25% van de elektriciteit voor klimaatbeheersing. 75% van 40% is 30% Toelichting uitgangspunten 6 en 7 Deze getallen voor de co2 emissiefactoren voor aardgasverbranding en elektriciteitgebruik zijn standaard getallen en gebaseerd op de Nederlandse mix voor elektriciteitopwekking Berekeningen De berekening wordt uitgevoerd door op basis van de uitgangspunten te berekenen wat de reductie van elektriciteitsgebruik en aardgasverbruik wordt in de nieuwe situatie, dus wanneer 30% van de ziekenhuizen zijn uitgevoerd met een WKO en warmtepompensysteem Aardgasgebruikreductiepotentieel bij warmteopwekking De primaire energie-efficiëntie van warmteopwekking met aardgasketels in de bestaande situatie is 85%. Dit betekent dat van de warmte opgewekt door verbranding van aardgas 85% te goede komt aan de verwarming van ruimtes in het gebouw. De overige 15% gaat verloren door verliezen via de rookgassen en/of condensafvoer, en door verliezen in de distributie. Er is gekozen voor 85% omdat onbekend is wat het gewogen gemiddelde systeemrendement voor verwarming is van de beschouwde ziekenhuizen in Nederland. Ten overvloede: een ziekenhuis met HR-ketels kan een primair systeemrendement voor warmtevoorziening hebben van meer dan 90%, terwijl een ziekenhuis met VR ketels of gewone ketels 80% of (veel)minder rendement heeft. 85% is gekozen als bruikbare waarde voor deze analyse. De primaire energie efficiëntie voor verwarming van een WKO en warmtepompsysteem in de nieuwe situatie is 137,5%, uitgaande van 70% penetratiegraad WKO en warmtepompen (COP = 4) en 30% aandeel aardgasketels (COP = 0,85). Ten opzichte van de bestaande situatie met alleen aardgasketels (COP=0,85) betekent de nieuwe situatie (COP=1,375) een energiegebruikreductie van 38%.

10 Nota Bene: Bij de berekening van de primaire energie efficiëntie moet de COP van de warmtepomp worden vermenigvuldigd met de primaire energie efficiëntie van elektriciteitopwekking in Nederland. Hiervoor is de waarde 40% gehanteerd. Aldus is de berekening (4 * 70% * 40%) + (0,85 * 30%) = 1,375. Het energiegebruik voor verwarming is 76% van het totale aardgasgebruik in ziekenhuizen. Het aantal ziekenhuizen waar warmtepompen economisch kunnen worden toegepast stijgt van 4% naar 30%, dus 26% meer van de verwarming wordt in de nieuwe situatie voorzien door een WKO en warmtepomp systeem (met aardgas piekketel). Deze verwarming wordt met 38% minder energiegebruik opgewekt. De totale besparing op aardgasgebruik over alle ziekenhuizen, in geval 26% van de ziekenhuizen worden uitgevoerd met WKO en warmtepompsystemen is in dat geval 76% * 26% * 38% = 7,5%. De bestaande CO 2 uitstoot ten gevolge van aardgasverbranding in ziekenhuizen is, op basis van de uitgangspunten, 404 kton per jaar. 7,5% hiervan is 30,5 kton per jaar. De CO 2 besparing door toepassing van WKO en warmtepompen in 26% van de ziekenhuizen is dus 30,5 kton CO 2 per jaar. Indien alle ziekenhuizen zouden worden voorzien van WKO en warmtepompen, dan zou een CO 2 reductie van 117 kton per jaar gerealiseerd kunnen worden. Ter illustratie: 117 kton CO 2 komt overeen met de hoeveelheid CO 2 die vrijkomt bij de verbranding van ongeveer 70 miljoen kubieke meter aardgas Elektriciteitgebruikreductiepotentieel 30% van het elektriciteitsgebruik in ziekenhuizen is voor ruimtekoeling. 26% van de ziekenhuizen kunnen (economisch) worden uitgevoerd met WKO en warmtepompsystemen. De elektrische energie efficiëntie van koudeopwekking met koelmachines in de bestaande situatie is 300% (COP = 3). Deze waarde is typisch voor bestaande koudeopwekkingsinstallaties werkend op basis van luchtgekoelde koelmachines. In de praktijk kan deze waarde variëren van 3,5 voor goed onderhouden installaties met natte koeltorens, tot minder dan 3 voor inefficiente installaties met droge koelers. Voor deze analyse is aangenomen dat de waarde 3 bruikbaar is voor de bedoeling van de analyse bij gebrek aan informatie over de werkelijke gewogen gemiddelde COP van koelinstallatie in bestaande Nederlandse ziekenhuizen. De elektrische energie efficiëntie voor koeling van een WKO en warmtepompsysteem in de nieuwe situatie is 700% (COP=7), uitgaande van 80% aandeel WKO en warmtepompen in zomerbedrijf (COP = 8) en 20% aandeel koelmachines/warmtepompen zomerbedrijf (COP = 3).

11 Ten opzichte van de bestaande situatie met alleen koelmachines (COP=3) betekent de nieuwe situatie (COP=7) een energiegebruiksreductie van 57%. Nota Bene: In tegenstelling tot hetgeen besproken is onder de kop Aardgasreductiepotentieel hoeven de COP s in dit geval niet te worden gecorrigeerd om de primaire energie-efficiënte van elektriciteitopwekking te verrekenen, omdat voor koeling in dit geval altijd elektriciteit gebruikt wordt. Oftewel, de berekende reductie van primaire energiegebruik als percentage veranderd niet door de (beide!) COP s te vermenigvuldigen met het primaire opwekkingrendement van de Nederlandse elektriciteitmix. Vandaar dat dat ook niet is gedaan. Het energiegebruik voor koeling is 30% van het totale elektriciteitgebruik in ziekenhuizen. Het aantal ziekenhuizen waar warmtepompen economisch kunnen worden toegepast stijgt van 4% naar 30%, dus 26% meer van de koeling wordt in de nieuwe situatie voorzien door een WKO en warmtepomp systeem in zomerbedrijf (met koelmachines voor pieklast). Deze koeling wordt met 57% minder energiegebruik opgewekt. De totale besparing op elektriciteit over alle ziekenhuizen, in geval 26% van de ziekenhuizen worden uitgevoerd met WKO en warmtepompsystemen, is in dan geval 30% * 26% * 57% = 4,5%. De bestaande CO 2 uitstoot ten gevolge van elektriciteitsgebruik in ziekenhuizen is, op basis van de uitgangspunten, 445 kton per jaar. 4,5% hiervan is 19,8 kton per jaar. De potentiele CO 2 besparing door toepassing van WKO en warmtepompen in 26% van de ziekenhuizen is dus 19,8 kton CO 2 per jaar. Indien alle ziekenhuizen zouden worden voorzien van WKO en warmtepompen, dan zou een CO 2 reductie van 76 kton per jaar gerealiseerd kunnen worden Conclusie Het toepassen van WKO en warmtepompen in 26% van de ziekenhuizen is (volgens TNO) economisch haalbaar. Hiermee kan koude en warmte worden opgewekt met een hogere energie efficiëntie in vergelijking met aardgasketels en koelmachines. De potentiele CO 2 reductie is 7,5% en 4,5% respectievelijk, voor aardgas en elektriciteit. Dit vertaalt zich in een CO 2 reductie potentieel van 30,5 kton en 19,8 kton respectievelijk, in totaal zo n 50 kton CO 2 per jaar. Indien alle ziekenhuizen met deze technologie worden uitgevoerd (wat volgens TNO economisch niet zonder meer haalbaar is) dan zou een totale CO 2 reductie van 193,5 kton per jaar gerealiseerd kunnen worden. De totale CO 2 uitstoot in Nederland is ongeveer 200 mton CO 2 equivalenten per jaar. Het uitvoeren van alle ziekenhuizen in Nederland met WKO en warmtepompen zou dus voor een CO 2 reductie in Nederland van ongeveer 0,1% kunnen leiden. Indien slecht 26% van de ziekenhui-

12 zen hiermee wordt uitgevoerd is een nationale CO 2 (equivalente) emissiereductie van 0,026% haalbaar Doelstelling Uitgaande van een economische levensduur van installaties voor warmteopwekking bij ziekenhuizen van minimaal 15 jaar zou gedurende de komende 15 jaren de volledige economisch haalbare omschakeling naar WKO en warmtepompen kunnen worden geïmplementeerd in alle geschikte ziekenhuizen. In dat geval is de gemiddelde CO 2 besparing door toepassing van deze techniek 50/15=3,3 kton CO 2 per jaar. Deerns heeft gemiddeld per jaar drie nieuwe of bestaande ziekenhuizen onder handen waarvoor de klimaatinstallaties dienen te worden gerenoveerd of nieuw ontworpen. In vrijwel alle gevallen adviseert Deerns de toepassing van WKO. Er zijn zo n 90 grote en kleine ziekenhuizen in Nederland. Indien 26% hiervan geschikt is voor de economisch haalbare toepassing van WKO dan blijkt dat Deerns 3/(90*26%) = 13% van de ziekenhuizen waar WKO economische haalbaar is kan adviseren per jaar. In dat geval wordt jaarlijks gemiddeld een CO 2 emissiereductie van 13%*50 =6,5 kton CO 2 bereikt.

13 KETENANALYSE DATACENTERS In het kader van de CO 2 prestatieladder is een ketenanalyse uitgevoerd met betrekking tot CO 2 emissiereductie in datacenters. In deze ketenanalyse worden het CO 2 reductiepotentieel voor datacenters in Nederland geanalyseerd vanuit het perspectief van Deerns als ingenieursbureau, en wordt beschreven met welke technieken Deerns zorgt voor de realisatie van het aanwezige CO 2 emissiereductie potentieel. Deerns levert internationaal installatietechnisch advies voor bestaande en nieuwe datacenters, met betrekking tot de koeling, ventilatietechniek en energievoorziening. Omdat datacenters energie-intensief zijn, zijn er wegens de schaalgrootte vaak economisch interessante mogelijkheden om energie-efficiënte technieken in te zetten, wanneer die nog niet zijn ingezet. Deerns heeft veel ervaring met het adviseren van deze technieken en zal hiermee ook in de toekomst zorgen voor energiebesparing bij bestaande en nieuwe Datacenters Uitgangpunten De situatie in Nederland met betrekking tot de energiehuishouding van datacenters is in kaart gebracht en weergegeven in het CE Delft rapport: Vergroenen datacenters Daarin wordt onder andere geprojecteerd dat het energiegebruik van datacenters in 2015 vermoedelijk zal uitkomen rondom 2,1 TWh aan jaarlijks elektriciteitsverbruik, op een totaal IT vloeroppervlak van naar schatting bijna m². De EUE (Energy Usage Effectiveness: the jaarlijks totale energiegebruik gedeeld door het energiegebruik door ICT) was in 2012 gemiddeld 1,60 en verbeterd in de projectie van CE Delft tot ongeveer 1,45 in De CO 2 uitstoot van datacenters in 2015 zal dan rond de 930 kton CO 2 per jaar uitkomen. Op basis van deze uitgangspunten zal na een korte discussie over de optimale EUE van datacenters berekend worden hoe groot de te behalen CO 2 emissiereductie van Nederlandse datacenters ongeveer is Discussie optimale EUE van datacenters De optimale EUE van datacenters wordt bereikt wanneer energie-efficiënte componenten worden toegepast. In Nederland is de optimale EUE ongeveer 1,10 a 1,15. Het overgebleven niet-it gerelateerde energieverbruik bestaat dan nog vooral uit het energiegebruik in trafo s, UPS, verlichting en overige randapparatuur, welke niet verder gereduceerd kan worden. Een EUE van 1,15 wordt door Deerns op dit moment beschouwd als uitmuntende prestatie in Nederland. Hoe dichter men komt richting de theoretisch laagst mogelijke EUE van 1, hoe moeilijker (lees: duurder) het wordt om verder te gaan. Uiteindelijk is het budget en de ambitie van de opdrachtgever de bepalende factor van hoe laag de EUE kan worden.

14 Een lage EUE van 1,15 wordt bereikt door Google in hun nieuwe datacenter waar Deerns bij betrokken is als adviseur. Dit datacenter heeft een ontwerp EUE van ongeveer 1,15. Het Google datacenter bereikt deze hoge prestatie mede omdat Google volledige controle heeft over de uitvoering van de ICT in het datacenter, waardoor bijvoorbeeld een hogere luchtinblaastemperatuur kan worden toegepast. Bij datacenters met meerdere huurders zijn er doorgaans garantievoorwaarden die eisen stellen aan onder andere de luchtinblaastemperatuur, waardoor deze niet zonder herziening van de contracten kan worden doorgevoerd. Verder worden ook andere efficiëntie-verhogende maatregelen mogelijk, bijvoorbeeld door het op het moederbord van de servers installeren van accu s zodat er minder of geen UPS meer nodig is. Met betrekking tot de toekomst voorziet Deerns een toenemende efficiëntie van datacenters, oftewel een verdere verlaging van de EUE richting de 1,1, door toepassing diverse bestpractices en efficiëntie-verhogende technieken en systeemkeuzes Analyse De als gevolg van Deerns adviespraktijk optredende CO 2 besparing van datacenters in Nederland kan ingeschat worden op basis van het verschil tussen de door CE Delft verwachtte EUE in 2015 en de EUE die Deerns nu al realiseert in datacenter nieuwbouw- en renovatieprojecten. Aangezien het bereiken van een hele goede EUE (<= 1,15 in Nederland) mede afhankelijk is van de ambitie en investeringsbereidheid van de opdrachtgever kan Deerns niet zonder meer zorgen dat dergelijke goede EUE ook daadwerkelijk behaald worden. Echter, uitgaande van een situatie waarbij opdrachtgevers allen de nodige hoge ambities hebben dan zou binnen 15 jaar (de uiterste levensduur van de meeste datacenters) het volledige datacenterpark van Nederland op een EUE van 1,15 gebracht kunnen worden. Uitgaande van een huidige gemiddelde EUE van 1,60 zou dat gaan om een verbetering van de gemiddelde EUE van Nederlandse datacentra van (1,60-1,15)/15 = 0,03 per jaar. Uitgaande van een huidige EUE van 1,60 is een verbetering van 0,03 per jaar gelijk aan een reductie van 1,9% per jaar. Indien wordt uitgegaan van een toekomstig datacenterpark ter grootte van de inschatting van CE Delft voor 2015, en met de door CE Delft berekende navenante CO 2 emissie van 930 kton per jaar, dan betekent dit een gemiddelde energiebesparing van 1,9% per jaar dus een reductie van CO 2 emissies van ongeveer 930*1,9% = 17 kton CO 2 per jaar, uitgaande van een gelijkblijvende CO 2 intensiteit van de Nederlandse elektriciteitsvoorziening in de toekomst. Per m² datacentervloeroppervlak gaat het dan om een besparing van ongeveer 50 kg CO 2 per m² per jaar.

15 In Nederland zijn een aantal verschillende ingenieursbureaus actief op het gebied van installatietechnische adviesdienstverlening ten behoeve van de realisatie van nieuwbouw en renovaties van datacenters. Deerns is betrokken bij gemiddeld m² aan datacentervloeroppervlak per jaar en zal als adviseur dus gemiddeld * 0,05 ton CO 2 per m² per jaar = 500 ton CO 2 per jaar aan besparingen helpen realiseren Technieken voor CO 2 -emissiereductie in datacenters Met betrekking tot het reduceren van de CO 2 emissie van datacenters zijn er drie groepen maatregelen te onderscheiden. 1. De eerste groep maatregelen richt zich op het reduceren van het energiegebruik (verbeterde EUE) door toepassing van zuinige technieken en systemen voor (met name) datacenterkoeling en energievoorziening. 2. De tweede groep maatregelen betreft het benutten van de restwarmte van een datacenter voor een ander doel, waardoor voor dat doel geen of minder CO 2 intensieve energie nodig is. 3. De derde groep maatregelen betreft het voorzien van energie met lage CO 2 intensiteit, waaronder energie uit wind, zon, biomassa, waterkracht of kernsplitsing. De derde groep maatregelen heeft betrekking op een werkveld dat zich veelal buiten de scope van een datacenterproject bevind, aangezien datacenters vaak niet geschikt zijn voor lokale opwekking van voldoende duurzame energie. Het energiegebruik van een datacentrum is zo hoog dat het (bijvoorbeeld) bedekken van het dak van een datacentrum met PV panelen niet meer dan een paar procent van de energievraag kan dekken. Het toepassen van PV panelen op de daken van datacenters is echter wel voor de hand liggend, omdat wegens de grote elektriciteitaansluiting van datacenters het relatief eenvoudig is om een hoog geinstalleerd vermogen aan PV panelen te installeren zonder dat uitbreiding van het aansluitvermogen nodig is. Evenwel vereist het voorzien van een datacentrum met energie met lage CO 2 intensiteit praktisch de inkoop van dergelijke energie en is als zodanig niet door Deerns technisch advies beïnvloedbaar, hoewel Deerns het inkopen van energie met lage CO 2 intensiteit altijd aanbeveelt vanuit milieuoogpunt. De eerste twee groepen maatregelen zullen in het volgende kort besproken worden, met de realisatie van de genoemde reductiedoelstellingen.

16 EUE verbetering bij nieuwe en bestaande datacentra Met betrekking tot het realiseren van een lage EUE vormt de koeling van een datacentrum een belangrijk thema. Datacentra worden standaard gekoeld met lucht die met behulp van ventilatoren door de servers gevoerd wordt. De warme afvoerlucht wordt vervolgens afgekoeld en hergebruikt. Door te zorgen voor een lage luchtweerstand en een energie-efficiënte koeling van deze lucht wordt een lage EUE bereikt. Efficiënte ventilatie en koeling zal apart behandeld worden Efficiënte ventilatie Door ten eerste te zorgen voor lage luchtsnelheden in de kanalen, roosters, filters en warmtewisselaars wordt een lage luchtweerstand gerealiseerd en daardoor een laag opgenomen vermogen van de (efficiënte) ventilatoren. Echter, het realiseren van dergelijke lage luchtsnelheden vergt een groot doorstroomd oppervlak en dus een (fysiek) grote ventilatie installatie. In datacenterprojecten (zowel nieuwbouw als renovatie) zijn echter praktische grenzen aan hoe groot deze onderdelen mogen zijn. Door de beschikbare ruimte voor ventilatie installaties optimaal te benutten wordt een zo laag mogelijk drukval en dus een zo hoog mogelijke efficiëntie van de ventilatie bereikt. Met name de lucht-luchtwarmtewisselaars en koelbatterijen vormen locaties waar relatief hoge luchtweerstanden optreden, en door deze onderdelen zo groot mogelijk te ontwerpen wordt de totale luchtweerstand het meeste beperkt. Een aanvullende reductie van het opgenomen ventilatievermogen is het direct met buitenlucht ventileren van datacenters. In dat geval is er geen lucht-lucht warmtewisselaar nodig en vervalt dus de luchtweerstand van dat onderdeel. Echter, de veelal hoge eisen die worden gesteld aan de luchtconditie (vochtigheid) en luchtkwaliteit (stof) in een datacentrum maken het direct ventileren met buitenlucht niet altijd mogelijk. Echter, op locaties met een lage stofconcentratie in de lucht en een geschikte luchtvochtigheid is direct ventileren met buitenlucht een bewezen optie. Naast de resulterende reductie in benodigd ventilatorvermogen is ook de mogelijkheid om vrije koeling met buitenlucht te benutten voordelig voor de EUE. Echter, de eisen die door huurders van datacenters worden gesteld maken het in landen met relatief hoge (fijn)stofconcentraties als Nederland niet altijd mogelijk om af te wijken van het principe van strikte scheiding van buitenlucht en binnenlucht. Indien mogelijk kan het ventilatorvermogen worden verlaagd door toepassing van lagere lucht inblaastemperaturen en/of hogere retourtemperaturen. Dat is afhankelijk van de eisen gesteld aan de ventilatieluchtcondities en de ruimte die daarin wordt geboden aan afwijkende luchttemperaturen. Met name in combinatie met ventileren met buitenlucht, of wanneer andere voorzie-

17 ningen voor benutting van vrije koeling aanwezig zijn, kan reductie van het luchtdebiet in combinatie met een groter temperatuurverschil tussen toe- en afvoer ventilatorenergie besparen. Ten slotte kan een goede afstemming van de ventilatiehoeveelheid op de optredende koelvraag van de ICT apparatuur leiden tot een reductie op jaarbasis van de ventilator energie. Wanneer de koelvraag lager is dan de ontwerpvraag dan kan energie bespaard worden door de ventilatoren naar rato terug te toeren (door gebruik van VFD Variable Frequency Drives). Hierdoor kunnen met name besparingen gerealiseerd worden wanneer het datacenter nog niet volledig is gevuld met ICT apparatuur en in deellast draait Efficiënte koeling Koeling van datacenters wordt conventioneel voorzien met koelmachines op buitenlucht. Aangezien dergelijke koelmachines gemiddeld op een COP (Coëfficiënt Of Performance) van 3 à 4 werken zal het volledig koelen van een datacentrum met dergelijke machines zorgen voor een partiële-eue van ongeveer 0,25 à 0,33. Het behalen van een EUE van 1,10 is met dergelijke koelmachines dus niet zonder meer haalbaar. Datacenters met een dergelijke koelvoorziening hebben daarom een EUE van minimaal 1,4 à 1,6. In plaats van koelmachines kunnen in het geval van datacenters een aantal andere koudebronnen worden gebruikt, waaronder oppervlaktewater, grondwater en waterverdamping in buitenlucht. Dergelijk koelwater is nagenoeg het hele jaar beschikbaar en dergelijke bronnen worden daarom nu al ingezet in Deerns projecten, wanneer haalbaar. Koelen met grondwater of bodemwarmte maakt veel hogere COPs haalbaar dan wanneer er mechanisch gekoeld wordt. COPs van 10 à 20 kunnen behaald worden. Hierdoor kan de partiele EUE voor koeling gereduceerd worden tot 0,05. Het verbeteren van de COP voor koeling vormt een van de belangrijkste manieren om lage EUEs te realiseren. Het direct koelen met buitenlucht werd al genoemd onder de paragraaf efficiënte ventilatie. Bij direct koelen met buitenlucht geldt theoretisch een partiële PUE voor koudeopwekking van 0,00 indien dit volledig passief kan gebeuren. Direct koelen met buitenlucht is echter alleen mogelijk wanneer het buiten koud genoeg is, hoewel door toevoeging indirecte adiabatische koeling ook wel verdampingskoeling genoemd - in principe gedurende het hele jaar gewerkt kan worden met directe koeling met buitenlucht Benutting van restwarmte uit datacenters Aangezien ook bij een volledige passieve koeling en ventilatie (hetgeen in principe mogelijk is) van een datacenter zal de EUE nog altijd minimaal 1,05 à 1,10 zijn (in Nederland). Naast het

18 zoveel mogelijk reduceren van de EUE is het dus goed om te kijken naar benutting van restwarmte. De warmte van een datacenter komt in principe continu vrij en is daardoor een betrouwbare bron van warmte. De lage temperatuur van deze warmte maakt het echter moeilijk om de warmte direct te gebruiken voor bijvoorbeeld ruimteverwarming. In datacenterprojecten van Deerns wordt deze warmte al wel gebruikt voor ruimteverwarming van de niet-it ruimtes in een datacentrum (bijvoorbeeld de eventueel aanwezige kantoorruimtes). Deerns houdt zich bij elk datacenterproject bezig met de vraag hoe de restwarmte benut kant worden. Datacenters worden in de regel op specifieke locatie gebouwd, nabij een internet knooppunt of nabij het bedrijf of de instelling waar het datacenter voor is. Het is dus vooralsnog niet mogelijk om datacenters daar te plaatsen waar een geschikte warmtevraag aanwezig is. Een interessante ontwikkeling waar Deerns ook bij betrokken is, is het zorgen dat de restwarmte op een hogere temperatuur beschikbaar is, zodat er meer toepassingen voor de vinden zijn (zonder dat er een aanvullende warmtepomp tussen gezet hoeft te worden). Aangezien de warmte in een datacentrum voor het grootste deel wordt geproduceerd door computerchips die werken op een temperatuur van rond de 60 C is het in theorie mogelijk om deze warmte ook op deze hoge temperatuur te winnen. Echter, er moet dan een compleet andere wijze van koeling toegepast worden. Te denken valt aan directe koeling van de computerchips door middel van individuele chipkoelers die werken op hoge temperatuur. Dat zou met waterkoeling kunnen, dus door alle chips aan te sluiten op een koelwaternet met een retour temperatuur van om en nabij de 60 C. Er zijn ook nog andere oplossingen denkbaar, waaraan ook door Deerns gewerkt wordt in samenwerking met universiteiten en Deerns klanten Conclusie en doelstelling Deerns zal doorgaan met het adviseren van technisch en economisch haalbare efficiënte technische installaties voor datacenters. In elk van Deerns datacenterprojecten wordt gestreefd naar een zo hoog mogelijk efficiëntie, afhankelijk van de eisen en randvoorwaarden gesteld door de klant. Ook zal Deerns nadrukkelijk bezig blijven met het aanbieden van adviesdiensten op het gebied van optimalisering van bestaande datacenters, door het verbeteren van de regeltechniek wanneer mogelijk. Bij bestaande datacenters zijn daarnaast vrijwel altijd een of meer efficiëntie verhogende aanpassingen aan de systemen mogelijk, bijvoorbeeld het aanpassen van pompsystemen om te werken met debietregeling Doelstelling Een kwantitatieve doelstelling is voor deze marktsector moeilijk te definiëren omdat de realisatie van steeds efficiëntere datacenters bestaat uit het toepassen van een groot aantal individuele

19 technische oplossingen in een samenhangend verband in lijn met de eisen gesteld door de opdrachtgever ten aanzien van budget en prestaties. Toch wordt een kwantificeerbare doelstelling geformuleerd. Deerns zal er naar streven om: - Een EUE van < 1,2 te realiseren bij alle datacenters (renovatie en nieuwbouw, wereldwijd) waar Deerns het installatieadvies voor mag verzorgen - Alle cliënten te stimuleren om co2 vrije energie in te kopen wanneer mogelijk, of anders ter compensatie duurzame energie certificaten in te kopen. De doelstelling is om alle cliënten te overtuigen om dit te doen. - Alle cliënten te stimuleren om duurzame PV installaties op de daken van de datacenter te plaatsen. ( Duurzame PV installaties zijn PV installaties met een opbrengst/verbruik factor van 10 of beter. Oftewel: de PV installatie levert over de levensduur minstens tien keer zoveel energie als nodig voor de productie en het onderhoud van de installatie) Van alle datacenterprojecten die Deerns uitvoert worden gegevens verzameld en gepubliceerd op basis waarvan het bereiken van deze doelstellingen kan worden bijgehouden.

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies 2013 Inleiding In het kader van de CO 2 prestatieladder is een ketenanalyse uitgevoerd naar de CO 2 productie door verwarming

Nadere informatie

PCM PCM DATACENTER COOLER DE MEEST BEDRIJFSZEKERE, ROBUUSTE, FLEXIBELSTE EN ENERGIE ZUINIGSTE KOELER VOOR DATACENTRA DATACENTER COOLER

PCM PCM DATACENTER COOLER DE MEEST BEDRIJFSZEKERE, ROBUUSTE, FLEXIBELSTE EN ENERGIE ZUINIGSTE KOELER VOOR DATACENTRA DATACENTER COOLER Its time for Greenovation PCM DATACENTER COOLER PCM DATACENTER COOLER DE MEEST BEDRIJFSZEKERE, ROBUUSTE, FLEXIBELSTE EN ENERGIE ZUINIGSTE KOELER VOOR DATACENTRA www.oc-autarkis.nl Inhoudsopgave Waarom

Nadere informatie

nergiebesparing in de ICT

nergiebesparing in de ICT nergiebesparing in de ICT Een koud kunstje? 10 April Green IT Energy Solutions Niels Sijpheer 3671 Meter (Q=m.g.h) 100 kg massa en 1 kwh arbeid: Hoe hoog kom ik? A Minder dan100 meter B Tussen 100 en 1000

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Green IT GDC. Henk Veldwijk Technisch Consultant 29 Juni Lelystad

Green IT GDC. Henk Veldwijk Technisch Consultant 29 Juni Lelystad Green IT GDC Henk Veldwijk Technisch Consultant 29 Juni Lelystad Waarom? Green IT Fossiele energievoorraden zijn ongelijk verdeeld! Noord-Amerika 9 10 17 Er dreigen tekorten. Europa en Eurazië 62 306 Azië

Nadere informatie

Optimale prijs/ prestatie energieopslagsystemen

Optimale prijs/ prestatie energieopslagsystemen Meer doen met minder Optimale prijs/ prestatie energieopslagsystemen Met steun van de NOVEM is er een onderzoek gedaan ter verbetering van de prijs/prestatie van energieopslagsystemen. De investeringen

Nadere informatie

Thermodynamische analyse van het gebruik van een warmtepomp voor residentiële verwarming

Thermodynamische analyse van het gebruik van een warmtepomp voor residentiële verwarming H01N2a: Energieconversiemachines- en systemen Academiejaar 2010-2011 Thermodynamische analyse van het gebruik van een warmtepomp voor residentiële verwarming Professor: Martine Baelmans Assistent: Clara

Nadere informatie

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Toelichting Instrument 5 Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Instrument 5, Concepten voor energieneutrale wijken De gehanteerde definitie voor energieneutraal is als volgt: Een

Nadere informatie

Warmte Koude Opslag. Wat is WKO? Diep onder Drenthe

Warmte Koude Opslag. Wat is WKO? Diep onder Drenthe Warmte Koude Opslag Wat is WKO? Diep onder Drenthe Klimaatbestendig Drenthe Klimaatveranderingen van vele eeuwen zijn nog steeds zichtbaar in het Drentse landschap. Voorbeelden hiervan zijn de Hondsrug

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar

CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar Naam opdrachtgever: Unipro BV Adres: Bouwstraat 18 Plaats: Haaksbergen Uitgevoerd door: Zienergie BV Adres: Dokter Stolteweg 2 Plaats Zwolle Telefoon:

Nadere informatie

Open en gesloten WKO systemen. Open systemen

Open en gesloten WKO systemen. Open systemen Open en gesloten WKO systemen Open systemen Een kenmerk van open systemen is dat er grondwater onttrokken en geïnfiltreerd wordt. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen doubletsystemen, monobronsystemen

Nadere informatie

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies. Eerste halfjaar 2012

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies. Eerste halfjaar 2012 Voortgangsrapportage Scope 1 en 2 CO2 emissies Eerste halfjaar 2012 Wijzigingsblad Versie Datum Auteur Wijzigingen 0.1 01-10-2013 F. Wuts Draft 1.0 7-10-2013 F. Wuts Final 2 Energie Management Programma

Nadere informatie

Het technische rendement van zonnepanelen Opdracht 2.5 Warmteopslag Aquifer, WKO Ondergrondse warmte en koudeopslag

Het technische rendement van zonnepanelen Opdracht 2.5 Warmteopslag Aquifer, WKO Ondergrondse warmte en koudeopslag van de stroomkosten en een actuele rentestand. Zo kunt u de juiste keuze of u wilt investeren in zonnepanelen. Lees meer informatie over de Standaard Rekenmethode. Het technische rendement van zonnepanelen

Nadere informatie

Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft

Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft NOTITIE PROJECT ONDERWERP Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft Bepalingsmethode DATUM 20 april 2006 STATUS Definitief 1 Inleiding...2 2 Uitgangspunten...2 3 Bepalingsmethode...2 3.1 Principe...2

Nadere informatie

Warmtepompen en warmtebronnen. Warmtepompen

Warmtepompen en warmtebronnen. Warmtepompen Warmtepompen en warmtebronnen (augustus 2006) Warmtepompen Wat is een warmtepomp? Warmtepompen zijn duurzame energiesystemen die energie uit de omgeving, zoals buitenlucht, bodem of grondwater, omzetten

Nadere informatie

RENEWABLE COOLING: Wat weten we? Halen we de doelen voor 2020?

RENEWABLE COOLING: Wat weten we? Halen we de doelen voor 2020? RENEWABLE COOLING: Wat weten we? Halen we de doelen voor 2020? Week van de Koude, 8 december 2009 Doelen: Schoon en Zuinig in 2020 2% energiebesparing per jaar (verdubbeling) 30% reductie broeikasgassen

Nadere informatie

Hoe kan ik de restwarmte van datacenters hergebruiken? APAC Airconditioning Martijn Kolk

Hoe kan ik de restwarmte van datacenters hergebruiken? APAC Airconditioning Martijn Kolk Hoe kan ik de restwarmte van datacenters hergebruiken? APAC Airconditioning Martijn Kolk De APAC groep staat voor persoonlijke en betrouwbare dienstverlening. Met meer dan 25 jaar ervaring zijn wij uitgegroeid

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Carbon footprint 2011

Carbon footprint 2011 PAGINA i van 12 Carbon footprint 2011 Opdrachtgever: Stuurgroep MVO Besteknummer: - Projectnummer: 511133 Documentnummer: 511133_Rapportage_Carbon_footprint_2011_1.2 Versie: 1.2 Status: Definitief Uitgegeven

Nadere informatie

De bakens verzetten. Verduurzamen van commercieel vastgoed. Machiel Karels - consultant

De bakens verzetten. Verduurzamen van commercieel vastgoed. Machiel Karels - consultant De bakens verzetten Verduurzamen van commercieel vastgoed Machiel Karels - consultant Het glas is half leeg PROFIT 20-6- 20-6- Meer dan 25% van gebouwgebruikers klaagt over de huisvesting Ziekteverzuim

Nadere informatie

Installatie overzicht bij EPC-concepten

Installatie overzicht bij EPC-concepten Installatie overzicht bij EPC-concepten Dit boekje geeft een overzicht van de belangrijkste installaties zoals die nu op de markt aanwezig zijn. PelserHartman probeert u een zo volledig mogelijk overzicht

Nadere informatie

Waar zijn we met het verduurzamen van onze woningen in Nederland?

Waar zijn we met het verduurzamen van onze woningen in Nederland? Waar zijn we met het verduurzamen van onze woningen in Nederland? We hebben veelal nog verouderde woningen waarbij ongeveer een kwart van de huiseigenaren een hypotheekschuld heeft boven de huidige marktwaarde.

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

De zin en onzin van PUE

De zin en onzin van PUE De zin en onzin van PUE Energiebesparing 9 november 2011 Ir. Karel Haverkorn van Rijsewijk Adviseur Energie InvesteringsAftrek (EIA) Waarom energie besparen? Geld en concurrentie Nu al vaak duurder dan

Nadere informatie

Energieambities in strategisch voorraadbeleid

Energieambities in strategisch voorraadbeleid TEN KROODE & VAN ZEE ORGANISATIE-ADVISEURS Energieambities in strategisch voorraadbeleid Artikel 090.003 12 februari 2008 In opdracht van SenterNovem Ten Kroode & Van Zee, organisatie-adviseurs www.tkvz.nl

Nadere informatie

Opdrachtgever: Directie HKV lijn in water. 3.A.1 CO 2 -emissie inventaris eerste helft 2015. ten behoeve van de CO 2 -Prestatieladder

Opdrachtgever: Directie HKV lijn in water. 3.A.1 CO 2 -emissie inventaris eerste helft 2015. ten behoeve van de CO 2 -Prestatieladder Opdrachtgever: Directie HKV lijn in water 3.A.1 CO 2 -emissie inventaris eerste helft 2015 ten behoeve van de CO 2 -Prestatieladder Titel: CO 2 -emissie inventaris eerste helft 2015 Auteurs: R. Hurkmans

Nadere informatie

THERMODYNAMISCHE RENDEMENTEN BIJ DE PRODUCTIE VAN WARMTE VAN LAGE TEMPERATUUR

THERMODYNAMISCHE RENDEMENTEN BIJ DE PRODUCTIE VAN WARMTE VAN LAGE TEMPERATUUR THERMODYNAMISCHE RENDEMENTEN BIJ DE PRODUCTIE VAN WARMTE VAN LAGE TEMPERATUUR Nico Woudstra, TU Delft, 3ME-P&E-ET Leeghwaterstraat 44, 2628 CA Delft e-mail: n.woudstra@tudelft.nl 1 INLEIDING De kwaliteit

Nadere informatie

Inhoud. Pagina 2 van 7

Inhoud. Pagina 2 van 7 Energie Audit 2014 Inhoud 1. Introductie... 3 2. Doelstelling... 3 3. Energie-aspecten... 3 Uitstoot door procesemissies... 3 Uitstoot door fabriek installaties... 3 Uitstoot vanuit de kantoorpanden...

Nadere informatie

D2Recool. Duurzaam klimaatsysteem voor een comfortabel binnenklimaat. Product informatie

D2Recool. Duurzaam klimaatsysteem voor een comfortabel binnenklimaat. Product informatie D2Recool Duurzaam klimaatsysteem voor een comfortabel binnenklimaat Product informatie D2Recool: Duurzame en effectieve klimaatbeheersing De D2Recool productlijn is één van de klimaatsystemen van Dutch

Nadere informatie

Duurzame klimaatinstallaties in Etten-Leur Woonbond Kennis- en Adviescentrum 6-11-2015 Siem Goede

Duurzame klimaatinstallaties in Etten-Leur Woonbond Kennis- en Adviescentrum 6-11-2015 Siem Goede Duurzame klimaatinstallaties in Etten-Leur Woonbond Kennis- en Adviescentrum 6-11-2015 Siem Goede Vraagstelling Inventariseren van de WKO-installaties van de complexen Wachter-Valpoort en Contrefort-Chrispijn.

Nadere informatie

Kwantitatieve reductiedoelstelling

Kwantitatieve reductiedoelstelling CO 2 Prestatieladder Kwantitatieve reductiedoelstelling Auteur: Dhr. A.J. van Doornmalen Aspect(en): 3.B.1, 3.B.2, 4.B.1, 1.D.1 Vrijgegeven: Dhr. A.J. van der Heul Datum: 18 april 2014 Inhoudsopgave 1.0

Nadere informatie

Verkenning van de invloed van centraliseren van computergebruik op CO 2 emissies

Verkenning van de invloed van centraliseren van computergebruik op CO 2 emissies Verkenning van de invloed van centraliseren van computergebruik op CO 2 emissies Effecten van toepassen van Thin Cliënt in huishoudens en kantoren Niels Sijpheer Roelof Schuitema ECN-E--09-026 Mei 2009

Nadere informatie

DE WERKING VAN DE WARMTEPOMP

DE WERKING VAN DE WARMTEPOMP De duurzame energiebron is onuitputtelijk, maar heeft een te laag temperatuurniveau om de CV rechtstreeks op aan te kunnen sluiten. De temperatuur zal dus eerst verhoogd moeten worden, waardoor wij onze

Nadere informatie

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis!

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! 200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! Oude situatie zonder ECO200 Gas Elektra Wat is ECO200? ECO200 is een nieuw concept van AgriComfort, waarbij het koelen van de melk en het

Nadere informatie

Warmte Koude Opslag & De volgende stap in IT-business. Rotterdam, 12 November 2013 Elbert Raben (Rittal) en Ronald Smit (Installect)

Warmte Koude Opslag & De volgende stap in IT-business. Rotterdam, 12 November 2013 Elbert Raben (Rittal) en Ronald Smit (Installect) Warmte Koude Opslag & De volgende stap in IT-business Rotterdam, 12 November 2013 Elbert Raben (Rittal) en Ronald Smit (Installect) Elbert Raben Product Manager IT Controlelijst EU Code of Conduct Best

Nadere informatie

Auteurs: Roberto Traversari Stefan van Heumen Centrum Zorg en Bouw van TNO, Utrecht

Auteurs: Roberto Traversari Stefan van Heumen Centrum Zorg en Bouw van TNO, Utrecht Auteurs: Roberto Traversari Stefan van Heumen Centrum Zorg en Bouw van TNO, Utrecht De zorgsector laat op jaarbasis zeker EURO 115 miljoen aan energiekostenbesparing liggen. Energiegebruik in de zorg kan

Nadere informatie

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam GREEN PACKAGE Energie uit de lucht - 100% duurzaam Het comfort van vloerverwarming, koeling en warmtapwater in een duurzaam energiesysteem voor bij u thuis. Frisse Lucht Green Package, duurzame energie

Nadere informatie

Samenvatting bevindingen Energiescan

Samenvatting bevindingen Energiescan techniplan adviseurs bv R A A D G E V E N D I N G E N I E U R S B U R E A U SIH-103X1-E-MV002A blad 1 van 6 Status: CONCEPT Project : Hogeschool Windesheim Zwolle Onderwerp : Samenvatting bevindingen Energiescan

Nadere informatie

Verdyn & Verdyn Cool. Plug and play. Hoog rendement warmte terugwinning. Energiezuinige ventilatoren. Hoge COP. HR-balansventilatie units

Verdyn & Verdyn Cool. Plug and play. Hoog rendement warmte terugwinning. Energiezuinige ventilatoren. Hoge COP. HR-balansventilatie units Verdyn & Verdyn Cool HR-balansventilatie units Plug and play Hoog rendement warmte terugwinning Energiezuinige ventilatoren Hoge COP HR-balansventilatie units type Verdyn & Verdyn Cool Ventileren is noodzakelijk

Nadere informatie

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Beta Testbedrijf E. van Dijk 007 Kleveringweg 12 2616 LZ Delft info@vabi.nl Delft, 8 februari 2007 ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Opdrachtgever: Opdrachtgever BV A. Bee Projectgegevens: Voorbeeldproject

Nadere informatie

Your added value provider

Your added value provider Energiebesparing Presentatie Energiebesparing waarom? Meer netto winst Efficient proces Energie besparen Minder CO2 beter milieu Minder onderhoud Energiebesparing: Energieverbruik Wereldwijd Rendement,

Nadere informatie

Duurzaam verwarmen en koelen met gas

Duurzaam verwarmen en koelen met gas Duurzame gaswarmtepompen voor o.a.: Kantoorgebouwen Frisse Scholen Verzorgingstehuizen (P4) (P6) (P7) www.gasengineering.nl Duurzaam verwarmen en koelen met gas De voordelen van verwarmen en koelen met

Nadere informatie

Energie-efficient koelen in de ICT

Energie-efficient koelen in de ICT Energie-efficient koelen in de ICT GB versus GWh Niels Sijpheer en Robert de Boer www.ecn.nl Energie en ICT: Datahotels en serverruimten 2 10-12-2009 ICT voor de energievoorziening en omgekeerd B.v. Inpassing

Nadere informatie

Review CO2 reductiedoelstellingenvoestalpine WBN. Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.1

Review CO2 reductiedoelstellingenvoestalpine WBN. Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.1 Review CO2 reductiedoelstellingenvoestalpine WBN Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Voortgang subdoelstellingen 4 2.1. Voortgang subdoelstelling kantoren 4 2.2.

Nadere informatie

Carbon footprint 2013

Carbon footprint 2013 PAGINA i van 13 Carbon footprint 2013 Opdrachtgever: Stuurgroep MVO Besteknummer: - Projectnummer: 511133 Documentnummer: 511133_Rapportage_Carbon_footprint_2013_2.0 Versie: 2.0 Status: Def Uitgegeven

Nadere informatie

Opdrachtgever: Directie HKV lijn in water. 3.A.1 CO 2 -emissie inventaris eerste helft 2015. ten behoeve van de CO 2 -Prestatieladder

Opdrachtgever: Directie HKV lijn in water. 3.A.1 CO 2 -emissie inventaris eerste helft 2015. ten behoeve van de CO 2 -Prestatieladder Opdrachtgever: Directie HKV lijn in water 3.A.1 CO 2 -emissie inventaris eerste helft 2015 ten behoeve van de CO 2 -Prestatieladder Titel: CO 2 -emissie inventaris eerste helft 2015 Auteurs: R. Hurkmans

Nadere informatie

Verdeling gemiddeld energieverbruik NL. Auto (benzine)

Verdeling gemiddeld energieverbruik NL. Auto (benzine) Warmtepomp Het gebruik van verwarming en warm water bepalen een zeer groot deel van het energieverbruik van een woning. Het gebruik van een warmtepomp is een (gedeeltelijk of volledig) alternatief voor

Nadere informatie

Restwarmte: liever minder dan meer

Restwarmte: liever minder dan meer Restwarmte: liever minder dan meer Ron Ongenae Bram van As De Kleijn Energy Consultants & Engineers Samen naar een economisch duurzame toekomst! Advisering Engineering Van Heemstraweg 123 e Druten Projectbegeleiding

Nadere informatie

CO-2 Rapportage 2014. Inhoudsopgave. Electrotechnische Industrie ETI bv Vierde Broekdijk 16 7122 JD Aalten Kamer van koophandel Arnhem 09080078

CO-2 Rapportage 2014. Inhoudsopgave. Electrotechnische Industrie ETI bv Vierde Broekdijk 16 7122 JD Aalten Kamer van koophandel Arnhem 09080078 CO-2 Rapportage 2014 Electrotechnische Industrie ETI bv Vierde Broekdijk 16 7122 JD Aalten Kamer van koophandel Arnhem 09080078 Aalten 28-04-2015 Versie 2.2 J.Nannings Directeur Inhoudsopgave 1. Inleiding

Nadere informatie

Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen

Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen Interactie tussen gevelisolatie, ventilatiesystemen en capaciteit warmtepompsystemen Per 1 januari 2015 worden de EPCeisen aangescherpt. Voor woningen

Nadere informatie

Agenda 12-11-2013. Vloeistofgekoelde server echte PUE verlager?

Agenda 12-11-2013. Vloeistofgekoelde server echte PUE verlager? Agenda Vloeistofgekoelde server echte PUE verlager? Strukton Worksphere Raymond van den Tempel Technisch Consultant Datacenters Waarom vloeistofkoeling? Welke soorten vloeistofgekoelde servers zijn er?

Nadere informatie

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies Eerste halfjaar 2012

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies Eerste halfjaar 2012 Voortgangsrapportage Scope 1 en 2 CO2 emissies Eerste halfjaar 2012 Wijzigingsblad Versie Datum Auteur Wijzigingen 0.1 01-10-2013 F. Wuts Draft 1.0 7-10-2013 F. Wuts Final 1.1 20-01-2014 F. Wuts Emissie

Nadere informatie

Itho Energiewoning. De perfecte balans tussen comfort en energiebesparing.

Itho Energiewoning. De perfecte balans tussen comfort en energiebesparing. Itho Energiewoning De perfecte balans tussen comfort en energiebesparing. Minimaal energieverbruik maximaal wooncomfort Wooncomfort, een gezond binnenklimaat en energiebesparing worden steeds belangrijker.

Nadere informatie

Uitgevoerd door: Caubergh Huygen, Lowexnet

Uitgevoerd door: Caubergh Huygen, Lowexnet Uitgevoerd door: Caubergh Huygen, Lowexnet In opdracht van Platform energietransitie Gebouwde Omgeving, Innovatiewerkgroep, 2007 Inhoudsopgave 2 1. Inleiding 2. Het concept 3 - - - - - - 3. Contouren voor

Nadere informatie

Its time for Greenovation CBM INDUCTIE UNIT CRYSTAL BEAM MODULE EEN PCM INDUCTIE UNIT. www.oc-autarkis.nl

Its time for Greenovation CBM INDUCTIE UNIT CRYSTAL BEAM MODULE EEN PCM INDUCTIE UNIT. www.oc-autarkis.nl Its time for Greenovation CBM INDUCTIE UNIT CRYSTAL BEAM MODULE EEN PCM INDUCTIE UNIT www.oc-autarkis.nl Inhoudsopgave Crystal Beam Module: PCM inductie units Verschil tussen conventionele en innovatieve

Nadere informatie

De meest optimale installatie is een zuinige installatie. Daarvoor dienen 3 componenten goed op elkaar te worden afgesteld:

De meest optimale installatie is een zuinige installatie. Daarvoor dienen 3 componenten goed op elkaar te worden afgesteld: Besteco wil aan de hand van een korte, eenvoudige uitleg algemene informatie verstrekken omtrent warmtepompinstallaties en waar de aandachtspunten liggen. De meest optimale installatie is een zuinige installatie.

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

Ketenmaatregelen in de ICT branche Case 3: Datacenters

Ketenmaatregelen in de ICT branche Case 3: Datacenters Ketenmaatregelen in de ICT branche Case 3: Datacenters Status: Defintief Betrokkenen: Frerik van de Pas Michiel Cuijpers Lieke van Rossum Joost van Capellen Agentschap NL ICT Office BECO BECO BECO Rotterdam,

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 8 april 2015

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 8 april 2015 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Gas 1. Scope/afbakening De productgroep Gas omvat alle gas die van het openbare gasnet en via transport over de weg betrokken wordt door

Nadere informatie

Datacenterkoeling zonder F-gassen: uw data center het gehele (!) jaar compressorloos geklimatiseerd. Spreker: Marius Klerk

Datacenterkoeling zonder F-gassen: uw data center het gehele (!) jaar compressorloos geklimatiseerd. Spreker: Marius Klerk Datacenterkoeling zonder F-gassen: uw data center het gehele (!) jaar compressorloos geklimatiseerd Spreker: Marius Klerk ZONDER F-GASSEN STAAT UW DATACENTER STIL! F-gassen? gefluoreerde broeikasgassen,

Nadere informatie

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies. Tweede halfjaar 2013

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies. Tweede halfjaar 2013 Voortgangsrapportage Scope 1 en 2 CO2 emissies Tweede halfjaar 2013 Wijzigingsblad Versie Datum Auteur Wijzigingen 0.1 04-12-2013 F. Wuts Draft 0.2 1-2-2014 F. Wuts Aanpassing naar aanleiding van Audit

Nadere informatie

Energietransitie. Bouw op onze kennis

Energietransitie. Bouw op onze kennis Energietransitie Bouw op onze kennis Programma Introductie Energieverbruik van een woning Energieverbruik in de praktijk Energieneutraal + Opslag van energie Bewoner centraal Wat doen wij? Een greep uit

Nadere informatie

EPA labelstappen met lucht-naar-water warmtepompen

EPA labelstappen met lucht-naar-water warmtepompen Nederlandse Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek / Netherlands Organisation for Applied Scientific Research Laan van Westenenk 501 Postbus 342 7300 AH Apeldoorn TNO-rapport 034-APD-2010-00337

Nadere informatie

Oplossingenboek Energie besparen in de praktijk van het MKB metaal

Oplossingenboek Energie besparen in de praktijk van het MKB metaal Oplossingenboek Energie besparen in de praktijk van het MKB metaal De oplossingen Electromotoren Hergebruik van restwarmte Verwarming Verlichting Perslucht Toepassing PV Warmtepomp WKK installatie Isolatie

Nadere informatie

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies. Eerste halfjaar 2013

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies. Eerste halfjaar 2013 Voortgangsrapportage Scope 1 en 2 CO2 emissies Eerste halfjaar 2013 Wijzigingsblad Versie Datum Auteur Wijzigingen 0.1 01-10-2013 F. Wuts Draft 1.0 8-10-2013 F. Wuts Update en aanpassing van een aantal

Nadere informatie

~omazo... l'v Ambachte'ß. j\ Hoofdbedrijfs(hap. TNO: "Zonwering al in bouwontwerp meenemen"

~omazo... l'v Ambachte'ß. j\ Hoofdbedrijfs(hap. TNO: Zonwering al in bouwontwerp meenemen ~omazo..... j\ Hoofdbedrijfs(hap l'v Ambachte'ß -c TNO: "Zonwering al in bouwontwerp meenemen" AUTOMATISCHE ZONWERING BESPAART ENERGIE EN VERBETERT BINNENKLIMAAT Automatische zonwering kan op kantoor en

Nadere informatie

Toros Vision. Kennismaken. De nieuwe generatie combi-warmtepomp. Oktober 2015 Energie Den Bosch

Toros Vision. Kennismaken. De nieuwe generatie combi-warmtepomp. Oktober 2015 Energie Den Bosch Toros Vision De nieuwe generatie combi-warmtepomp Oktober 2015 Energie Den Bosch Kennismaken Techneco Groep» oprichting 1995 (20 jaar), vestiging in Delft» ca. 2.500 duurzame projecten in Nederland» 20

Nadere informatie

Warmte in de koudetechniek, een hot item

Warmte in de koudetechniek, een hot item Wijbenga info sheet 5: Warmte in de koudetechniek, een hot item In het ontwerp van een koelinstallatie wordt steeds meer aandacht besteed aan het energieverbruik. Dit kan bereikt worden door een zo hoog

Nadere informatie

Comfortabel én milieuvriendelijk wonen. Met Nuon Stadswarmte en ComfortKoeling

Comfortabel én milieuvriendelijk wonen. Met Nuon Stadswarmte en ComfortKoeling Comfortabel én milieuvriendelijk wonen Met Nuon Stadswarmte en ComfortKoeling Comfortabel koel of warm met oog voor het milieu Gefeliciteerd! Uw nieuwe woning kunt u zeer eenvoudig en comfortabel verwarmen

Nadere informatie

Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie. Case. A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V.

Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie. Case. A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V. Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie d.m.v. HT-warmtepompen Case A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V. Aan bod komen: Situatie omschrijving case vleesbedrijf

Nadere informatie

Ketenanalyse Huisvestingsadvies aan bankfiliaal

Ketenanalyse Huisvestingsadvies aan bankfiliaal Ketenanalyse Huisvestingsadvies aan bankfiliaal Uitgevoerd door Search Consultancy Versie 3, 0ktober 2013 Akkoord MVO-coördinator: Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 1.1. Doelstelling van het onderzoek...

Nadere informatie

Condenserende Ketels. Energiezuinig : niet enkel tegen de sterk gestegen energieprijzen... Laurent Vercruysse Viessmann Belgium

Condenserende Ketels. Energiezuinig : niet enkel tegen de sterk gestegen energieprijzen... Laurent Vercruysse Viessmann Belgium Condenserende Ketels Laurent Vercruysse Viessmann Belgium Vorlage 1 05/2008 Viessmann Werke Energiezuinig : niet enkel tegen de sterk gestegen energieprijzen... Maar ook : Reserve van fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Ruimteverwarming met warmtepompen:

Ruimteverwarming met warmtepompen: Ruimteverwarming met warmtepompen: principes en werking van verschillende warmtepompsystemen en toepassingen in woningbouw TRIAS ENERGETICA 2 1 Dus 1. Eerst goed isoleren en luchtdicht bouwen (de warmtebehoefte

Nadere informatie

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Energie en exergie in de gebouwde omgeving Door Sabine Jansen (TU Delft) 7 April 2015 Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Exergie voor de gebouwde omgeving Statements

Nadere informatie

Themabijeenkomst BodemenergieNL BEHEER & ONDERHOUD. Samenhang bovengrond en ondergrond. Themabijeenkomst BodemenergieNL 4 december 2014

Themabijeenkomst BodemenergieNL BEHEER & ONDERHOUD. Samenhang bovengrond en ondergrond. Themabijeenkomst BodemenergieNL 4 december 2014 Themabijeenkomst BodemenergieNL BHR & ONDRHOUD Samenhang bovengrond en ondergrond ven voorstellen Techniplan Adviseurs bv raadgevend ingenieursbureau; Installaties en nergie & Milieu ongeveer 40 fte focus

Nadere informatie

CO 2 voortgangsrapportage 2014 UNIPRO BV

CO 2 voortgangsrapportage 2014 UNIPRO BV CO 2 voortgangsrapportage 2014 UNIPRO BV Naam opdrachtgever: Unipro BV Adres: Bouwstraat 18 Plaats: Haaksbergen Uitgevoerd door: Zienergie BV Adres: Dokter Stolteweg 2 Plaats Zwolle Telefoon: 038 85 313

Nadere informatie

Warmtepompen. Standaard en TOP-klasse

Warmtepompen. Standaard en TOP-klasse Warmtepompen Standaard en TOP-klasse Geveke is met ruim 40 jaar ervaring specialist in het adviseren, leveren, samenbouwen en in werking stellen van producten en systemen voor uw gebouw en productieproces.

Nadere informatie

CO 2 - en energiereductiedoelstellingen 2013-2014 Alfen B.V. Auteur: H. van der Vlugt Versie: 1.1 Datum: 26-mei-2014 Doc.nr: Red1314 Alfen B.V. CO 2-reductierapport 2013-2014 Doc. nr. Red1314 26-mei-2014

Nadere informatie

Mozaïekpark. Groeien in het groen. Woningen Wageningen. Toelichting op het klimaatsysteem Wageningen 30 augustus 2012 Ronald Scheffer

Mozaïekpark. Groeien in het groen. Woningen Wageningen. Toelichting op het klimaatsysteem Wageningen 30 augustus 2012 Ronald Scheffer Mozaïekpark Groeien in het groen Woningen Wageningen Toelichting op het klimaatsysteem Wageningen 30 augustus 2012 Ronald Scheffer Onderwerpen NIBE organisatie Installatie in uw woning Warmte- en koudeopslag

Nadere informatie

3.C.1 Communicatie over de voortgang van CO 2 bij Prins Bouw.

3.C.1 Communicatie over de voortgang van CO 2 bij Prins Bouw. 3.C.1 Communicatie over de voortgang van CO 2 bij Prins Bouw. Datum: 12-05-2016 Versie: 1 1. Inleiding Middels deze rapportage wil Prins Bouw de voorgang op de CO 2 reductiedoelstellingen laten zien, door

Nadere informatie

Alle ins en outs van warmtepompen

Alle ins en outs van warmtepompen Alle ins en outs van warmtepompen nu en in de toekomst Rimme van der Ree Zonder (lucht)warmtepomp geen 0 op de meter! Nul op de meter Standaard elektriciteitsverbruik + verbruik warmtepomp = capaciteit

Nadere informatie

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN 4 juli 2007 19:11 uur Blz. 1 / 8 cursus Luc Volders - 2-7-2007 ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Opdrachtgever: FB Projectgegevens: testpand 1234AB Software: EPA-W Kernel 1.09 07-06-2007 Vabi Software

Nadere informatie

KOELING VAN DATACENTERS DOOR DE JAREN HEEN DATA CENTER

KOELING VAN DATACENTERS DOOR DE JAREN HEEN DATA CENTER KOELING VAN DATACENTERS DOOR DE JAREN HEEN DATA CENTER AGENDA STULZ Groep B.V. Huidige EU doelstelling Energiestromen in een datacenter EER waarde Evolutie koelsystemen Toekomst STULZ GROEP B.V. Airconditioning

Nadere informatie

CARBON FOOTPRINT 2014

CARBON FOOTPRINT 2014 CARBON FOOTPRINT 2014 HOGESCHOOL UTRECHT 16 april 2015 078353524:A - Definitief C05013.000012.0500 Inhoud 1 Uitgangspunten... 3 1.1 Boundaries... 3 1.2 Scope definitie... 3 1.3 Gehanteerde uitgangspunten...

Nadere informatie

Energie-efficiëntieverbetering bij koffiebranders

Energie-efficiëntieverbetering bij koffiebranders Energie-efficiëntieverbetering bij koffiebranders Energie-efficiëntie verbeteren binnen het koffiebrandproces via drie stappen Aanleiding In deze studie is de energiebesparing bij koffiebrandmachines onderzocht.

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

20140813.v2 2014 Q1/Q2

20140813.v2 2014 Q1/Q2 2014 Voortgang CO2-prestatieladder 2014 OFN heeft, samen met OFS, in het begin van niveau 5 bereikt op de CO 2 -prestatieladder. Dit is de hoogst haalbare trede op de ladder. Zoals gebruikelijk blikken

Nadere informatie

20140813.v2 2014 Q1/Q2

20140813.v2 2014 Q1/Q2 2014 Voortgang CO2-prestatieladder 2014 OFS heeft, samen met OFN, in het begin van niveau 5 bereikt op de CO 2 -prestatieladder. Dit is de hoogst haalbare trede op de ladder. Zoals gebruikelijk blikken

Nadere informatie

Energiebesparing. Kantoren A-01

Energiebesparing. Kantoren A-01 Energiebesparing in Kantoren A-01 Meijer Energie- & Milieumanagement BV, Laan van N.O.I. 277, 2593 BS Den Haag. tel: 070-315 57 15 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvoudigd,

Nadere informatie

De natuurlijke combinatie

De natuurlijke combinatie Intergas Kombi Kompakt HRE EPC verlaging met 0.35 Informatie installateurs: Daikin Airconditioning Netherlands BV Fascinatio Boulevard 562 Postbus 8585 3009 AN Rotterdam t (088) 324 54 55 f (088) 324 54

Nadere informatie

EPV IN GESTAPELDE BOUW KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN

EPV IN GESTAPELDE BOUW KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN EPV IN GESTAPELDE BOUW KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN Wim van den Bogerd EERST NOM PROJECT 2013 RIJSWIJK Woonwijken met gezonde, energiezuinige en kwalitatief hoogstaande woningen waar het fantastisch

Nadere informatie

Review CO 2 reductiedoelstellingen voestalpine WBN. Conform niveau 5 op de CO 2 -prestatieladder 2.2

Review CO 2 reductiedoelstellingen voestalpine WBN. Conform niveau 5 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Review CO 2 reductiedoelstellingen voestalpine WBN Conform niveau 5 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Voortgang subdoelstellingen 4 2.1. Voortgang subdoelstelling kantoren 4

Nadere informatie

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Exergie eenvoudig uitgelegd In opdracht van AgentschapNL Divisie NL Energie en Klimaat CCS B.V. Welle 36 7411 CC Deventer The Netherlands

Nadere informatie

De natuurlijke combinatie

De natuurlijke combinatie De natuurlijke combinatie DAIKIN ALTHERMA HYBRIDE WARMTEPOMP 2 Daikin Altherma Hybride Het beste van alle hybriden, nu in één systeem. Steeds meer huiseigenaren willen hun verwarmingssysteem, met name

Nadere informatie

Ketenanalyse Duo-label retail advies

Ketenanalyse Duo-label retail advies Ketenanalyse Duo-label retail advies Search Consultancy Oktober 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 1.1. Doelstelling van het onderzoek... 3 1.2. Projectafbakening... 3 2. Uitgangspunten... 4 3. Beschrijving

Nadere informatie

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE o o o o Portaal (6x) Bo-Ex Stanleylaan Bo-Ex Livingstonelaan Isolatie Geen Wel Wel Glas enkel Dubbel Dubbel

Nadere informatie

ROL VAN INSTALLATIETECHNIEKEN EN IMPACT OP UW ONTWERP. Dirk Saelens. Afdeling Bouwfysica, Departement Burgerlijke Bouwkunde, K.U.

ROL VAN INSTALLATIETECHNIEKEN EN IMPACT OP UW ONTWERP. Dirk Saelens. Afdeling Bouwfysica, Departement Burgerlijke Bouwkunde, K.U. NAV STUDIENAMIDDAG MASSIEF PASSIEFBOUW IN DE PRAKTIJK: AANPAK VAN ONTWERP TOT REALISATIE NAAR EEN PASSIEVE WONING OP BASIS VAN TRADITIONELE BOUWMETHODES ROL VAN INSTALLATIETECHNIEKEN EN IMPACT OP UW ONTWERP

Nadere informatie

BESLUIT VAN 21 FEBRUARI 2013: GEWIJZIGDE BEREKENINGSMETHODE VANAF 1 JANUARI 2014

BESLUIT VAN 21 FEBRUARI 2013: GEWIJZIGDE BEREKENINGSMETHODE VANAF 1 JANUARI 2014 BESLUIT VAN 21 FEBRUARI 2013: GEWIJZIGDE BEREKENINGSMETHODE VANAF 1 JANUARI 2014 Wijziging van het besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering van 21 december 2007 tot vaststelling van de eisen op

Nadere informatie

Beheer en onderhoud in de praktijk. Warmtepompsystemen met verticale bodemwisselaar technieken. Peter Centen Nathan Group

Beheer en onderhoud in de praktijk. Warmtepompsystemen met verticale bodemwisselaar technieken. Peter Centen Nathan Group Beheer en onderhoud in de praktijk Warmtepompsystemen met verticale bodemwisselaar technieken Peter Centen Nathan Group 2 1 COLLECTIEF BRONSYSTEEM (WARMTEPOMP INDIVIDUEEL PER APPARTEMENT) VERTICALE BODEMWARMTE-

Nadere informatie