SYM POSIU M. Energiemix van de toekomst. 4 oktober 2011 Omniversum Den Haag

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "SYM POSIU M. Energiemix van de toekomst. 4 oktober 2011 Omniversum Den Haag"

Transcriptie

1 JUB ILEU M SYM POSIU M Energiemix van de toekomst 4 oktober 2011 Omniversum Den Haag

2 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 2 Aanleiding 3 Plaats & Tijd 3 Organisatie 3 Programma 4 Sprekers & Dagvoorzitter 5 Achtergrondinformatie 9 Vragen 14 2

3 Aanleiding Op dinsdag 4 oktober a.s. organiseert AgroEnergy het symposium Energiemix van de toekomst, ter gelegenheid van haar tienjarig bestaan. Het symposium zal plaatsvinden in het Omniversum in Den Haag en is vooral bedoeld voor klanten van AgroEnergy en andere geïnteresseerde tuinders. Plaats & Tijd Datum Dinsdag 4 oktober 2011 Locatie Omniversum President Kennedylaan JK Den Haag Organisatie AgroEnergy Elektronicaweg XG DELFT T F E W Kijk voor uitgebreide informatie en registratie op 3

4 Programma uur Ontvangst en registratie van de gasten 13:00 13:10 uur Welkom door dagvoorzitter Charles Groenhuijsen 13:10-13:30 uur Interview door dagvoorzitter met Frans Hoogervorst, Peter van den Berg, Charles Overgaag en Koos de Vries uur Peiling vooraf uur Ontwikkelingen van duurzame energie op de energiemix van de toekomst Ad van Wijk uur Peiling nadien uur Peiling vooraf uur Energietransitie en ontwikkelingen van fossiel gas op de energiemix van de toekomst uur Peiling nadien Ruud Bos uur Pauze uur Peiling vooraf uur Ontwikkelingen van fossiel elektra op de energiemix van de toekomst Hans ten Berge uur Peiling nadien uur Samenvatting op rijm Dominique Engers uur Elevatorpitch Energiemix van de toekomst Bert den Ouden uur Elevatorpitch Samen gaan we voor duurzaam Kees-Jan Rameau uur Paneldiscussie Panel: Ad van Wijk, Ruud Bos, Hans ten Berge, Kees-Jan Rameau, Bert den Ouden, Charles Overgaag en Koos de Vries uur Afsluiting en borrel met hapjes 4

5 Sprekers & Dagvoorzitter Dagvoorzitter: Charles Groenhuijsen Over schone energie op lange termijn moeten we op korte termijn beslissen Charles Groenhuijsen is al 35 jaar (sinds 1974) actief in de journalistiek waarbij hij brede ervaring opbouwde bij geschreven media (ANP, Volkskrant, Vrij Nederland). Hij werkte 23 jaar bij de publieke omroep als presentator (Nova, NPS) en als correspondent, verslaggever en presentator bij de NOS. Als auteur van zeven boeken en schrijver van honderden columns weet Charles vanuit de meest diverse hoeken perspectief toe te voegen, variërend van meningen vanuit zijn laatste boek over lefschoppers en lamzakken, thuiswerkers en treiteraars, zelfstandigen en zeurpieten tot andere inzichten over Nederlanders die graag en veel klagen, maar ook energiek creatieve oplossingen weten te bedenken. Charles is een veel gevraagde spreker en voorzitter. Hij bestrijkt in het Nederlands en Engels een breed scala aan onderwerpen ontleend aan zijn 33 jaar in de journalistiek en zijn boeken over VS en Nederland. Charles Groenhuijsen zal tijdens het symposium optreden als dagvoorzitter. De glastuinbouw moet bij innovatie rond schone energie voorop blijven lopen Spreker: Ad van Wijk Ontwikkelingen van duurzame energie op de energiemix van de toekomst We hebben uitermate spilzieke energiesystemen, we verspillen wel 98% Prof. Dr. Ad van Wijk (1956) is één van de meest invloedrijke en innovatieve ondernemers op het gebied van duurzame energie in Europa. Van Wijk studeerde natuurkunde aan de Universiteit Utrecht en promoveerde daar op een onderzoek naar windenergie en elektriciteitsproductie. Ook werkte hij aan de Universiteit Utrecht als hoofd van de onderzoeksgroep Energy and Environment. In 1984 richtte hij het bedrijf Ecofys op (later onderdeel van Econcern). Econcern leverde diensten en producten op het gebied van duurzame energie en energie-efficiëntie. Van Wijk was tot 2009 bestuursvoorzitter van Econcern. Ad van Wijk kreeg diverse belangrijke prijzen voor zijn excellente ondernemerschap. Zo was hij onder andere Ondernemer van het jaar in In datzelfde jaar ontving hij ook de Amsterdam Private Equity Club Award. In 2008 werd hij gekozen tot Topman van het jaar. Ook bekleedde hij diverse commissariaten, onder andere bij Holland Solar Energy en BioMCN. Nu is Ad van Wijk een onafhankelijke Duurzame energie-ondernemer en -adviseur en is hij buitengewoon deeltijdhoogleraar Future Energy Systems aan de TU Delft. Hij is lid van de Economic Development Board Rotterdam en van de Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen Ad van Wijk zal tijdens het symposium spreken over de ontwikkelingen van duurzame energie op de energiemix van de toekomst. Klanten willen helemaal geen energie, ze willen televisie kijken, een warm huis of een warme kas 5

6 Spreker: Ruud Bos Energietransitie en de 0ntwikkelingen van fossiel gas op de energiemix van de toekomst De energiemix van de toekomst kan niet zonder gas (en kolen/biomassa en wind) Ruud Bos is een echte energieman. Na zijn studie bedrijfskunde in Groningen begon Ruud bij de handelstak van Gasunie. Daarna was hij commercieel directeur bij Eneco en mede verantwoordelijk voor de ontwikkeling van AgroEnergy. Later trad hij in dienst bij GDF SUEZ, het Franse energiebedrijf dat een grote energietak heeft. Voor GDF SUEZ werkte Ruud de afgelopen twee jaar in Houston, VS, waar hij verantwoordelijk was voor de olie- en gasproductie in deze regio. Op dit moment is Ruud CEO van Electrabel Nederland en o.a. lid van het bestuur van de KVGN (Koninklijke Vereniging van Gasfabrikanten in Nederland) en vicevoorzitter van de Vereniging Energie Nederland. Ruud Bos zal tijdens het symposium spreken over de energietransitie en in het bijzonder de ontwikkelingen van fossiel gas op de energiemix van de toekomst. Concurrentieposities worden bepaald door de marktprijzen Spreker: Hans ten Berge Ontwikkelingen van fossiel elektra op de energiemix van de toekomst Tuinbouwproducten die niet op een maatschappelijk verantwoorde wijze geproduceerd worden, zijn gewoonweg onverkoopbaar binnen 10 jaar! Zo simpel ligt het. Afgestudeerd in twee studies, namelijk bedrijfsadministratie aan de TU Delft en scheikunde aan de Universiteit van Utrecht en Tiffin (Ohio) was Hans ten Berge eerst werkzaam bij Exxon Chemicals en daarna als directeur bij Kemira. Daarna switchte Hans naar de energiebranche waar hij van 1999 tot 2006 werkzaam was bij Eneco en als lid van de Raad van Bestuur verantwoordelijk was voor de succesvolle stappen van AgroEnergy. Vanaf 2007 bekleedt Hans de positie van secretaris generaal bij the Union of the Electricity Industry, Eurelectric. Ook is hij lid van de Raad van Commissarissen van APX-ENDEX. Hans ten Berge zal tijdens het symposium spreken over de ontwikkelingen van fossiel elektra op de energiemix van de toekomst. Bij een tuinder voor de toekomst gaat leveringszekerheid van energie altijd boven duurzaamheid en gaat duurzaamheid altijd boven kosten! 6

7 Sneldichteres: Dominique Engers Dominique Engers ontwikkelde als sneldichter een afsluitende act voor congressen, symposia, debatten en andere verbale bijeenkomsten. Als rijmende notulist woont zij het congres van begin tot eind bij en verslaat alles wat gebeurt en gezegd wordt. Aan het eind van het symposium verzorgt zij de afsluiting in de vorm van een gezongen samenvatting. In deze gezongen samenvatting passeert al het gezegde en gebeurde nogmaals op ludieke wijze de revue. Het optreden duurt ongeveer een kwartier en de sneldichteres wordt hierbij begeleid door een pianist. Panellid: Bert den Ouden Bert den Ouden is CEO (Chief Executive Officer) van APX-ENDEX. Den Oudens hele werkzame leven staat in het teken van energie. Eerst duurzame energie, nu verhandelbare energie. Hij begon zijn carrière bij consultancybedrijf Centrum voor Energiebesparing en Schone Technologie. Daarna was hij projectleider bij EnergieNed en werkzaam bij het Ministerie van Economische Zaken. Bert den Ouden was één van de oprichters van APX-ENDEX in 1999 en nauw betrokken bij de liberalisering van de energiemarkt. Bert den Ouden zal tijdens het symposium als panellid optreden tijdens de paneldiscussie en een korte presentatie geven over zijn visie op de Energiemix van de toekomst. Panellid: Kees-Jan Rameau Ir. C.J. (Kees-Jan) Rameau is sinds april 2008 lid van de Raad van Bestuur van Eneco Holding N.V. Hij startte begin 2004 als directeur Strategie bij Eneco. Begin 2007 werd hij benoemd tot directeur Business to Business. Voordat Rameau bij Eneco in dienst trad, was hij actief op strategisch, financieel en operationeel gebied bij de Boston Consulting Group, TPG (nu TNT) en McKinsey & Company. Hij studeerde technische natuurkunde in Delft en behaalde een MBA van INSEAD in Fontainebleau. Kees-Jan is tevens lid van de Raad van Advies van Energy MBA Nijenrode en lid van de Raad van Advies van AgroEnergy. Kees-Jan Rameau zal tijdens het symposium als panellid optreden in de paneldiscussie en tijdens een korte presentatie zijn visie geven op Samen gaan we voor duurzaam. 7

8 Panellid: Charles Overgaag Charles is kweker en ondernemer in het Westland. Charles is directeur van Kwekerij Leo Overgaag & Zn. en verantwoordelijk voor de dagelijkse leiding en het energiemanagement. Hij denkt in mogelijkheden en oplossingen en werkt hierom samen met partners met expertise. Hij runt de Santinikwekerij, participeert in een transportonderneming, is mede-initiatiefnemer van een telersvereniging en mede-eigenaar van een exportonderneming. Charles Overgaag zal tijdens het symposium als panellid optreden in de paneldiscussie. Panellid: Koos de Vries Koos de Vries teelt al jarenlang komkommers op glastuinbouwbedrijf De Vries Erica. Hij is al jarenlang sectievoorzitter van LTO-Noord. Veel tuinders kennen Koos, en Koos kent veel tuinders. Koos voelt zich al sinds het begin thuis bij Agro-Energy. Koos kijkt zeker naar mogelijkheden om in de toekomst duurzame energie toe te passen. Maar de tuinbouw is nu eenmaal economisch gedreven, en tot nu toe heb ik nog geen toepassing van duurzame energie rond kunnen rekenen, aldus Koos. Koos de Vries zal tijdens het symposium als panellid optreden in de paneldiscussie. 8

9 Achtergrondinformatie Wat zijn de ontwikkelingen van energie volgens het International Energy Agency 1? De vraag op wereldniveau naar energie stijgt Volgens de World Energy Outlook 2010 van het International Energy Agency is het tijdperk van goedkope olie voorbij met een dal van rond de 20 dollar per barrel eind jaren 90. Tussen 2010 en 2035 zet de stijgende trend die zich daarna heeft ingezet verder door. Rekening houdende met de commitments afgegeven in het accoord van Kopenhagen groeit het energieverbruik t/m 2035 op wereldniveau verder met 36% vooral veroorzaakt door China die bijna alle groei voor haar rekening neemt. Hierbij zie je een stijging in de vraag naar alle soorten brandstoffen (kolen, olie, gas, nucleair, water en andere duurzame energie) in de niet OECD landen, echter de vraag naar olie en kolen daalt wel duidelijk in de OECD landen. De vraag naar olie stijgt, de opvang in olieproductie verandert De vraag naar olie stijgt door de booming vraag naar mobiliteit in de opkomende economieën, maar de productie van olie uit de huidige in gebruik zijnde velden neemt sterk af. Deze sterke daling wordt maar gedeeltelijk opgevangen door een lichte stijging in productie van LNG en onconventionele olie. Het gat moet vooral opgevangen worden door productie van olie uit velden die nog ontwikkeld of ontdekt moeten worden. De olieproductie zal het hardst stijgen in Saudi Arabia en Irak met als gevolgd dat het marktaandeel van OPEC stijgt van 41% naar 52% in 2035, waarmee het niveau weer wordt geëvenaard van voor de eerste oliecrisis van Een gouden eeuw voor gas? Gas zal een sleutelrol spelen in het matchen van de energievraag. De vraag zal met 44% stijgen, vooral veroorzaakt door China en het Midden Oosten. Onconventioneel gas neemt 35% van de groei tot 2035 voor haar rekening met een rol voor nieuwe leveranciers. Het gasoverschot zal vrij snel tot een piek komen, maar zal maar vrij langzaam afbouwen. Dit gasoverschot zal druk blijven uitoefenen op gasexporteurs om vooral weg te blijven van olie-indexaties, met name in Europa. Lage prijzen zouden kunnen leiden tot een sterkere vraag naar gas, waarmee duurzame energie en kolen in elektriciteitsopwekking weggedrongen worden. Kolen blijft de backbone van de wereld elektriciteitsproductie Hoewel een daling in elektriciteitsproductie d.m.v. kolen in de OECD landen afneemt, wordt deze daling overgecompenseerd door een enorme toename elders, vooral in China, waar 600 GW aan nieuwe capaciteit de huidige capaciteit van de US, EU en Japan overstijgt. Vraag naar duurzame energie komt sterk op De vraag naar duurzame energie verdriedubbelt tussen 2008 en 2035, gedreven door de elektriciteitsproductie waar het aandeel van duurzame energie stijgt van 19% in 2008 naar 32% in Maar alleen als er voldoende overheidssteun is, hoewel hogere prijzen voor fossiele brandstoffen en dalende kosten in investeringen wel een aansporend effect hebben op de groei. China is hierbij de marktleider in CO2 gunstige technologieën. Door haar schaalgrootte en push om de rol van CO2 gunstige technologieën uit te breiden, speelt China een sleutelrol in het naar beneden drukken van de kosten, waarvan alle landen kunnen profiteren. 1 Tekst is opgesteld op basis van het document Presentation to the press op 9

10 Wat zijn de ontwikkelingen van energie volgens The Energy Report van het Wereld Natuur Fonds en Ecofys 2? The Energy Report beschrijft hoe de hele wereld in de komende veertig jaar kan overschakelen op volledig duurzame energie. Het rapport bevat een gedetailleerde analyse en scenario van Ecofys en een toelichting van wereldwijde natuurbeschermingsorganisatie WWF. Centraal staat de fundamentele vraag: Kan de hele wereld tegen 2050 zijn overgestapt op volledig duurzame energie? Het scenario is gebaseerd op drie belangrijke pijlers: elektrificatie van het autoverkeer, consequent doorvoeren van energiebesparende maatregelen en het veel beter benutten van bioenergie wereldwijd. Het scenario is niet alleen een antwoord op de eindigheid van fossiele brandstoffen, het voorkomt ook dat de opwarming van de aarde de cruciale grens van 20C overschrijdt. Scenario zonder nieuwe kerncentrales Het energiescenario van het WNF, waaraan 2 jaar is gewerkt met adviesbureau Ecofys, maakt verregaande keuzes. Zo wordt uitbreiding van het bestaande arsenaal aan kernenergie vermeden ten gunste van hernieuwbare bronnen, als zon, wind en biomassa. Vloeibare brandstoffen blijven nodig voor de zware scheepvaart en de luchtvaart, maar ook aan die vraag kan grotendeels worden voldaan uit biologische bronnen. De hoogwaardige technologie die nodig is voor de productie van nieuwe generaties biobrandstoffen (zoals algen), biedt grote kansen aan de sterke agro-industriële sector in Nederland. Uitgangspunt voor de berekeningen in het WNF-rapport, is de toepassing van bewezen technologieën. Dat biedt de garantie dat dit scenario reeds uitvoerbaar is bij de huidige stand van de technologie. Het is vrijwel zeker dat technologische doorbraken in de komende decennia een versnelde uitvoering van het scenariomogelijk maken tegen lagere kosten. Ondernemerskansen VNO-NCW-voorzitter Bernard Wientjes ontving het eerste exemplaar uit handen van WNF-directeur Johan van de Gronden, die bij deze gelegenheid de kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven benadrukte: Al te vaak denken we in termen van bedreigingen. Laten we het einde van het fossiele brandstoftijdperk toch vooral zien als dé ondernemerskans van de eeuw. De Nederlandse kenniseconomie met zijn sterke agri-business heeft een voortreffelijke uitgangspositie. Maar dan moeten we er ook vol op inzetten." Het doel onderschrijft VNO-NCW, maar 2050 is voor voorzitter Wientjes een 'stip op de horizon'. "Natuurlijk kunnen technologische doorbraken het bereiken van deze stip in 2050 realistischer maken, maar zo lang dat niet het geval is, moeten we in onze energiemix niets uitsluiten, ook kernenergie niet," aldus Wientjes. Maar er zijn ook gemeenschappelijke paden die kunnen worden bewandeld, zoals de bio-based economy." Besparing na 2030 De totale investeringskosten van het WNF-energiescenario bedragen per landgemiddeld 1,5 tot 2 procent van het BNP (Bruto Nationaal Product) per jaar tot Daarna dalen de kosten sterk, ten opzichte van handhaving van het conventionele alternatief gebaseerd op olie, kolen en kernenergie. De kosten voor een volledig duurzaam energiescenario zijn daarmee vergelijkbaar met het gebruik van de resterende olie- en kolenvoorraad en de bouw van kerncentrales, zij het met winst voor natuur, klimaat en samenleving Bron: Energiescenario: 100% duurzaam in 2050 op Bron: About the Energy Report op

11 Hoofdconclusies: Met de huidige technologie kan duurzame energie tegen 2050 voorzien in 95% van de mondiale energiebehoefte. Dit kan worden bereikt met behoud van het huidige wooncomfort. De lange-termijnvoordelen van deze omschakeling kunnen de kosten die er tussen nu en 2050 voor moeten worden gemaakt ruimschoots overtreffen. Een volledige overschakeling naar duurzame energie vereist dat fossiele brandstof niet langer wordt gebruikt om te voorzien in de energiebehoefte. Toeleveringsketens en markten voor energie zullen moeten veranderen. Er zullen lastige keuzen moeten worden gemaakt. 11

12 Wat zijn de ontwikkelingen van energie volgens Merit Order? Peter van den Berg van AgroEnergy Vraag en aanbod bepalen de prijs De markten voor gas- en elektriciteit in Noordwest Europa zijn geliberaliseerd. Dat betekent dat met elkaar concurrerende bedrijven (waarvan de aandelen al dan niet in handen van overheden zijn) de investeringsbeslissingen nemen in productie van gas en elektriciteit. Vraag en aanbod bepalen de prijs; de prijselasticiteit is op korte termijn beperkt doordat voor een aanzienlijk deel van het productie vermogen geldt dat de variabele kosten veel lager zijn dan de integrale kosten en voor de vraag geldt dat deze slechts beperkt reageert op prijsschommelingen. Op een termijn van 3-5 jaar is de prijselasticiteit redelijk groot, omdat in die tijd productievermogen kan worden op- of afgebouwd. De genoemde bedrijven nemen dus hun korte termijn make-or-buy beslissing en hun lange termijn investeringsbe-slissingen obv (verwachte) vraag en aanbod. Hierbij is variabele respectievelijk integrale kostprijs bepalend. Immers: een productie eenheid wordt uitgeschakeld als de spotprijs < variabele kosten een investering in een productie eenheid is alleen zinvol als de verwachte marktprijs > integrale kostprijs De volgorde in de merit order Het plaatje van de merit order op elektriciteitsproductie geeft aan dat kerncentrales en de meeste vormen van duur-zame energie (wind op land, zon) lage variabele kosten hebben. Dat in tegenstelling tot kolen en gasgestookte cen-trales. Indien er veel geïnvesteerd wordt aan de voorkant van de merit order (dus in nucleair en duurzaam), komt de spotprijs omlaag en vallen er rechts in de afbeelding hieronder meer oude gas- en kolencentrales af die op variabele kosten reeds verliesgevend worden. Met het uitschakelen van de 8000 MW oude kerncentrales in Duitsland direct na de kernramp in Japan, gebeurde precies het omgekeerde: het vermogen links in de merit order verminderde waardoor de prijs steeg en oude conventionele centrales weer konden opstarten. WKK in de tuinbouw staat in het plaatje links van nieuwe conventionele centrales. Dit betekent dat WKK in de tuinbouw pas onrendabel wordt als zelfs de nieuwe gas- en kolencentrales niet meer kostendekkend kunnen draaien. Verhouding onderling in de merit order In de merit order zit impliciet ook draaipatroon en draaiuren verwerkt. Belangrijk is om deze expliciet te maken: kern- en kolencentrales: gericht op base; kolen is tot op zekere hoogte moduleerbaar 12

13 zonnepanelen: leveren op peakuren als de zon schijnt van voorjaar t/m najaar. Drukt het aantal peakuren met een hoge prijs en is hiermee een rechtstreekse concurrent van de WKK en gascentrales wind: draait uren per jaar; onvoorspelbaar; is een concurrent van kern en kolen; WKK en gascen-trales gascentrales en WKK: nodig om korte termijn vraag en aanbod te moduleren; deze moeten echter meer uren draaien voor de vaste kostendekking; bij WKK geldt dat de warmte-opbrengst oploopt met de gasprijs, dus WKK wordt rendabeler naarmate de gasprijs stijgt Wat betekent dit voor de investeringsbeslissing van de energiebedrijven:? het verschil tussen variabele kosten van duurzame en nucleaire productie enerzijds en kolen/gas gestookte centrales anderzijds is zo groot, dat dit een groot risico vormt voor de investeerder. De enige markt waar nog marge gemaakt kan worden lijkt de korte termijn balancering; WKK en gascentrales hebben hiervoor de laagste integrale kostprijs binnen duurzaam en kern is van groot belang dat een kerncentrale een veel langere terugverdientijd krijgt dan de meeste duurzame investeringen (uitgaande van subsidie en kostprijsverlaging duurzaam). Hiermee wordt het investeren in duurzaam minder risicovol dan in kernenergie. Dit beschouwend lijkt het begrip energiemix (waarbij bewuste politieke keuzes gemaakt werden t.a.v. spreiding van aanvoerrisico op brandstoffen) haar relevantie te verliezen; in de huidige marktsetting kan geen speler zich veroorloven om een veel duurdere brandstof te kiezen, ook al zou dat gunstig zijn voor de spreiding. Welke vragen roepen deze 3 verschillende visies op? Er zit een groot verschil in de inschatting van de snelheid en massaliteit waarmee duurzame energieproductie op gang zal komen. Hoe zit het nu werkelijk? Welke factoren bepalen nu werkelijk de keuzes van energiebedrijven in de komende 10 jaar? In hoeverre zijn oude stuurmechanismen als de planeconomie die tot nu toe de ontwikkeling van de energiesector bepaald hebben, nog van belang. Zo nee, wat zijn de nieuwe stuurmechanismen? Duurzame energie heeft alleen een kans van slagen met overheidssteun of kan nu al met gebruikmaking van de huidige technologie (zonder overheidssteun) de transitie worden ingezet? Hoe verhoudt een einde van het fossiele brandstoftijdperk in 2050, waarbij IEA gas als relatief goedkoop t.o.v. kolen en olie ziet, zich tot een huidige investeringsdrang in kolengestookte energiecentrales? Wat is de onderliggende driver, gezien de visie van Ecofys, om nu te starten met investeren in kerncentrales? Wie wint de race als brandstof voor mobiliteit: olie, gas of (duurzame) elektriciteit? In hoeverre zal de verduurzaming leiden tot een verhoging van de energieprijs of zit een hoge energieprijs verduurzaming in de weg? Welke bron gaat voor de flexibiliteit zorgen in een verduurzamende economie? 13

14 Vragen Algemene vragen Wat verwacht je in de energiebehoefte-ontwikkeling in de komende 10 jaar Noord-WestEuropa? In welke vormen van energie-ontwikkelingen wordt in de komende 10 jaar geïnvesteerd? Elektriciteit, gas en thermische energie Decentraal versus centraal Welke kritische succesfactoren bepalen dit? In hoeverre heeft politiek invloed op deze beslissingen? Wat betekenen deze ontwikkelingen voor de glastuinbouwsector in Nederland? Ontwikkeling commodityprijzen: gas, elektra, CO2 Investeringen in conversietechnieken: denk hierbij aan WKK, aardwarmte/geothermie, duurzame bronnen Ontwikkelingen van duurzame energie op de energiemix van de toekomst Waarom mag worden aangenomen dat de integrale investeringskosten in duurzame energie zoveel lager worden ten opzichte van nu, zoals Ecofys/WNF voorspellen? Vanaf welk moment zal in Nederland duurzame energie zonder overheidssteun kunnen worden toegepast? Welke vorm van duurzame energie als eerst en hoe ontwikkelt zich de duurzame mix? Welke kritische succesfactoren spelen een rol in deze ontwikkeling? Moeten we bij duurzame energie denken aan grootschalige toepassingen (bv biomassa vergassing; grote windmolenparken op zee; een woestijn vol zonnepanelen) of aan meer kleinschalige toepassingsvormen? In hoeverre wordt dit bepaald door ruimtelijke ordening? Wat betekent de ontwikkelingen voor de tuinbouwsector: welke keuze moet de tuinder maken: moet hij first mover willen zijn en hoge kosten maken maar hopelijk ook vervolgens ook een voorsprong hebben. Of kan hij beter volger zijn en instappen als de investeringskosten en -risico s gedaald zijn? 14

15 Ontwikkelingen van fossiel gas op de energiemix van de toekomst Welke veranderingen in vraag en aanbod van gas en de gasstromen voorzie je voor de komende 10 jaar en wat voor consequentie heeft dit voor de gaskwaliteit? Hoe kijk jij aan tegen de verschillen in drie geschetste energievisies; welke spreekt je het meest aan en waarom? Hoe kijkt GDF Suez aan tegen de technische en economische ontwikkeling in energieproductie en wat betekent dit voor investeringen in gasproductie en transport en in elektriciteitsproductie? Hoe zie je de concurrentiepositie van gas versus kolen en de concurrentie tussen elektraproductie uit zon en uit gas? Vanuit je ervaring bij GDF Suez, wat zijn voor zo n groot energiebedrijf de doorslaggevende factoren bij inves-teringsbeslissingen (m.a.w. hoe bepaalt zo n bedrijf waar ze voor gaat)? Welke prijsscenario s voor gas en elektriciteit acht je reëel voor de komende jaren? Wat betekent dit geheel in jouw ogen voor beslissingen die de tuinders moeten maken over energie? Ontwikkelingen van fossiel elektra op de energiemix van de toekomst Welke veranderingen in vraag en aanbod van elektriciteit en de elektrastromen voorzie je voor de komende 10 jaar en wat voor consequenties heeft dit voor de elektrakwaliteit en leveringszekerheid? Hoe kijk jij aan tegen de verschillen in drie geschetste energievisies; welke spreekt je het meest aan en waarom? Hoe kijken de grote utilities in Europa aan tegen de technische en economische ontwikkeling in energieproductie en wat betekent dit voor investeringen in netten en in elektriciteitsproductie? Hoe zie je de concurrentiepositie van diverse brandstoffen voor de productie van elektriciteit? Wat zijn voor de grote utilities in Europa de doorslaggevende factoren bij investeringsbeslissingen (m.a.w. hoe bepaalt zo n bedrijf waar ze voor gaat)? Wat zie jij als rol voor energiepolitiek van de nationale en Europese overheid? Welke prijsscenario s voor gas en elektriciteit acht je reëel voor de komende jaren? Wat betekent dit geheel in jouw ogen voor beslissingen die de tuinders moeten maken over energie? 15

16 AgroEnergy Elektronicaweg XG Delft T F E I

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Blijft elektriciteit goedkoop voor WP-en? Stijn Schlatmann 30 januari 2014

Blijft elektriciteit goedkoop voor WP-en? Stijn Schlatmann 30 januari 2014 Blijft elektriciteit goedkoop voor WP-en? Stijn Schlatmann 30 januari 2014 www.energymatters.nl Aanleiding Grote interesse in WP-en: Gasprijs is duur; dus ketels duur WKK is momenteel marginaal (met netlevering)

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Tariefontwikkeling Energie 08 2015

Tariefontwikkeling Energie 08 2015 In dit bericht geeft Ploos Energieverlening (Ploos) haar visie op verschenen nieuwsberichten aangaande ontwikkelingen energietarieven van de afgelopen maand. Het betreft de analyses van verschillende partijen

Nadere informatie

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Toelichting bij de doelstelling van 9% duurzame elektriciteit: - De definitie van de 9% doelstelling is conform de EU richtlijn duurzame elektriciteit

Nadere informatie

Economie kernenergie versus andere opties

Economie kernenergie versus andere opties Economie kernenergie versus andere opties Bert Dekker KIVI NIRIA stuurgroep Energie Symposium De economie van kerncentrales 9 november 2007 Uitgangspunten SEM Maximalisatie van renderende besparingen (payback

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Energiewende vs Energietransitie

Energiewende vs Energietransitie Energiewende vs Energietransitie Jan Rotmans Amsterdam, 23-09-2013 www.twitter.com/janrotmans Cijfermatige Trends Energiemix Duitsland versus Nederland Duitsland Nederland kolen 25% 7% olie 34% 56% aardgas

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Economische aspecten Kernenergie

Economische aspecten Kernenergie Economische aspecten Kernenergie Den Haag, 9 november 2007 KIVI Symposium Job van Roijen Essent Business Development Inleiding Een aantal voor utilities relevante elementen worden besproken Deze worden

Nadere informatie

Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening?

Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening? 1 Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening? Prof. dr. Machiel Mulder Faculteit Economie en Bedrijfskunde, RUG Economisch Bureau, Autoriteit Consument en Markt 2 e NLVOW

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Auteurs:E. Benz, C. Hewicker, N. Moldovan, G. Stienstra, W. van der Veen

Auteurs:E. Benz, C. Hewicker, N. Moldovan, G. Stienstra, W. van der Veen 30920572-Consulting 10-0198 Integratie van windenergie in het Nederlandse elektriciteitsysteem in de context van de Noordwest Europese elektriciteitmarkt Eindrapport Arnhem, 12 april 2010 Auteurs:E. Benz,

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Dames en heren, [Intro] Europa begint in Groningen. Zéker als het

Nadere informatie

40 1-7-2014 1-10-2014 1-1-2015

40 1-7-2014 1-10-2014 1-1-2015 Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit, door Powerhouse Olie Olie (volgende maand) 13 12 11 1 Prijs/vat 9 8 7 6 5 71,2 57,69 1-7-214 1-1-214 1-1-215 Brent (Dollar) Brent (EUR) Afgelopen week Week-op-week

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Dynamieken in de elektriciteitsmarkt

Dynamieken in de elektriciteitsmarkt 2 oktober 2013 Dynamieken in de elektriciteitsmarkt Eneco Energy Trade Paul Hendrix, Bart van Paassen Kengetallen Eneco Groep 2,2 miljoen klanten in Nederland en België 7.000 vakkundige en betrokken medewerkers

Nadere informatie

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING MAARTEN VAN DER KLOOT MEIJBURG Er komt onherroepelijk een aardverschuiving in het energielandschap nu alternatieve energie steeds belangrijker wordt. Het

Nadere informatie

Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse. Olie

Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse. Olie Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse Olie 12 Olie (volgende maand) 11 Prijs/vat 1 9 8 96,92 76,21 7 Brent (Dollar) Brent (EUR) Afgelopen week We zagen de afgelopen ween een lichte

Nadere informatie

Energie Transitie: traagheid en versnelling

Energie Transitie: traagheid en versnelling twitter.com/janrotmans Energie Transitie: traagheid en versnelling Den Haag, 26 Juni 2014 In welke fase zit energietransitie? Transitie naar Duurzame Energie Pre-development stage Through development stage

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

2 Is het waar dat de effectieve capaciteit van wind door inpassingseffecten niet 23% maar minder dan 8% is?

2 Is het waar dat de effectieve capaciteit van wind door inpassingseffecten niet 23% maar minder dan 8% is? > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

NOTA (Z)140109-CDC-1299

NOTA (Z)140109-CDC-1299 Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel.: 02/289.76.11 Fax: 02/289.76.09 COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT EN HET GAS NOTA

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - oktober 2014

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - oktober 2014 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - oktober 2014 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - mei 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - mei 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - mei 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem

Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem Consequenties voor de balanshandhaving en oplossingsrichtingen Engbert Pelgrum, TenneT TSO B.V. Symposium Cogen Nederland

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

Lancering NVDE Question & Answers

Lancering NVDE Question & Answers Lancering NVDE Question & Answers Q: Waarom is NVDE opgericht? A: Met de oprichting van de NVDE is er nu een brede brancheorganisatie die de slagkracht van de sector zal vergroten. Negen verschillende

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - maart 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - maart 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - maart 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten Dank dat ik op de eindejaarsbijeenkomst van het Orange Sports Forum mag spreken. Een unieke bijeenkomst waar de sportwereld en het bedrijfsleven samenkomt. Vorige week maandag is bij het IOC-congres in

Nadere informatie

Inpassing van duurzame energie

Inpassing van duurzame energie Inpassing van duurzame energie TenneT Klantendag Erik van der Hoofd Arnhem, 4 maart 2014 doelstellingen en projecties In de transitie naar duurzame energie speelt duurzame elektriciteit een grote rol De

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - oktober 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - oktober 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - oktober 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

WKK in de huidige gasmarkt. Peter van den Berg WKK dag Energy Matters 7 maart 2014

WKK in de huidige gasmarkt. Peter van den Berg WKK dag Energy Matters 7 maart 2014 WKK in de huidige gasmarkt Peter van den Berg WKK dag Energy Matters 7 maart 2014 Onderwerpen Verdiencapaciteit WKK in de glastuinbouw en de ontwikkeling hierin Termijn transacties Op korte termijn Verband

Nadere informatie

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit Energiebedrijven op zoek naar toegevoegde waarde De transitie naar een hernieuwbaar en deels decentraal energielandschap zal zich doorzetten. De vervanging van de centrale elektriciteitsproductie door

Nadere informatie

Hét groene energieplan voor Nederland

Hét groene energieplan voor Nederland Hét groene energieplan voor Nederland Doelen Green4sure Ontwikkeling pakket instrumenten en strategie voor reductie van 50% broeikasgassen in 2030. Verbeteren energievoorzieningzekerheid Tonen baten en

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Jeroen de Joode Schaliegasbijeenkomst provincie Noord-Brabant s-hertogenbosch, 27 september 2013 www.ecn.nl Hoofdboodschap Rol gas in NL energiesysteem

Nadere informatie

Essent & Duurzame Energie. Bert Blommendaal Directeur Essent Corporate Strategie

Essent & Duurzame Energie. Bert Blommendaal Directeur Essent Corporate Strategie Essent & Duurzame Energie Bert Blommendaal Directeur Essent Corporate Strategie 2 Inhoudsopgave Toenemend belang van duurzame energie Essent duurzame energie strategie Essent Groene Stroom Essent productie

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - april 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - april 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - april 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Marktanalyse Powerhouse

Marktanalyse Powerhouse Voorraadtoename neemt af, hoop op hogere prijzen neemt toe. Afgelopen week De afgelopen week zagen we weer forse schommelingen in de olieprijs. De markt wordt omhoog geduwd door hedgefunds die massaal

Nadere informatie

Deltares WINN Masterclass Innovatie en Eneco

Deltares WINN Masterclass Innovatie en Eneco 19 november 2009... Deltares WINN Masterclass Innovatie en Eneco Innovatie: middel om van huidige naar gewenste situatie te komen... 2 ... Wie zijn wij? 3 Introductie Wie zijn wij?... Eneco is een geïntegreerd

Nadere informatie

Sleutelvragen & antwoorden voor een beter begrip van de jaarresultaten over 2013

Sleutelvragen & antwoorden voor een beter begrip van de jaarresultaten over 2013 Sleutelvragen & antwoorden voor een beter begrip van de jaarresultaten over 2013 Hoe kan het jaar 2013 worden geanalyseerd? In 2013 heeft de Groep, ondanks de situatie van de Europese energiemarkten, goede

Nadere informatie

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Bevindingen van de marktconsultatie Team Long term Grid Planning Arnhem, 11 september 2013 Inhoudsopgave Vraagontwikkeling Ontwikkelingen grootschalige productievermogen

Nadere informatie

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Trends:: Stijgende prijzen? foto: epa Duitse zon drukt dagprijs Nederlandse stroom 31-01-2012

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

Tuinbouw wil efficiënt omgaan met energie

Tuinbouw wil efficiënt omgaan met energie Tuinbouw wil efficiënt omgaan met energie Handelsplatform, marktplaats voor energie in de tuinbouw De glastuinder van nu is een allround manager die van alle markten thuis moet zijn om zijn bedrijf economisch

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - september 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - september 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - september 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

USD / 1.16 1.15 1.14 1.13 1.12 1.11

USD / 1.16 1.15 1.14 1.13 1.12 1.11 Energiemarktanalyse Groenten & Fruit door Powerhouse Marktprijzen Macro-economie Markten in mineur Afgelopen week De angst voor een wereldwijde economische vertraging is weer toegenomen na een slechte

Nadere informatie

Cogen Symposium WKK en de Handel Bijdrage: Nico Klappe Manager Dispatch en Tradesupport

Cogen Symposium WKK en de Handel Bijdrage: Nico Klappe Manager Dispatch en Tradesupport Cogen Symposium WKK en de Handel Bijdrage: Nico Klappe Manager Dispatch en Tradesupport 1. Introductie Essent 2. Energie keten Ketenmanagement Energy Management Group(tradingfloor) Portfolio trading Dispatch

Nadere informatie

LBW 2006. Copyright. De route naar betrouwbare, betaalbare en schone energie

LBW 2006. Copyright. De route naar betrouwbare, betaalbare en schone energie LBW 2006 Copyright Zonder uitdrukkelijke schriftelijke toestemming van Lukkes Business Writing is het niet toegestaan deze tekst en berichtgevingen die verstrekt worden via deze site op enigerlei wijze

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie Irene Mouthaan, themaleider Bio-based Economy, directie Industrie & Handel, ministerie van LNV en IPE 0 Opbouw Presentatie Bio-based Economy

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Gemeente Maasdriel commissie Ruimte 9 januari 2013 Teun Biemond Jan Woertman 1 Inhoud 1. Voorstellen 2.Herstructurering en Duurzaamheid 3.Duurzame

Nadere informatie

Rotterdam, 23 mei 2013. Geachte heer Van der Touw, beste Ab,

Rotterdam, 23 mei 2013. Geachte heer Van der Touw, beste Ab, Rotterdam, 23 mei 2013 Geachte heer Van der Touw, beste Ab, Onlangs was u te gast in de RCI Board waar we spraken over de totstandkoming van het nationale energieakkoord. Inmiddels hebben wij dit onderwerp

Nadere informatie

STEMMING Rusland wil praten over productieverlaging: olieprijs veert op

STEMMING Rusland wil praten over productieverlaging: olieprijs veert op STEMMING Rusland wil praten over productieverlaging: olieprijs veert op AMSTERDAM (Energeia) - Energeia's stemming behandelt achtereenvolgens de prijsontwikkeling op de markt voor olie, steenkool, CO2-emissierechten,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Demand response: een opportuniteit voor professionele gebruikers. SGF Smart Energy Solutions BASF 22 January 2013

Demand response: een opportuniteit voor professionele gebruikers. SGF Smart Energy Solutions BASF 22 January 2013 Demand response: een opportuniteit voor professionele gebruikers SGF Smart Energy Solutions BASF 22 January 2013 Overzicht 1. Wie is EDF Luminus 2. De uitdaging 3. De oplossing Corporate Presentation -

Nadere informatie

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten.

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten. Ecofys Perskit Ecofys Experts in Energy Inleiding Ecofys is al meer dan 25 jaar een toonaangevend internationaal consultancybedrijf in energie en klimaatbeleid. De visie van Ecofys is "sustainable energy

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Kees Kwant Inhoud Doelstellingen duurzaam energiebeleid Energiesituatie in Nederland Ondersteuning vanuit SenterNovem (SDE, EOS, EIA, DEN-B)

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010

AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010 AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010 Voorzitter, Vandaag voeren wij een bijzondere debat. Later zullen wij hier waarschijnlijk op terug kijken en ons realiseren dat wij vandaag grote stappen

Nadere informatie

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Persinformatie Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Mario Mehren: strategie Wintershall blijkt succesvol 2 juni 2015 Michael Sasse Tel. +49 561 301-3301

Nadere informatie