Uw kenmerkt Datum uw brief Kenmerk Datum februari 2015

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Uw kenmerkt Datum uw brief Kenmerk Datum 20150226.001 26 februari 2015"

Transcriptie

1 KENNIS- EN EXPERTISECENTRUM Secretariaat: Adres: Lichtboei 17 Plaats: 9501 KK Stadskanaal Telefoon: +31 (0) Telefax: +31 (0) Internet: De Gemeenteraden en Colleges van Burgemeester en Wethouders van de Veenkoloniale gemeenten Uw kenmerkt Datum uw brief Kenmerk Datum februari 2015 Betreft: energieparken Weledelgestrenge heer/mevrouw, Door recente ontwikkelingen binnen de regio Veenkoloniën worden wij benaderd door burgers. Om herhaling in reacties te voorkomen of dat informatie niet goed door derden wordt verwoord, acht ik het van belang u collectief te informeren. VOORAF Wij zijn is onafhankelijk. Er is geen sprake van belangen in welke vorm dan ook. Met distantie kijken wij naar het vraagstuk van de energietransitie en geven wij gevraagd en ongevraagd advies aan overheid, bedrijven, organisaties en burgers. Op deze wijze kan een ieder zijn eigen ambitie vorm en betekenis geven, al dan niet stapsgewijs. Dat is mede mogelijk door kennis te hebben over de voortgang en resultaten binnen het proces van onderzoek en ontwikkeling. Hierdoor kan op een beheerste wijze uitvoering worden gegeven aan energietransitie, om tot gewenst resultaat te komen. De noodzaak van dit centrum komt voort uit het feit dat ten aanzien van het beleid in het algemeen en specifiek ten aanzien van bepaalde oplossingen de informatie niet altijd helemaal juist of volledig is, zowel van voor- als van tegenstaanders van dat beleid en/of van een specifieke oplossing. Dankzij onze volledige onafhankelijkheid vervullen wij een unieke en waardevolle rol. AANLEIDING De aanleiding dat het centrum wordt benaderd heeft te maken met uw voornemens om na te gaan of er een passend alternatief is voor de beoogde 50 windmolens in uw gebied, goed voor een opgesteld vermogen van 150 MW. Dat alternatief is een park met zonnepanelen met hetzelfde opgesteld vermogen. REACTIE Naar aanleiding van vragen en opmerkingen kon slechts globaal naar deze twee initiatieven worden gekeken. De bevindingen zijn verwoord in bijlage 1. Daarin geven wij afsluitend suggesties om tot een andere aanpak te komen.

2 Ook in deze kwestie blijkt dat er kanttekeningen geplaatst kunnen worden bij de inbreng van zowel voorals tegenstaanders bij de verschillende mogelijkheden. Binnen de Sociaal Economische Raad (SER) zijn hierover verontrustende woorden uitgesproken en is in het kader van het Nationaal Energie Akkoord een feitencheck beschikbaar gesteld. Deze feiten zijn leidend voor alle overheidsorganisaties. AANBEVELING Het is raadzaam om tot een visie en strategie te komen voordat er keuzes worden gemaakt en om bij het maken van keuzes meerdere opties te overwegen. Immers, er zijn meer scenario s mogelijk, mede door andere technische concepten en door scenario s te combineren, VOORSTEL Het voorstel is, om binnen dit gebied een taskforce te vormen. Hierbij is het centrum bereid u met raad en daad bij te staan. UITNODIGING In de lijn van bedoeld alternatief worden in uw gebied de gemeenten, bedrijven, organisaties en burgers uitgenodigd om financiële middelen bijeen te brengen voor onderzoek en ontwikkeling (bijlage 2) en om via deze weg en binnen uw gebied de economie een impuls te geven en de werkgelegenheid te stimuleren. TOT SLOT Ik hoop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd. Uiteraard ben ik bereid één en ander toe te lichten. Hoogachtend, Auke ten Hoeve

3 Bijlage 1 BEVINDINGEN Aan ons is informeel de optie voorgelegd om in de Veenkoloniën een park met zonnepanelen te realiseren met een opgesteld vermogen van totaal 50 MW, dit ter vervanging van beoogde 50 windmolens met hetzelfde vermogen. INHOUD Deze notitie bestaat uit de volgende onderdelen: - Afbakening - Aanleiding - Conclusie - Reden - Toelichting - Resumerend - Nadere beschouwing met varianten - Afsluitend advies 1 AFBAKENING Het dossier, zoals dat aan ons is voorgelegd, noopt ons tot een vergelijking tussen alleen enerzijds een winmolenpark en anderzijds een zonnepark. Dat is een te beperkte benadering. Waar mogelijk benaderen wij het breder dan alleen deze twee opties. 2 CONCLUSIE Als het gaat om het thema Energie kunnen afwegingen alleen gemaakt worden vanuit een internationaal en nationaal perspectief. Lokale belangen zijn hieraan ondergeschikt. Wel zijn binnen deze context op lokaal- en regionaal niveau scenario s denkbaar. Om tot een weloverwogen aanpak te komen, is het wenselijk om meerdere scenario s te bekijken en desgewenst worden deze gecombineerd. De huidige benadering is beperkt van aard. 3 ADVIES De beide opties zonnepark en beoogd windmolenpark leiden tot bedenkingen. Daarom is ons advies om te kiezen voor een andere benadering. Nader onderzoek hoeft dan ook niet gericht te zijn op de haalbaarheid van deze twee opties. Dit onderzoek richt zich op andere varianten. Wij adviseren om hiervoor een begeleidingscommissie samen te stellen met vertegenwoordigers van gemeenten, provincies, belangenorganisaties en relevante marktpartijen en beleggers als het gaat om deze parken. Een gezamenlijk initiatief, waarbij financiële consequenties zijn afgedekt, heeft landelijk meer impact. 4 REDEN Aan deze conclusie ligt een aantal redenen aan ten grondslag.

4 4.1 Domeinen Binnen de politiek-maatschappelijk arena zijn de volgende domeinen speerpunten van het beleid: - zorg (op gemeentelijke niveau) - ruimte (op provinciaal niveau) - energie en voedsel (op nationaal niveau) Voor het maken van keuzes bij nationale thema s zijn internationale en nationale ontwikkelingen en beleid bepalend. 4.2 Thema Energie De Rijksoverheid heeft redenen om de komende decennia een transitie te laten plaatsvinden. Dat proces is al begonnen. Dit is een open proces. Het is bekend dat de energiemarkt te maken krijgt met ingrijpende vraagstukken, namelijk: hoe voldoen we aan de energievraag op termijn? Hierbij is de toekomst niet in detail voorspelbaar. Wel moeten we rekening houden met bepaalde gegevens. Gaandeweg geven we vorm en betekenis aan een nieuwe realiteit. De oplossingen die dan passend zijn, zijn oplossingen die we nu nog niet kunnen beseffen. Wel weten we dat dit open proces een stimulans is voor onderzoek en ontwikkeling om tot nieuwe oplossingen te komen. De resultaten daarvan zijn niet te plannen. Dat lukt wel door de urgentie hieraan te geven. Dat proces is in een stroomversnelling gekomen door maatschappelijke effecten bij winning van natuurlijke grond- en brandstoffen en door geopolitieke ontwikkelingen. Hierdoor is de marge afgenomen om lokaal (snel) tot maatwerkoplossingen te komen. 4.3 Thema Voedsel Door geopolitieke ontwikkelingen is de voedselvoorziening minder vanzelfsprekend dan gewenst en in actualiteit toegenomen. Hierdoor kan herwaardering plaatsvinden van de binnenlandse voedselvoorziening die in omvang toeneemt. Dit vraagt om terughoudendheid bij het herbestemmen van agrarische gronden. Dat vraagstuk heeft een extra dimensie gekregen vanwege de inzet van agrarische gronden bij het energievraagstuk. Hierdoor neemt de noodzaak verder af om deze gronden in te zetten voor doeleinden die minder passend zijn. 4.4 Milieubalans Onder meer zonnepanelen en windmolens zijn waardevolle instrumenten om energie op te wekken. Maar om daartoe te komen, zijn handelingen nodig (net als bij andere goederen), waardoor de milieubalans bij aanvang niet positief is. Wel kan deze gaandeweg positief worden. Het steekt nauw om deze balans niet negatief te laten zijn en blijven. 5 TOELICHTING Deze redenen worden nader toegelicht. 5.1 Algemeen Aan de optie zonnepark ligt een bepaald concept ten grondslag dat niet nieuw is en in Zuidelijke landen wordt toegepast. Dit geldt ook voor het concept dat ten grondslag ligt aan winmolenparken, zowel in Zuidelijke als Noordelijke staten.

5 De bedoelde projecten zijn inspirerend en leerzaam. Dat wil nog niet zeggen dat deze concepten 1-op- 1 gekopieerd kunnen worden. Per situatie vraagt dit om nadere overwegingen. Immers, de klimatologische, geologische en geografische situatie is anders. De ervaringen tot nu toe in Nederland zijn dat zonneparken technisch goed functioneren, maar financieel onvoldoende rendabel zijn. Dit in tegenstelling tot windmolenparken. Hiermee kan (nog) geen uitspraak over de toekomst worden gegeven. Op dit moment kunnen we alleen besluiten nemen op basis van nu beschikbare techniek. Dit wil zeggen dat zonneparken in landen als Nederland alsnog aangevuld moeten worden met één of meer windmolens, afhankelijk van het opgesteld vermogen. Door de combinatie zijn deze parken alsnog rendabel. Wel zijn parken met alleen windmolens nog financieel rendabeler. 5.2 Thema Energie In de komende tijd ligt het accent op het ondervangen van het gasaandeel binnen het energiehuishouden (tabel 1). Daarna ligt de focus op het ondervangen van het aandeel olie en kolen. Immers, de natuurlijke voorraden zijn niet onuitputtelijk. Zo komt de komende tijd het einde in zicht van de Nederlandse gasvoorraad. Dat proces is in een hoger versnelling gekomen door: - beperken en terugdringen van maatschappelijke effecten bij de winning van gas in Nederland - geopolitieke ontwikkelingen Gas 44% Kernenergie 1% Overige (zonne-, wind-, hydro- en bio-energie) 4% Olie 39% Kolen 12% TOTAAL 100% Tabel 1, Energie-aandeel (2013)` Beleidsaanpak De beleidsaanpak op nationaal niveau is alleen leidend bij investeringskeuzes en besluiten. Door middel van het Nationaal Energie Akkoord is er houvast om tot deze keuzes en besluiten te komen. Op basis van een lange-termijnaanpak is er sprake van consistentie. Zonder beleidscontinuïteit is uitvoering geven aan beleid met private middelen niet mogelijk. Deze aanpak is gericht op het voldoen aan de energievraag. Deze vraag wordt alleen anders beantwoord. Dit door enerzijds de vraag te reduceren, wat mede mogelijk is door demografische ontwikkelingen en door middel van nieuwe en energiezuinige technologie en gedragsbeïnvloeding. Anderzijds wordt deze vraag beantwoord door nieuwe of andere energiebronnen aan te wenden en door met andere landen samen te werken. Een deel van de oplossing is elders te vinden en daar te benutten.

6 Voorbeelden van internationale samenwerking zijn vanuit Nederlands perspectief : - het koppelen van nationale netwerken en uitbreiding van dat internationaal netwerk, waardoor over en weer overschotten en tekorten geslecht kunnen worden - Europese afspraken over energieopwekking, waaronder waterkrachtenergie uit Noorwegen - op lange termijn waterstofgas (als energiedrager en geproduceerd met behulp van zonneenergie en eventueel kernenergie) uit het nabije Oosten, Afrika en bij voorkeur uit Zuid- Europese landen Wanneer kernenergie wordt ingezet, kan de productie van waterstofgas meer in eigen huis plaatsvinden. Het schaalniveau hierbij is in Nederland te klein, waardoor kernenergie op termijn met name een rol krijgt voor de energielevering voor industriële activiteiten. Voor levering van waterstofgas zal Nederland in belangrijke mate gaan samenwerken met andere landen die daartoe beter uitgerust zijn en in andere omstandigheden verkeren Economisch belang Landen die (ook) eigen bronnen hebben, hebben een minder zwakke economie. Het vervangen van het gasaandeel door andere energiebronnen is dan ook gericht op het zoveel mogelijk deze eigenstandigheid van het land te borgen en niet teveel afhankelijk te zijn en te worden van (paar) andere landen. Hierbij wordt opgemerkt dat Nederland een lange traditie heeft van het zoveel mogelijk in eigen energie te voorzien, zoals toentertijd turf, later kolen en recent aardolie en vooral aardgas. Door deze positie werd Nederland welvarend. Prioriteit is om deze welvaart te verankeren. Daaraan zijn lokale belangen ondergeschikt. De eerste stappen zijn gezet. Het effect daarvan is, dat anno % van de energiebehoefte wordt gedekt door windenergie. De komende tijd neemt dat aandeel zonne-, wind- en hydro-energie verder toe. Hierdoor is er meer beleidsruimte om de gasproductie in eigen land neerwaarts bij te stellen vanwege maatschappelijke effecten van deze productie. Tegelijk is de noodzaak groot om door te gaan met gasproductie. Immers, door middel van een lagere gasproductie kan Nederland langer gebruik blijven maken van de nog beschikbare natuurlijke voorraad gas en dit meer doelgericht inzetten Speerpunt Bij de thema s Energie en Voedsel wordt er binnen de scenario s, waarmee investeerders, beleggers en nationale overheden werken, rekening gehouden met twee ontwikkelingen respectievelijk onzekerheden. De eerste ontwikkeling is dat natuurlijke voorraden met brandstoffen voor de komende tijd theoretisch voldoende aanwezig zijn, maar geologisch niet goed te bereiken zijn. Winning brengt hoge bedrijfskosten en maatschappelijke kosten met zich mee. Met andere woorden, voorraden zijn om geopolitieke redenen niet of moeilijk te benaderen zijn. In de tweede plaats: Nederland exporteert, maar importeert ook voedsel. Door middel van samenwerking en handel zijn landen complementair in de voedselvoorziening en is er een gevarieerd aanbod. Echter, China kocht in andere landen - waaronder in Oost-Europa - akkerbouwland op om de voedselvoorziening in eigen land veilig te stellen. Hierdoor zijn deze landen niet of minder complementair. Dat raakt ook de voedselvoorziening in andere landen. Ook Nederland zal nagaan hoe eigen productie op peil blijft en voor binnenlands gebruik uitgebreid kan worden. In het licht hiervan ligt er ander accent bij natuurontwikkeling en bij bepaalde vormen van bio-energie. In het licht hiervan is voor de agri-foodsector een ander business-model ontwikkeld. Door middel van energieopwekking uit zon, wind en biomassa kunnen de bedrijfskosten binnen agrarische bedrijven sterk worden gereduceerd, met 50 tot 60%. Hierdoor behouden deze bedrijven internationaal gezien een goede concurrentiepositie en blijven tegelijk de voedselprijzen voor de consument in eigen land beheersbaar.

7 Er is momenteel onzekerheid omtrent deze aanpak binnen de Veenkoloniën. Het verdienmodel is verschillend bij of wind- of zonne-energie of een combinatie hiervan. Uit het oogpunt van investeerders en beleggers is het belangrijk dat het maximale wordt bereikt bij deze modellen. Een stijging van de voedselprijzen gaat ten koste van het besteedbaar inkomen van burgers en raakt de reële economie Voorwaarde In nationaal beleid wordt één voorwaarde absoluut voorop gesteld: dat op een minimaal niveau sprake is van 24/7 stabiel aanbod van energie gelet op de energievraag. Bij die ene randvoorwaarde gaat het om het algemeen belang. De economie is daarbij gediend. Windmolens worden ingezet om daaraan te voldoen. Alternatieve plannen voor windmolens worden dan ook aan deze ene voorwaarde getoetst. Het vervangen van de beoogde windmolenpark door een zonnepark, maakt dat de Rijksoverheid genoodzaakt is om elders een oplossing te vinden voor een minimaal niveau van stabiel aanbod. Vooralsnog is dat niet aanwezig, tenzij dat binnen de desbetreffende regio wordt aangereikt door de lagere overheden (provincie en gemeenten) en niet tot vertraging leidt. 5.3 Energieparken Zoals het dossier aan ons is voorgelegd, is het onontkoombaar om tot een vergelijking te komen. Dit om enig beeld te krijgen wat er gaande is Algemeen Initiatiefnemers kunnen geïnspireerd raken door voorbeelden in binnen- en buitenland. Het is raadzaam daarvan gedegen kennis te nemen. Immers, andere situaties kunnen niet zonder maar 1-op-1 worden gekopieerd. Immers, de context is overal weer anders. Zo hebben landen met een woestijn (zoals de VS) een betere uitgangspositie voor het realiseren van een park met zonnepanelen. Op plaatsen waar te weinig wind waait, is de noodzaak daartoe ook groter. In Nederland zijn de klimatologische en geografische omstandigheden anders, wat leidt tot andere afwegingen. In Europees verband wordt dit onderkend. De conclusie is, dat in Zuidelijke staten het accent komt te liggen op zonne-energie en Noordelijke staten op windenergie. Dit is niet meer dan een algemeen geformuleerde conclusie, het zijn geen afspraken of hard beleid. Immers, door middel van innovatie kunnen alsnog andere soorten oplossingen ontstaan Ruimtelijk aspecten Ook investeerders en beleggers zijn maatschappelijk gedreven rechtsvormen. En, dan is er voor hen een noodzaak om een nadere afweging te maken in verband met maatschappelijk- en milieurendement. Het gaat in onderhavig geval om een type windmolen met een opgesteld vermogen van 3 MW per stuk. Omdat te compenseren zijn er zonnepanelen nodig. Al naar gelang de opstellingshoek van deze panelen is hiervoor ruwweg vijf hectare ( m2) grondoppervlak nodig. Het kenniscentrum maakt gebruik van ervaringscijfers van bestaande projecten. Hierbij zijn de gegevens genomen van vergelijkbare projecten, maar daarmee nog niet van vergelijkbare omstandigheden. Bijvoorbeeld, de jaarproductie van Zonnepark Ouddorp aan Zee met PV-panelen bedraagt afgerond 0,9 miljoen kwh. De jaarproductie van een 3 MW windturbine op Goeree-Overflakkee is 10 miljoen kwh. Ter vervanging van 1 windturbine zijn hier (10 / 0,9) x 2900 = panelen nodig, een oppervlakte van 9 hectare. De hoeveelheid zonneschijn is in dit deel van Nederland het hoogst (bron: KNMI). In die zin zijn de berekening in deze notitie te optimistisch. Hierdoor kan er een verschil bestaan van factor 1,5 tot 2.

8 Om 50 van deze molens te vervangen is een totaal oppervlak nodig van 278 hectare, een equivalent van ruwweg 556 voetbalvelden, voor het plaatsen van van panelen. De eerste 1,5 hectare is door middel van particulier initiatief gerealiseerd in 2e Exloërmond met een omvang van panelen, een dekking van ongeveer 0,5%. Met andere woorden, voor dekking zijn nog 199 (200 min deze ene) van deze projecten nodig. Dat kan bijvoorbeeld op plaatsen met knooppunten van wegen. Een windmolen van 3 MW levert in het binnenland ruwweg 4 miljoen kwh per jaar. Een zonnepaneel levert gemiddeld 900 kwh per kwp per jaar. Een zonnepaneel heeft een gemiddelde waarde van 250 Wp. Per te vervangen windmolen zijn er panelen nodig (( /. 900)./. 250 Wp). Bij 50 windmolens van dit type is dat panelen. Per kwp is tussen 10 en 15 m² grond nodig (gemiddeld 12,5 m² omdat de panelen op voldoende afstand van elkaar moeten worden opgesteld om slagschaduw te voorkomen en onderhoud gepleegd kan worden) al naar gelang de opstellingshoek. Ter vervanging van de 50 windmolens met elk een vermogen van 3 MW, is het benodigde grondoppervlak ongeveer m² ((50 * (( /. 900)./. 250 Wp) * 12,5 m²) respectieveljk 278 hectare ten behoeve van panelen. Het benodigde oppervlak voor een windmolen binnen een agrarische omgeving kan klein worden gehouden (ruim gemeten 900 m²), tot aan de voet van de windmolen zijn landbouwactiviteiten mogelijk. Hierdoor is m² (45 hectare) agrarisch grond nodig voor 50 windmolens. Bij kleinere windmolens (bijvoorbeeld 1 MW) kan dit minder zijn, bij grotere windmolens (bijvoorbeeld 6 MW) kan dit iets meer zijn. Wanneer deze panelen rechtop onder een hoek van 45 0 worden geplaats in een lint (bijvoorbeeld, langs de randen van bestaande akkers en op plaatsen waar geen sprake is van schaduw of die schaduwvrij gemaakt kunnen worden, bijvoorbeeld in combinatie met geluidswallen langs wegen) moet er een afstand overbrugd worden van 889 kilometer bij een afgeronde breedtemaat van 1 meter per paneel. De afstand Gieten-Emmen is 30 km. Dit betekent 30 keer een rij langs deze route. De afstand Emmen-Gieten-Veendam is 47 km. Dat betekent 19 keer een rij. En, bij de afstand Emmen- Gieten-Veendam-Stadskanaal-Ter-Apel-Emmen (120) betekent dit 8 rijen. Wanneer het voorbeeld in 2 e Exloërmond wordt gekopieerd, dan is er nog iets meer grondoppervlak nodig voor deze panelen, te weten 284 hectare. Deze plus heeft te maken met de voorwaarden in de Omgevingsvergunning. Een perceel kan op basis van een Omgevingsvergunning in gebruik worden genomen voor een zonnepark of voor het plaatsen van een windmolen. Binnen de huidige provinciale regelingen in Nederland zijn windmolens tot een hoogte van 40 meter mogelijk. In verband met landschappelijke effecten is er terughoudend bij zowel windparken als zonneparken. Om het project in 2e Exloërmond is een traject van een jaar doorlopen om tot een Omgevingsvergunning te komen. Om medewerking te verkrijgen worden de panelen nagenoeg platgelegd en daarmee uit het zicht mede door middel van lage begroeiing rondom het veld met panelen. Door deze aanpak is 2 tot 3% meer grondoppervlak nodig. Kijkend naar het oppervlak van de gemeenten in de Veenkoloniën dan is een beperkt percentage van dat grondgebied nodig. Hierdoor zijn deze 200 projecten (cijfermatig) mogelijk. In werkelijkheid ligt dat percentage hoger, aangezien een groot deel van het gemeentelijke oppervlak al een bestemming heeft voor wonen, werken, natuur, agrarische doeleinden, verkeer en vervoer. De ruimte is te vinden door herbestemming van gronden met een agrarische bestemming.

9 In deze berekening is geen rekening gehouden met het beoogde windmolenpark nabij Veendam. Ook gaat het in dit dossier alleen om het Drentse deel van de Veenkoloniën. Dot vanwege het signaal van de provincie Groningen om terughoudend te zijn bij zonneparken binnen deze provincie. Gemeente Oppervlak (km²) Oppervlak (km²) Emmen 346,3 346,3 Borger-Odoorn 277,9 277,9 Aa en Hunze 278,9 278,9 Pekela 50,2 Veendam 78,7 Stadskanaal 119,9 Vlagtwedde 170,6 TOTAAL 903,1 (100%) 1.322,5 (100%) Zonnepark 2,8 (0,3%) 2,8 (0,2%) Bron: CBS (2013) Waar deze opwekking buiten het territorium van de agrarische bedrijven gaat plaatsvinden, is er wel een oplossing nodig waardoor deze bedrijven structureel de bedrijfskosten kunnen drukken zodat voedsel beschikbaar blijft tegen aanvaardbare prijzen Ecologische voetafdruk Bij het maken van een afweging gaat het ook om de ecologische voetafdruk. Bij een windmolen is deze gunstig ten opzichte van zonnepanelen (uitgedrukt in massa per MW). Het gaat hier om het materiaalgebruik. Hierbij benadrukken wij dat deze massa bij zonnepanelen volledig vervangen moet worden na afloop van de technische levensduur van 25 jaar. Dit geldt niet voor windmolens. De tussentijdse investeringen zijn bij een windmolen gering, terwijl deze voor vele decennia geplaatst kan worden. In die zin is de levensduur van een windmolen in principe oneindig. Dit is een doorslaggevende reden bij een beleids- en investeringskeuze. De grootste windturbine, 6 MW van Siemens, weegt 360 ton voor de mast plus 25 ton per rotorblad, totaal 435 ton exclusief fundering. Een mast van 3MW komt uit op ongeveer 250 ton. Bij vervaging door zonnepanelen (20 kg per paneel) komt de massa uit op minimaal 356 ton aan massa. Bij 50 windmolens is dat een besparing van minimaal ton bij aanvang. Bij zonnepanelen moet deze massa opnieuw geproduceerd worden. Gedurende een periode van 45 jaar is het verschil qua ecologische voetafdruk significant en daarmee ook het financieel rendement. In werkelijkheid is de massa bij grondgebonden zonnepanelen groter. Zonnepanelen zijn uitstekend om aangebracht te worden op schuine daken. De massa van de bijkomende materialen is lager. Deze massa neemt toe wanneer de panelen schuin worden opgesteld op een plat dak en neemt verder toe als deze panelen schuin worden opgesteld op de grond. Hiertegenover staat dat de installatiekosten (per MW opgesteld vermogen) bij grondgebonden panelen lager is dan bij montage op een dak. Per 20 jaar wordt bij een windmolen de kop met de rotorbladen vervangen. Dit wil zeggen, de mast (250 ton) blijft bestaan. De kop en de bladen kunnen na een grote onderhoudsbeurt worden herplaatst waarmee deze molen ook weer up-to-date is qua techniek. Deze werkzaamheden kunnen veilig aan de grond plaatsvinden.

10 Onderdelen die vervangen worden en niet opnieuw gebruikt kunnen worden, worden gerecycled. Het verlies aan massa gedurende de levenscyclus van een windmolen is nihil. Ook dat is een doorslaggevend argument bij een beleids- en investeringskeuze. Zonnepanelen bevatten veel waardevolle materialen zoals aluminium, zilver en silicium. Door zonnepanelen te recyclen is het mogelijk om tot 90% van alle materialen terug te winnen en voor hergebruik geschikt te maken. Zonnepanelen komen volledig voor recycling in aanmerking als ze aan de eind van hun economische of technische levensduur zijn, na ongeveer 25 jaar. Een omvormer gaat ongeveer 10 jaar mee. Productie is niet proper, milieu-uitstoot is onvermijdelijk. Dat geldt ook voor windmolens en zonnepanelen. Bepalend is de milieubalans gedurende de levenscyclus van een product. Gelet op de omstandigheden in Nederland is het CO2-verlies bij een nieuwe windmolen na 6 tot 7 jaar terugverdiend. Daarna is deze balans alleen positief. Bij zonnepanelen is dit minder gunstig. Ook dat is een doorslaggevende reden bij een beleids- en investeringskeuze. Opgemerkt wordt, dat de milieubalans bij zonnepanelen in Zuidelijke landen gunstiger is dan in Noordelijke landen zoals Nederland. De meeste onderzoeken zijn gebaseerd op situaties in zuidelijke staten. In Nederland is per kwh meer vierkante meter zonnepaneel nodig waardoor de milieubalans minder gunstig is, terwijl de milieubalans bij zonnepanelen in het zuiden al ongunstig is ten opzichte van windmolens in Nederland. En daar komt de vervanging van zonnepanelen elke 25 jaar nog bij. De levensduur speelt een rol bij deze balans. Het verschil significant is gunstiger voor een windmolen, Immers, de grootste deel van de massa per MW (de mast) blijft jaar-in-jaar-uit onaangetast, slechts een klein deel (kop en bladen) worden verplaatst voor groot-onderhoud. Dat CO2-verlies is binnen 2 tot 3 jaar al weer hersteld op een doorlooptijd van 20 jaar Investeringen Een ruwe benadering laat zien dat het realiseren van energieparken op basis van de gegevens in dit dossier een forse investering is. Omdat zonneparken kleinschalig zijn en door verschillende initiatiefnemers op verschillende plaatsen tot stand komen, is er weinig zicht op het totaal van deze investeringen. Op basis van de 50 windmolens is - elk met een opgesteld vermogen van 3 MW - en op basis van panelen per windmolen, dan is het volgende indicatief aan te geven: - kosten beoogd windmolenpark: circa 200 miljoen (indicatief) - kosten beoogd zonnepark(en): circa 600 miljoen (indicatief) Wanneer de investeerders in de beoogde windmolens overstappen naar de bedoelde zonneparken, is er een tekort. Er zijn nog meer investeerders nodig. In elk geval mogen overheden deze rol niet op zich nemen. Een mogelijkheid is dat burgers en bedrijven in dit gebied medefinancier worden. Echter, daarmee worden uit deze huishoudens middelen onttrokken, middelen die dan niet meer beschikbaar zijn voor in de verduurzaming van hun woning of pand, terwijl de ecologische voetafdruk bij zonnepanelen op schuin dak kleiner is dan bij grondgebonden zonnepanelen. Het voorbeeld in 2e Exloërmond afgezet tegen de beoogde windmolens laat zien dat dergelijke projecten niet zonder investeerders mogelijk zijn. Bij deze investeerders is buitengewoon veel terughoudendheid waar expliciet landbouwgrond wordt ingezet. Dat dit in 2 e Exloermond wel gebeurt, is eerder uitzondering dan regel. De betrokken investeerders zijn niet gelukkig met deze opzet. Bij windmolens valt dat binnen de voor investeerders aanvaardbare normen, voor een zonnepark gaat de voorkeur uit naar gronden die de bestemming hebben van een bouwkavel of voor openbaar groen of kavels die braak komen te liggen door verwijdering van vastgoed.

11 Bij het project in 2e Exloërmond wordt de grond verhuurd aan een externe partij. Dit is eenzelfde situatie als bij een windmolen. Deze externe partij plaatst de zonnepanelen, waarbij gebruik wordt gemaakt van SDE-subsidie zoals dat ook bij windmolens het geval is. Het project van deze partij wordt door beleggers gefinancierd. Gedurende 15 jaar is er sprake van een gegarandeerd financiële opbrengst, evenals bij windmolens. Investeerders en beleggers kijken ook naar rendement. Het rendement in dezen wordt uitgedrukt in opbrengst (uitgedrukt in kwh) per geïnvesteerd euro. En, dan blijkt, dat het rendement van een windmolen (significant) hoger ligt dan bij een zonnepaneel, ook als er meerdere panelen in serie zijn geschakeld. Dit hebben wij proefondervindelijk vastgesteld. Bovendien zijn soortgelijke ervaringen elders in Nederland te vinden. Mede bepalend is de omvang van de investering bij aanvang. Op basis van een gemiddeld energieverbruik per huishouden (3.000 kwh per jaar) is dat bij zonnepanelen ongeveer en bij een windmolen (op basis van winddelen). Dit staat los van een mini windmolen aan huis. Dit betekent (indicatief), dat bij - een windmolen sprake is van een ratio van 1,2 (3.000 kwh./ ) - zonnepanelen sprake is van een ratio van 0,4 (3.000 kwh./ ) In Nederland heeft een windmolen een opbrengst van 1.938kWh/kWp en zonnepanelen 890kWh/kWp. Dat inhoudt in dat een windmolen in technisch opzicht 2,18 keer zoveel energie produceert per geïnstalleerd vermogen en in financieel opzicht 3 keer zoveel. Vanuit deze ratio zijn er burgers die bewust niet kiezen voor zonnepanelen, ook al beschikken zij over het hiervoor benodigde dakoppervlak. Door middel van winddelen kunnen zij (indirect) zelfvoorzienend zijn. Voor burgers die helemaal of deels niet in staat zijn om voldoende zonnepanelen te plaatsen, is deze oplossing met windenergie dan ook een uitkomst. Hierdoor staan belangen van deze groep burgers tegenover die van omwonenden van windmolens. Daarbij kiest de Rijsoverheid nadrukkelijk voor de groep die zichzelf op deze wijze in energie wil voorzien vanuit het algemeen belang. Dat verschil is overigens beperkt van aard. Bijna de helft van de woningeigenaren heeft geen onoverkomelijke bezwaren bij de komst van een windmolen in de nabijheid (bron: Vereniging Eigen Huis). Dat beeld is niet veel anders in gebieden waar windmolenparken zijn geprojecteerd. Hierbij speelt mee dat zonnepanelen gaandeweg goedkoper worden en kwalitatief beter. Zeer recent kwam een goedkoop doe-het-zelfpakket op de markt met standaard twee zonnepanelen die op een plat dak of balkon geplaatst kunnen worden en eenvoudig op het stopcontact aan te sluiten zijn. Dit systeem kan eenvoudig en goed koop met meer panelen uitgebreid worden. Deze kunnen ook in de tuin op de grond worden geplaatst. Daarmee creëren burgers hun een eigen zonnepark.. Dat hierdoor het rendement (zoals bij zonneparken en windmolens) niet onder druk komt te staan, wordt veroorzaakt door de gegarandeerde prijs gedurende 15 jaar. Daarna kan door nieuwe technologische ontwikkelingen een financieel probleem ontstaan. Bij zonnepanelen is de marge smaller dan bij een windmolen. Het rendement is dan afhankelijk van de olieprijs. Wanneer deze laag is, is de energieprijs ook laag en is het inkomen bij een zonnepark of windmolen ook lager. De verwachting is, dat te zijner tijd de olieprijs stijgt. Het exacte scenario is niet met zekerheid te voorspellen.

12 Ten gevolge van SDE-subsidie is het rendement bij een zonnepark 5 tot 6% en bij een windmolen 6 tot 7% (in tegenstelling tot berichtgeving waarbij een hogere percentage wordt genoemd). Door de recente olieprijsdaling op de wereldmarkt, zijn aandelen in zonneparken en windmolens afgewaardeerd met soms 25% in één jaar. De nieuwe aandelen die momenteel worden aangeboden zijn naar ons oordeel daarentegen ondergewaardeerd (ruwweg 9%) ten opzichte van de reële marktprijs. 6 RESUMEREND Het nationaal beleid is een hard gegeven. Het algemeen belang weegt zwaar. Stabiele energievoorziening is nodig. Stapsgewijs wordt daaraan vorm en betekenis gegeven. Daarbij gaat het om een mix van oplossingsmogelijkheden, maar de samenstelling van deze mix is niet vrijblijvend; het is geen kwestie van een legosteentje inwisselen voor een andere. Nu staan er ongeveer tweeduizend windturbines op land die voorzien in 4% van de totale Nederlandse elektriciteitsbehoefte (diverse bronnen). De komende tijd worden meer windmolens gerealiseerd, zowel op land als op zee. Het huidige opgesteld vermogen van ongeveer MW stijgt naar MW in Daarbij gaat het om een minimum variant. Hierdoor is er geen ruimte om de omvang te verlagen. Wanneer elektrische mobiliteit toeneemt, is deze minimumvariant mogelijk niet voldoende, ondanks toename van het aandeel groene energie, onder meer van windmolens, zonne-energie en hydroenergie. Vooralsnog is daarop nog geen voorschot te nemen, aangezien de uitkomsten van onderzoek en ontwikkeling nog niet bekend zijn en binnen denktanks verschillende oplossingsconcepten worden verkend. Ook al zou de wens van de regio worden gehonoreerd, dan is plaatsing van de molens op lange termijn nog steeds niet uitgesloten, maar ook niet zeker. In die zin heeft de regio belang bij het stimuleren van bepaalde innovaties. Dat de wens van de regio (nog) niet wordt gehonoreerd, heeft te maken dat daarmee het probleem wordt doorgeschoven naar andere regio s. Bovendien kunnen bewoners van regio s met beoogde windmolenparken dezelfde wens gaan uiten. Hierdoor strandt het Rijksbeleid, terwijl de beleids- en tijdsruimte hiervoor niet aanwezig is. Binnen de mix met verschillende oplossingsmogelijkheden zijn windenergie en zonne-energie niet (deels) uit te sluiten. Deze oplossingen zijn complementair, mits met een bepaalde verhouding ten opzichte van elkaar. In Noordelijke landen is deze verhouding anders dan in Zuidelijke landen, rekening houdend met de ecologische voetafdruk en spaarzaam omgaan met zeldzame grondstoffen, technisch en financieel rendement. Hierdoor kunnen voorbeelden elders niet zomaar worden gekopieerd. In het licht hiervan ligt in landen als Nederland, binnen de mix zon en wind, het accent meer op windenergie. Zonne-energie is daarop aanvullend. In die zin bestaat terughoudendheid om alleen ruimte te geven aan een aanvullende voorziening, terwijl niets met de basisvoorziening wordt gedaan, ook omdat voor deze basisvoorziening nauwelijks alternatieven zijn. Windenergie is een containerbegrip, binnen deze categorie vallen verschillende oplossingsmogelijkheden, waaronder windmolens. Voor wat betreft deze windmolens hebben deze technisch en financieel gezien een sterke positie ten opzichte van zonne-energie. Grote windmolens hebben meer pluspunten dan kleine.

13 Windmolenpark Zonnepark opgesteld vermogen 150 MW 150 MW realisatiekosten (indicatief) 200 miljoen 600 miljoen ecologische voetafdruk ton massa ton massa oppervlak 45 ha 284 ha gehele vervanging per 25 jaar gedeeltelijke vervanging per 20 jaar milieubalans 6-7 jaar 9-10 jaar kwh per euro 1,2 0,4 kwh per kwp Binnen deze mix is sprake van het zoveel mogelijk reduceren van de energievraag. Ook is sprake van een andere categorie oplossingen. Een aantal daarvan wordt regelmatig genoemd als vervanging voor zonne-energie en met name windenergie (als het gaat om grote windmolens). 6.1 Bio-energie Ook dit is een containerbegrip en omvat verschillende oplossingsmogelijkheden, dit door verschillende innovaties en pragmatische keuzes door de energiesector. Door middel van monitoring van deze oplossingen in de harde praktijk, zijn ten aanzien van sommige van deze mogelijkheden stevige kanttekeningen geplaatst in de zin dat deze (structureel) een negatieve milieubalans hebben. Bij een aantal andere mogelijkheden is terughoudendheid ontstaan. Dat heeft niet met de meerwaarde van deze oplossing te maken in het kader van de energietransitie, maar met het feit dat dit het thema Voedselvoorziening (structureel) negatief raakt. Daarom vallen ook deze mogelijkheden weg. Dit leidt tot een lagere bijdrage van bio-energie binnen de energiemix. Dit moet opgevangen worden door oplossingen uit andere categorieën, zoals zonne- en windenergie. 6.2 Hydro-energie Ook hierbij gaat het om een categorie met verschillende oplossingsmogelijkheden, zoals waterkracht (stuwmeer), eb en vloed (zee) en waterstroming (beken en rivieren). In principe zijn die oude technische concepten die door middel van innovatie gemoderniseerd en daarmee verbeterd zijn. De inzet van deze technieken is binnen de Nederlandse context beperkt als het gaat om waterkracht door middel van stuwmeren. Wel maakt Nederland gebruik van stuwmeren in andere landen zoals België en Noorwegen, onder als buffer bij overtollige energie door het stuwmeer vol te pompen. Energie uit waterstroming is beperkt inzetbaar, maar wel te benutten. De stroming in de rivieren is sterk genoeg om daarvan gebruik te maken. Maar deze stroming is benedenloops onvoldoende krachtig om daarmee een groot aandeel te leveren aan het beantwoorden van de energievraag. Daarmee is deze oplossing onvoldoende (financieel) renderend. Er liggen wel waarschijnlijk kansen bij hydro-energie door middel van eb en vloed. Een eerste stap vindt plaats in de provincie Zeeland door middel van een getijdencentrale in de Brouwersdam. Overwogen wordt deze vorm van hydro-energie te combineren met windmolenparken op de Noordzee. Dit vraagt om nader onderzoek. Dat onderzoek kan pas van start gaan als deze windmolenparken (deels) zijn gerealiseerd. Want het plaatsen van windmolens op zee kan invloed hebben op de kracht van de bestaande stroming en daarmee op het effect van de te gebruiken turbines onder water, gemonteerd aan de voet van de windmolen. Onderzoek moet uitwijzen wat de bijdrage van deze energie kan zijn en met welke omvang in samenhang met de omvang van de investering.

14 In het kader van de discussie over nut en noodzaak van zonne-energie en met name windenergie - als het gaat om grote windmolens - is het opportuun om een voorschot te nemen op het uiteindelijk aandeel van hydro-energie binnen de totale energievoorziening. Deze vorm van energie wordt vooralsnog gezien als een aanvullende voorziening en niet als onderdeel van de basisvoorziening om ten minste een minimale basis te hebben voor een stabiel aanbod aan energie. 6.3 Kernenergie Binnen deze categorie vallen meerdere technische oplossingen. Een aantal daarvan wordt wereldwijd afgeschaft (zoals recent in Duitsland) vanwege een hoog risicoprofiel en problemen met langdurige, veilige opslag van afval. Inmiddels is een concept ontwikkeld op basis van de stof thorium, waarbij het risicoprofiel binnen aanvaardbare maatschappelijke normen valt, ook als het gaat om het afval. Om tot deze nieuwe type reactoren te komen, is een onderzoeksprogramma gestart waaraan Nederland deelneemt. In het licht hiervan wordt een onderzoekscentrum in Petten opgezet. Op de achtergrond speelt mee dat s wereld grootste natuurlijke voorraad thorium in Noorwegen te vinden is. Hierdoor is in Europees verband interesse voor dit type kernenergie. Hierdoor is Europa in staat minder afhankelijk te zijn van andere landen. Dit wil niet zeggen dat deze energiebron onuitputtelijk is, het is een voorraad waarmee spaarzaam wordt omgegaan. De energie wordt doelmatig ingezet. De suggestie dat daarom deze vorm van energie een groot deel van het energievraagstuk zal en kan oplossen is dan ook niet juist. Voor het bedienen van deze installaties is gekwalificeerd personeel nodig en dit is schaars. Organisatorisch gezien kan het aandeel binnen de energiehuishouding niet hoger worden dan 4,5%. Het aandeel kernenergie wereldwijd is dan ook deze 4,5%. Op dit moment is het aandeel in Nederland 1%, maar door deze nieuwe techniek kan dat alsnog doorgroeien, mede afhankelijk van maatschappelijk draagvlak hiervoor. Het niet accepteren van deze toename heeft nauwelijks betekenis binnen de energiemix, omdat dit aandeel klein is en door andere categorieën oplossingen opgevangen kan worden, zeker als deze technieken verder worden doorontwikkeld in de komende decennia. Het maken van deze afweging speelt op korte termijn niet. Het te verrichten onderzoek zal enige decennia gaan duren. Vanwege het geringe aandeel is er ook geen haast. Inmiddels zijn er in andere landen zoals India en China al concrete stappen gezet omdat het energievraagstuk in deze landen een andere dimensie heeft. 6.4 Warmtepompen Warmtepompen zijn zeker inzetbaar om de vraag naar gas sterk te reduceren. Daarmee is dit nog geen definitieve oplossing voor het vinden van een alternatief voor het gasaandeel. Wel kan Nederland het zo langer volhouden met de resterende voorraad gas en minder afhankelijk zijn van gasleveranties door andere landen. Hierbij speelt mee dat het technisch rendement van deze installaties toeneemt. Punt van zorg is wel, dat de vraag naar elektriciteit toeneemt. Hierin voorzien vraagt om meer inzet van andere energiebronnen. Daarbij gaat het met name om windenergie, zodat deze pompen 24/7 voorzien worden van energie.

15 6.5 Warmtekrachtkoppeling Inzet van warmtepompen is zeker verstandig. Deze installaties zijn vooralsnog wel afhankelijk van fossiele brandstof, energierendement ontstaat door de combinatie van stroom en warmte. Het wachten is op installaties die gebruikmaken van andere energiedragers. Op basis van uitkomsten van denktanks lijken hiervoor twee opties te bestaan, te weten waterstofgas en bio-brandstof door middel van algenkweek. Aan beide oplossingstypes wordt gewerkt. Het is prematuur om een voorschot te nemen op de uiteindelijke uitkomsten van deze ontwikkelingen. In 2015 plaats een tuindersbedrijf in Bleiswijk de eerste WKK-installatie die functioneert op waterstofgas. Het opgesteld vermogen is 3 MW en daarmee gelijk aan één windmolen. De installatie is 108 m 2 groot, het oppervlak van één zeecontainer. De installatie levert per jaar 25, kwh plus warmte tegen een investering van 2,4 miljoen euro. Hierdoor lijken deze installaties interessant (als basisvoorziening voor stabiele energielevering) mits er voldoende waterstofgas beschikbaar is. De huidige methode om waterstofgas als energiedrager te produceren is energie-technisch gezien niet efficiënt. Op een traditionele wijze waterstofgas produceren maakt de milieubalans bij deze installatie (structureel) negatief. Produceren van watergas door middel van zonne-energie is een optie. Hiervoor zijn forse installaties mogelijk, zoals deze in Zuidelijke landen mogelijk zijn, mede door de ruimtelijke aspecten. Zover is het nog niet, mede door geopolitieke ontwikkelingen in deze gebieden en het ontbreken van voldoende water. Deze gebieden zijn ook geschikt voor kweek van algen die op biologische wijze brandstof voortbrengen. Hiermee wordt het concept van WKK met behulp van waterstofgas op basis van de huidige inzichten losgelaten. 6.6 Energieopslag Een veelgehoord argument is dat met energieopslag hét probleem is opgelost. Binnen onderhavig dossier wordt dit met name gekoppeld aan het realiseren van een zonnepark als alternatief voor een windmolenpark. Het vraagstuk van energieopslag speelt met name een rol bij zonne-energie. Uitgangspunt van het Rijksbeleid is een basisvoorziening voor een stabiel aanbod van energie op minimumniveau. Zonder een opslagmogelijkheid kan zonne-energie hieraan niet voldoen. Daarmee kan een zonnepark zonder energieopslag geen aanbod zijn richting Rijksoverheid. Bij windenergie is wel sprake van permanente aanvoer van energie. Wel kan binnen een bepaalde marge de omvang van deze aanvoer schommelen. Dat wordt opgelost door te balanceren via het netwerk. Op basis van weersvoorspellingen en bestaande kennis over gedrag van de energieconsument kunnen energiecentrales op tijd bijspringen. Inmiddels worden deze centrales hiervoor geschikt gemaakt. Eigenaren van deze centrales gaven onlangs aan dat windmolens leidend zijn en deze centrales aanvullend. De mate waarin deze centrales moeten bijspringen wordt ook getemperd. Hierbij wordt gebruik gemaakt van mogelijkheden in België en Noorwegen. Hiervoor moet er een rechtstreekse kabelverbinding komen tussen Noord-Nederland en Zuid-Noorwegen. Via deze kabel wordt overbodige Nederlandse energie afgevoerd om water op te pompen naar bekkens of stuwmeren. Bij stroomtekort springen deze bekkens bij door middel van hydro-energie. De mate waarin dit kan gebeuren is beperkt, aangezien niet alleen Nederland hiervan gebruik maakt. Toename van het aandeel zonne-energie laat de behoefte aan balanceren verder toenemen.

16 Wereldwijd wordt daarom ingezet op nieuwe technologie. Daar komt nog bij dat er ook landen zijn die voornoemde mogelijkheid niet hebben. Of die zich de thans beschikbare technische oplossing financieel niet kunnen permitteren. Het komen tot betaalbare, eenvoudige en milieuvriendelijke oplossingen voor energieopslag wordt mede gefinancierd door onder andere het Bill Gates Fonds. Op dit moment bestaat er een technische oplossing op individueel niveau. In gebieden waar mensen louter afhankelijk zijn van zonne-energie onder meer inde VS, Spanje, Zuid-Frankrijk en Australië - wordt deze oplossing ingezet voor de nachtelijke uren. Meer kan dit systeem niet aan. Het nadeel van deze aanpak is dat hiervoor zeldzame grondstoffen nodig zijn. Bij toename van gebruik van zonneenergie, is deze aanpak niet vol te houden. Er is een noodzaak om tot een andere aanpak te komen, die ook betaalbaar is voor arme landen. De combinatie zonne-energie en energieopslag is voor deze landen een uitkomst en biedt een economische impuls. Tegelijk profiteren alle landen hiervan om het probleem van energieopslag te kunnen oplossen. In sommige landen (zoals Duitsland) overweegt de overheid om op individueel niveau energieopslag te verplichten. Maar hieraan wordt nog geen vervolg gegeven, zolang er nog geen bruikbaar concept bestaat. Het ontbreken van een goede oplossing voor elektriciteitsopslag wordt ervaren als een bottleneck binnen de energietransitie. Dit betekent dat deze oplossing nu nog niet beschikbaar is, waardoor op Rijksniveau een zonnepark niet gezien wordt als een reëel alternatief voor het beoogde windmolenpark. Nederland is niet alleen exporteur van voornoemde systemen, maar behoort inmiddels ook tot de koplopers bij het ontwikkelen van een alternatief. Het gaat hierbij om energieopslag op basis van recyclebaar zeezout en grafiet. Binnenkort krijgt ons centrum vermoedelijk ook de beschikking over een demoversie van deze accu om deze te testen. Het is opportuun om nu te stellen dat daarmee bedoeld vraagstuk definitief is opgelost. De zogeheten zeezoutbatterij wordt eerst op kleine schaal ingezet. Op basis van praktijkervaring stapje voor stapje worden opgeschaald. De inzet hierbij is dat het een tussenmedium wordt tussen energievraag en -aanbod. Het nationaal netwerk is vraag-gestuurd en op basis daarvan leveren centrales op tijd voldoende elektriciteit. Door de komst van zonne- en windenergie kunnen momenten ontstaan dat aanbod en vraag niet op elkaar aansluiten. Door op individueel niveau niet alleen de energie op te wekken maar ook te bufferen, kunnen aanbod en vraag wel (permanent) in evenwicht blijven. Het laden van elektrische auto s belast het netwerk, zeker als het aantal toeneemt. De eerste stap bij de uitrol van deze nieuwe batterij is om deze als buffer te plaatsen tussen netwerk en laadpaal. Overdag kan deze worden gevuld door zonne-energie (ter plekke) en de voorraad wordt aangesproken als de wagen geladen moet worden. Er is nog een lange weg te gaan (ongeveer 20 jaar) voordat er duidelijkheid is of deze nieuwe aanpak ook grootschalig toepasbaar is. De volgende stap bij opschalen is, dat huishoudens en kleine bedrijven zelfvoorzienend worden met behulp van zonne- en windenergie plus energieopslag. Daarmee is een deel van de energiemarkt (de kleine energieverbruikers) afgedekt en kan het proces van energietransitie zich meer gaan richten op beantwoording van de energievraag van grootverbruikers.

17 7 NADERE BESCHOUWING MET VARIANTEN Binnen dit dossier zijn enerzijds twijfels bij een windmolenpark en anderzijds twijfels bij een zonnepark. Daarom staan wij hierbij nader stil om te kijken of er andere mogelijkheden zijn. 7.1 Windmolenpark Er is een aantal invalshoeken. Ten eerste kan het aantal windmolens over een groter gebied worden verspreid. Immers, de regio Veenkoloniën is meer dan alleen de beoogde locatie voor de geplande windmolenpark. Het gebied ten noorden van de plaats Stadskanaal langs de N366 (baanvak Stadskanaal-Pekela), met name aan de zuidkant van deze weg, is als optie te overwegen en is al door de gemeente Stadskanaal geopperd. Naast deze ruimtelijke variant, kan er ook gevarieerd worden met het aantal molens en de hoogte, dus het opgesteld vermogen. Hiermee dient wel het totaal geplande opgesteld vermogen van 150 MW behaald te worden. Aantal molens Opgesteld vermogen per molen Hoogte 25 6 MW (maximaal beschikbaar) 300 m 50 3 MW 200 m 75 2 MW 100 m MW (minimaal vereist) 50 m Bij grotere dichtheid neemt de hoogte af terwijl bij kleinere dichtheid de hoogte toeneemt. Deze dichtheid wordt anders als ook gebruik wordt gemaakt van de genoemde locatie ten noorden van de plaats Stadskanaal. Het is niet noodzakelijk om één type windmolen in te zetten. Op beide locaties kunnen verschillende types molens worden ingezet waarbij de bijdrage van de locaties verschillend is. Hierdoor ontstaat keuze uit meerdere variaties zodat het onderhavig gebied zoveel mogelijk ontzien kan worden. Ook kan (maatschappelijk gezien) een optimum bereikt worden door de molens zo dicht mogelijk langs N366 te plaatsen (eventueel waar mogelijk aan beide zijden van deze weg). Locatie De Monden Locatie N366 Variant Aantal molens Vermogen per molen Aantal molens Vermogen per molen MW 17 6 MW MW 34 3 MW MW 50 2 MW MW 13 6 MW MW 17 6 MW MW 13 6 MW MW 25 3 MW MW 13 6 MW ,9 MW 18 6 MW Binnen de provinciale regels (in alle provincies) is een masthoogte van 40 meter zondermeer toegestaan. Daartoe zijn speciale windmolens ontwikkeld met een opgesteld vermogen van 0,9 MW. Wanneer daartoe wordt beperkt, zijn 167 molens nodig. De dichtheid hiervan is te groot, niet alleen maatschappelijk gezien maar ook technisch gezien omdat zij te dicht bij elkaar komen te staan.

18 Wel is het mogelijk dat er 50 molens komen met deze beperkte hoogte en dat daarbij op de locatie N366 het maximaal aantal van 18 molens komt met elk een vermogen van 6 MW. Hierbij bestaan echter twijfels over realiseerbaarheid. Grotere windmolens kunnen verder van elkaar staan. De vraag is of de locatie N366 voldoen groot is voor dit aantal grote windmolens. De 6 MWmolens zijn met name ontwikkeld voor offshore windmolenparken. Bij plaatsing op land is de opbrengst minder, maar waarschijnlijk voldoende gelet op de doelstelling van de Rijksoverheid. 7.2 Zonnepark Er bestaan op macroniveau beleidsmatige en morele bezwaren tegen grootschalige inzet van agrarische gronden voor zonneparken. Los daarvan zijn er ook om esthetische redenen vraagtekens te plaatsen. Ook dit kan ervaren worden als aantasting van het landschap. Bovendien zijn de objecten gevoelig voor vandalisme. Ontwikkelaars van zonneparken geven voorkeur aan een kleinschalige opzet binnen dorpen en buurten. Zij zien graag dat projecten worden gedragen door bewoners van dorp of buurt. Want hierdoor is er sociale controle. Bovendien zijn op privéterreinen gelegen zonneparken niet eenvoudig door derden te betreden. De ontwikkelaars werken het liefst samen met een collectief van bewoners binnen een dorp of buurt en faciliteert hen mede vanwege de hoge kosten van hun eigen (kleine) zonnepark. Punt van zorg bij deze ontwikkelaars is wel, dat deze collectieven vaak enthousiast beginnen, maar uiteenvallen als het zonnepark eenmaal gerealiseerd is. De animo voor het vervullen van deze vrijwilligersfuncties ebt dan weg. Dit neemt niet weg dat de bewoners zich wel verantwoordelijk blijven voelen voor hun eigen zonnepark. Theoretisch is het realiseren van zonnepark(en) mogelijk, maar ruimtelijk en praktisch gezien schier onmogelijk. Dat heeft te maken met het vinden van voldoende ruimte binnen of naast bestaande bebouwing, zonder de natuur aan te tasten terwijl agrarische gronden worden ontzien. Waar mogelijk kan deze kans zeker benut worden. Het is dan ook raadzaam om te kijken of er ook andere haalbare oplossingen zijn Zon op dak De meest voor de hand liggende oplossing is kijken naar wooneenheden. Voorzichtigheidshalve wordt: - daarvan 1/3-deel genomen (uitgaande van gunstig gesitueerde woningen met schuine daken) respectievelijk 1/2-deel (omdat het gebied relatief veel vrijstaande woningen kent) - elke wooneenheid passend is voor gemiddeld 8 zonnepanelen. Gemeente Wooneenheden 1/3-deel Panelen 1/2-deel Panelen Emmen Borger-Odoorn Aa en Hunze Pekela Veendam Stadskanaal Vlagtwedde TOTAAL CBS, 2014

19 Uit deze benadering blijkt, dat het geplande aantal windmolens niet te compenseren is door woningen actief in te zetten voor plaatsing van zonnepanelen, ook omdat de ecologische voetdruk bij panelen op daken kleiner is dan op de grond. Andersom gerekend als de helft van de woningvoorraad wordt benut, dan zijn er per wooneenheid gemiddeld 16 panelen nodig, terwijl een beperkt deel van de woningvoorraad hiervoor ruimte biedt. Op dit moment werken particulieren nauwelijks samen. Hierdoor wordt het beschikbare en geschikte dakoppervlak van woningen nog onvoldoende benut. Bewoners kunnen elkaar (binnen een postcoderoos) ondersteunen door over en weer dakvlak beschikbaar te stellen om zelfvoorzienend te zijn. Dat is ook mogelijk door als bedrijven (zoals bij agrarische bedrijven) dakoppervlak te verhuren aan bewoners in de nabijheid die zelf onvoldoende dakoppervlak hebben. Hierdoor neemt het aantal wooneenheden toe die (indirect) van zonnepanelen zijn voorzien. Agrarische objecten kunnen soms voorzien worden van panelen (terwijl dit nu vaak blijft steken op 250 stuks). Door uit te gaan van gemiddeld 8 panelen bij de helft van de wooneenheden, moet er voor panelen een oplossingen gevonden worden. In principe is dit mogelijk door: - met name gebruik te maken van dakoppervlak bij (agrarische) bedrijven en openbare gebouwen - zondermeer de ruimte te benutten bij verkeersknooppunten - te combineren met geluidwallen (indien aanwezig en daar waar mogelijk) - (indien mogelijk en gewenst) openbaar groen en braakliggende (onverkoopbare) bouwkavels of vrijvallende percelen door woningen uit de markt te halen (vanwege het krimpvraagstuk) Met panelen op het dak bij agrarische bedrijven zijn er 44 grote agrarische objecten nodig. Binnen de regio Veenkoloniën is dit in principe mogelijk en deze aanpak past binnen het nieuwe verdienmodel dat nodig is binnen de agrarische sector. Dit model is bovendien waardevol voor andere bedrijven. In principe kan dit ook ondersteund worden met SDE-subsidie. Gemeenten spelen hierin ook een rol door in de bestemmingsplannen vast te leggen dat deze objecten bij voorbaat gunstig opgesteld zijn ten opzichte van de zonnestand. In feite geldt dat ook bij bedrijven en woningen Wind op dak Een andere mogelijkheid is om gebruik te maken van de nieuwste type kleine windturbines als aanvulling op zonne-energie. Deze zijn geschikt om bij bedrijfsgebouwen en bij (vrijstaande) woningen te gebruiken. Hierdoor kunnen verschillende varianten ontstaan per postadres, te weten: - alleen zonnepanelen - alleen een mini-windmolen - een combinatie hiervan Om deze optie te kunnen benutten, vraagt wel om een andere opstelling van gemeenten. Momenteel zijn zij (binnen de Veenkoloniën) terughoudend. Binnen de bouwregelgeving mogen deze systemen zeker tot maximaal 3 meter hoogte vergunning-vrij worden aangebracht. Zo hebben de molens echter weinig meerwaarde. Beter is om vrijstelling te verlenen tot 10 meter hoogte, waardoor deze systemen wel meerwaarde hebben. Nog beter is beleidsvrijheid, zodat iedereen deze systemen zonder meer op het dak mag plaatsen op voldoende hoogte om rendabel te zijn.

20 De verwachtingen bij mini windturbines vallen tegen. Wel dat er veel in ontwikkeling is om tot verbeteringen te komen. De concurrentie is groot. Voorzichtigheidshalve wordt een productie per molen aangehouden van 500 kwh (op 10 meter hoogte en gunstig geplaatst ten opzichte van het zuidwesten) bij een gemiddelde windsnelheid van 4,5 m/s. Wanneer 1/3-deel van de woonheden worden voorzien van een dergelijke turbine, dan compenseert dat panelen ((500*37.794)./. 890). Ook bij bedrijfspanden is zoiets mogelijk. Daar kunnen twee of meer van deze turbines mogelijk zijn. Dit betekent dat de bijdrage van kleine windturbines beperkt is, maar daarmee nog niet verwaarloosbaar. In gunstige omstandigheden kan een dergelijke turbine voorzien in kwh per jaar en door deze hoger te plaatsen zou dit kunnen oplopen naar ruwweg kwh per jaar, vergelijkbaar met bijna twee zonnepanelen. Gelet op de verhouding tussen enerzijds de aanschafprijs van de turbine en anderzijds de werving van zonnepanelen is de ratio tussen opbrengst, uitgedrukt in kwh per geïnvesteerde euro, de investering bij een zonnepaneel gunstiger dan bij deze turbines. Het zijn vooral bedrijven en particulieren die vanuit een bepaalde imago (ook) willen kiezen voor een kleine windturbine. 7.3 Warmtekrachtkoppeling (WKK) Reeds eerder is de WKK-installatie (3 MW) op waterstofgas genoemd. Het is de vraag of warmte van 50 van deze installaties nodig is bij bedrijven in de regio. Een beperkt aantal kan wellicht overwogen worden. In principe vervangt één zo n installatie één windmolen. 7.4 Combi De kracht van de uiteindelijke oplossing zit in het combineren van verschillende mogelijkheden. Met andere woorden, door daken bij huishoudens en bedrijven te benutten voor zonnepalen en aanvullend hierop: - kleine zonneparken in of bij de bebouwde kom zonder aantasting van natuur en met behoud van agrarische gronden - enkele WKK-installaties op waterstofgas - kleine windturbines aan huis en bij bedrijven Hiermee kan mogelijk een alternatief gecreëerd worden zonder grondgebonden zonnepanelen op agrarisch grond. 8 AFSLUITEND ADVIES Een goede inventarisatie van alle woningen, panden en openbare ruimtes helpt om beter zicht te krijgen wat de potentie is binnen het gebied. Ook verdient het aanbeveling om in gesprek te gaan met de eigenaar en zijn omgeving. Om zover te komen vraagt dat om aanpassing van het gemeentelijk beleid binnen het onderhavig gebied en wel als volgt: - het verstrekken van duurzame leningen aan burgers en bedrijven in de regio om zonnepanelen aan te brengen en warmtepompen te plaatsen - hierbij het streven van nul-energie-woningen loslaten bij woningen, omdat deze drempel op dit moment te hoog ligt - stapsgewijs vorm en betekenis geven aan energietransitie door pas op termijn te streven naar nul-energiewoningen, ook omdat er nu al landelijk een prikkel is om tot een energielabel A te komen, wat meer binnen handbereik ligt van woningeigenaren

Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon

Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon. Inleiding Het veenkoloniaal gebied in Drenthe is door het Rijk aangewezen

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Spiekbriefje Frisse Wind

Spiekbriefje Frisse Wind Spiekbriefje Frisse Wind Feiten over windenergie voor feestjes, verjaardagen of andere bijeenkomsten. Er worden dan veel halve waarheden over windenergie verkondigd, en dat is jammer, want windenergie

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Ruimte voor Hernieuwbare Energie Bijeenkomst in het kader van project Tijdelijk Anders Bestemmen

Ruimte voor Hernieuwbare Energie Bijeenkomst in het kader van project Tijdelijk Anders Bestemmen Ruimte voor Hernieuwbare Energie Bijeenkomst in het kader van project Tijdelijk Anders Bestemmen 15 januari 2014 Roy Ellenbroek Sander Kooper Ter herinnering: handreiking vs. TAB-project Presentatie: kritieke

Nadere informatie

Beknopte beleidsnotitie voor zonne-energie gemeente Leeuwarderadeel 2016. Versie : ontwerp Datum : 1 februari 2016

Beknopte beleidsnotitie voor zonne-energie gemeente Leeuwarderadeel 2016. Versie : ontwerp Datum : 1 februari 2016 Beknopte beleidsnotitie voor zonne-energie gemeente Leeuwarderadeel 2016 Versie : ontwerp Datum : 1 februari 2016 1 1 Inleiding Op 18 februari 2015 heeft Provinciale Staten van Fryslân het beleidsstuk

Nadere informatie

Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van omwonenden is bij het plaatsen van windturbines?

Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van omwonenden is bij het plaatsen van windturbines? Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van Groningen PVV Groningen wil niet dat er Ik sta hier niet achter windturbines in bewoond gebied komen! PVV Heel belangrijk PVV Groningen

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Antwoord Toelichting Antwoord Toelichting Antwoord Toelichting. instrumentarium geeft om goed op de windmolens om zo in 2020 20%

Antwoord Toelichting Antwoord Toelichting Antwoord Toelichting. instrumentarium geeft om goed op de windmolens om zo in 2020 20% Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van Zoals hierboven geschetst staat D66 Ik sta hier gedeeltelijk achter Omdat dit omwonenden een prima voor het plaatsen van deze instrumentarium

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

De toolbox. Te gebruiken instrument

De toolbox. Te gebruiken instrument LochemEnergie heeft geen blauwdruk klaarliggen voor het plaatsen van windmolens. We zullen samen met de leden en lokale organisaties de opties en locaties bespreken. We hebben een draaiboek en een toolbox

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Debets b.v. - Stadskanaal vs april PV als alternatief voor wind. Windmolenpark v.s. zonneweide

Debets b.v. - Stadskanaal vs april PV als alternatief voor wind. Windmolenpark v.s. zonneweide Windmolenpark v.s. zonneweide Een vergelijking tussen twee opties voor duurzame energieproductie. Door Debets b.v. op verzoek van de gemeente Stadskanaal. Versie: april 2014 1 Inleiding. De gemeente Stadskanaal

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Bijlage: Green Deal Sun Share Breda

Bijlage: Green Deal Sun Share Breda 1. Breda DuurSaam Breda DuurSaam is een onafhankelijke coöperatie die projecten opzet, begeleidt en uitvoert die bijdragen aan een volhoudbare, leefbare en gezonde Bredase samenleving. Deze projecten richten

Nadere informatie

1 - Drentse Mondenweg 2 - Nieuw Buinen Zuid 3 - Nieuw Buinen Noord. 7 - Gieterveen zuid 8 - N33 9 - Annerveensekanaal

1 - Drentse Mondenweg 2 - Nieuw Buinen Zuid 3 - Nieuw Buinen Noord. 7 - Gieterveen zuid 8 - N33 9 - Annerveensekanaal Windenergie Drenthe 53 1 - Drentse Mondenweg 2 - Nieuw Buinen Zuid 3 - Nieuw Buinen Noord 4 - N374 Stadskanaal Noord 5 - N374 Stadskanaal zuid 6 - Stadskanaal west 7 - Gieterveen zuid 8 - N33 9 - Annerveensekanaal

Nadere informatie

1 INLEIDING... 2 2 ALGEMENE VRAGEN... 3

1 INLEIDING... 2 2 ALGEMENE VRAGEN... 3 INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING... 2 2 ALGEMENE VRAGEN... 3 2.1 STAAT UW TURBINE IN FRYSLÂN?... 3 2.2 BENT U DE ENIGE EIGENAAR?... 3 2.3 ZO NIET, WELK AANDEEL IS UW EIGENDOM?... 4 2.4 HOEVEEL TURBINES HEEFT

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

Windenergie in Noord. 5 e panelmeting stadsdeel Noord. Inleiding

Windenergie in Noord. 5 e panelmeting stadsdeel Noord. Inleiding Windenergie in Noord 5 e panelmeting stadsdeel Noord Inleiding Eind 2009 heeft O+S voor stadsdeel Noord een bewonerspanel opgezet. Dit panel telt momenteel 344 leden. O+S heeft vier keer een enquête uitgezet

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Tijdelijke duurzame energie

Tijdelijke duurzame energie Tijdelijke duurzame energie Tijdelijk Uitgewerkte businesscases voor windenergie, zonne-energie en biomassa Anders Bestemmen Tijdelijke duurzame energie Inleiding In het Corporate Innovatieprogramma van

Nadere informatie

Waarom windenergie (op land)?

Waarom windenergie (op land)? Waarom windenergie (op land)? Steeds meer schone energie Dit kabinet kiest voor een betrouwbare en steeds schonere energieopwekking voor de samenleving. Evenwichtige energiemix Om dit doel verantwoord

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Factsheet van de nationale, provinciale en lokale beslismomenten van windparken in de Veenkoloniën

Factsheet van de nationale, provinciale en lokale beslismomenten van windparken in de Veenkoloniën Factsheet van de nationale, provinciale en lokale beslismomenten van windparken in de Veenkoloniën 2008 In 2008 is het Nationaal Plan van Aanpak Windenergie opgesteld als uitwerking van het coalitieakkoord

Nadere informatie

Ook dit keer hebben veel stemmers hun eigen mening over duurzame energie laten horen, die u hierna evenals de details op de vragen kunt lezen.

Ook dit keer hebben veel stemmers hun eigen mening over duurzame energie laten horen, die u hierna evenals de details op de vragen kunt lezen. INLEIDING De enquête van oktober stond in het teken van Windenergie op Noord-Beveland. Aanleiding was de presentatie die het Windpark Camperwind recentelijk in de Gemeenteraad gaf over hun voornemen om

Nadere informatie

Beleidsnotitie. Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek

Beleidsnotitie. Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek Beleidsnotitie Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek Aanleiding De afgelopen periode is de interesse voor kleine windturbines in Nederland toegenomen. Verwacht wordt dat de komende jaren

Nadere informatie

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT De overheid wil duurzame energie stimu leren en innovatie van duurzame energietechnieken bevor deren: meer duurzame energie in de toekomst. Doel is 16% duur

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Trends:: Stijgende prijzen? foto: epa Duitse zon drukt dagprijs Nederlandse stroom 31-01-2012

Nadere informatie

Resultaat Windmolenenquête Wakker Emmen

Resultaat Windmolenenquête Wakker Emmen Resultaat Windmolenenquête Wakker Emmen Datum: 22 mei 2013 Plaats: Emmen 1. Inleiding Wakker Emmen vindt het belangrijk dat de mening van de burger wordt gehoord. Er is al een geruime tijd discussie binnen

Nadere informatie

Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom

Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom 19 november 2015 1 Opzet presentatie 1. Inleiding 2. Terugblik/voorgeschiedenis 3. Gemeentelijke ambitie vertaald naar

Nadere informatie

Presentatie Duurzame Energie. Podiumbijeenkomst 17 maart

Presentatie Duurzame Energie. Podiumbijeenkomst 17 maart Presentatie Duurzame Energie Podiumbijeenkomst 17 maart Energie-opgave 2 Kader: Mondiaal Lokaal Klimaatakkoord Parijs (2015) Ministerie EZ/ NL Energie Neutraal 2050 Provinciaal uitvoeringsprogramma (2016)

Nadere informatie

RAADSCOMMISSIE. Nummer:

RAADSCOMMISSIE. Nummer: RAADSCOMMISSIE Onderwerp: Nummer: Datum vergadering: 4 februari 2014 Locatieonderzoek kleine windmolens op bedrijventerreinen Hooidijk, Groot Verlaat en Dolderkanaal in Steenwijk en Boterberg in Oldemarkt.

Nadere informatie

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting MKBA Windenergie Lage Weide Delft, april 2013 Opgesteld door: G.E.A. (Geert) Warringa M.J. (Martijn) Blom M.J. (Marnix) Koopman Inleiding Het Utrechtse College en de Gemeenteraad zetten in op de ambitie

Nadere informatie

Nummer 2013009302. Kansen voor zonneparken. Programmanummer 11. Voorstel aan de gemeenteraad:

Nummer 2013009302. Kansen voor zonneparken. Programmanummer 11. Voorstel aan de gemeenteraad: Nummer 2013009302 Onderwerp: Kansen voor zonneparken Programmanummer 11 Portefeuillehouder Behandeling in de raadscommissie: Voorstel aan de gemeenteraad: Wethouder H.J. Morssink Ja, ter kennisname aanbieden

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Voorzitter, daar waar het kan schrik niet

Voorzitter, daar waar het kan schrik niet Aan Provinciale Staten Noord-Holland Commissie RWW t.a.v de commissieleden en betrokkenen voor het inloophalfuur van 30 november 30 november 2015, Dorpsraden H.meer Zuid, Inspreker Hr. R. Hoogendoorn,

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Aan de Raad Raad Made, 24 oktober 2014

Aan de Raad Raad Made, 24 oktober 2014 Aan de Raad Raad Made, 24 oktober 2014 OPINIERONDE 2 oktober 2014 Agendapuntnummer: 6 Raadsvergadering 16 oktober 2014 Onderwerp: Sociale randvoorwaarden windenergie Registratienummer: 14int03080 Casenr:

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Voor- of tegenwind? Drenthe Molenvrij?

Voor- of tegenwind? Drenthe Molenvrij? Voor- of tegenwind? Het Ministerie van Economische Zaken heeft aangegeven met alle provincies tot afspraken te willen komen over windenergie: hoeveel energie kan er in elke provincie opgewekt worden met

Nadere informatie

nieuwe turf Brochure over de mogelijkheden voor Duurzame energie en energiebesparing in de regio Oostermoer.

nieuwe turf Brochure over de mogelijkheden voor Duurzame energie en energiebesparing in de regio Oostermoer. Op zoek naar het nieuwe turf Brochure over de mogelijkheden voor Duurzame energie en energiebesparing in de regio Oostermoer. Opgave Windenergie Het Rijk heeft zichzelf tot doel gesteld om in 2020 6000

Nadere informatie

Aan de Raad. Uw raad heeft zich tot nu toe (formeel) niet uitgesproken inzake windmolens langs de N33.

Aan de Raad. Uw raad heeft zich tot nu toe (formeel) niet uitgesproken inzake windmolens langs de N33. Aan de Raad. No. : 6/8. Muntendam : 9 september 2005 Onderwerp : Startnotitie MER Windpark N33 --------------------------------------- Inleiding Aanleiding Op 7 april 2005 heeft Blaaswind BV de startnotitie

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Peter Huijs/Yvonne de Graaf Afdeling. Naam en telefoon. Portefeuillehouder

Peter Huijs/Yvonne de Graaf Afdeling. Naam en telefoon. Portefeuillehouder Onderwerp De keuze van de gemeente uit de mogelijkheden om het windpark Elzenburg/De Geer te realiseren als begin 2016 wordt besloten om het proces hiervoor voort te zetten. Datum 2 september 2015 Naam

Nadere informatie

Betreft:vragen naar aanleiding van de (voorgenomen) tracéwijziging 380kV Zuid West

Betreft:vragen naar aanleiding van de (voorgenomen) tracéwijziging 380kV Zuid West Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Directoraat generaal voor Energie, Telecom en Mededinging Directie Energiemarkt t.a.v. de directeur drs. J.C. de Groot Postbus 20401 2500 EK Den

Nadere informatie

Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016

Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016 Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016 Inhoudsopgave presentatie 1. Energietransitie: besparing, opwekking, ruimte 2. AGEM, stand van zaken 3. Programma Zon op Erf De urgente

Nadere informatie

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 1 Voorstel aan de raad Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 Voor raadsvergadering d.d.: 19-03-2013 Agendapunt: 06 Onderwerp:

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen naar aanleiding van introductie wethouder Wagemakers Hoe is de provincie tot de keuze van de twee locaties gekomen? In de provincie Zuid Holland wordt

Nadere informatie

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland.

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland. Uitnodiging Energiek Gelderland Gelders debat 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen www.gelderland.nl/geldersdebat Provinciale Staten van Gelderland gaan graag met u in

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Natuur en Milieu tabellen resultaten onderzoek Windmolens op land

Natuur en Milieu tabellen resultaten onderzoek Windmolens op land Natuur en Milieu tabellen resultaten onderzoek Windmolens op land Hoe belangrijk vindt u windenergie voor Nederland? 1: Zeer onbelangrijk 24 3% 2: Onbelangrijk 16 2% 3: Niet belangrijk, niet onbelangrijk

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

windenergie worden steeds belangrijker Beyza

windenergie worden steeds belangrijker Beyza windenergie worden steeds belangrijker Beyza 1 INHOUDSOPGAVE 2 VOORWOORD 3 3 INLEIDING 4 4 WINDENERGIE 5 5 VOOR- EN NADELEN VAN WINDENERGIE 5 6 GESCHIEDENIS 5 7 BEPERKINGEN BIJ HET PLAATSEN VAN WINDMOLENS

Nadere informatie

Windpark De Drentse Monden en Oostermoer

Windpark De Drentse Monden en Oostermoer Windpark De Drentse Monden en Oostermoer Nederland stapt over op duurzame energie. Dit is nodig om klimaatverandering tegen te gaan en minder afhankelijk te worden van energie uit het buitenland. Windenergie

Nadere informatie

7-PUNTENPLAN 2013-2014

7-PUNTENPLAN 2013-2014 7-PUNTENPLAN 2013-2014 oplegger bij het meerjarig actieplan DUURZAME WADDENEILANDEN OP WEG NAAR EEN ENERGIEKE TOEKOMST IN 2020 1 1. Inleiding Dit 7-punten plan is een oplegger bij het meerjarig actieplan

Nadere informatie

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET)

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Startbijeenkomst Energiestrategie Midden-Holland Woensdag 22 juni 2016 Workshopronde I sessie C Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) GR: samenwerking van

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Zon, wind, water... Ontdek je eigen energie

Zon, wind, water... Ontdek je eigen energie Zon, wind, water... Ontdek je eigen energie Groen Duurzame energie komt voort uit schone en onuitputtelijke bronnen zoals de bodem, zon, wind of water. U kunt deze op kleine schaal zelf opwekken. De energie

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

1.1/2.1 De zonne-energieinstallaties dragen bij aan het halen van de doelstellingen uit de Klimaatvisie Kempengemeenten.

1.1/2.1 De zonne-energieinstallaties dragen bij aan het halen van de doelstellingen uit de Klimaatvisie Kempengemeenten. Raadsvoorstel Bevoegdheid Raad Vergadering Gemeenteraad Oirschot Vergaderdatum: 25 oktober 2011 Registratienummer: 2011/66 Agendapunt nummer: 7 Onderwerp Besparing met zonne-energie Inleiding/aanleiding

Nadere informatie

RENT-A-ROOF : verhuur je dak en geniet van goedkope groene stroom

RENT-A-ROOF : verhuur je dak en geniet van goedkope groene stroom RENT-A-ROOF : verhuur je dak en geniet van goedkope groene stroom Veel mensen schrikken terug voor investeringen in zonneboilers, fotovoltaïsche zonnepanelen, kleine windturbines, maar bijv. ook warmtepompen.

Nadere informatie

Voorlichtingsbijeenkomst Coöperatie Waalre Energie Lokaal. Waalre, 28 november 2012

Voorlichtingsbijeenkomst Coöperatie Waalre Energie Lokaal. Waalre, 28 november 2012 Voorlichtingsbijeenkomst Coöperatie Waalre Energie Lokaal Waalre, 28 november 2012 Pieter Brouwers Voorzitter Agenda Doel van deze avond Hoe is de coöperatie geboren Wat kan er momenteel op het gebied

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding 1 Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Versie: 25 april 2013 Opgesteld door: Windgroep Goeree-Overflakkee, gemeente Goeree-Overflakkee en provincie Zuid-Holland Aanleiding Waarom zijn

Nadere informatie

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Mogelijkheden voor energie coöperaties Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Inhoud Samen sterker Belang van gezamenlijke projecten Variant 1: alles achter de meter Variant 2: korting

Nadere informatie

RAADSBIJEENKOMST LELYSTAD SESSIE 4

RAADSBIJEENKOMST LELYSTAD SESSIE 4 RAADSBIJEENKOMST LELYSTAD SESSIE 4 Datum: 13 maart 2012. Deelsessie: 19.55 20.45 uur in de Calamiteitenzaal Doel: Beeldvorming. Onderwerp: Standpunt ontwikkeling windpark Markermeer. Toelichting: Door

Nadere informatie

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar Drie scenario s bestaande technologie Netgebonden Infrastructuur: elektriciteit en warmte (gas) Actuele gegevens van 2012 vertaald naar 2035

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Flexibele & Rendabele Zonne-energie

Flexibele & Rendabele Zonne-energie Flexibele & Rendabele Zonne-energie Voor Verenigingen van Eigenaren Herman is een product van LENS Inleiding Zonne-energie is duurzaam én winstgevend. Wij geloven in een wereld waar mensen hier samen de

Nadere informatie

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE)

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Peter Nuijten Mob: 06-22811585 E-mail: peter.nuijten@hotmail.nl 1 Concept Energie coöperatie

Nadere informatie

De Groene Belangenbehartiger

De Groene Belangenbehartiger Inhoudsopgave DGB, De Groene Belangenbehartiger Markt zonnepanelen & toekomst Onderdelen zonnepaneelsysteem Zonnepanelen Omvormers Montagesysteem Installatie Wat kan er misgaan? Vragen? 1 De Groene Belangenbehartiger

Nadere informatie

Bijgevoegd zenden wij u de motie die de gemeenteraad van Stadskanaal in zijn vergadering van 26 januari 2015 heeft aangenomen.

Bijgevoegd zenden wij u de motie die de gemeenteraad van Stadskanaal in zijn vergadering van 26 januari 2015 heeft aangenomen. GEMEENTE Stadskanaal De Provinciale Staten van de provincie Drenthe Postbus 122 9400 AC ASSEN PROVINCIE DREN HE No.: Ingek.: 09 FEB. 2015 TEAM: TE BEH. DOOR: DWS: 1 GTAFD.: BSN uw kenmerk uw brief van

Nadere informatie

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen September 12, 2012 Deze marktstudie werd uitgevoerd in samenwerking met Gfk Significant uit Leuven. 1 Gemeenten van de 308 Vlaamse gemeenten werden geïnterviewed.

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

De wind in de zeilen voor Dilbeek

De wind in de zeilen voor Dilbeek De wind in de zeilen voor Dilbeek Op zoek naar geschikte locaties voor windturbines in Dilbeek aan de hand van het Windplan Vlaanderen en de Vlaamse Omzendbrief Windenergie Waarom windenergie? Op zoek

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Harderwijk in de zon

Harderwijk in de zon Harderwijk in de zon Informatieavond zonne-energie Veluwe Duurzaam samen met Gemeente Harderwijk 17 juni 2014 ir. A.D. Hekstra Handicom Solar solar@handicom.nl 0341-412629 Vanavond Zonnestraling -> warmte

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor duurzame energie

Een beginners handleiding voor duurzame energie Een beginners handleiding voor duurzame energie Waarom leren over duurzame energie? Het antwoord is omdat: een schone energiebron is het niet begrensd wordt door geografische grenzen en geo-politiek INHOUD

Nadere informatie

Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn.

Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn. DOSSIER Kleine windmolens Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn. Er zijn veel typen windmolens op de markt, met mast, zonder mast, horizontaal of verticaal.

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Windmolenproblematiek in rangorde van grof naar fijn Probleem Gevolg Waarschijnlijk gevolg Maatregel Voornemen E.U. Beleid Nederlandse regering

Windmolenproblematiek in rangorde van grof naar fijn Probleem Gevolg Waarschijnlijk gevolg Maatregel Voornemen E.U. Beleid Nederlandse regering Windmolenproblematiek in rangorde van grof naar fijn Probleem: Wereldwijd toename energie uit fossiele brandstof Gevolg: CO2 uitstoot, slinkende brandstofvoorraden en toenemende milieubelasting Waarschijnlijk

Nadere informatie

Windenergie. 1. Wat is windenergie? 3. Wat zijn voordelen, nadelen en risico s van windenergie?

Windenergie. 1. Wat is windenergie? 3. Wat zijn voordelen, nadelen en risico s van windenergie? Windenergie ECN-facts 1. Wat is windenergie? Windenergie is de verzamelnaam voor technieken waarbij de bewegingsenergie die in wind zit, wordt omgezet in andere bewegingsenergie of in elektrische energie.

Nadere informatie

drentse wind windmolens op drentse maat en schaal werkplaats voor ruimtelijke kwaliteit

drentse wind windmolens op drentse maat en schaal werkplaats voor ruimtelijke kwaliteit drentse wind bronnen en transport BRONNEN 1. aardwarmte 2. biovergisting 3. windenergie 4. zonne-energie BRONNEN EN transport TRANSPORT Teksten Opsommingen 1. hoogspanningsleidingen 2. gebruikers 3. centra

Nadere informatie

Inleiding GROEN Noord-Beveland was het thema voor de enquête van maart. Hiermee wilden wij inzicht krijgen in de mening van de inwoners over groene

Inleiding GROEN Noord-Beveland was het thema voor de enquête van maart. Hiermee wilden wij inzicht krijgen in de mening van de inwoners over groene Inleiding GROEN Noord-Beveland was het thema voor de enquête van maart. Hiermee wilden wij inzicht krijgen in de mening van de inwoners over groene energie en de mogelijkheid om dit gemeengoed te laten

Nadere informatie