Stef van Breugel The promise of the art. De kunsten en de visieontwikkeling binnen organisaties

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Stef van Breugel The promise of the art. De kunsten en de visieontwikkeling binnen organisaties"

Transcriptie

1 Stef van Breugel The promise of the art. De kunsten en de visieontwikkeling binnen organisaties 1.Inleiding Organisaties staan op een keerpunt. Denkend aan het economisch vraagstuk in onze wereld; de opeenvolgende financiële crises, de toekomst van de planeet aarde en het daaraan gekoppelde vraagstuk van duurzaamheid en bevolkingsgroei en de kwaliteit van het morele optreden in organisaties, voor zowel profit als non-profit organisaties, is het wellicht verantwoord van een kantelmoment te spreken. Toegespitst op de wereld van de economie beklemtoont Herman Wijffels, in zijn Lowlandslezing van 2012 dat door overconsumptie en het uitputten van de aardse rijkdommen de ecologische grens van ons bestaan bereikt wordt. Met de financiële crisis hebben we, zo zegt hij, de grenzen van het kapitalisme en van de ecologie overschreden. Het (oude) scenario met zijn gerichtheid op groeimaximalisatie en schaalvergroting zou zijn langste tijd hebben gehad. Als oplossing geeft hij aan dat we anders moeten gaan denken, produceren en onszelf anders economisch, organisatorisch en politiek moeten gaan organiseren. Yvonne Burger had al eerder aangegeven dat oude, en bekende manieren van denken en doen niet meer zo goed lijken te werken. 1 Zij schetst de westerse samenleving als in een overgang waarin afscheid wordt genomen van het patriarchale, moderne, industriële yang-tijdperk waarin technologie, competitie en hiërarchie domineerden en waarin we dachten dat de wereld controleerbaar en beheers was. In een wereld in transitie is er behoefte aan een verder reikend verhaal over de toekomst. Een visie over de wereld van morgen, de rol van de economie erin, het sociaal-culturele leven en de bijdrage van organisaties en bedrijven. Kortom: de behoefte aan een ver dragend perspectief waardoor er weer geloof in iets ontstaat. Het heeft er echter alle schijn van dat organisaties en bedrijven dat samenbindend verhaal waarmee zij over hun idealen en bevlogenheid kunnen vertellen, ontberen. Getuige de literatuur hierover is de behoefte hieraan aanwijsbaar. 2 Er bestaan vele corporate stories, maar daarin wordt met name het directe bedrijfsbelang verwoord en minder de economische en sociaal-culturele omgeving. Een visie is idealiter meer dan een doelstelling en formulering van wat een organisatie wil bereiken. Zij impliceert ook universele waarden zoals liefde, integriteit, geluk, en de zorg voor onze planeet. 3 De behoefte aan een verhaal waar organisaties en hun professionals zich aan kunnen optrekken, collectieve energie aan kunnen ontlenen, is ook de behoefte aan een visie die appelleert aan de verantwoordelijkheid voor de toekomst en de komende generaties. Het is tegen de achtergrond van dit inzicht dat de hoofddirectie van DSM in het programma Buitenhof van januari 2013 een benadering bepleitte met daarin een evenwichtige aandacht voor profit, people en planet. Hoewel er gunstige ontwikkelingen zijn, waarbij ook de menselijke factor (people +) opnieuw gewogen wordt, zijn er (snoeiharde) analyses in omloop over de kwaliteit van het leven in 1 Yvonne Burger. Menselijkheid in organisaties. Rede uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van deeltijd hoogleraar Organisatiecultuur, communicatie en leiderschap in de Post Graduate Opleiding Management Consultant aan de Vrije Universiteit te Amsterdam.18 januari Astrid Schutte, Theo Hendriks. Corporate stories. Verwoorden, vertellen en verankeren. Kluwer Derde oplage. 3 Erik van Praag Persoon en effectief leiderschap. In. Interimmanagement, het vak. Jacques Reiniers (red)

2 organisaties waarin de behoefte aan visie en inspiratie eveneens valt te herkennen. 4 Pfeffer spreekt van een grote hoeveelheid literatuur die suggereert dat organisaties mensen ziek maken. 5 De meeste bedrijven geven volgens hem helemaal niet om mensen, omdat ze daar niet op af gerekend worden. Hoeveel aan de organisatie verbonden talent zegt iets anders te willen? Hoeveel werknemers willen als de economie weer aantrekt als eerste een nieuwe baan zoeken? Er wordt gewag gemaakt van het managementisme in organisaties waardoor het controleren van medewerkers en het procedureel en protocollair handelen de overhand hebben gekregen. Onder invloed van het kwaliteitsdenken is het transparant maken van het eigen handelen een doel op zich geworden en zijn modellen leidend. In het begin van de jaren 90 zag je regimes ontstaan die in modellen dachten en van hun medewerkers wensten dat die zich als knecht zouden gedragen. ( ) de ene laag staat als bestuurlijke elite in de wereld en neemt niet waar, geeft geen betekenis aan wat er in de realiteit gebeurt en de andere laag -de voet van organisaties en de voet van de samenleving- wordt met de resultaten van die bestuurlijke elite geconfronteerd, ervaart die als wereldvreemd en neemt daar steeds afstand van. 6 Het leven in organisaties is een strijd geworden tussen zingeving en vervreemding. 7 Met als parallel gevecht dat tussen de interne en de externe oriëntatie, tussen wie doet en denkt, wie maakt en monitort. Ook om het werk van professionals en managers, medewerkers en leidinggevenden met elkaar te kunnen verbinden is een visie nodig. Over samenwerking, over wat ons bindt en verrijkt. Wanneer we spreken over het belang van visie dan gaat het niet om het verhaal en de slogan zoals uitgedrukt in het missionstatement. Het gaat om het continue modelleren, aanpassen en fine-tunen van het verhaal van de organisatie. De behoefte aan visie is een invalshoek. Het inzicht dat er - gegeven de aanhoudende urgentie om te veranderen door de elkaar opvolgende ontwikkelingen - behoefte is aan een permanent proces van visieontwikkeling is een ander. Het visietraject is namelijk niet langer een plan, zoals Porter en Ansoff benadrukten, dat succes oplevert als het stap voor stap en consequent uitgevoerd wordt, maar een interactief en gepassioneerd proces. Visieontwikkeling en de daarvan afgeleide strategievorming is geen louter lineair, rationeel proces. Er spelen te veel ontwikkelingen tegelijkertijd door elkaar. Organisaties vinden eerder gaandeweg hun weg, dan dat ze een uitgestippelde en voor de volle 100 procent vastgelegde koers volgen. In de woorden van Henry Mintzberg is een strategie steeds meer een patroon dat we achteraf kunnen waarnemen en niet het plan waartoe besloten is. 8 Strategie is an emerging thing, een vorm van achteruit denken. Waar strategievorming in de jaren tachtig en negentig kon worden samengevat met het begrip plan zo zijn vandaag de dag de woorden visie en proces erop van toepassing. De veelzijdige en soms chaotische dynamiek in organisaties en hun omgeving kan alleen begeleid worden door analyses te maken en daar verhalen om heen te construeren en zo een proces van visieontwikkeling te lopen. Het aspect van emergentie komt mooi terug in de woorden van Simeon ten Holt als hij vertelt van zijn meesterwerk Canto. De kunstenaar moet zichzelf ten opzichte van een proces dat op een gegeven ogenblik zichzelf dicteert, dienstbaar opstellen. Waarom is mijn muziek goed?, zo vraagt hij zich af, omdat ze niet luistert naar wat ik wil maar naar waar ze zelf wil. Ik was een 4 Nederland is na Zwitserland, Singapore, Finland en Zweden het meest competitieve land van de wereld. Het heeft in de EO na Luxemburg de hoogste inkomens. (SCP.2012) 5 Jeffey Pfeffer, Managementboek, januari Wim van Dinten beschrijft in zijn boek Met gevoel voor realiteit, over herkennen van betekenis bij organiseren (Eubron, Delft 2002) de opkomst van het kwaliteitsdenken en de daaraan gekoppelde modellen. 7 Martijn Vroemen. Kantooroorlog. De strijd tussen zingeving en vervreemding. Scriptum Henry Mintzberg. The rise and fall of the strategic planning

3 procesbewaker. Misschien is dat wel de beste omschrijving van mijn taak tijdens het schrijven van mijn muziek. Dat proces is er. Het heeft (alleen) tijd nodig om zich te voltrekken. Je merkt het als het niet goed gaat, dan ga je dwalen. Het is belangrijk om geduld te hebben. Soms kun je beter een paar dagen wachten dan dat je moet terugkeren van je dwalingen. Als je niet geduldig bent dan ga je forceren. Ja dan ga je uiting geven aan je eigen wil, terwijl je uitdrukking moet geven aan de wil van het stuk zelf. 9 Ook Rudi Fuchs vraagt aandacht voor het werkproces van de kunstenaar. Hij stelt dat een schilder niet (altijd) volgens een vooropgezet plan aan de slag gaat. Het schilderij ontstaat volgens hem onder de ogen van de schilder zelf. Het werk ontstaat via hun handen, alsof zij er alleen maar naar konden luisteren. Het werk dicteert als het ware het schilderen. Eerst is er de prikkel, dan het bewustzijn. Kunstenaars kunnen dan ook versteld staan van wat er uit henzelf naar voren is gekomen. Heb ik dat gemaakt, ik wist niet dat dat er in zat!. 10 De Amerikaanse expressionist Joan Mitchell legt weliswaar een iets ander accent maar met besef dat in het maken van kunst een aspect van dienstbaarheid opgesloten zit. Zij zegt: Ik wil mijzelf beschikbaar stellen aan mijzelf. Zodra ik me ervan bewust wordt, stop ik met schilderen. Mitchell wilde schilderen zonder zich bewust te zijn van de handeling. Aan visie-ontwikkeling gaat waarnemen, kijken en selecteren vooraf. Maar dat is geen vanzelfsprekendheid. Wij zien wat wij al kennen en bevestigen onszelf voortdurend met wat we al weten of met wat waar we al gevoel voor hebben. Een eenmaal verworven dan wel aangeleerde manier van kijken vestigt zich als een automatisme dat (op)gevolgd wordt en waar niet meer bij wordt nagedacht. Als ik maar op één bepaalde manier waarneem en kijk dan is er sprake van selectieve waarneming, waardoor ik vind dat iets eenmaal is zoals het is. 11 Een organisatie is selectief in haar waarneming. We zien zoals we zijn, stelt Jeff Gasperz in zijn boek Anders kijken, nieuwe kansen. Hij haalt Anais Nin aan die zegt we zien niet de dingen zoals ze zijn. We zien dingen zoals wij zijn. 12 De filosoof Emanuel Kant zei dat mensen niet kunnen waarnemen en derhalve niet objectief kunnen kijken. Alles wat wij zien, nemen wij geconstrueerd waar, zegt hij. Kijken heeft te maken met gewoonte, referenties en subjectieve associaties. Wat zie ik? En waarom zie ik wat ik zie? Zie ik wat ik wil zien? Kan ik zien wat ik niet ken en wat ik niet kan begrijpen? Van Nietzsche is de uitspraak: Er bestaat geen waarheid, er bestaat alleen interpretatie. Dus zelfs als we een inzicht krijgen - zelfs als we de waarheid (denken te) zien - dan moeten we ons bedenken dat het een constructie is een (en niet dé) verklaring. Organisaties neigen er met andere woorden naar alleen ontwikkelingen te zien die bevestigen wat zij al dachten en neigen ernaar de dingen die hun denken ontkrachten, te ontkennen. Onderliggend speelt dat in organisaties mensen en hun meningen naar elkaar toe bewegen. Zij doen aan wat in de organisatiepsychologie selfreferential thinking wordt genoemd. 13 Als mensen in een groep of team elkaar veel zien, ontstaan er gemeenschappelijke kijkpatronen waardoor zij neigen naar een gelijke kijk op de wereld. In de psychologie spreekt men van een proces van cohesie. Beelden, wensen, fantasieën en angsten worden over en weer met elkaar gedeeld en worden het gezamenlijke eigendom. Dit proces van gemeenschappelijke betekenisverlening verloopt als een kettingreactie en is een zelfversterkend proces. Mensen passen hun bewuste waarnemingen en hun onbewuste 9 Interview in de Volkskrant van 27 november Rudi Fuchs. Tussen kunstenaars, een romance. De Bezige Bij Wim van Dinten, Imelda Schouten. Orientaties. Eubron Jeff Gaspersz. Anders kijken, nieuwe kansen. Het Spectrum Karl Weick. Sensemaking in organisations

4 gedrag, dus ook hun meningen over wat zij zien, aan elkaar aan. Er ontstaat hierdoor uniformiteit in het denken, het waarnemen en kijken die uitmondt in een mentale programmering. Geert Hofstede spreekt in dit geval van een organisatiecultuur: de manier waarop en wat een organisatie waarneemt, hoe een organisatie selecteert en hoe een organisatie interpreteert. 14 Het groepsgedragen -belang bepalen hoe we waarnemen. We construeren op basis hiervan een eigen manier van kijken, waardoor we niet meer kijken maar constant percipiëren. Niet alleen het aan elkaar aanpassen speelt een rol. Eenmaal op weg om een strategie te realiseren laten organisaties het na om zich heen te blijven kijken. Zij willen niet gestoord worden in de voor hen vertrouwde manier van handelen. Chris Argyris heeft dit ooit verwoord met de uitspraak: people want to act confidently. 15 We hebben allemaal auto leren rijden. De eerste keer dat je de snelweg op mag, sta je versteld van de snelheid van je auto. Je kunt je eigen snelheid niet bijhouden en ervaart dat de auto jou rijdt in plaats van jij de auto. Een half jaar nadat je je rijbewijs hebt gehaald en na de nodige ervaring te hebben opgedaan, vergeet je hoe sterk je onder de indruk was van je eerste rij-ervaring. De rijlessen zijn een herinnering geworden. Het rijden wordt een standaardervaring, iets dat vanzelfsprekend goed gaat en iets waar je niet meer bij hoeft na te denken. Organisaties vergeten met andere woorden gemakkelijk hoe wij geleerd hebben en wat we daarbij meemaakten. Jan Sleegers zegt in dit verband dat organisaties cognitive ease zoeken in plaats van cognitive strain. 16 Een gevolg is dat organisaties vergeten om zich te kijken en te blijven waarnemen en als gevolg waarvan zij niet goed reageren als zich onverwachte ontwikkelingen aandienen. De organisatie kan haar verwachtingen en wereldbeeld niet op tijd bijstellen: haar opvatting van wat waar is, wat werkt (effect heeft) en wat er toe doet. 2. De kunsten als uitweg Maatschappelijke, psychologische en groepsdynamische handicaps, zoals die zijn beschreven, laten zien dat het kijken, zien en interpreteren van ontwikkelingen nodig is maar tegelijkertijd niet vanzelfsprekend. Daarom is het te rechtvaardigen om van het kijken (naar kunst en organisaties) een aparte invalshoek te maken. In dit artikel leg ik daarom de relatie tussen het kijkproces in organisaties met het kijkproces in de beeldende kunsten. Door die relatie te leggen kan een handreiking ontstaan om de visionaire kwaliteit van organisatie te versterken. In een wereld waarin er zoveel, zo snel verandert, is het kijken essentieel. Het kijken en het blijven kijken. De kunsten wijden ons in het kijkproces waarmee we ook naar de eigen organisatie en haar omgeving kunnen kijken. De keuze voor de beeldende kunst is gemakkelijk uit te leggen. Kunst is iets visueels, het ís iets om naar te kijken. Kijken en kunst zijn een Siamese tweeling. Het schilderen begint via de waarneming, niet via een filosofie, een theorie of iets dergelijks. De basis van het werk van de beeldend kunstenaar is de waarneming. De kunsten hebben tegelijkertijd signaalkracht en zeggenschap. 17 Mijn favoriete werken wijzen mij de weg naar de waarheid van de menselijke conditie. Ze laten mij zien dat het de moeite waard is mens te zijn. 18 Aan de kunsten ontlenen we onze verbeelding en ons gevoel voor schoonheid waardoor we onze grenzen weten te verleggen. Kunst leert ons hoe de werkelijkheid bekeken en beluisterd kan worden zonder te worden gegrepen en toegeëigend. Kunst heeft als zodanig niets met wetenschap of religie te maken. Kunst mag zich er door laten inspireren, maar dan altijd middels een 14 Geert Hofstede. Allemaal andersdenkenden; omgaan met cultuurverschillen. Contact Chris Argyris. On Organizational Learning. Blackwell Business Jan Sleegers. Tussen twijfelen en doen, Tijdschrift M&O maart/april Rudi Fuchs. Het recht op schoonheid. De Bezige Bij Roger Scruton. Beauty. Nieuw Amsterdam

5 onvoorwaardelijk distantie. Kunst wil namelijk ongebonden opereren en draagt om die reden dan ook geen enkele vooringenomen pretentie. Het is nu eenmaal de enige mogelijkheid om in vrijheid alle mogelijke condities van het menselijk bestaan te ontkennen dan wel te bevestigen. In de beeldende kunsten weerspiegelt zich de tijdsgeest. Geen stad, wethouder, bestuurder of zichzelf respecterend advocaat willen vandaag de dag zonder beeldende kunst. De in de oude kunst gespecialiseerde musea als het Rijksmuseum, het Louvre en Versailles gebruiken beeldende kunst om beter aan te kunnen sluiten bij de beleving van het (massa)publiek. Een museum dat een genuanceerd verhaal wil vertellen over het heden collectioneert hedendaagse kunst, die zich kan verheugen in een groeiend marktaandeel en bijna explosief groeiende belangstelling. Er is een substantieel aantal bedrijven dat een eigen kunstcollectie aanlegt omdat het verzamelen van hedendaagse kunst het leven van een organisatie kleurt. Ziekenhuizen, universiteiten en hogescholen, bedrijven en overheden; zij beschikken over een eigen kunstcollectie. Abstractie en dus moderne kunst brengt je bij de essentie, is een door Herman Wijffels gedane uitspraak bij de start van Yellow Fellow een kruispunt van ondernemerschap, wetenschap, onderwijs en kunst. Organisaties hebben baat bij abstractie om daarmee de hoofdlijn van het handelen een kans te geven. Abstracte kunst in de zin van visueel abstracte kunst concentreert zich op kleur, lijn en vorm. Ze laat de herkenbare vertaling of weergave van de werkelijkheid achterwege. Het verlangen naar abstractie is een verlangen naar een universele betekenis en waarde waarmee de organisatie zich voor een langere tijd kan laat inspireren en ook houvast aan kan ontlenen. De abstractie is als het verlangen naar een onbereikbaar idee en een ideaal. Abstract is het ontastbare, het onstoffelijke. Een abstract betoog is er een dat niet door voorbeelden wordt opgehelderd. Abstract is wat zich bezighoudt met afgeleide begrippen en geen verband houdt met de zichtbare werkelijkheid. We maken abstractie van iets door het genoemde buiten beschouwing te houden. Abstraheren is een afgeleide van abstractie. Het ontstaat door iets te ontdoen van het concrete, waar eigenschappen zich opstapelen, door het als begrip af te leiden; het in gedachten af te zonderen. Concreet is datgene wat als vorm voor te stellen is; wat wel aan een vorm of voorwerp is verbonden; wat werkelijk bestaat, maar ontneemt het zicht op onze dromen. 3. Het kijkproces in organisaties Kijken naar de organisatie en de omgeving veronderstelt dat de organisatie naar zichzelf kan kijken als ware het een niet geïnteresseerde waarnemer. Alsof de eigen organisatie een schilderij is waar het naar kan kijken en waar het omheen kan cirkelen. Het kijken naar een schilderij - en dus ook het kijken naar de eigen organisatie - is een (inter)actief proces. Om waar te kunnen nemen is distantie nodig, maar niet alleen dat. De organisatie moet ook weer naar zichzelf toe kunnen bewegen. Zij moet zowel in- als uitzoomen. Door van tijd tot tijd afstand te nemen voorkomt de organisatie dat het verwikkeld raakt in zichzelf en samen valt met de eigen vragen en dilemma s. Door dichtbij te gaan staan ontwikkelt zij betrokkenheid. Kijken is voor een organisatie op eenzelfde manier van belang als voor de beeldend kunstenaar die schildert. Geen enkele kunstenaar zal of kan het belang van kijken ontkennen. Kunstenaars nemen voortdurend afstand van hun eigen werk om te kijken hoe het zich ontwikkelt. De schilder werkt van heel dichtbij aan zijn werk, hij staat er bovenop. Wat op afstand een landschap of gezicht is, is van dichtbij een penseelstreek. Door op afstand te gaan staan, schept hij weer een hoofdlijn van kijken. Door een stap terug te doen kan hij van perspectief veranderen, en daardoor zien wat hij gemaakt heeft en beoordelen of dat naar zijn zin is. Het schilderij laat zich als geheel alleen vanuit de verte ontdekken. Hoe het kijken naar een zelf gemaakt doek in zijn werk gaat is mooi te zien op een foto 5

6 waarop Willem de Kooning staat te kijken. Hij kijkt naar zijn doek alsof een ander het geschilderd heeft. Hij maakt zichzelf en zijn eigen schepping tot een object van studie en een voorwerp van reflectie. De kunstenaar is hiermee actor en observator van het eigen werk tegelijkertijd. 19 Dan Graham hield in 1977 een performance die hij Performance Audience/Mirror noemde. In deze performance, waarvan foto s en videobeelden bestaan, is het afwisselende perspectief van actor en observator goed te zien. Dan Graham spreekt zijn publiek toe terwijl hij voor een spiegel ter grootte van de gehele wand waarvoor hij staat. Hij staat met zijn rug naar de spiegel toe en met zijn gezicht naar het publiek. Het publiek kijkt als het naar Graham kijkt, in de spiegel en ziet zichzelf. Graham beschrijft zijn eigen gedrag, hoe hij zichzelf ervaart, hoe hij zijn benen en armen beweegt, hoe zijn ogen contact maken met het publiek en er weer van weg gaat. Terwijl hij dit doet kijkt het publiek in de spiegel en kan daarin afleiden of wat Graham aan zichzelf ziet, ook is waar te nemen in de spiegel. Hij doet dit nogmaals maar dan draait hij zichzelf om en kijkt dus naar zichzelf in de spiegel en beschrijft het publiek zoals hij dat in de spiegel kan waarnemen. In feite ontstaat er een netwerk van causale spanningen. Wie beschrijft wie en wat? Wie beïnvloedt wie? Het publiek wordt zich bewust van het micro-sociale karakter van het eigen gedrag. De performance is een levensecht onderzoek naar de wijze van kijken, observeren en waarnemen. 20 Een van de redenen waarom kijken naar kunst interessant is, is dat de kunst voortdurend in beweging is. Net als organisaties. Kunst is geen vaste voorstelling waarmee een cabaretier door het land trekt. Het is een vraagstelling over de werkelijkheid. Wat is er gaande? Wat speelt zich er af? Kunst is een teken van de tijd. Het is bovendien een min of meer passieve daad; het kijken naar kunst. In een museum bijvoorbeeld of in een galerie loop je langs schilderijen die door een ander zijn opgehangen en van wiens keuze je afhankelijk bent. Maar er staat veel tegenover. Een kunstwerk heeft een binnen- en een buitenkant. De buitenkant van de kunst gaat over de afkomst en de signature, de omvang, het materiaal en de marktwaarde. En over beeldaspecten als materiaal en techniek, afmetingen en kader, ruimte, licht, kleur, beweging, standpunt en plaatsing, de samenstelling van de verf. De binnenkant gaat om de schoonheid, de emotie. Kunst onderscheidt zich van de rede vanwege die binnenkant. Het kan een sensatie oproepen, een ervaring zijn, eerder nog dan rede. 21 Daarom is het kijken naar kunst ook een verademing. Hoe ik kijk en of ik kijk komt door mijn oriëntatie. Om te zien wat er allemaal te zien is, is volgens Wim van Dinten een open oriëntatie nodig. 22 In het Engels spreekt men zo mooi van een an inquisitive mind. Nieuwsgierigheid. Maar in die open oriëntatie spelen ook emoties als onzekerheid, verwarring en verloren zijn. In die open onderzoekende houding ligt eveneens de bereidheid besloten in de huid van de kunstenaar te kruipen. Rudi Fuchs heeft het over beeldende intelligentie. 23 Hij koppelt het kijken naar kunst aan het aanwenden van verbeeldingskracht. Hij zegt het zo: Kunst is het resultaat van soms jarenlang tastbaar handwerk, maar onze reactie erop is verbeelding. ( ) Kunst doet wat alleen kunst kan doen: ons inwijden in onze eigen verbeelding. De visionaire kracht van het kijken naar kunst kan eigenlijk niet krachtiger verwoord worden. 4. De signaalkracht van de kunsten 19 Stedelijk Museum Amsterdam. Willem de Kooning. The North Atlantic Light Lecturis Camiel van Winkel. Moderne Leegte. Over kunst en openbaarheid. SUN Diana Arnold. Art History, a very short introduction. Oxford University Press Wim van Dinten. Met gevoel voor realiteit. Eburon Rudi Fuchs. Tussen kunstenaars, een romance. De Bezige Bij

7 Het werk van een kunstenaar is in eerste instantie een individuele uiting van wat hij of zij ziet maar die krijgt na verloop van tijd algemene zeggingskracht. Eigen aan kunst is dat wij, toeschouwers, ons stuk voor stuk kunnen herkennen in een werk, of ons er zich en masse van distantiëren. Als de herkenning door de tijd heen blijft bestaan dan krijgt een werk een algemene werking. Wat ermee tot uitdrukking wordt gebracht, wordt zogezegd waar. Het schilderij verbeeldt dan iets dat onze eigen inzichten en brengt onze emoties op een hoger plan. Aan dit fenomeen ontlenen de kunsten zeggenschap. Het contact met de kunsten kunnen organisaties in contact te komen met ontluikende trends over mens en samenleving van af te leiden en nieuwe ontwikkelingen. 24 José Manuel Barosso, voorzitter van de Europese Unie, zegt in het de Kerstbijlage van het NRC in december 2012, als volgt. Kunst en Wetenschap leveren een ongelooflijke bijdrage aan Europa en zijn per definitie grensoverschrijdend. ( )Openheid naar wereldwijde trends in kunst en wetenschap zou hoogopgeleide mannen en vrouwen eigen moeten zijn. Ik zeg vaak tegen mijn ambtenaren: lees de stukken die we hier voorbereiden, ze zijn van hoge kwaliteit. Maar lees ook poëzie, lees filosofische essays. Kijk wat er in de moderne kunst omgaat. Wat daar gebeurt, zie je over tien jaar in het dagelijkse leven. Wat vandaag lelijk en verfoeilijk wordt gevonden, is dan mooi en gewild. In de in 2010 gestarte discussie over de zeggingskracht van de wetenschap en met name in de neurowetenschap is de rol van ons brein centraal komen staan. Wij zijn ons brein, luidde het boek van Dick Swaak waarmee hij de invloed van aangeboren eigenschappen beklemtoonde. 25 Ons brein werd als bovenliggend gepositioneerd. In het debat hierover toonde Paul Depondt aan dat veel brein-ontdekkingen uit de (neuro)wetenschap al eerder zijn gedaan door kunstenaars. Kunst leidt in zijn ogen tot inzicht waar de wetenschap niet het monopolie op heeft. 26 Hij had kunnen verwijzen naar de mode. Daar zijn ontwikkelingen aanwijsbaar zonder dat zij nog wetenschappelijk onderbouwd en aantoonbaar zijn gemaakt. 27 Mode moet altijd weer nieuw zijn en daarom is het een goed platform voor trends. Bovendien; de snelheid, de creativiteit en de energie waarmee modeontwerpers straatbeelden vertalen in een nieuwe collectie is zo goed als ongeëvenaard, hoewel ook conventies, zoals de macht van de glossy s in de modewereld niet vreemd zijn. De modeontwerper Paul Gautier geeft met zijn kledinglijn en styling inzicht in de verschuivende opvattingen over wat mannelijk en vrouwelijk is. Hij introduceerde het grensgebied tussen die twee en gaf aan dat zij inwisselbaar kunnen zijn. Allemaal zaken die nu het mediabeeld overheersen en onze kijk op de wereld. Mark Rothko, wiens werk nu voor recordbedragen bij veilinghuizen als Christies en Sotheby s weg gaat, is in de zestiger jaren hevig bekritiseerd vanwege het ontbreken van een politieke boodschap. Dat hij nu zo enorm gewaardeerd wordt, heeft te maken met de (seculiere) behoefte aan zin- en betekenisgeving en aan religie als een abstracte realiteit. De behoefte aan een ruimte voor individuele fascinaties, authenticiteit en oorspronkelijkheid. Aan het werk van Mark Rothko kun je die onderstroom in de samenleving aflezen en daarmee de signaalkracht van de kunst vandaag de dag aantonen: de behoefte aan zingeving en religie. Maar niet aan zijn werk alleen. Andy Warhol toonde met zijn werk uit de zestiger jaren expliciet aan dat geld verdienen om rijk en beroemd te kunnen zijn, belangrijke waarden worden voor de aankomende generaties. Hij heeft de cultuur van het geld verdienen, ook met kunst, en de celebrity culture, waarin het beroemd willen 24 Victoria Alexander. Sociology of the arts; exploring fine and popular forms. Blackwell Publishing Dick Swaak. Wij zijn ons Brein. Contact. 8 ste druk Paul Depondt 27 Domenico de Masi, Creativity in the fashion system. (In:) Giannino Malossi (red). The style engine The Monacelli Press. 7

8 zijn een doel op zich is, voorzien, verbeeld en gepropageerd. De tentoonstelling Pop Life, Art is a Material World, die in 2010 in het Tate Modern te Londen te zien had als sleutelzin: making money is art ( ) and good business is the best art. Warhol wordt door Joost Zwagerman een geëngageerde archivaris van de Amerikaanse samenleving genoemd met zijn werk over de elektrische stoel, de silk-screens van krantenkoppen, auto-ongelukken en vliegtuigongelukken en niet te vergeten de wijze waarop hij aandacht vroeg voor de homo-erotiek en homo-cultuur. 28 Of het nu gaat over de vrouwelijke sexualiteit, zoals bij Louise Bourgeois en Tracy Emin, ons zelfbeeld zoals bij Marlene Dumas, de wereldorde zoals bij Basquait, de geschiedenis zoals bij Anselm Kiefer, de menselijke selectie zoals bij Joep van Lieshout en het menselijk lijden zoals bij Berlinde de Bruyckere; er zijn talloze voorbeelden te geven van de signaalkracht van de beeldende kunst. Soms zijn die signalen letterlijk te vertalen in een visie. Soms bestaat die er uit dat er vragen worden gesteld. De signaalkracht van kunst heeft een relatie met die van de kunstenaar die zich onderscheidt vanwege zijn specifieke manier van kijken. Hij brengt verbanden en gezichtspunten aan die in het officiële discours nog afwezig zijn. Hij ziet dingen die er niet zijn en pas herkend worden nadat hij zij heeft aangebracht. De verborgen dynamiek van een samenleving, de latente trends, de random thoughts, zij zijn in het werk van de kunstenaar te herkennen. De Gentse hoogleraar Willem Elias zegt het als volgt: De kunstenaar breekt met clichés en verrijkt daardoor onze ervaring met onszelf en de wereld. Dit doorbreken van het stereotype maakt het de toeschouwer niet makkelijk. Maar precies deze moeilijkheidsgraad, veroorzaakt door het complexe het abstracte, het ongewone of door het andere esthetische procedés, die een inspanning vergt, heeft zijn functie in het leerproces dat het leven zelf is. 29 De kunstenaar is een rolmodel omdat hij anders kijkt. Hij onderscheidt zich door de kwaliteit van zijn waarneming die indringender en intenser is. Volgens Plato wordt de kunstenaar geïnspireerd door zijn mania, het vermogen om te zien wat nuchtere mensen niet kunnen zien. De kunstenaar ziet meer dan de gemiddelde burger en laat de onderliggende waarden en bewegingen zien die in de wereld spelen. 30 Eén en ander kan inmiddels aangetoond worden door de hersenactiviteit van de kunstenaar (en de geoefende kijker). De kunstenaar, zo blijkt uit het eye-tracking experiment van de Belgische neuroloog John Wagemans, gebruikt zijn hersenen intenser. De linker prefrontale cortex is actiever. Een kunstenaar is net als elk ander een kind van zijn tijd. Net als ieder ander groeit hij op met beelden uit de media en het persoonlijk leven. Beelden waar hij het aanvankelijk mee moet doen. Zijn uitdaging ligt in het scheppen van nieuwe beelden en visualisaties die aan het beeldrepertoir van onszelf en onze organisaties kunnen worden toegevoegd. Pipilotti Rist heeft het zoeken naar nieuwe beelden naar aanleiding van haar tentoonstelling in het Rotterdamse museum Boymans van Beuningen in 2010 als volgt verwoord: Ik hoop dat mensen video gaan ervaren als een driedimensionaal ding, niet als iets wat altijd maar vastzit aan een scherm. Het is een traditie van rechthoeken waar we in zitten. Schilderijen, tekeningen en nu omringen we ons met beeldschermen. Ik weet zeker dat onze hersenen niet gemaakt zijn om exclusief om te gaan met tweedimensionale 28 Andy Warhol is van invloed op (bijna) alles nà Andy warhol. Joost Zwagerman. Volkskrant 12 december Willem Elias. In Boekman nr 73. Kunst en opleiding. Winter Giannino Malossi. The methods of Fashion Design In: Giannino Malossi (red). The style engine. The Monacelli Press

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil pagina 1 van 5 Home > Bronteksten > Plato, Over kunst Vert. Gerard Koolschijn. Plato, Constitutie (Politeia), Amsterdam: 1995. 245-249. (Socrates) Nu we [...] de verschillende elementen van de menselijke

Nadere informatie

Stipendium. Anne Vaandrager

Stipendium. Anne Vaandrager Stipendium Anne Vaandrager Introductie Afwijken van de norm Tegenwoordig kunnen we door middel van technologie radicaal ingrijpen op het ontwerp van ons lichaam. De centrale positie van de mens als maatstaaf

Nadere informatie

Amsterdam DNA is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam

Amsterdam DNA is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam INTRODUCTIE is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam Museum. In het wordt de geschiedenis verteld aan de hand van schilderijen en voorwerpen. Je gaat met de groep naar het

Nadere informatie

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek 1 Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek Wie Debbies schilderijen en tekeningen van de afgelopen jaren bekijkt, zal zich misschien verwonderen over de ogenschijnlijke stijlbreuk die

Nadere informatie

Hoe ontwikkel ik. Lezing van Ineke Strouken op 19 maart in Nieuwegein. Geachte dames en heren, Volkscultuur

Hoe ontwikkel ik. Lezing van Ineke Strouken op 19 maart in Nieuwegein. Geachte dames en heren, Volkscultuur Hoe ontwikkel ik Ineke Strouken een ijzersterk volkscultuurproject? Geachte dames en heren, Welkom op deze studiedag Hoe ontwikkel ik een ijzersterk volkscultuurproject. Sinds een tweetal jaren staat volkscultuur

Nadere informatie

Groeien vanuit de innerlijke grondhouding

Groeien vanuit de innerlijke grondhouding Groeien vanuit de innerlijke grondhouding Succesvolle ondernemers maken bewust of onbewust gebruik van eeuwenoude universele spirituele wetmatigheden. Hierdoor beschikken ze over een transformationele

Nadere informatie

Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld

Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld De Biënnale van de Schilderkunst is dit jaar aan haar derde editie toe Dit tentoonstellingsproject ontstond uit de museale ambitie van zowel het Roger Raveelmuseum

Nadere informatie

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid!

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! Door: Nathalie van Spall De onzichtbare werkelijkheid wacht om door onze geest binnengelaten te worden.

Nadere informatie

Leergang Transformatief Leiderschap

Leergang Transformatief Leiderschap feedback geven living labs advie processen/bijeenkomsten transformatief leiderschap coach perso Leergang Transformatief Leiderschap Anderen bewegen begint bij jezelf Succesvol mensen en organisaties in

Nadere informatie

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014)

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Inleiding De kern van (autisme)vriendelijke communicatie is echt contact, gebaseerd op

Nadere informatie

Exposities 2013. Gerda de Voogd - fotografie december 2012 t/m februari begane grond en 1 e verdieping

Exposities 2013. Gerda de Voogd - fotografie december 2012 t/m februari begane grond en 1 e verdieping K U N S T K A L E N D E R 2 0 1 3 Exposities 2013 J a n u a r i Gerda de Voogd - fotografie december 2012 t/m februari begane grond en 1 e verdieping Annemarie Mayers - beelden januari t/m maart vitrines

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51 Inhoud Woord vooraf 11 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13 1.1 Een definitie van de psychologie 14 1.2 Wetenschappelijke psychologie en intuïtieve mensenkennis 16 1.2.1 Verschillen in het verzamelen

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Manager van nu... maar vooral van morgen

Manager van nu... maar vooral van morgen Manager van nu... maar vooral van morgen Leidinggeven met inhoud en in verbinding, met inspiratie, energie en plezier, en dat binnen je organisatie mogelijk maken Er kan zoveel meer Uitgaan van klanten,

Nadere informatie

3. Rouw en verliesverwerking

3. Rouw en verliesverwerking 3. Rouw en verliesverwerking 29 Voor de trainer De belangrijkste begrippen van dit gedeelte zijn: Grote verschillen tussen verschillende getroffenen Breuk in de levenslijn Rouw/Verliesverwerking/chronische

Nadere informatie

VIEREN DOOR/VOOR JONGEREN

VIEREN DOOR/VOOR JONGEREN VIEREN DOOR/VOOR JONGEREN VOORBEDE Soms moeten gebeurtenissen en dingen met naam worden genoemd. Soms moet je de dingen meer openlaten, opdat iedereen zijn eigen ervaringen erin kan herkennen. De voorbede

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Ecologie van het leren

Ecologie van het leren Ecologie van het leren Beneluxconferentie dr Manon C.P. Ruijters MLD Apeldoorn 17 oktober 2013 Ecologisch? Ecologie is verbindingen en samenhang diversiteit interacties tussen organismen en hun omgeving

Nadere informatie

GEORGE MEERTENS SUBLACUS schilderen/painting

GEORGE MEERTENS SUBLACUS schilderen/painting GEORGE MEERTENS SUBLACUS schilderen/painting GEORGE MEERTENS SUBLACUS schilderen/painting Document 2011 Inhoud/Contents Details/Close ups 6 Sublacus/Sublacus tekst/text Hanneke de Man 18 Brieven/Letters

Nadere informatie

Waarom we een derde van ons leven missen 17. 2 Nieuwe wegen naar het innerlijke leven. Hoe de wetenschap dromen grijpbaar maakt 24

Waarom we een derde van ons leven missen 17. 2 Nieuwe wegen naar het innerlijke leven. Hoe de wetenschap dromen grijpbaar maakt 24 Inhoud inleiding Nieuw inzicht in onze dromen 11 i wat dromen zijn 1 Terugkeer naar een vergeten land Waarom we een derde van ons leven missen 17 2 Nieuwe wegen naar het innerlijke leven Hoe de wetenschap

Nadere informatie

Een Visioen van Liefde

Een Visioen van Liefde Een Visioen van Liefde Orthen, april 2012 WIE ZIJN WIJ? De oorsprong van de gemeenschap San Salvator ligt in de rooms-katholieke traditie, en voelt zich van daaruit verbonden met de Bijbel, geïnspireerd

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

!!! !!!!!!! Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014

!!! !!!!!!! Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014 PLAATJESKUNST Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014 1 Het internet, nog nooit is er in mijn beleving zo n bijzondere uitvinding

Nadere informatie

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN COMMUNICEREN VANUIT JE KERN Wil je duurzaam doelen bereiken? Zorg dan voor verbonden medewerkers! Afgestemde medewerkers zijn een belangrijke aanjager voor het realiseren van samenwerking en innovatie

Nadere informatie

Veranderen als avontuurlijke tocht

Veranderen als avontuurlijke tocht Wie op reis gaat, moet eerst gaan zitten Veranderen als avontuurlijke tocht Oriëntatie op het gebied Omgaan met het onverwachte Het gebied doorgronden Zoeken naar doorwaadbare plekken Rust nemen en op

Nadere informatie

Het werk Monochrome (Grey) van Anish Kapoor hangt ruggetje, ruggetje met de Zonnebloemen van Van Gogh. pagina 84, 10-10-2015 Het Financieele Dagblad

Het werk Monochrome (Grey) van Anish Kapoor hangt ruggetje, ruggetje met de Zonnebloemen van Van Gogh. pagina 84, 10-10-2015 Het Financieele Dagblad Het werk Monochrome (Grey) van Anish Kapoor hangt ruggetje, ruggetje met de Zonnebloemen van Van Gogh. pagina 84, 10-10-2015 Het Financieele Dagblad Kijk en vergelijk Het is een trend: hedendaagse werken

Nadere informatie

Portret van H. Gerealiseerd door H. en Linde Stael In samenwerking met het SIHO

Portret van H. Gerealiseerd door H. en Linde Stael In samenwerking met het SIHO Portret van H. Gerealiseerd door H. en Linde Stael In samenwerking met het SIHO Dit portret gaat over H., een vrouw die met een evoluerende spierziekte nog lang voor de klas heeft gestaan in het lager

Nadere informatie

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Gevoel en emoties / definitie Emoties: in biologische zin: affectieve reacties. Prikkeling van dit systeem geeft aanleiding tot allerlei lichamelijke reacties.

Nadere informatie

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Compassie leven 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Inhoudsopgave Voorwoord Wekelijkse inspiraties 01 Geweld in de taal? Wie, ik?

Nadere informatie

VELOV conferentie 26 februari 2015 Wim Lauwers, Katrien Goossens, Leen Alaerts, Koen Crul, Lysbeth Jans, Lode Vermeersch, contact:

VELOV conferentie 26 februari 2015 Wim Lauwers, Katrien Goossens, Leen Alaerts, Koen Crul, Lysbeth Jans, Lode Vermeersch, contact: VELOV conferentie 26 februari 2015 Wim Lauwers, Katrien Goossens, Leen Alaerts, Koen Crul, Lysbeth Jans, Lode Vermeersch, contact: wim.lauwers@ucll.be ONDERZOEK VRAGEN EN KADER Hoe cultuureducatie integreren

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

2 0 1 0-2 0 1 4. Haagweg 56, 5995 AB Kessel, Nederland T +31 (0)77 4621803 M +31 (0)6 48959924. willebrorddewinter@hetnet.nl www.willebrorddewinter.

2 0 1 0-2 0 1 4. Haagweg 56, 5995 AB Kessel, Nederland T +31 (0)77 4621803 M +31 (0)6 48959924. willebrorddewinter@hetnet.nl www.willebrorddewinter. 2 0 1 0-2 0 1 4 atelier: e-mail: website: Haagweg 56, 5995 AB Kessel, Nederland T +31 (0)77 4621803 M +31 (0)6 48959924 willebrorddewinter@hetnet.nl www.willebrorddewinter.nl 2014 Willebrord de Winter

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko is altijd bezig met de werking van het medium fotografie. De kritische blik van de beschouwer is wat ze met haar werk wil overbrengen.

Nadere informatie

De Tuin. der Lusten. Het is een psychische werkelijkheid, wat je daar ziet gaat over jou

De Tuin. der Lusten. Het is een psychische werkelijkheid, wat je daar ziet gaat over jou 22 BOVENBOUW De Tuin der Lusten TEKST EVELIEN NIJEBOER BEELD JEROEN BOSCH Uren kan je kijken naar dit schilderij van Jeroen Bosch. Niet alleen omdat er zoveel op staat, maar ook omdat al die taferelen

Nadere informatie

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Cursusboek Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Beste cursist, De eerste stap is gezet! U gaat starten met een mindfulnesstraining van 8 lessen.

Nadere informatie

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool NAAM September 2009 In september en oktober 2009 was de Levend evangelie Gemeente bezig met het onderwerp 40 DAGEN GEBED. Om gemeente breed

Nadere informatie

HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT

HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT DOOR ANN VAN RIET WWW.ALTHEA-COACHING.BE Hallo! In dit e-book ga je leren hoe je echt zelfvertrouwen kan opbouwen. En daarmee bedoel ik dus niet gewoon denken

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Inleiding 11 1 Gevoel en verstand in de liefde 15 2 De partnerkeuze 21 3 Mythes over de liefde 29 4 De liefde ontraadseld 35 5 Verbetering begint bij jezelf 43 6 De vaardigheden

Nadere informatie

Thije Adams KUNST. Wordt een mens daar beter van? vangennep amsterdam

Thije Adams KUNST. Wordt een mens daar beter van? vangennep amsterdam Thije Adams KUNST Wordt een mens daar beter van? vangennep amsterdam Inhoud Vooraf 5 I. Inleiding 7 II. Wat doen wij met kunst? 9 III. Wat doet kunst met ons? 42 IV. Plato en Rousseau 59 V. Onzekerheid

Nadere informatie

Content in Motion. Digitale Levenslijnen & Gemedieerde Herinneringen

Content in Motion. Digitale Levenslijnen & Gemedieerde Herinneringen Content in Motion Digitale Levenslijnen & Gemedieerde Herinneringen Herinneren Herinneren: Het opslaan en oproepen van zintuiglijke ervaringen in het bewustzijn over momenten die hebben plaatsgevonden

Nadere informatie

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++ NIVEAU ++ /5 Deze leskaart gaat over het zoeken naar de volmaakte vorm. Dat klinkt misschien wat verheven, maar je zult ontdekken dat deze zoektocht in de kunstgeschiedenis erg belangrijk is geweest. Piet

Nadere informatie

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis. Kijkwijzer HAVO / VWO Joep Nicolas 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015 Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.nl Welkom in het Cuypershuis Het museumgebouw is een uniek complex

Nadere informatie

kunstlessen voor het primair onderwijs

kunstlessen voor het primair onderwijs 2013 2015 kunstlessen voor het primair onderwijs kunst gaat over nu over jou en over mij In kunst kan en mag bijna alles. Je kunt het zo gek niet bedenken of je kunt het maken. Met kunst kun je dromen

Nadere informatie

Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek :

Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek : Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis. Klas 3 Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek : Hoe moet je leren??? De begrippen zijn bij deze toets gekoppeld aan de kunststromingen van de kunstpromotie.

Nadere informatie

Index. 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8

Index. 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8 Index 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8 1 1. Voorwoord Welkom bij deze handleiding. Deze handleiding is bedoeld als gids bij het identificeren van de kwaliteiten van

Nadere informatie

Praktisch Mentaliseren

Praktisch Mentaliseren Praktisch Mentaliseren Gieke Free SPV Mary Kwint GZ-psycholoog FACT 4 persoonlijkheidsstoornissen Indeling Oefening Definitie Hechting Modi van functioneren Videofragmenten Mentaliserende interventies

Nadere informatie

Module 3. Aanleren. Tekstboek een nieuwe geest in 28 dagen Doe het zelf mindset transformatie voor de moedige mens _ en wereldverbeteraar.

Module 3. Aanleren. Tekstboek een nieuwe geest in 28 dagen Doe het zelf mindset transformatie voor de moedige mens _ en wereldverbeteraar. Module 3. Aanleren. Dag 18. Je nieuwe geest neurologisch. Zoals je gisteren al las gaan we de komende 11 dagen de energie van je nieuwe geest opbouwen. Gisteren ben je hiermee begonnen door de emotionele

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

Doel. Visie. Een aanbod van Bernard Velthuis. Missie. Groeien door je innerlijke dialoog. Dialoog onderzoekt van binnen naar buiten

Doel. Visie. Een aanbod van Bernard Velthuis. Missie. Groeien door je innerlijke dialoog. Dialoog onderzoekt van binnen naar buiten Een aanbod van Bernard Velthuis Doel Visie Groeien door je innerlijke dialoog Dialoog onderzoekt van binnen naar buiten Missie Spreek tot elkaars verbeelding Talent Gesprek Creatie Gesprek Spiegel Gesprek

Nadere informatie

Nu nog beter... Toegepaste kunst Kunst BV

Nu nog beter... Toegepaste kunst Kunst BV Nu nog beter... Toegepaste kunst Kunst BV H4 ~ periode B Toegepaste vormgeving Autonome kunst Inleiding INLEIDING In de eerste periode ben je vooral bezig geweest met het onderzoeken van vormen, materialen

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

: Camiel De Roover Student nummer : 177553 : Fashion Management : INDIVIDUALS. Begeleiders : Mikki Engelsbel en Miriam Goedkoop

: Camiel De Roover Student nummer : 177553 : Fashion Management : INDIVIDUALS. Begeleiders : Mikki Engelsbel en Miriam Goedkoop INDIVIDUALS Door : Camiel De Roover Student nummer : 177553 Afdeling : Fashion Management Bedrijf : INDIVIDUALS Begeleiders : Mikki Engelsbel en Miriam Goedkoop VOORWOORD Dit afstudeeronderzoek is gemaakt

Nadere informatie

Wat is cultuur? Uit de honderden definities die er van cultuur bestaan kun je de volgende gemeenschappelijke kenmerken halen:

Wat is cultuur? Uit de honderden definities die er van cultuur bestaan kun je de volgende gemeenschappelijke kenmerken halen: Sturen op houding en gedrag Organisatieveranderingen vragen om een omslag in houding en gedrag. Medewerkers én managers zullen anders moeten gaan denken, voelen en doen. De cultuur binnen de organisatie

Nadere informatie

Dit wordt jouw jaar!

Dit wordt jouw jaar! WERKBOEK Dit wordt jouw jaar! 12 krachtige lessen in persoonlijke groei dr. Ben Tiggelaar DIT WORDT JOUW JAAR! WERKBOEK BEN TIGGELAAR 1 OVER GELUK EN SUCCES HOOFDSTUK 1-2 "Geluk is niet het doel, maar

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Geeft je inzicht in jouw persoonlijke

Nadere informatie

Wat is een universiteit? Over de res publica en het publiek maken van dingen

Wat is een universiteit? Over de res publica en het publiek maken van dingen Wat is een universiteit? Over de res publica en het publiek maken van dingen Een denkoefening Prof. Dr. Jan Masschelein Historische uitvindingen: De school De Academie van Plato De middeleeuwse universiteit

Nadere informatie

030-8201. explore. studieintermezzo van de vrije hogeschool

030-8201. explore. studieintermezzo van de vrije hogeschool vrijehoge 030-8201 info@vrije explore studieintermezzo van de vrije hogeschool We leven in een bruisende, snelle tijd waarin veel van je wordt verwacht. Dit betekent onder andere dat je op basis van slechts

Nadere informatie

Pianoo. Investeren in de dialoog

Pianoo. Investeren in de dialoog Investeren in de dialoog Veel gehoorde opmerkingen/ ervaringen van inkoopfunctionarissen! ik wordt niet gehoord! ze informeren mij niet, te laat of onvolledig! ze begrijpen het niet! ze houden zich niet

Nadere informatie

Dit zijn de nieuwe trainingen en workshops van Mankind Mens & Organisatie in 2016:

Dit zijn de nieuwe trainingen en workshops van Mankind Mens & Organisatie in 2016: Mankind Mens & Organisatie gelooft in de kracht van dromen en drijfveren in relatie tot ondernemerschap en leiderschap. Dromen en drijfveren vormen de grond waarop ambitie kan groeien. Passie zorgt vervolgens

Nadere informatie

Systeemdenken in de klas

Systeemdenken in de klas Systeemdenken in de klas Systeemdenken en denkgewoonten Jan Jutten www.natuurlijkleren.org 1 1. Inleiding Het onderwijs in onze tijd houdt onvoldoende gelijke tred met wat er nodig is aan kennis, vaardigheden

Nadere informatie

Gesprekken zonder einde

Gesprekken zonder einde Gesprekken zonder einde sociale media vanuit interactieperspectief Nijmegen, 2 oktober 2010 Noelle Aarts, Universiteit van Amsterdam Wageningen Universiteit Enkele cijfers 82 % van alle dertigers in Amerika

Nadere informatie

Inleiding op het thema

Inleiding op het thema Inleiding op het thema In de bijbel en in het geloof zijn beelden en symbolen belangrijk. God is zo anders dan wij kunnen bedenken, dat je niet zomaar over Hem kunt spreken. Over die onbekende wereld van

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie Denken en intuïtie Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Denken en intuïtie Den Haag, 2015 Eerste druk, november 2015 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright

Nadere informatie

Cultuur in de Spiegel

Cultuur in de Spiegel Cultuur in de Spiegel Naar een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs Barend van Heusden Afdeling Kunsten, Cultuur en Media 14 september 2011 Aanleiding Vragen vanuit het werkveld over: Inhoud cultuureducatie

Nadere informatie

Bijenvolk of organisatie?

Bijenvolk of organisatie? Bijenvolk of organisatie? Bijenvolk systemisch bekeken Zelfregulering ten dienste van het geheel Samenhang en uitwisseling Zelfregulering en vitaliteit What s in a name Systemisch..of systematisch Systematisch

Nadere informatie

Autonomie & Abstractie

Autonomie & Abstractie Kunstgeschiedenis Autonomie & Abstractie in de 20ste eeuw In de twintigste eeuw wordt het streven naar autonomie in de kunst steeds belangrijker: een kunstwerk moet helemaal op zichzelf staan, los van

Nadere informatie

Inhoud. 2 Ondernemen in een veranderende wereld. 4 Inzicht in jezelf en de ander

Inhoud. 2 Ondernemen in een veranderende wereld. 4 Inzicht in jezelf en de ander Inhoud 1 Inleiding 2 Ondernemen in een veranderende wereld 1 Veranderende tijden 3 2 Waarom zingeving in werk steeds belangrijker wordt! 3 3 Mens en wereld als energetisch geheel van nature in beweging

Nadere informatie

ADEMRUIMTE Een paradigmawisseling op de grens van cultuur

ADEMRUIMTE Een paradigmawisseling op de grens van cultuur 13 ADEMRUIMTE Een paradigmawisseling op de grens van cultuur ContraPuntPress/Pieter Mols/2011 er is alles in de wereld, het is alles Lucebert (1 voor Piet D. 1 Op een zondagmiddag in september is het druk

Nadere informatie

ServiceCultuur. EBOOK CultuurBarbarenspel

ServiceCultuur. EBOOK CultuurBarbarenspel ServiceCultuur EBOOK CultuurBarbarenspel EBOOK CultuurBarbarenSpel www.servicecultuur.nl Alsjeblieft. Een ebook over het CultuurBarbarenSpel. Met dit ebook leer je meer over ons spel. Fabia Hooykaas en

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

Veranderen: Focus op cultuurverandering en het overwinnen van weerstand. Breukelen, 17 december 2008 Elsbeth Reitsma e.reitsma@c3am.

Veranderen: Focus op cultuurverandering en het overwinnen van weerstand. Breukelen, 17 december 2008 Elsbeth Reitsma e.reitsma@c3am. Veranderen: Focus op cultuurverandering en het overwinnen van weerstand Breukelen, 17 december 2008 Elsbeth Reitsma e.reitsma@c3am.nl Wat is weerstand? Een reactie op een emotioneel proces dat zich binnen

Nadere informatie

Mijn Mokum is een project voor NT2 cursisten. Het is gemaakt door het Amsterdam Museum.

Mijn Mokum is een project voor NT2 cursisten. Het is gemaakt door het Amsterdam Museum. 2 INTRODUCTIE is een project voor NT2 cursisten. Het is gemaakt door het. In het wordt de geschiedenis verteld aan de hand van schilderijen en voorwerpen. Je gaat met de groep naar het museum. In dit werkboekje

Nadere informatie

In gesprek met Claudia Zwart

In gesprek met Claudia Zwart In gesprek met Claudia Zwart Ik ontmoet Claudia in haar kantoor in de tuin van haar huis. Ik loop binnen en ben onder de indruk van haar gedreven en gepassioneerd voorkomen. Een vrouw met een missie, waar

Nadere informatie

Spiritueel dagboek. Met teksten en inzichten van MORYA zoals opgetekend door Geert Crevits

Spiritueel dagboek. Met teksten en inzichten van MORYA zoals opgetekend door Geert Crevits Spiritueel dagboek Met teksten en inzichten van MORYA zoals opgetekend door Geert Crevits Voorwoord: Een spiritueel dagboek 5 Waarom een spiritueel dagboek? 7 Om bewuster te leven en te handelen Aandachtspunten

Nadere informatie

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea Tijdsbeeld tweede helft 20ste eeuw Vrijheid na WOII-Europa ligt in puin.. Koude oorlog: angst

Nadere informatie

TRAINING POSITIEVER DENKEN, LEVEN, WERKEN

TRAINING POSITIEVER DENKEN, LEVEN, WERKEN TRAINING POSITIEVER DENKEN, LEVEN, WERKEN INHOUD De training is gebaseerd op 7 hoofdonderwerpen. De 7 sleutels tot positieve verandering: 1. Bevorder je positieve emoties 2. Denk positiever 3. Waardeer

Nadere informatie

Inspectie RK Godsdienst Griet Liebens 0486/724946 griet.liebens@telenet.be

Inspectie RK Godsdienst Griet Liebens 0486/724946 griet.liebens@telenet.be 1 inspectie-begeleiding RK godsdienst basisonderwijs Tulpinstraat 75 3500 Kiewit-Hasselt 011 264408 godsdienstbao@dodhasselt.be Collegiale consultatie Godsdienst Lager onderwijs Rijkhoven Kleine Spouwen

Nadere informatie

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn:

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn: Naslagwerk KOERS Dit document is bedoeld om ieder individu een eigen beeld te laten formuleren van de eigen koers als werkend mens en vervolgens als functionaris. Daarna kun je collectief de afdelingskoers

Nadere informatie

LOOPBAANONTWIKKELING met Ik-ben-inzetbaar

LOOPBAANONTWIKKELING met Ik-ben-inzetbaar VAN BAAN NAAR LOOPBAAN U hebt nu een baan. Maar staat u wel eens stil bij de toekomst? Hoe ziet u uw loopbaan? Wat zijn uw wensen, ideeën en verwachtingen? Hoe ontwikkelen zich uw bekwaamheid, uw beschikbaarheid,

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING:

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING: beeldende vorming De DOELSTELLING van de -opdrachten & De BEOORDELING: Doelstellingen van de opdrachten. Leren: Thematisch + procesmatig te werken Bestuderen van het thema: met een open houding Verzamelen

Nadere informatie

Online Life Coaching Opleiding

Online Life Coaching Opleiding Online Life Coaching Opleiding De Life Coaching Opleiding laat je in 2 maanden ongelooflijk veel groeien en alle kennis verzamelen die je nodig hebt als Life Coach om jezelf en anderen succesvol te begeleiden

Nadere informatie

Erwin Clauws "The Conscious Quintessence of the Abstract"

Erwin Clauws The Conscious Quintessence of the Abstract Het ROGERRAVEELMUSEUM tentoonstellingspartner bij het artistiek onderzoek The Conscious Quintessence of the Abstract van ERWIN CLAUWS Onderzoek geaccrediteerd door Onderzoeksraad Sint Lucas Beeldende Kunst

Nadere informatie

Dat we hier vanavond bij elkaar zijn wordt vooral bepaald door de wereldse kalender. En niet de kalender van de christelijke feesten.

Dat we hier vanavond bij elkaar zijn wordt vooral bepaald door de wereldse kalender. En niet de kalender van de christelijke feesten. Preek op Oudjaarsavond 2013 Dat we hier vanavond bij elkaar zijn wordt vooral bepaald door de wereldse kalender. En niet de kalender van de christelijke feesten. Oudjaarsdag: het lijkt een dag als alle

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers Iedereen sterk Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers JANUARI 2016 Veranderen moet veranderen Verandering is in veel gevallen een top-down proces. Bestuur en management signaleren

Nadere informatie

VOORBEELD / CASUS. Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven

VOORBEELD / CASUS. Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven Maakt geld gelukkig? VOORBEELD / CASUS Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven Hieronder tref je een beschrijving van een socratisch gesprek van ca. 2 ½ uur. Voor de volledigheid hieronder eerst

Nadere informatie

Missionstatement en core values

Missionstatement en core values Missionstatement en core values Inhoud 1 Het formuleren van missionstatement en core values... 1 2 Het maken en uitdragen van missie en kernwaarden... 5 1 Het formuleren van missionstatement en core values

Nadere informatie

Kleur Bekennen. Zomerexpositie 2010

Kleur Bekennen. Zomerexpositie 2010 Zomerexpositie 2010 Deze zomer toont Artlease Contemporary Art een expositie met vier kunstenaars die ieder op hun eigen wijze invulling geven aan het thema Kleur Bekennen. Het uitgangspunt van deze expositie

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Laat je talenten leven Helpt je het

Nadere informatie

Het waarom van ons aanbod

Het waarom van ons aanbod Pagina 1 van 5 - scroll Het waarom van ons aanbod Mensen laten zich leiden door ervaringen en de betekenis die zij daaraan hebben gegeven. Daarmee besturen zij zichzelf en daarmee geven zij iedere keer

Nadere informatie

Het Vliegwiel van Identiteit 3.0

Het Vliegwiel van Identiteit 3.0 Het Vliegwiel van Identiteit 3.0 Dr. Kaj Morel Dr. Ir. Lisanne Bouten k.p.n.morel@saxion.nl l.m.bouten@saxion.nl Lectoraat Identiteitsmarketing Academie Marketing & International Management Kenniscentrum

Nadere informatie

Perspectief 3e editie 2 vmbo Anders dan anderen krant. 1. Voorpagina

Perspectief 3e editie 2 vmbo Anders dan anderen krant. 1. Voorpagina Perspectief 3e editie 2 vmbo Anders dan anderen krant 1. Voorpagina Geen mens is hetzelfde, want iedereen is weer anders. Elk mens heeft iets unieks. Dat maakt het soms lastig om elkaar te begrijpen. Of

Nadere informatie

Uiteindelijk gaat het om het openbreken van macht

Uiteindelijk gaat het om het openbreken van macht Uiteindelijk gaat het om het openbreken van macht Als hoogleraar Publieke Innovatie aan de Universiteit Utrecht onderzoekt Albert Meijer vernieuwing in de publieke sector. Open Overheid en Open Data maken

Nadere informatie

Cultuureducatie, W&T en wereldoriëntatie

Cultuureducatie, W&T en wereldoriëntatie Cultuureducatie, W&T en wereldoriëntatie Barend van Heusden SLO-Conferentie Wetenschap en technologie bij de zaakvakken Utrecht, 16 april 2015 2 Inleiding Wat hebben wetenschap, techniek en wereldoriëntatie

Nadere informatie