leren van de stad Duurzaamheidscoalities buiten Amsterdam amsterdam

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "leren van de stad Duurzaamheidscoalities buiten Amsterdam amsterdam"

Transcriptie

1 leren van de stad Duurzaamheidscoalities buiten Amsterdam Vier cases uit het hele land Met praktische tips amsterdam

2 leren van de Stad Duurzaamheidscoalities buiten Amsterdam

3 leren van de stad amsterdam 2 kennisnetwerk amsterdam kennisnetwerk amsterdam 3

4 Voorwoord Al geruime tijd is bewonersparticipatie in brede zin een belangrijk thema voor het Kennisnetwerk Amsterdam. Vaak bekijken we dit thema binnen het Amsterdamse, maar soms ook daarbuiten. Juist omdat we verwachten dat we in een andere context inspirerende voorbeelden kunnen vinden. Zo hebben we de afgelopen jaren aandacht besteed aan participatievoorbeelden uit bijvoorbeeld Rotterdam, de VS, Brazilië en Zuid-Afrika. Tegelijkertijd is duurzaamheid ontegenzeggelijk een belangrijk thema voor de achterban van het Kennisnetwerk. Van corporaties die bewoners aansporen om zuinig met energie om te gaan tot buurtmoestuinen in het kader van de wijkaanpak, deze projecten gaan allemaal uit van de gedachte dat we zuinig moeten omgaan met wat we hebben. In deze editie van Leren van de stad combineren we beide thema s middels een onderzoek naar duurzaamheidsprojecten buiten Amsterdam. Kenmerkend aan de onderzochte projecten is dat deze zijn opgezet door bewoners, vaak in nauwe samenwerking met overheden, corporaties en bedrijven. We waren vooral benieuwd naar hoe zo n samenwerking tussen bewoners en overige partijen eruit ziet. Wie heeft er waarom het initiatief genomen? Wat is de rol van de lokale overheid en het maatschappelijk middenveld? Welke geldstromen lopen er? Heeft het project toekomst? En: wat kunnen we daarvan in Amsterdam leren? De Doetank heeft dit onderzoek voor ons uitgevoerd. De Doetank is een maatschappelijk onderzoekscollectief dat zich thuis voelt bij vraagstukken rondom zelforganisatie, houdbaarheid en in- en uitsluiting. Het collectief reisde op ons verzoek af naar Texel, Boxtel, Rotterdam en Kûbaard in Friesland op zoek naar windmolens, zonnepanelen, stadsmoestuinen en een ecodorp. De weerslag van dit onderzoek vindt u in deze publicatie. Aan het eind van ieder artikel staan praktische tips voor uw eigen organisatie. Daarnaast is op de website van het Kennisnetwerk Amsterdam een keur aan links te vinden om verder te lezen en te leren. Wij wensen u veel inspiratie toe! Het bestuur van het Kennisnetwerk Amsterdam 4 kennisnetwerk amsterdam kennisnetwerk amsterdam 5

5 Inhoud 10 Stichting Wiek Eva-Maria van Esbroek 19 TexelEnergie Sander Verwer 28 Ecodorp Brabant Jair Schalkwijk 38 Uit Je Eigen Stad Niels de Groot 6 kennisnetwerk amsterdam kennisnetwerk amsterdam 7

6 Inleiding Met de verhalen in dit boekje over samenwerken aan duurzame projecten wil De Doetank niet alleen de aandeelhouders van Kennisnetwerk Amsterdam inspireren, maar ook bijdragen aan nieuwe praktijken om duurzame projecten te ontwikkelen en op te starten. De passie en het enthousiasme waarmee men te werk gaat bij de verschillende projecten in dit onderzoek is enorm inspirerend. Initiatiefnemers brengen middelen, belangen, mensen en partners bijeen om te werken aan een duurzame toekomst. Zo werd in Ecodorp Brabant in Boxtel door een groep van meer dan honderd vrijwilligers, ongeschoold in het bouwen van huizen, een duurzaam huis neergezet. Uit interviews met TexelEnergie en Stichting Wiek in Friesland blijkt dat duurzame energie niet alleen milieuvriendelijk, maar ook economisch heel interessant is: in beide projecten wordt met groene energie goed geld verdiend. Daarnaast hoeft duurzaam ondernemen niet kleinschalig of amateuristisch te zijn: bij Uit Je Eigen Stad in Rotterdam laten de initiatiefnemers zien hoe stadslandbouw veel meer kan zijn dan het kleinschalig verbouwen van groente. De meest voorkomende aanbeveling die we hoorden bij deze succesvolle projecten is de volgende: als men duurzame projecten wil stimuleren, moeten ondernemende burgers met duurzame initiatieven hiervoor meer de ruimte krijgen. Daarmee doelen de initiatiefnemers enerzijds letterlijk op een ruimte om aan de slag te gaan, en anderzijds op ruimte in het denken van de mensen die beslissen over duurzame initiatieven. Deze aanbeveling lijkt in eerste instantie aan te geven dat de algemene gerichtheid van instanties op de belangen van burgers en ondernemers nog niet volledig is gerealiseerd. Overheden en instanties zoals maatschappelijke woningcorporaties en welzijnsinstellingen spannen zich al jaren in om de burger centraal te stellen. Ze willen aansluiten bij- en responsief zijn voor de behoeften van burgers en sturen initiatievenmakelaars, wijkmariniers en participatiemedewerkers de buurt in. Toen we ons in de hier beschreven projecten verdiepten bleek echter dat er bij de succesverhalen een stapje verder werd gegaan dan ruimte krijgen of gehoord worden. Voor de totstandkoming van deze projecten was het ook nodig dat overheden en andere instanties met beslissingsbevoegdheid zelf iets toevoegden aan de nieuwe ideeën van ondernemende burgers. Op voorhand werden ambitieuze doelen expliciet en openlijk uitgesproken en er werd gezamenlijk een (financiële) voedingsbodem gecreëerd. En, misschien wel het belangrijkste, een brede coalitie van betrokkenen durfde het vervolgens aan om te experimenteren, bijvoorbeeld met nieuwe verdienmodellen en bestemmingsplannen. De Doetank hoopt dat de verhalen in dit boekje een inspiratiebron vormen om ook in Amsterdam die extra stap te zetten. De Doetank 8 kennisnetwerk amsterdam kennisnetwerk amsterdam 9

7 Stichting Wiek Eva-Maria van Esbroek In Friesland is het een bekend fenomeen: de dorpsmolen. Een windmolen van en voor een dorp, waarmee bewoners enerzijds duurzame energie opwekken, duurzame investeringen doen en een schoon milieu stimuleren; en anderzijds met een deel van de opbrengst het sociaal-culturele leven van het desbetreffende dorp steunen. Eén van de circa vijftien dorpsmolens die het Friese landschap rijk is, staat in het kleine Kûbaard (254 inwoners) dankzij Stichting Wiek. Zo n twintig jaar geleden, in 1993, werd Stichting Wiek opgericht en een jaar later zette zij haar eerste twee molens neer. Inmiddels zijn de kleine dorpsmolens vervangen voor een grotere turbine en heeft Stichting Wiek tevens voor 25% een aandeel in twee andere turbines, die door de stichting neergezet zijn. Bovendien heeft Stichting Wiek 48 zonnepanelen op het dak van de plaatselijke school geïnstalleerd. Dat alles levert per jaar drie keer zoveel energie op als het dorp verbruikt. Daarmee heeft Stichting Wiek dit jaar euro in het dorp geïnvesteerd. Die opbrengst is zichtbaar aanwezig. Het dorpshuis heeft dankzij de dorpsmolen dubbel glas, midden in het dorp is een kaatsveld aangelegd en verschillende lokale clubs, zoals de toneelvereniging, worden gesteund. Op dezelfde manier wordt ook op andere plaatsen in Friesland door de verschillende dorpsmolens en bijbehorende verenigingen en stichtingen, behoorlijk wat geld in de dorpen geïnvesteerd. De negen dorpsmolens die zich hebben verenigd in Vereniging Friese Dorpsmolens, zijn samen al goed geweest voor euro aan investeringen. Om inzicht te krijgen in Stichting Wiek brengen we een bezoek aan Kûbaard, een idyllisch dorpje, niet ver van de Afsluitdijk, dat wordt omringd door groene weidse weilanden waar de wind vrij spel heeft. Langs de kronkelende weg die naar het dorp leidt draaien enkele windmolens, ook wel de poort van Kûbaard genoemd. In een klein kantoor aan huis spreken we met een drietal betrokkenen: initiatiefnemer en sinds 2004 directeur Ger van Putten, (vrijwillig) beheerder van het dorpshuis Durk Hibma, en huidig voorzitter van Stichting Wiek Halbe Kijnstra. HOE ONTSTOND HET PLAN? Uit dat contact, uit die molen die hij had staan in 1989, en mede door het verhaal van Dearsum ( ) is bij mij het idee ontstaan: dat is wel leuk om hier in het dorp met elkaar te doen! (Ger van Putten) Inspiratie Het eerste dat wij dachten bij het horen van de omschrijving van Stichting Wiek was, fantastisch, hoe komt iemand op zo een idee? In het gesprek met de initiatiefnemer van Stichting Wiek wordt duidelijk dat er drie aspecten nodig waren voor het ontstaan van de plannen: interesse in duurzame ontwikkelingen, groepsgevoel en inspiratie. De initiatiefnemer van Stichting Wiek Ger van Putten hoorde tijdens zijn studie aan de hbs in de jaren 70 voor het eerst over het begrip milieuverontreiniging. Het greep hem en hij hield zich sindsdien bezig met deze problematiek en mogelijke oplossingen hiervoor. Hij was dan ook erg geïnteresseerd in de ontwikkeling van duurzame energie, zoals zonnepanelen en windturbines. Af en toen spitte hij tijdschriften door zoals dat van De Kleine Aarde (centrum voor duurzame leefstijl in Boxtel). Dat Ger van Putten ooit iets met het milieu zou doen in Kûbaard kon eigenlijk niet uitblijven. Enkele dorpsbewoners stonden al het jaar nadat hij naar Kûbaard verhuisde (1979) enthousiast op de stoep om te vragen of Van Putten het misschien leuk zou vinden om mee te doen aan een club of vereniging. Ger van Putten zette zich vier jaar lang in voor de Vereniging Dorpsbelang, de plaatselijke bewonersvereniging. Daar leerde hij het wel en wee van het dorp kennen. Toen Van Putten stopte bij het dorpsbelang, wilde hij graag iets anders doen voor het dorp. Ondertussen kwam Ger van Putten via zijn pas opgezette administratiebedrijf in contact met een windmoleneigenaar en werd tevens een dorpsmolen neergezet in het naburige dorp Dearsum. Het inspireerde hem om Stichting Wiek op te zetten. Dat het wiel niet tweemaal uitgevonden moet worden, is ook mijn adagium, schreef Ger van Putten in een mail aan ons. Hij verwees daarmee naar het ontstaan van Stichting Wiek, blijkt later. Ger van Putten ging met enkele anderen op verkenning in Dearsum: We zijn op excursie daar geweest ( ), kijken hoe zij dat 10 kennisnetwerk amsterdam kennisnetwerk amsterdam 11

8 doen en wat ze van plan waren, en toen zeiden we hier in het dorp: zullen we dat kopiëren, zullen we dat ook doen? Stichting Wiek ontleent op haar beurt weer inspiratie aan andere dorpen. Daar blijkt de kracht van het voorbeeld, van een enthousiast verhaal van iemand die je kent. Idealistische insteek Windenergie levert geld op. Verschillende boeren in de omgeving kunnen dankzij het exploiteren van hun windmolens het boerenbedrijf stilleggen en vervroegd met pensioen gaan. Dat alles speelde echter geen rol bij Stichting Wiek. Ger van Putten heeft de stichting in 1993 samen met vier anderen opgericht simpelweg omdat het leuk is samen iets te doen. Vervolgens hebben zij de eerste tien jaar al het werk op vrijwillige basis gedaan. Pas sinds 2004, toen volgens de statuten Ger van Putten niet nóg een termijn als bestuurslid mocht voorzitten, heeft het bestuur besloten dat het brein achter Stichting Wiek dan maar de directeur moest worden. De insteek is idealistisch en dat blijkt uit de bestemming van de opbrengsten. Afhankelijk van de geproduceerde energie en de subsidie daarop die per jaar verschilt, is er geld te besteden. De afgelopen tien jaar is van de opbrengst de schuld op de molen afgelost en van de nettowinst wordt ieder jaar 25% direct aan de vereniging geschonken. Wat vervolgens met het geld gebeurt, wordt overgelaten aan Vereniging Dorpsbelang, waar feitelijk iedere Kûbaarder lid van is. We hebben echt bewust gezegd dat we het aan die vereniging overlaten. In de Friese dorpjes is alles goed georganiseerd, alles wat een dorp aangaat gaat via die vereniging. Op die manier gaat het geld naar sociaal-culturele projecten die door de meerderheid van de bewoners wordt gedragen. Van de overige 75% van de nettowinst worden duurzame investeringen gedaan. In 2002 was de kas van de stichting dusdanig gevuld dat Stichting Wiek een flinke investering kon doen. We dreigden belasting te moeten betalen en we dachten, als we nou zorgen dat die winst omlaag gaat dan hoeven we geen belasting te betalen, vertelt Van Putten. Zodoende heeft de stichting het geld geïnvesteerd in zonnepanelen. Duurzaam investeren past binnen de ideologie. De investering ging niet alleen om het geld, maar is ook educatief. Stichting Wiek huurt nu het dak van de basisschool De Reinbôge waarop zij 48 zonnepanelen installeerde, goed voor 5600 kwh duurzame zonnestroom. In de school hangt een display die de energieproductie weergeeft. Iedere keer als de stroom gaat lopen zien ze die lampjes branden. Andere voorbeelden van duurzame investeringen die Stichting Wiek heeft gedaan zijn de isolatie van het dorpshuis It Mienskipshûs, de organisatie van een energie- Verdienmodel windmolens Stichting Wiek Bezit: 1 Bonus 300 (100% eigendom van Stichting Wiek), 2 Micons 750/48 (25% eigendom van Stichting Wiek) Investering: ,- euro Afgelost in 8 jaar MEP-Subsidie (10 jaar): 0,078 euro/kwh Energieopbrengst vrije markt: 0,041 euro/kwh Totaal opbrengst: 0,119 euro/kwh Netto winst 2011: ,- euro Nettobedrag voor Vereniging Dorpsbelang in 2011: 8.829,- euro besparingsavond en verspreiding van een bijbehorend energie besparingsboekje. Daarnaast mochten alle huiseigenaren hun huis laten onder zoeken op Energie Prestatie Advies, om zo hun woningen energiezuiniger te maken. Ook heeft Stichting Wiek in 2007 het dorpshuis van spaarlampen voorzien en alle honderd huishoudens in Kûbaard een spaarlamp gegeven. Dit levert volgens Wiek een besparing van in totaal ruim 5 kwh per gebruikt uur op. ONTWIKKELING VAN STICHTING WIEK TOT NU Het belangrijkste is een aantal mensen om je heen verzamelen die gelijkgericht zijn en die energie en tijd erin willen steken. ( ) Een drive, als je die kunt mobiliseren dan ben je al een heel eind op weg ( ) en dat kan hier in het dorp omdat de gemeenschapzin aanwezig is. (Durk Hibma) Begin jaren 90 lag het plan voor een dorpsmolen in Kûbaard op tafel. Dat Stichting Wiek de kans greep om te leren van een bestaand plan, is echter nog geen garantie voor succes. Zo is bijvoorbeeld de dorpsmolen in Dearsum inmiddels helaas ter ziele. Deze ging in 1998 stuk en de stichting achter de dorpsmolen in Dearsum was financieel niet in staat om de molen weer draaiende te krijgen. Reden om je af te vragen welke omstandigheden belangrijk waren in de ontwikkeling van Stichting Wiek tot de huidige stand van zake. Toegang tot kennis De eerste stap die nodig leek te zijn voor Stichting Wiek was het verkrijgen van een vergunning voor een windmolen en dus moest de stichting het toen nog onbekende terrein betreden van allerlei regelingen. Wat enorm heeft geholpen, is dat er in Friesland een gepensioneerd ingenieur woonde die helemaal gek was van molens, vertelt Halbe Klijnstra. Hij doelt daarmee op Durk van der Ham, een bijzonder gemotiveerde man die de juiste expertise bezat om Stichting Wiek op gang te helpen en die ingehuurd kon worden voor het kleine bedrag van 300 gulden. Dan deed hij voor jou alles. Hij ging naar elke gemeente overal bezwaar tegen maken. En die wist precies van hoe en wat qua financiering. Niet alleen voor Stichting Wiek, maar voor vele (dorps)molens in Friesland is hij belangrijk geweest bij het aanvragen van vergunningen en subsidies. Een gunstig klimaat in de jaren 90 Fundamenteel bij het oprichten van Stichting Wiek waren de juiste omstandigheden; het initiatief had op verschillende vlakken de tijd erg mee. De eerste keer dat wij Ger van Putten telefonisch spraken gaf hij al aan dat twintig jaar geleden veel dingen een stuk gemakkelijker gingen dan nu. Gemakkelijker om überhaupt een windmolen neer te zetten, gemakkelijker om geld te lenen bij de bank en gemakkelijker om subsidies te werven. Met andere woorden, er was sprake van een gunstig klimaat waar Stichting Wiek handig gebruik van maakte. Maar waar bestond dat gunstige klimaat precies uit? Het blijkt een mooie samenloop van omstandigheden te zijn, een combinatie van regels vanuit de gemeente, provincie en landelijke overheid. Ten eerste had de stichting geluk met de vergunningen voor windmolens. Per gemeente kunnen de regelingen nogal verschillen, wat volgens Halbe Klijnstra een belangrijke reden is waarom er in het westen van Friesland in de jaren 90 veel dorpsmolens zijn neergezet en een stuk verderop niet. Klijnstra zegt daarover: theoretisch 12 kennisnetwerk amsterdam kennisnetwerk amsterdam 13

9 gezien mocht hier [gemeente Littenseradiel] elke boer een molen bouwen met een mast van maximaal 35 meter. Daardoor was het relatief gemakkelijk om een vergunning voor een windmolen te krijgen. Via die regeling zette Stichting Wiek dan ook haar eerste twee kleine molens neer, Lagerwey s, turbines met twee wieken. Deze produceerden in een jaar kwh, genoeg elektriciteit voor ongeveer zestig gezinnen. Ten tweede was er een gunstig overheidsbeleid betreffende duurzame energie. Wij hebben het geluk gehad dat we de ontwikkelingen mee hadden in die tijd en ook de subsidiemaatregelen waren wat gunstiger in die tijd, legt Van Putten uit. Eind jaren 80 kwam het milieu namelijk hoger op de agenda van zowel de lokale als nationale overheid. Dat kwam onder andere tot uiting in allerlei regelingen, subsidies en belastingvoordelen met betrekking tot windenergie, die wind molens winstgevend maakten. Sinds de jaren 90 is het overheidsbeleid op duurzame energie erg veranderlijk geweest. Stichting Wiek heeft dan ook van verschillende regelingen gebruik gemaakt. Bij de oprichting heeft de stichting een investeringssubsidie ontvangen, de zogenaamde Toepassing Windenergie In Nederland (TWIN). Zij ontving daarmee een eenmalig bedrag ( euro) bij de aanschaf van de twee molens (totaal euro), gebaseerd op de grootte en het productievermogen van de molens (elk 80 kw). Ten derde was het redelijk gemakkelijk om de molen te financieren. Voor de eerste twee molens klopte Stichting Wiek aan bij de lokale Rabobank in het naburige dorp Wommels, waarvan de directeur een bekende was. Er was niet veel nodig om hem te overtuigen het plan uit te voeren, vertelt Ger van Putten. Hij ging er een nachtje over slapen, en zei de volgende ochtend: ja, je kan het geld van ons lenen. De twee molens zijn op die manier 100% gefinancierd met een lening van de bank. Nieuwe mogelijkheid, grotere molens, meer energie In 2000 veranderde de energiewet. Energiebedrijven werden verplicht om windmolens aan te sluiten op het net. De nieuwe regeling zorgde ervoor dat het voor Stichting Wiek mogelijk werd om een grotere molen neer te zetten die aanzienlijk meer energie genereert. Voorheen was dat nog niet mogelijk omdat het bestaande net in Friesland niet zwaar genoeg was voor een dergelijk grote molen. Dat veranderde met de invoering van de nieuwe energiewet. Ze hebben speciale kabels hiervoor aangelegd in het dorp, legt Ger van Putten uit. Speciaal alleen om die molens aan te sluiten die hier gebouwd zijn. Als we dat zelf hadden moeten betalen, hadden we dat nooit gekund, merkt Halbe Klijnstra vervolgens op. Van Putten en Hibma knikken instemmend. Platform Duurzaam Friesland Is: een vereniging waarin verschillende organisaties samenwerken. Bestaat uit: Vereniging Friese Dorpsmolens, Noordenwind en Vereniging van Windturbine-Eigenaren Friesland. Het PDF: Ondersteunt overheden, maatschappelijke organisaties en dorpen om samen tot goede plannen te komen. Een vergunning krijgen was inmiddels echter moeilijker geworden. Er kwam steeds meer maatschappelijke weerstand tegen windmolens. Als gevolg daarvan verschaften de provincie en gemeente nauwelijks nieuwe vergunningen meer. Toch zag Stichting Wiek een mogelijkheid om een nieuwe, grote molen neer te zetten. Er was immers al tien jaar een vergunning in handen en ze ontdekten dat de oude kleine molens zogenaamd opgeschaald mochten worden: kleine molens vervangen door grotere. En zo werden in 2005 de twee kleine molens afgebroken en kocht Stichting Wiek een tot nieuw gerenoveerde Bonus 300 en nam voor 25% deel aan twee andere spiksplinternieuwe molens in het dorp, Micons 750/48. Daardoor produceert Stichting Wiek bijna tien keer zoveel stroom als voorheen. Dat betekent dat de Stichting met haar molens ongeveer 1,5 miljoen kwh aan duurzame stroom per jaar genereert. Of anders gezegd, driemaal het totale verbruik van het dorp, inclusief bedrijven en boerderijen. De aanschaf van de grote molens werd deels gefinancierd door dorpsbewoners. We hebben gevraagd wie ons à euro wilde lenen, met goede rente, vertelt Van Putten. Er bleek genoeg animo te zijn onder de bewoners om euro bij elkaar te krijgen. De rest van de euro leende Stichting Wiek bij de Triodosbank. De windmolens werden in 2004 wederom mogelijk gemaakt door middel van subsidies. Deze keer werd Stichting Wiek gesteund via de MEP-regeling (Ministeriële regeling Milieukwaliteit Electriciteitsproductie). Dat is geen investeringssubsidie, maar een terugleveringssubsidie van 0,078 euro per kwh die tien jaar lang maandelijks wordt ontvangen. Dat betekent dat de opbrengst van ieder kwh van 14 kennisnetwerk amsterdam kennisnetwerk amsterdam 15

10 Stichting Wiek voor 65% uit subsidie bestaat. Ger van Putten schetst de situatie die naar aanleiding van de subsidies ontstond. Die regeling was dusdanig lucratief, dat men daarvan kan leven. Voor de stichting houdt dat in dat de laatste jaren de kas gespekt wordt, licht hij verder toe. Onze leningen lossen we af, dus we hebben geen rente meer, maar die subsidie is er nog wel. Dus netto houden we aardig wat over. Al met al betekent het dat één molen in acht jaar tijd is opgericht en afgelost. Van Putten zegt over de toekomst: Als die subsidie stopt moeten we kijken of we met alleen puur de verkoop van de stroom kunnen. Halbe Klijnstra voegt toe: Dan houd je nog steeds wel geld over, maar minder. Een kleine gemeenschap met een groot draagvlak Eén van de aspecten die we enigszins verassend vonden, is dat er nauwelijks maatschappelijk verzet was tegen het neerzetten van de molens. Net als bij de subsidieregelingen zat ook op dit vlak de tijd mee. Dat er zo weinig weerstand was, had alles te maken met het gegeven dat er twintig jaar geleden nog nauwelijks molens stonden en men nog weinig wist van windmolens. Daarnaast had Stichting Wiek geluk met een boer die het geen probleem vond om een stukje grond beschikbaar te stellen voor de dorpsmolens en geen bezwaar had tegen een grote molen vlakbij zijn huis. Wennen was het wel, dat er van de één op de andere dag een grote witte molen deel uitmaakte van de Kûbaardse skyline, vertellen de mannen. Gaandeweg is er dan ook iets meer verzet gekomen, een enkele bewoner stemde bijvoorbeeld tegen het opschalen van de molens in Toch wist Stichting Wiek telkens het overgrote deel van het dorp mee te krijgen in de plannen. Daarin speelt het feit dat Stichting Wiek is opgericht binnen een bestaande en hechte gemeenschap een belangrijke rol. Durk Hibma typeert in het gesprek de voordelen van de sociale situatie van het dorp. Naar zijn mening is er sprake van een sterke sociale cohesie, waardoor mensen bereid zijn iets voor de dorpsgemeenschap te doen. Bovendien kent iedereen elkaar, waardoor de lijntjes kort zijn en de sociale controle groot is. Daarnaast creëert Stichting Wiek volgens Hibma draagvlak door bewoners te laten participeren. Participeren is accepteren, herhaalt hij verschillende keren in het gesprek. Op die manier heeft Stichting Wiek in 2004 een boer bij het initiatief betrokken die aanvankelijk helemaal niet enthousiast was vanwege de esthetiek van de molens en het geluid dat ze produceren. Op een verjaardagsfeest van Halbe Klijnstra is de boer overstag gegaan. Toen de boer inzag hoeveel geld hiermee verdiend kon worden, besloot hij om zijn grond toch beschikbaar te stellen. Met de vergunning die Stichting Wiek had hebben ze vervolgens samen een grote turbine op het land gezet, waarin Stichting Wiek voor 25% participeert en de overige 75% van de boer is. Sindsdien is de desbetreffende boer enthousiast over Stichting Wiek. Windenergie Nederland Dankzij het grote draagvlak in het dorp was het mogelijk molens neer te zetten en was het bijvoorbeeld niet moeilijk voor Stichting Wiek om de financiering van de molens in 2004 rond te krijgen. In die tijd was het draagvlak en vertouwen onder de dropsbewoners dusdanig groot dat de grote molens zijn gefinancierd met geld van bewoners, zoals eerder beschreven. Ger van Putten, Halbe Klijnstra en Durk Hibma vertellen dat daarbij vertrouwen eigenlijk helemaal niet een issue is geweest. SAMENWERKEN Je doet het nooit alleen, want je hebt altijd met andere mensen te maken. Je kan het natuurlijk wel oprichten en het idee hebben, maar je bent [bijvoorbeeld] afhankelijk van degene met grond, ( ) zodoende heb je altijd mensen nodig (Ger van Putten) Tot nu toe zijn in dit artikel al verscheidene samenwerkingsverbanden ter sprake gekomen. Veel van die samenwerkingsverbanden zijn essentieel geweest in de ontwikkeling van Stichting Wiek. Van sommigen is Stichting Wiek sterk afhankelijk, zoals de samenwerking met dorpsbewoners en banken voor de financiering van de windmolens, en de samenwerking met boeren die Stichting Wiek nodig had voor grond (daarnaast hadden de boeren Stichting Wiek nodig voor een vergunning). Andere samenwerkingsverbanden komen voort uit de achterliggende ideologie, zoals de samenwerking met Vereniging Dorpsbelang. De rol van de gemeente of andere overheidsinstellingen is desalniettemin nog erg op de achtergrond gebleven. Reden is simpelweg dat deze partijen, behalve aangaande vergunningen en subsidies, nauwelijks aanwezig zijn geweest in samenwerkingsverbanden met Stichting Wiek. Maar als het aan Van Putten, Hibma en Klijnstra ligt komt daar in de toekomst verandering in. We zitten in Friesland redelijk met alle neuzen één kant op. We willen naar 600 mw, laat Durk Hibma vallen. Hij doelt op de plannen van het Platform Duurzaam Friesland (PDF), een vereniging waarin verschillende windmolenorganisaties samenwerken, waaronder Stichting Wiek. Het PDF heeft een plan opgesteld en aangeboden aan de provincie Friesland waarin ze voorstelt om samen te werken op het gebied van duurzame energie. Daarmee speelt het PDF in op de doelstellingen van de provincie. Die heeft namelijk uitgesproken ernaar te streven in 2020 klimaatneutraal te zijn. Tegelijkertijd wil de provincie minder windmolens in het landschap. Het plan van het PDF, Aanbod600, is om wind molens in Friesland te clusteren en daarmee tegen 2020 de helft van de benodigde energie op te wekken. Alle windmolens zullen in dat geval vervangen worden door grotere turbines in een windpark vlakbij de Afsluitdijk. Dat zou minder turbines, maar meer energie betekenen. Het PDF schrijft in Aanbod600 hoe ze de herstructurering voor zich ziet: De concrete ontwikkeling van nieuwe windparken wordt direct verbonden met de sanering van bestaande molens. Windturbine-exploitanten die momenteel een molen exploiteren, beschikken als het ware over windrechten, uitgedrukt in kwh productie. De exploitanten brengen hun rechten onder in een windbank. Eind 2011 had Nederland ongeveer 1900 windmolens. De opgewekte windenergie was dat jaar goed voor 4,33% van het totaal binnenlands energieverbruik. Steeds meer mensen ontdekken dat zelf energie opwekken winstgevend kan zijn en zien mogelijkheden voor verenigingen en corporaties. Zo is in 2012 via crowd funding een windmolen financieel in stukjes verdeeld en gekocht door 3000 gezinnen. Het Aanbod600 is voor Stichting Wiek en andere vergelijkbare stichtingen een manier om de dorpsmolen veilig te stellen (op een andere plek weliswaar). Omdat de dorpsmolenverenigingen een grote achterban hebben kan Aanbod600 voor de provincie een manier zijn om bewoners in Friesland mee te krijgen in de plannen voor het uitbreiden van windenergie. Zo werken dorpsmolenverenigingen en de provincie in de toekomst wellicht samen aan het verduurzamen van Friesland. 16 kennisnetwerk amsterdam kennisnetwerk amsterdam 17

11 TIPS Hoe kunnen de ervaringen van Stichting Wiek vertaald worden naar lessen voor Amsterdam? Waar kan een overheidsinstantie een rol spelen in het opstarten van duurzame initiatieven? Enkele tips uit Kûbaard voor Amsterdam: Tip 1: Een stadsmolen Als ik de vraag stel hoe het idee van een dorpsmolen reproduceerbaar kan zijn, oppert Ger van Putten meteen een stadsmolen! Het enige dat volgens deze ervaringsdeskundige nodig zou zijn is een clubje mensen dat een stichting op wil richten en er wat tijd en energie in wil steken. Nu is een initiatief als Stichting Wiek niet zomaar over te nemen, omdat een windmolen niet overal kan worden neergezet. Echter, ook zonder windmolen kan de kern van het idee overeind blijven, namelijk het idee van mensen die iets met elkaar willen en iets bedenken waardoor groepsactiviteiten gefinancierd kunnen worden. Bijvoorbeeld zonnepanelen op een buurthuis, waarmee verenigingsclubjes gesteund worden. Hoe geweldig zou het zijn als in de toekomst alle buurthuizen (deels) gefinancierd worden door de zonnepanelen die op het dak liggen? Tip 2: Schep een gunstig klimaat Uit de ontwikkeling van Stichting Wiek is gebleken dat zij goed gebruik heeft gemaakt van een gunstig klimaat. Dat klimaat bestond uit de combinatie van regelingen vanuit de plaatselijke gemeente en subsidies van de overheid. Daar kunnen gemeenten en andere overheidsinstellingen een rol in spelen. Zij kunnen samen de meest ideale omstandigheden proberen te scheppen waarbinnen initiatieven mogelijk zijn en van de grond kunnen komen. Tip 3: Bied toegang tot kennis Stichting Wiek heeft veel profijt gehad van een persoon die toegang verschafte tot kennis en heeft geholpen bij het aanvragen van de juiste subsidies. De gemeente Amsterdam kan een soortgelijke toegang tot kennis bieden aan mensen die een duurzaam project van de grond willen krijgen. Op haar website verschaft de gemeente Amsterdam wel informatie over subsidies rondom duurzame energie, maar de mogelijkheid tot praktische ondersteuning ontbreekt. De gemeente zou die ondersteuning kunnen bieden door een duurzaamheidsmakelaar aan te stellen. Deze duurzaamheidsmakelaar zou een expert moeten zijn in allerlei zaken omtrent duurzaamheid: de wet- en regelgeving, bestaande en toekomstige subsidies, initiatieven binnen en buiten Amsterdam en hun verdienmodellen. Bovendien geeft hij/zij begeleiding bij het opzetten van nieuwe initiatieven. Tip 4: Heb vertrouwen en sta garant In de jaren 90 was het een stuk gemakkelijker dan nu om een lening bij de bank te krijgen voor een (duurzaam) initiatief. Bovendien zijn de sterke vertrouwensbanden van een kleine gemeenschap niet aanwezig in de stad. Ger van Putten oppert dat de gemeente wellicht een rol kan spelen door garant te staan voor een initiatief, zodat er wel bij een bank geleend kan worden. De gemeente Amsterdam biedt die mogelijkheid voor ondernemers in het algemeen. Dusdanige garantstellingen zouden door de gemeente Amsterdam toegespitst kunnen worden op duurzame initiatieven, om zo meer vertrouwen in duurzame projecten te scheppen. TexelEnergie Sander Verwer Onlangs was directeur van TexelEnergie Brendan de Graaf spreker op een congres met alle grote energieleveranciers. De prijs van energie uit zonnepanelen komt inmiddels heel dicht in de buurt van energie uit grote kolencentrales, zo merkte De Graaf op, en daar worden zij knap zenuwachtig van, want de consument die ga je niet tegenhouden hoor. Grote energiebedrijven benaderen De Graaf zo nu en dan voor advies om zich te verhouden tot de op handen zijnde veranderingen in de energiemarkt. Journalisten bezoeken het Waddeneiland vaak omdat zij zich de nieuwswaarde van TexelEnergie realiseren. Samen met insiders uit de energiemarkt vraagt iedereen zich gespannen af: is TexelEnergie de toekomst? Is zij het bewijs dat de energietransitie begonnen is? De Doetank sprak met Brendan de Graaf en Texels wethouder wonen & economie Eric Hercules over de vraag: hoe kwam het zo ver? Welke lessen liggen verscholen in het succes van TexelEnergie voor Amsterdam? TexelEnergie In april 2007 brachten drie Texelaren na wat rondbellen twaalf initiatiefnemers bijeen om na te denken over de vraag of een eigen energiebedrijf voor Texel een versnelling zou kunnen betekenen voor de energieambities en economie van het eiland. Enkelen waren elkaar letterlijk op straat tegengekomen. Op de eerste vergadering werd besloten om maximaal een half jaar onderzoek te doen naar de haalbaarheid van het initiatief. De initiatiefnemers wilden zo snel mogelijk een knoop doorhakken over de definitieve doorgang van TexelEnergie. In november van datzelfde jaar kon iedereen lid worden van het coöperatieve energiebedrijf TexelEnergie. Huidig directeur Brendan de Graaf vertelt: De dagen nadat we naar buiten traden met TexelEnergie lag onze keukentafel binnen de kortste keren helemaal vol met aanmeldingen. Aan de ene kant is dat leuk, maar aan de andere kant denk je: Mijn hemel, en nu!? Nu, vijf jaar later is TexelEnergie een groeiende coöperatie met meer dan 3000 leden, grotendeels afkomstig van het eiland zelf. Voor Texelse begrippen is dit veel, aangezien Texel 6000 huishoudens heeft. Daarbij is het jonge energiebedrijf betrokken bij innovatieve projecten op het eiland, zoals het Smart-Grid project (een slim energienet met een meet- en regelsysteem) en een biovergister. Deze projecten worden uitgevoerd door een aantal werk-bv s die onder de coöperatie Texel- Energie hangen. Zo heeft de coöperatie een tweetal zonnepanelen-bv s, een warmte-bv en een vergisting-bv. Winst uit de BV s komt weer terug in de coöperatie. Dit jaar heeft Texel Energie een positief resultaat en een omzet van 3,3 miljoen. 18 kennisnetwerk amsterdam kennisnetwerk amsterdam 19

12 Totstandkoming Achteraf gezien hadden de initiatiefnemers van TexelEnergie geen idee wat ze zich op de hals haalden. Ze hadden nog geen idee van de complexiteit van de energiemarkt. Geen idee dat het Nederlandse energiesysteem weliswaar het meest geliberaliseerd is, maar tegelijkertijd de hoogste cost to serve van Europa heeft. Dat was toch juist niet de bedoeling!? aldus De Graaf. Ze hadden geen dichtgetimmerd stappenplan met volledige financiële doorrekening, maar weigerden te verzanden in eeuwige twijfel: Zullen we wel, zullen we niet. Dat is alleen maar angst. Als je het gevoel hebt dat het in jouw vermogen ligt om de problemen op te lossen die zich voordoen, dan moet je het doen. Misschien is dat juist de kracht. Dat je het niet moet weten. Als ik had geweten wat er op ons bordje zou komen dan waren we er niet aan begonnen. Desondanks was er bij de initiatiefgroep in 2007 het vertrouwen om in het diepe te springen. Een van de redenen was volgens de Graaf dat ze een fantastische oprichtingsgroep hadden bestaande uit een aantal mensen die bij stormweer op de dijk gaan staan. De drie eerste initiatiefnemers besloten elk nog drie anderen te betrekken om zo tot de initiatiefgroep van twaalf te komen. Er werden verschillende soorten mensen bij elkaar gebracht om elkaar met expertise uit verschillende sectoren aan te vullen. Zo had Brendan de Graaf destijds zijn eigen installatiebedrijf op Texel (hij was nog elke week op het dak te vinden), was Peter van Ree werkzaam als hoofd gemeentewerken en was Rikus Kieft als gemeenteraadslid onderdeel van de initiatiefgroep. Volgens De Graaf kenden de mensen uit de initiatiefgroep elkaar wel, maar niet goed. Omdat de lijntjes op Texel erg kort bleken, vonden de maatschappelijk betrokken mensen die het verschil wilden maken elkaar snel. De vereniging van ondernemers met praktische kennis, en ondernemende volksvertegenwoordigers met kennis van politieke ambities, bleek een gouden combinatie. De initiatiefnemers kwamen samen met dezelfde drive: We wilden elkaar en anderen de kans geven om niet onderdeel van het probleem te zijn, maar om mee te werken aan een oplossing. De initiatiefgroep constateerde problemen als vertrekkende Texelse jeugd en een gebrek aan economische diversiteit, maar weigerde mee te mopperen. In plaats daarvan zagen de leden een eigen energiebedrijf voor Texelaren als mogelijke oplossing. De initiatiefgroep wilde mensen aan zich binden door te laten zien dat lidmaatschap van TexelEnergie de eigen Texelse economie op gang brengt, en dat het de leden zelf geld oplevert. De bijdrage die lidmaatschap daarnaast levert aan het milieu is vanzelfsprekend en voor bewoners leuk meegenomen, maar volgens De Graaf niet de grootste drijfveer voor mensen om mee te doen. Achteraf beschouwd heeft de initiatiefgroep in de opstartfase de belangrijkste drijfveer goed benoemd: mensen willen iets voor het eiland doen door zich te verbinden aan TexelEnergie. Het eigene van Texel is belangrijk voor de eilanders, die van oudsher vergaand op elkaar aangewezen zijn. In het werven van klanten en leden wordt dit gegeven dan ook expliciet ingezet. Hoe het werkt Er werd in 2007 begonnen met het verkopen van elders ingekochte groene energie. Bij de lancering van TexelEnergie werd aan iedereen de mogelijkheid gegeven om met een lidmaatschap van 50 euro aandeelhouder te worden van de coöperatie. Zowel leden als niet-leden konden tegen een scherp tarief groene stroom kopen. Texelaren werden specifiek aangesproken, maar alle Nederlanders kwamen in aanmerking voor een lidmaatschap. De opbrengsten van de lidmaatschappen en de verkoop van groene stroom werden geïnvesteerd om energie op te wekken op het eiland zelf. Met behulp van een investering van de ASN bank (lening van euro) is begonnen met het installeren van zonnepanelen op daken van bedrijfspanden op het eiland. Dit werkt als volgt. Het bedrijf in kwestie verhuurt zijn dak aan TexelEnergie. In vakjargon: de eigenaar van het pand verleent het recht van opstal aan de energieproducent en krijgt daar een bedrag per maand voor. TexelEnergie financiert vervolgens zelf de inkoop én installatie van zonnepanelen. De opgewekte energie wordt door TexelEnergie verkocht. Het bedrijf in kwestie krijgt tegelijkertijd de mogelijkheid tegen gereduceerd tarief energie af te nemen bij Texel- Energie. Bij particulieren werkt het net iets anders. Sinds 2011 helpen de Triodos Bank en de provincie Noord-Holland met de financiering van de installatie van zonnepanelen op 330 Texelse huizen. De huiseigenaar betaalt een vast bedrag per maand. Na vijftien jaar een dergelijk abonnement te hebben gehad brengt TexelEnergie geen kosten meer in rekening en produceert de huiseigenaar voortaan zijn eigen energie. Het grote voordeel voor zowel de bedrijven als particuliere huiseigenaren is dat TexelEnergie het makkelijk maakt duurzaam energie op te wekken door alle subsidieverzoeken te regelen en de installatie te verzorgen. 20 kennisnetwerk amsterdam kennisnetwerk amsterdam 21

13 De voornaamste bron van subsidie voor TexelEnergie komt van de zogenaamde SDE regelingen. De SDE regeling houdt in dat er voor elke opgewekte kwh een klein bedrag aan subsidie verschaft wordt. De SDE regeling wordt door het Agentschap NL uitgevoerd en werkt op basis van inschrijving. Elk jaar is er een eindige hoeveelheid subsidie beschikbaar, in 2012 een totaalbedrag van 1,7 miljard euro, waar men zich voor kan inschrijven. Na toekenning krijgt de energieproducent vijftien jaar lang een vast bedrag subsidie per kwh. Met name in 2009, bij de installatie van grote systemen bij bedrijven, heeft TexelEnergie veel gebruik gemaakt van deze SDE regeling. Momenteel is dat minder het geval, omdat de hoeveelheid subsidie per kwh in 2012 een stuk minder is dan in TexelEnergie investeert de opbrengsten van de verkoop van opgewekte energie in nieuwe projecten. Dit kunnen nieuwe installaties van zonnepanelen zijn, maar er wordt ook geïnvesteerd in een biovergister, een aardwarmte-installatie in samenwerking met woonstichting Woontij, en het Smart-Grid project. Het Smart-Grid project laat zien hoe de status van Texel als overzichtelijk eiland fungeert als magneet voor innoverende bedrijven. Texel is namelijk zo groot dat de meeste voorzieningen aanwezig zijn, en tegelijkertijd is het gemakkelijk bij te houden wat er van het eiland afkomt en wat er naartoe getransporteerd wordt. Zodoende wordt Texel als ideale proeftuin gezien. Grote spelers als Capgemini, Liander en Microsoft werken inmiddels met TexelEnergie samen aan het Smart-Grid project, ook wel de PowerCloud genoemd. Het doel is een slim energienetwerk aan te leggen dat resulteert in energiebesparingen en een goedkopere inkoopprijs van energie voor gebruikers. De 300 huishoudens die op het toekomstige Smart-Grid zijn aangesloten produceren zelf energie, bijvoorbeeld door middel van zonnepanelen. Met slimme IT wordt de energievraag afgestemd op de energieproductie binnen het netwerk. Met andere woorden: de wasmachine gaat aan als de zon schijnt of de wind waait. Smart-Grids kunnen door middel van dergelijke IT-innovaties zuiniger worden en het is mogelijk als collectief netwerk goedkoper energie in te kopen. Het doel is dit soort innovaties beschikbaar te maken voor bestaande en nieuwe netwerken van bijvoorbeeld appartementencomplexen, industrieterreinen en woonwijken. Ook participeert TexelEnergie in diverse programma s omtrent energiebesparing, zoals het door Stichting Urgenda gestarte project de Nationale Proeftuin, waarbij proeven worden uitgevoerd met elektrisch openbaar vervoer dat op afroep rijdt. TexelEnergie heeft er in de totstandkoming van al deze voortvarende duurzame activiteiten vanzelfsprekend niet alleen voor gestaan. Enerzijds heeft de coöperatie de wind mee gehad, doordat er op Texel een traditie van duurzaam denken bestaat, anderzijds wordt het project goed ondersteund vanuit verschillende overheden. Voedingsbodem Een bevlogen team van oprichters en de voordelen die gepaard gaan met Texel als eiland zijn twee redenen voor het slagen van TexelEnergie, maar daar is lang niet alles mee gezegd. De coöperatie is namelijk ontstaan op een voedingsbodem die duurzaam ondernemerschap aanwakkert. De voornaamste inkomstenbron op Texel is toerisme. De economie van het eiland, dat met haar bewoners in het hoogseizoen dagelijks toeristen bedient, draait voor 80% op toerisme. Om het eiland blijvend aantrekkelijk te houden is in 1996 de werkgroep Duurzaam Toerisme Texel gestart. Omdat toerisme al snel verknoopt bleek te zijn met allerlei andere sectoren, is de werkgroep in 2000 opgegaan in Stichting Duurzaam Texel. In deze stichting zitten representanten van de Captains of Industry van Texel. Denk daarbij aan partijen als TESO (Texels Eigen Stoomboot Onderneming), TOP (Texelse Ondernemers Platform), recron (Vereniging van recreatie ondernemers Nederland) en de LTO (Land- en tuinbouworganisatie Nederland), die allen een belang hebben bij het aantrekkelijk houden van het eiland. De gemeente Texel heeft dit initiatief tijdens de opstart met wat geld geholpen, maar heeft zich er niet inhoudelijk mee bemoeid. Al in 2000 sprak deze coalitie zich uit voor een duurzame blik op de toekomst van Texel. De status van Texel als eiland zorgde ervoor dat de afzonderlijke Captains of Industry inzagen dat er een gemeenschappelijk belang lag in het bestendigen van de lokale economie en leefomgeving. Ook overheden hebben dit ingezien. Zo werd in 2006 vanuit het ministerie VROM het Waddenfonds opgericht ter compensatie van de gaswinning in het Waddengebied. Tot 2026 is er 560 miljoen euro gereserveerd om investeringen te doen op het vlak van economie en duurzaamheid. Dit is een enorm bedrag gezien de schaal van de Waddeneilanden. Tegenwoordig beheren de drie Waddenprovincies Noord-Holland, Friesland en Groningen de gelden van het Waddenfonds. Elk jaar kunnen aanvragen gedaan worden om aanspraak te doen op projectsubsidies. TexelEnergie heeft tot op heden nog geen ondersteuning van dit fonds ontvangen. Het is De Doetank niet duidelijk of dit in de toekomst wel gaat gebeuren, maar evident is dat de aanwezigheid van het fonds een impuls zal betekenen voor de duurzaamheidsambities van het eiland. Werkwijze Gemeente Niet lang na de installatie van het Waddenfonds sprak de gemeente Texel in 2007 de ambitie uit om in 2020 volledig klimaatneutraal te zijn. Dit betekent dat er een volledig stappenplan werd geschreven om de doelstelling te behalen en toekomstig beleid vorm te geven. In het stappenplan wordt becijferd hoeveel en op welke punten energie bespaard kan worden, en op welke manier energie opgewekt zal worden. Het uitspreken van deze ambitie is volgens wethouder wonen en economie Eric Hercules met name voor de gemeente zelf praktisch, omdat het de inzet van de ambtenarij en de wethouder legitimeert. Daarnaast heeft de gemeente een subsidieloket geopend voor duurzame investeringen, het Energieloket. Het Energieloket heeft een budget van 2,5 miljoen waar inwoners van Texel aanspraak op kunnen maken bij het doen van duurzame investeringen in bouw en verbouw van huizen. Dit budget is voorradig zo lang de voorraad strekt. Het lijkt er op dat de gemeente er nog anderhalf jaar mee vooruit kan. Volgens wethouder Eric Hercules is het loket zeer succesvol en wordt er vier keer zoveel duurzaam gebouwd als daarvoor. Hercules geeft aan dat van de totale capaciteit van 180 fte bij de gemeente Texel slechts 1,5 fte en een paardenkop bezig is met duurzaamheid. Het budget voor duurzaamheid bij de gemeente zelf is ook uiterst miniem. Gedurende de opstartfase van TexelEnergie heeft de gemeente op het financiële vlak geen rol gespeeld: We hadden geen rooie rotcent, zo zegt De Graaf, slapeloze nachten. Wel heeft de gemeente Texel in 2010 samen met TexelEnergie en Capgemini een intentieovereenkomst gesloten waarin de gezamenlijke wens is uitgesproken om Texel per 2020 energieneutraal te maken. Het beperkte gemeentelijke budget voor duurzame investeringen compenseren wethouder Hercules en zijn ambtenaren door partij- 22 kennisnetwerk amsterdam kennisnetwerk amsterdam 23

14 en als TexelEnergie te ondersteunen bij het opzetten en uitvoeren van projecten. Doordat het beleid van de gemeente naadloos aansluit bij wat TexelEnergie doet, weet het zich langdurig ondersteund in haar activiteiten. Hercules vertelt dat het de ondernemers van Texel zijn die het uiteindelijke werk doen om de door de gemeente uitgesproken ambities te behalen. Wat hij wel doet? Voedend contact houden met aanwezige partijen en initiatieven op het eiland, met hen overleggen, regels aanpassen, goede contacten onderhouden met hogere overheden en hen vooral ook face to face kennis laten maken met ondernemers met plannen. Kortom: niet opleggen waar mensen niet in geloven, maar goede dingen eruit pikken en die een extra impuls geven. De gemeente op Texel sluist provinciale gelden door aan ondernemers zoals TexelEnergie, zodat zij de gemeentelijke ambities kunnen uitvoeren. Ook voorziet de gemeente ondernemers van de nodige informatie om daar aanspraak op te kunnen doen. Deze invulling van de beperkte hoeveelheid aanwezige ambtelijke inzet, die het ambitiemanifest mogelijk maakt, zorgt ervoor dat het ondernemerschap in de gemeente richting en slagkracht krijgt. Zo heeft Hercules kortgeleden een letter of recommendation geschreven voor De Graaf, nu hij samenwerking zoekt met Oracle. Zo is er in de gemeenteraad een onderdeel van het bestemmingsplan aangepast om plaatsing van de biovergister mogelijk te maken. En zo spannen wethouder Hercules en zijn ambtenaren zich actief in om bij het Rijk, de provincie en fondsen zoals het Waddenfonds gelden beschikbaar te krijgen voor duurzame projecten op Texel. Hercules zorgt er ook voor dat er goede aanvragen naar de provincie en het Waddenfonds gaan. Op die manier maakt Hercules gemeentelijke ambities waar en fungeert hij tegelijkertijd als adviseur en belangenbehartiger van TexelEnergie. De gemeente heeft ervoor gezorgd dat ook de provincie Noord-Holland, los van het Waddenfonds, een belangrijke rol speelt in het behalen van de energieambities van Texel. Door de inzet van TWIN-H (Tweede Investeringsimpuls Noord- Holland) gelden is er in totaal 5 miljoen door de provincie Noord-Holland beschikbaar gemaakt om de ambities van Texel te steunen. De helft wordt gebruikt voor het Energieloket van de gemeente. De andere helft is, na geaccordeerd te zijn door de provincie, beschikbaar om projecten op het eiland aan de gang te krijgen. Texel Energie heeft op deze manier financiële middelen gekregen om het Smart- Grid project (PowerCloud) en de biovergister te realiseren. De wethouder kiest er voor om een faciliterende rol in te nemen ten opzichte van duurzame partners op Texel. Dat is interessant, omdat de gemeente ondanks haar beperkte slagkracht door de samenwerking met commerciële partijen een maximaal effect kan genereren. Een potentiële keerzijde van deze directe manier van werken is vriendjespolitiek. De gemeente Texel en TexelEnergie zullen daarvoor op hun hoede moeten blijven. De woonstichting als partner De enige woningcorporatie van het eiland, Woonstichting Woontij, plukt ook de vruchten van de aanwezigheid van TexelEnergie en het Energieloket van de gemeente. Volgens wethouder Hercules hoeft de woonstichting niet aangespoord te worden om duurzaam te (ver)bouwen. Per nieuwgebouwde nul-woning krijgt zij euro subsidie, en nog meer subsidie voor elke kwh die de woonstichting extra produceert. Voor bestaande panden heeft Woontij TexelEnergie gevraagd mee te denken en een voorstel te doen aan hun huurders over zonnepanelen op de daken. Want, zo stelt directeur van TexelEnergie De Graaf over Woontij: Installeren van zonnepanelen op de daken is kansloos als je de huurders niet mee hebt. Daarom moet je kijken naar hun motivatie om mee te doen en je plannen daar op afstemmen. Ga met ze in gesprek. Huurders hebben vaak hele specifieke problemen. De Graaf noemt de stijging van energiekosten als een probleem dat ook bij huurders een steeds grotere rol speelt. Bij het aanbieden van alternatieve manieren van energievoorziening aan huurders is het belangrijk je te verdiepen in de mogelijkheden. Er wordt volgens De Graaf vaak makkelijk over gesproken, maar er is verrassend weinig jurisprudentie over ongelooflijk moeilijke vragen als: van wie zijn de systemen uiteindelijk? Zijn ze van een derde? Ga ik zelf opgewekte stroom verkopen? Hoe regelen we het met opstal van zonnepanelen? Een kwestie van doen Een nieuw energiebeleid kan volgens De Graaf door het gebrek aan jurisprudentie en ervaring in het algemeen ontmoedigend overkomen. Er zijn massa s onvoorziene hindernissen. Neem bijvoorbeeld het aanleggen van een klein woonwijkje van twaalf woningen met aardwarmte. Wethouder Hercules vertelt dat hij zich het vuur uit de sloffen heeft moeten lopen omdat de provincie dwars begon te liggen. Wat was het geval? De pompen om aardwarmte in de huizen aan te leggen moch- 24 kennisnetwerk amsterdam kennisnetwerk amsterdam 25

15 ten niet worden geslagen, omdat dat deel van Texel een aardkundig monument bleek te zijn. Aan de andere kant blijken sommige hindernissen een zegen te zijn. De innovatieve werkwijze op Texel komt tot stand vanuit een beperking, aangezien de bewoners van Texel, die in grote mate afhankelijk zijn van toerisme, fel tegen de plaatsing van grote windturbines zijn. Een beperking die in het geval van Texel volgens wethouder Hercules goed heeft uitpakt: Als je begin 2008 twintig windmolens had geplaatst, dan was je klaar en hadden er geen andere ontwikkelingen plaatsgevonden, dan bestond TexelEnergie misschien niet eens. Of Capgemini, Liander, Microsoft, Urgenda en ASN waren hier niet heen gekomen. Duurzame energieopwekking loont financieel, maar betekent hard werken doordat het deels nog onbekend terrein is. Deel van het succes van TexelEnergie is volgens De Graaf te danken aan het feit dat de coöperatie in de groeifase minimaal is gesteund met behulp van subsidies. Zeker bij het opstarten van een energie bedrijf zijn er grote obstakels te overwinnen waarvoor hij zich, na zijn vorige onderneming gestaakt te hebben, een slag in de rondte heeft moeten werken. Kennis verwerven van alle regelgeving in de energiemarkt, van de IT-systemen waarmee je werkt, van fiscaaljuridische aspecten van het ondernemen, het vinden van geldstromen voor innovaties en het onderhouden van contacten, alles moest Texel Energie zelf uitvinden. Volgens De Graaf is het maar de vraag hoe gemotiveerd je bent om dat voor elkaar te krijgen als je al verzekerd bent van je eigen inkomen. Tachtig procent van initiatieven zoals TexelEnergie haalt het niet, maar inmiddels is Texel- Energie uitgegroeid tot een betrouwbare uitvoerder van de Texelse transitie naar een duurzame energievoorziening. Dit kon zo snel gaan doordat er snel beslissingen genomen konden worden die betrokkenen in staat stelden om het grote aantal hindernissen het hoofd te bieden. De onderlinge bekendheid op Texel tussen degenen die beslissingsbevoegd zijn, zorgde voor de nodige daadkracht. Het ambitiemanifest is belangrijk geweest, maar men heeft zich op Texel niet blind gestaard op eindambities. In plaats daarvan zijn de verschillende actoren pragmatisch te werk gegaan door gewoon bij het begin te beginnen. Regel financiering en contracten voor een aantal woningen en begin gewoon, aldus De Graaf, bijvoorbeeld met één zonnepaneeltje. TIPS Tip 1: Goede samenwerking tussen overheid en ondernemers De Texelse politiek heeft een actieve rol in het faciliteren van het ondernemerschap van TexelEnergie. Dit blijkt uit de door gemeente en TexelEnergie uitgesproken intentieovereenkomst, uit het feit dat in de initiatiefgroep van TexelEnergie invloedrijke ambtenaren zaten en uit de werkwijze van wethouder wonen en economie Eric Hercules. Juist hierdoor heeft TexelEnergie vanaf het begin praktische kennis gehad over wat er speelde binnen de beleidswereld, wat hun positie geweldig versterkte. Als dit ondersteunende proces plaats vindt op een transparante en eerlijke wijze, zou de gemeente Amsterdam duurzame ondernemers in Amsterdam op dezelfde manier kunnen helpen, en de ondernemers gebruiken voor het bereiken van gestelde ambities. wil een bijdrage leveren aan een betere wereld, de ander drukt hiermee de kosten van de energierekening en weer een ander doet het om de lokale welvaart te stimuleren. Echter, als je aanstuurt op een ander energiebeleid maakt het uiteindelijk niet uit welke motivatie mensen hebben om te investeren. Volgens De Graaf is het vooral belangrijk om te kijken naar wat mensen bindt, dat kan desnoods een vereniging van ornithologen zijn. Die verbindingsfactor moet er voor zorgen dat een groep mensen ergens achter gaat staan. Een goed Texels voorbeeld hiervan is TESO, de pont die Texel met het vasteland verbindt en waarvan de aandelen vrijwel volledig eigendom zijn van Texelaars. Tip 3: Creëer een voedingsbodem Creëer een voedingsbodem van waaruit initiatieven als TexelEnergie kunnen ontstaan. Inspringen op bewonersinitiatieven die aansluiten bij je eigen agenda klinkt goed, maar nog beter is het om een stap terug te zetten en een voedingsbodem te creëren van waaruit dit soort initiatieven ontstaan. In het geval van Texel- Energie hebben de lokale Captains of Industry het vertrouwen gekregen om voortvarend eigen energie te steken in een ongewisse toekomst. Dit vertrouwen heeft volgens De Doetank mede kunnen ontstaan vanuit de expliciet uitgesproken energieambities van de Waddeneilanden en de duurzame en economische voornemens van de provincie en het Waddenfonds. Tip 4: Vind de bevlogen ondernemer Bevlogen ondernemerschap is een belangrijke voorwaarde voor het slagen van een initiatief als TexelEnergie. De Graaf stipt een uitspraak van Jan Rotmans aan die stelt dat 80% van soortgelijke ondernemingen in Nederland het niet redt. Probeer daarom daadkrachtig en bevlogen ondernemerschap te herkennen en te stimuleren. Een overzichtelijke samenwerking met goede ondernemers is volgens de spelers op Texel beter dan te verzanden in te grote werkgroepen. De Graaf: Alles moet maar samen met iedereen: idioterie. Dat is een blauwdruk om het te laten mislukken. Probeer daarnaast de dunne lijn tussen steunen en lam subsidiëren in de gaten te houden. Wat startkapitaal helpt zeker, maar laksheid ligt op de loer. De Graaf wijst naar Duitsland, waar door het feed-in tarief veel biomassa van Nederland wordt ingekocht om met biovergisters in energie om te zetten. Tegelijkertijd zijn de operators van Duitse biovergisters vergeleken met Nederlandse operators heel inefficiënt. Ze zijn lui geworden volgens De Graaf. Tip 5: Schrik niet van hindernissen. Sterker nog: verwacht ze De wijze waarop bedrijven en particulieren hun energie inkopen, delen en opwekken verandert. Een andere manier van werken betekent dat de uitvoerders veel zelf moeten uitvinden, zich de complexe energiemarkt eigen moeten maken en daar een weg in moeten vinden. Bedenk dus goed dat er toewijding nodig is om duurzame manieren van energie opwekken en verkopen te laten slagen. Dit onderschrijft nog maar eens het devies om vooral niet met het moeilijkste te beginnen door grootse plannen te produceren redenerend vanuit een eindambitie, want het gehele proces is bij de eerste stap niet te overzien. Dus begin makkelijk, begin klein en daarna zie je weer verder. Tip 2: Zoek naar wat mensen verbindt Mensen hebben verschillende motieven om te kiezen voor zonnepanelen. De een 26 kennisnetwerk amsterdam kennisnetwerk amsterdam 27

16 Ecodorp Brabant Jair Schalkwijk In Nederland zijn er een aantal stichtingen en verenigingen gericht op duurzaam wonen in een natuurlijke omgeving. Zo is er in Olst, vlakbij Deventer, de Vereniging Aardehuis Oost Nederland. In Amsterdam ijvert Stichting Ekosofia voor een stukje grond om een duurzame wijk te bouwen, en in Boxtel zit sinds een aantal jaar Vereniging Ecodorp Brabant. Er zijn blijkbaar redelijk wat mensen die duurzaam willen wonen: ze zijn geïnteresseerd in zelfstandige voedsel- en energieproductie, een hechte sociale gemeenschap en klimaatneutrale woningen. Toch schieten de ecodorpen niet als paddenstoelen uit de grond. De Doetank reisde af naar Boxtel om inspiratie op te doen voor de aandeelhouders van het Kennisnetwerk Amsterdam en voerde een gesprek over ideologie, groepsvorming en samenwerking, en de toekomst van Ecodorp Brabant. Hoofdvraag in de gesprekken: wat kunnen de aandeelhouders van het Kennisnetwerk leren van de geschiedenis van Ecodorp Brabant en waarom is zo n type organisatie interessant voor de stad Amsterdam? Ecodorp Brabant is een groep mensen uit Brabant die sinds 2008 bij elkaar is. Ze willen ergens in Brabant wonen in een zelfgebouwd en duurzaam dorp. De afgelopen jaren heeft Ecodorp Brabant gewerkt aan de constructie van een duurzaam huis op het terrein van De Kleine Aarde, centrum voor duurzame leefstijl in Boxtel. In dit gebouw van hout, glas en leem ontmoeten we drie mannen: initiatiefnemer Ad Vlems, projectleider Rolf Grooten en bouwcoördinator Edward van Egmond. heid voedsel voor een groeiende bevolking. In twee van de drie scenario s die de onderzoekers schetsen, stevenen we nog voor het jaar 2100 af op een ineenstorting van het ecologische systeem. Ideologie Europese en Nederlandse instanties en burgers kampen met een orgie van crises die momenteel aan de gang is. De klimaatcrisis, de financiële crisis en het gevoelde gebrek aan sociale cohesie staan boven aan ieders agenda. Voor de oplossing van de crises is helaas niet één iemand verantwoordelijk. Iedereen, burger of instantie, kan zijn verantwoordelijkheid nemen. Ecodorp Brabant heeft het gevoel dat zij precies dit doen: naar eigen vermogen bijdragen aan een oplossing voor de crises. Uitgangspunt van de ecologische motivatie om een ecodorp te willen bouwen, leggen Grooten en Van Egmond uit, is het onderzoek Grenzen aan groei. Dit rapport, in 1972 geschreven in opdracht van de Club van Rome, beschrijft verschillende scenario s voor hoe de aarde zich zou kunnen ontwikkelen, gebaseerd op de aanwezigheid van grondstoffen, de industrialisering, de vervuiling en de benodigde hoeveel- Onderzoekers die de cijfers uit 1972 toetsten aan de ontwikkelingen in 2004 en 2008 laten volgens Grooten en Van Egmond zien dat de voorspellingen behoorlijk accuraat waren, en dat we ons bevinden in een periode van transitie. Tegenstanders van Grenzen aan groei stellen dat de variabelen waar de wetenschappers mee werkten niet valide zijn en dat de computersimulatie ontoereikend is. Hoe je het ook wendt of keert, groei kent grenzen, omdat onze aarde fysieke grenzen kent. We hebben daarom volgens Ecodorp Brabant goede redenen om zorgvuldig met de aarde, de grondstoffen en het klimaat om te gaan. Met het bouwen van een ecodorp willen ze handen en voeten geven aan een oplossing. 28 kennisnetwerk amsterdam kennisnetwerk amsterdam 29

17 De financiële analyse van Ecodorp Brabant is gerelateerd aan de huidige schuldencrisis. Volgens Rolf Grooten zouden instanties zoals de gemeente en woningcorporaties geen geld moeten willen verdienen met grond. Grooten: Het gaat allemaal over niets, ze goochelen met geld dat niet bestaat en met grond die niet van hen is. Sinds de jaren 50 is het een groot circus geworden waaraan iedereen meedoet, en gemeenten het hardst. Die melken waar anderen mee goochelen. Maar het circus is over. De gemeente moet bereid zijn om hierover te praten. Ik denk dat de gemeente in een oud paradigma zit. We moeten samen iets nieuws bouwen en daar moet de gemeente eerst voor open staan. Wat betekent het voor de gemeente om eigenaar te zijn van grond en wat gaan we daar samen mee doen? Ze moeten een totaal nieuwe positie leren innemen, en dat gaan we samen doen. Niet de gemeente alleen, het wordt nu bottom-up. Wij als burger moeten meer vertellen wat voor overheid we willen. Van Egmond: We moeten af van het paradigma dat grond geld is. Het gaat erom dat we zorg moeten hebben voor de omgeving. We moeten onszelf niet boven de natuur plaatsen, maar onderdeel uitmaken van de natuur. Aardehuizen Naast hun ecologische en financiële stellingname valt Ecodorp Brabant op door haar sociaal-liberale ideeën over hoe mensen zouden moeten samenleven. Ecodorp Brabant onderstreept regelmatig het belang van respect en aandacht voor elkaar. Ze staat voor vrijheid en de ontplooiing van het individu. Ecodorp Brabant brengt dit in praktijk door gebruik te maken van dragon dreaming. Dit is een samenwerkingsvorm die een inclusieve en betrokken groep deelnemers creërt, waarbinnen iedereen de ruimte heeft om zijn wensen in het gesprek in te brengen. Projectleider Grooten: Een goed dragon dreaming project bindt de mensen zodat het product van het project van ons allemaal is. Voor iedere deelnemer geldt: we hebben ook jou nodig, en iedereen die wil meedoen is belangrijk. Kortom, Ecodorp Brabant ziet zichzelf als een antwoord op de economische, sociale en ecologische problematiek die veel burgers en instanties ook signaleren. Het verschil tussen gewone burgers en de mensen van een ecodorp is dat de laatste groep besluit om hun levens zo in te richten dat zij de problemen niet mede veroorzaken of verergeren. Zij vragen niet aan de overheid of andere instanties om de problemen op te lossen; zij willen de verandering zelf zijn. Daarom zijn groepen zoals Ecodorp Brabant een interessante partner om mee samen te werken. Groepsvorming Ecodorp Brabant begon in 2008 toen initiatiefnemer Ad Vlems en zijn vrouw de website oprichtten. Via lokale media, websites zoals en het krantje van de Rabobank werd de website onder In Olst wordt er momenteel (november 2012) flink gebouwd aan de aardehuizen. Op kan je de ontwikkelingen goed volgen. Er wordt gewerkt met autobanden, leem en onbehandeld hout. De dertien werkgroepen houden zich bezig met alle aspecten van het dorp. de aandacht gebracht van het publiek. Binnen drie maanden meldden zich honderd mensen, een gevarieerde (zij het etnisch homogene) groep bestaande uit jonge gezinnen, studenten, ouderen die bijna met pensioen gingen, docenten en IT ers: allemaal wilden ze graag meedoen. De honderd mensen ontmoetten elkaar in eerste instantie tijdens een dorpsbijeenkomst. Toen werd besloten om verschillende werkgroepen op te richten, gericht op thema s zoals voedsel, energie, bouwen, ontwerp, et cetera. Er ontstonden twaalf groepen in totaal. Vlems: Het idee was dat we het samen gingen uitdenken. Die honderd mensen zijn toen aan de gang gegaan, en na ongeveer een jaar hadden sommige groepen veel theorie bekeken, andere cursussen gevolgd en wilde men aan de gang met experimenteren. Toen kregen we een mailtje van de directeur van De Kleine Aarde dat hij wel 1000 m2 over had voor ons en dat we daarmee mochten doen wat we wilden, omdat hij zag dat wij een enthousiaste en actieve groep waren. Dat was de start. De Kleine Aarde is een stuk land van drie hectare binnen de gemeentegrenzen van Boxtel, en is opgericht als een antwoord op Grenzen aan groei, het rapport uit Dat gegeven verklaart ook gelijk de naam van het initiatief. Hier experimenteerde men van 1973 tot 2011 met biologische landbouw en alternatieve energie, met als doel om het milieubewustzijn te bevorderen. Ook werd er voorlichting gegeven aan bezoekers in de vorm van cursussen op het terrein. In de jaren vóór de sluiting van De Kleine Aarde ontving men er jaarlijks tot bezoekers. De Kleine Aarde is gelegen op grond die eigendom is van de gemeente Boxtel. De overheid moest daarom toestemming geven voordat het bouwen kon beginnen. De vergunning, tijdelijk voor de duur van vijf jaar, werd in 2010 afgegeven. 30 kennisnetwerk amsterdam kennisnetwerk amsterdam 31

18 Ecodorp Brabant heeft toen het volgende plan bedacht: een duurzaam huis bouwen op het terrein van De Kleine Aarde. Niet om in te wonen, maar om elkaar gedurende het bouwproces beter te leren kennen, en om als groep ervaring met duurzaam bouwen op te doen, zodat daarna de stap naar het construeren van een heel ecodorp gezet kan worden. Het duurzame huis op het terrein van De Kleine Aarde is, zoals Grooten zegt: Een project met een kop en een staart, en het meest zichtbare project van Ecodorp Brabant. Financiering Om de bouw van het huis te financieren vroeg Ecodorp Brabant bij Agentschap NL een bedrag van euro aan. Via het Subsidieprogramma voor Maatschappelijke Organisaties op het gebied van Milieu (SMOM) konden maatschappelijke organisaties subsidie krijgen voor projecten op het gebied van milieu en/of duurzame ontwikkeling. Het aangevraagde bedrag is flink minder dan de totaal begrote kosten, euro. In de aanvraag en bijbehorende begroting, te downloaden op staat dat dit verschil gefinancierd wordt door de toepassing van gebruikte en gedoneerde materialen tijdens de bouw: De overige materiaalkosten zullen worden bespaard door de toepassing van gedoneerde gebruikte (en nieuwe) materialen van sponsors. Hiermee willen we aantonen dat er aanzienlijk meer kan worden hergebruikt (recycling) dan nu gebruikelijk is. Agentschap NL keurde de aanvraag goed. Ook het plan om de helft van de kosten te financieren met sponsorbijdragen gaat voorspoedig. Gedurende het bouwproces sponsoren meer dan dertig bedrijven op hun eigen manier de bouw van het duurzame huis. Woningcorporaties geven ramen met dubbel glas die anders vernietigd zouden worden, Natuurmonumenten levert bomen en houthandel Van Dal verzorgt het transport daarvan. Verder ontvangt Ecodorp Brabant isolatiepanelen, glasschuim, dakkoepels, leem, leisteen, een groen dak en restproducten uit de glasproductie. In ruil hiervoor krijgen de sponsors een duidelijk zichtbare vermelding op de website. Projectleider Grooten krijgt in het eerste jaar van de bouw een salaris, betaald van de subsidie van Agentschap NL. De internationale vrijwilligers die meehelpen krijgen eten en inwoning in ruil voor hun werk. De meeste deelnemers doen geheel vrijwillig en zonder kostenvergoeding mee. De bouw Ecodorp Brabant slaagde er in korte tijd in om geheel bottom-up een groep bij elkaar te krijgen, financiering te regelen en heeft ook een stuk grond gekregen waarop gebouwd kan gaan worden. Het enthousiasme aan het begin van de bouw, in de zomer van 2010, was dan ook enorm. Er kwamen dagelijks dertig mensen helpen. Ad Vlems: We begonnen in een kring, en dan zeiden de groepsleiders wat het plan was en waarvoor ze mensen nodig hadden. Mensen sloten zich aan bij een groep en gingen samen aan de slag. Hij herinnert het zich als heel druk en vol en gezellig. Aan het eind van de zomer komt het nieuws dat De Kleine Aarde zal gaan sluiten per 1 januari 2011, na 37 jaar werken en experimenteren. Een dreigend faillissement en het gevoel de technologische ontwikkelingen niet meer bij te kunnen benen leiden tot deze beslissing, zegt directeur Messing in november 2010 in de Volkskrant. De eigenaar van de grond, de gemeente Boxtel, moet op dat moment nieuwe plannen gaan maken voor het terrein. Wethouder Milieu, duurzaamheid en volkshuisvesting Peter van de Wiel: Op het moment dat De Kleine Aarde sloot moesten we alles verkennen. Economisch gezien zou het aantrekkelijk zijn om alles plat te schuiven en er iets nieuws neer te zetten. We hebben echter besloten om dat niet te doen. Het terrein moet ook naar de toekomst toe het gedachtegoed van De Kleine Aarde blijven uitdragen. Wij denken daarom aan het ontwikkelen van De Kleine Aarde 2.0, met op het terrein een duurzaamheidscampus, duurzame en innovatieve bedrijven en woningen. Het gebied moet een regionale functie en uitstraling krijgen. Volgens Rolf Grooten en Ad Vlems had de sluiting van De Kleine Aarde een flinke impact op het moraal van de groep. Vlems over zijn eigen gevoel: Ik wilde graag hieraan meewerken als een cadeautje voor De Kleine Aarde. Er komen hier tienduizenden mensen rondkijken. Zij zien het gebouw en wat de sponsoren hebben bijgedragen. Ze zien hoe wij allerlei duurzame materialen gebruiken. Dat toekomstbeeld was opeens weg. Rolf Grooten geeft ook aan dat de onzekere bestemming van het duurzame huis een negatieve invloed heeft op de motivatie van Ecodorp Brabant. Je werkt aan een gebouw, en als het klaar is, de gemeente had het hardop gezegd, dan hebben we het recht om het plat te bulldozeren. 32 kennisnetwerk amsterdam kennisnetwerk amsterdam 33

19 De ontwikkelingen in de winter van 2010/2011 leidden ertoe dat in het tweede jaar de groep Ecodorp Brabant aanzienlijk geslonken is. Het tekort aan actieve leden wordt gecompenseerd door internationale vrijwilligers die komen helpen met de bouw. In ruil voor kost en inwoning dragen deze bezoekers een week of langer bij aan de bouw van het duurzame huis. Maar ook in het tweede jaar is het werk nog niet klaar. De bouw van de woning op het terrein van De Kleine Aarde blijkt drie jaar te gaan duren in plaats van één jaar. Naast frustratie over bovenstaande ontwikkelingen krijgen de mensen ook het gevoel dat het allemaal te lang duurt. Als gevolg hiervan zijn er in het derde jaar nog minder leden van de vereniging actief bij de bouw. De hoeveelheid vrijwilligers van buiten Ecodorp Brabant neemt daarentegen opnieuw toe. Rolf Grooten zegt dat in het eerste jaar 30% vrijwilliger van buiten was, in het tweede jaar 50%, en in het laatste jaar zelfs 70%. Het zijn de internationale vrijwilligers, in samenwerking met de kerngroep van Ecodorp Brabant, die in de zomer van 2012 de laatste hand leggen aan het pand. Het duurzame huis wordt geopend met een feestje en hiermee wordt een bouwperiode van drie jaar afgesloten. Rond Opbrengst Naast de concrete uitkomst, een prachtig gebouw, bestaat de winst ook uit de opgedane kennis. Deze kennis wordt gedeeld binnen het Global Ecovillage Network, waar Ecodorp Brabant lid van is. Daarnaast zijn alle belevingen en lessen opgeschreven en gebundeld in een virtueel symposium. Hier kun je ook films kijken van duurzame bouwprocessen en vind je links naar andere groepen. Initiatiefnemer Vlems: Het virtueel symposium is een manier om onze ervaringen te delen. Dat idee gaan we uitbreiden naar andere vormen van duurzaamheid, duurzaam ondernemen en nog enkele thema s. Het doel is om kennis te verzamelen, kennis te delen, en het netwerk uit te breiden. Projectleider Grooten blikt ook terug op persoonlijke ervaringen van deelnemers: De ervaring die mensen hebben opgedaan is dat ze op een andere manier naar zichzelf zijn gaan kijken. Als je hier wil deelnemen kom je jezelf tegen. Ik heb veel mensen zien veranderen. Ik vind het leuk dat het gebouw er staat, maar ik ben echt trots op het feit dat er veel mensen zijn die een nieuw aspect hebben ontdekt aan zichzelf en die iets hebben geleerd dat ze nog niet konden. Hier doe ik het voor, dat mensen hun eigen mogelijkheden kunnen ontplooien. Dat gebouw is slechts het toneel, het decor. Als architect van het huis heeft Huub van Laarhoven het gebouw van de zijlijn zien ontstaan. Over het bouwproces zegt hij: De mooiste ervaring was dat het gebouw toegeëigend wordt door de gebruikers doordat zij het zelf bouwen. Ik ben ervan overtuigd dat als een gebouw met liefde gemaakt wordt, het een ander Het ronde ontwerp van het duurzame huis is geïnspireerd door de prettige ervaring van slapen in graancirkels op het veld. Het skelet is gebouwd met ronde boomstammen, de muren zijn van stro en leem en de ramen hebben vierdubbel glas. De verwarming komt van een rocket stove. Het dak is afwisselend bedekt met leisteen en gras. gebouw wordt dan als het niet met liefde gebouwd wordt. Net zoals brood van de supermarkt en van de echte bakker van elkaar verschillen. De kwaliteit van Rolf was dat hij al die mensen die werkelijk overal vandaan kwamen allemaal dezelfde richting op wist te sturen: werken aan dat gebouw. Dat schept een saamhorigheid die we in het normale leven nodig hebben. De toekomst Op het moment van interviewen, in oktober 2012, is het huis net voltooid en is het project formeel afgerond. De mannen hebben afstand kunnen nemen van de gebeurtenissen en richten zich nu op de toekomst. Nu moet de volgende stap volgen: het ecodorp bouwen. Rolf Grooten is kritisch over het vermogen van de groep van Ecodorp Brabant om een heel dorp te bouwen. Hij geeft aan dat de huidige actieve leden geen mensen zijn die vanaf het begin betrokken waren. Het zijn mensen die er in het laatste jaar bijgekomen zijn en die niet vanaf de start meegebouwd hebben. Hij snijdt hiermee een lastig punt aan: de tegenwoordige groep heeft niet eens voldoende ervaring om een huis te bouwen, laat staan een dorp van zeventig woningen. Er moet volgens Grooten eerst opnieuw een groep opgebouwd worden met voldoende technische en praktische ervaring. Er ligt in ieder geval nog niet een nieuw bouwproject op de stapel. Rolf Grooten gaat deze winter met sabbatical. Hij gaat een lange reis maken en zich oriënteren op nieuwe mogelijkheden om duurzaam te bouwen. Hiervoor gaat hij op bezoek 34 kennisnetwerk amsterdam kennisnetwerk amsterdam 35

20 bij andere ecodorpen. Voor Edward van Egmond zit zijn taak als bouwcoördinator er op: nu het project is afgerond valt er niets meer te beheren. Hij is daarom op zoek naar een nieuwe plek waar hij kan wonen en in zijn onderhoud kan voorzien. Toch denken ze alle drie dat het goed gaat komen. Dat dorp dat komt er, zegt Rolf Grooten, en Van Egmond en Vlems stemmen in. Ze leggen uit dat er met een aantal gemeenten gesprekken gevoerd worden over grond die Ecodorp Brabant zou kunnen gebruiken. Heusden, Veghel, Nijmegen, Oss: ze waren allemaal enthousiast over Ecodorp Brabant. Er zijn echter nog geen concrete afspraken gemaakt. Momenteel staat het eindproduct van de bouw achter een hek en de gemeente Boxtel beraadt zich nog op een nieuwe bestemming voor het gebouw. De huidige waarheid is dat het onzeker is of het ecodorp inderdaad gebouwd gaat worden, en zo ja, waar en door wie de bouw zal plaatsvinden. De kans bestaat dat de huidige groep uit elkaar valt als het vinden van grond te lang duurt. Tips vanuit Brabant voor Amsterdam De vraag die zich opdringt is hoe de kans van slagen van Ecodorp Brabant versterkt kan worden, of had kunnen worden. De Doetank heeft Ecodorp Brabant daarom gevraagd naar aanbevelingen voor de aandeelhouders van Kennisnetwerk Amsterdam, om soortgelijke initiatieven in Amsterdam te laten slagen. Verschillende aandeelhouders van Kennisnetwerk hebben hier een belang bij, zoals blijkt uit onderstaande tips. Tip 1: Maak contact met groepen zoals Ecodorp Brabant Ecodorp Brabant wil graag samenwerken met de gemeente en met woningcorporaties, omdat ze gedeelde belangen hebben. De gemeente is net als Ecodorp Brabant op zoek naar oplossingen voor de klimaatcrisis, de financiële crisis en de sociale crisis. De woningcorporaties willen net als Ecodorp Brabant graag duurzaam bouwen en bijdragen aan de sociale cohesie van een stad. De gemeente en de woningcorporaties, maar ook andere aandeelhouders van het Kennisnetwerk, kunnen Ecodorp Brabant goed gebruiken als een experimentele voorloper waarvan geleerd kan worden. het volgens Rolf Grooten belangrijk dat je elkaar als gelijkwaardige partners ziet, waarbij ieders belang wordt meegenomen en iedereen zich ook eigenaar voelt van het plan en het resultaat, onafhankelijk van zijn financiële inbreng. Tip 3: Stel je open voor een ander verdienmodel Ecodorp Brabant heeft gemerkt dat veel mensen en instanties hun idealen onderschrijven en hun plannen ondersteunen. Zo zegt wethouder Peter van de Wiel uit Boxtel: Ecodorp Brabant doet prima werk en is heel belangrijk. Ze verkennen de mogelijkheden voor duurzame woningbouw en experimenteren met het gebruik van hernieuwbare materialen. Ze werken van onderop en weten veel vrijwilligers te betrekken. Ze zijn zelfredzaam en zelfwerkzaam. Toch heeft geen enkele gemeente, woningbouwcorporatie of projectontwikkelaar de afgelopen vier jaar Ecodorp Brabant een stuk grond gegeven waar zij voor onbepaalde tijd hun gang kunnen gaan. Immers, als het erop aankomt moet er altijd betaald worden voor grond. Volgens Grooten moeten de gemeente en woningcorporaties openstaan voor nieuwe verdienmodellen, waarbij het geld niet meer verdiend wordt met grond. Hij stelt dat de financiële crisis tot een nieuw paradigma leidt en dat we dat nieuwe perspectief samen moeten gaan vormgeven. Uitgangspunt hierbij is dat waarde niet gelijkstaat aan financiële waarde, maar aan maatschappelijke waarde. Tip 4: Spring in op momentum Dit is een tip van De Doetank op basis van het verhaal van Ecodorp Brabant. Het gebeurt niet regelmatig dat een grote groep mensen (100+) zich achter een constructief, creatief en duurzaam idee schaart dat ze ook zelf gaan uitvoeren en tot een goed einde willen brengen. Bij Ecodorp Brabant gebeurt dat wel. Je ziet hier dat de mensen samenkomen rondom een gedeeld ideaal, maar ook dat zij als groep het vermogen ontberen om gedurende meerdere jaren een hechte groep te blijven. Drie tot vier jaar is een lange periode voor een groep om gemotiveerd en betrokken te blijven, zeker als er nog geen concreet uitzicht is op het realiseren van het ideaal. De les die aandeelhouders van het Kennisnetwerk hieruit kunnen trekken, is dat zij zich inspannen om een groep zo snel mogelijk te accommoderen en te faciliteren. Bewegingen zoals Ecodorp Brabant en Ekosofia, maar ook Amsterdam Energie of Wij krijgen Kippen hebben namelijk een houdbaarheidsdatum, en niemand weet wanneer die datum verlopen zal zijn. De ervaring van Ecodorp Brabant is echter dat ze flink hun best moesten doen om een goed contact met grote spelers te krijgen en te onderhouden. Het zou volgens Edward van Egmond eigenlijk omgekeerd moeten worden. De instanties moeten hun antennes beter afstemmen op burgerinitiatieven: Neem eens contact op met ons soort bewegingen, want dat zijn de actievelingen in de duurzaamheidsscene. Om inspiratie op te doen, en om te kijken wat ze voor ideeën hebben. Tip 2: Zet groepen zoals Ecodorp Brabant in als een sociaal breekijzer De leden van Ecodorp Brabant willen duurzaam wonen in een energie-efficiënte woning, geven actief vorm aan een minimaatschappij op basis van gelijkwaardigheid en zelfontplooiing, en zoeken naar manieren om waardecreatie niet alleen te begrijpen in termen van financiële waarde. Ecodorp Brabant geeft een kleinschalig en lokaal antwoord op de orgie van crises en speelt daarom sociaal gezien een interessante rol. Van Egmond stelt dat anderen moeten inzien dat zij een mogelijke oplossing bieden. Als er een gesprek ontstaat over mogelijke oplossingen, is 36 kennisnetwerk amsterdam kennisnetwerk amsterdam 37

Stelling 1: Energie is geld voor Fryslân

Stelling 1: Energie is geld voor Fryslân Gebruik de lokale, Friese kracht voor meer duurzame energie en werkgelegenheid Vijf stellingen voor een duurzamer Fryslân Steeds meer Friezen kiezen er voor om zelf duurzame energie op te wekken, thuis

Nadere informatie

SOCIAL RESPONSIBILITY

SOCIAL RESPONSIBILITY SOCIAL RESPONSIBILITY LID WORDEN SAMEN JE EIGEN WINDMOLEN Tegenwoordig draait alles om duurzaamheid en groen. Een goede tijd voor de Windcentrale. We weten allemaal dat er ergens stroom en energie vandaan

Nadere informatie

Lokale duurzame energie ontwikkelen. Derck Truijens 18 april 2013

Lokale duurzame energie ontwikkelen. Derck Truijens 18 april 2013 Lokale duurzame energie ontwikkelen Derck Truijens 18 april 2013 Inhoud Windunie: samen voor de wind Lokale duurzame energie initiatieven Lokaal duurzame energie ontwikkelen Het begon in 2000... De energiemarkt

Nadere informatie

7-PUNTENPLAN 2013-2014

7-PUNTENPLAN 2013-2014 7-PUNTENPLAN 2013-2014 oplegger bij het meerjarig actieplan DUURZAME WADDENEILANDEN OP WEG NAAR EEN ENERGIEKE TOEKOMST IN 2020 1 1. Inleiding Dit 7-punten plan is een oplegger bij het meerjarig actieplan

Nadere informatie

Menukaart. Ja, ik wil zonnepanelen op onze school. Welk initiatief is voor ons geschikt?

Menukaart. Ja, ik wil zonnepanelen op onze school. Welk initiatief is voor ons geschikt? Menukaart Ja, ik wil zonnepanelen op onze school. Welk initiatief is voor ons geschikt? Schooldakrevolutie Schreeuw met ons van de daken: we zullen niet rusten tot elke vierkante centimeter van onze schooldaken

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Context Klimaatprobleem Er is sprake van een wereldwijd klimaatprobleem, waarbij de temperatuur over de afgelopen decennia structureel is opgelopen. Deze trend wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgas,

Nadere informatie

Deel 1: de ORGANISATIE-MONITOR

Deel 1: de ORGANISATIE-MONITOR Deel 1: de ORGANISATIE-MONITOR Deze Monitor gaat over: je organisatie (initiatief): mensen, activiteiten, organisatie, financiële situatie. TOELICHTING MONITOR ORGANISATIE LET OP: Deze vragenlijst bestaat

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER Rotterdammers besparen ruim 6% op hun totale energierekening door slimme meter en actief bekijken van hun verbruik via een display Slimme Meter In 2020 moeten netbeheerders zoals Stedin bij minimaal 80%

Nadere informatie

Oprichtingsvergadering 3 april 2013. Opgewekt aan het IJ

Oprichtingsvergadering 3 april 2013. Opgewekt aan het IJ Oprichtingsvergadering 3 april 2013 Opgewekt aan het IJ Agenda oprichtingsvergadering 3 april 2013 1.Korte introductie ronde: RvC, bestuur en aanwezigen 2.Over NDSM Energie Missie, visie, kernwaarden,

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

Waarom zonnestroom? 21 maart 2013 1

Waarom zonnestroom? 21 maart 2013 1 Waarom zonnestroom? De zon is ruim voorradig. Je eigen stroom duurzaam zelf opwekken. Verwachte levensduur panelen ca. 30 jaar. Minder afhankelijk van de grote maatschappijen Minder invloed van wat ver

Nadere informatie

Startnotitie samenwerking Land van Cuijk gemeenten op het gebied van energie, klimaat & duurzaamheid

Startnotitie samenwerking Land van Cuijk gemeenten op het gebied van energie, klimaat & duurzaamheid Wij gaan voor groen! Startnotitie samenwerking Land van Cuijk gemeenten op het gebied van energie, klimaat & duurzaamheid 1. Aanleiding Al vele jaren wordt in de regio Noordoost Brabant samengewerkt aan

Nadere informatie

Engewormer EnergieNeutraal. 160 hectare electriciteit als eerste bijdrage aan de klimaatneutrale doelstelling van de gemeente Wormerland

Engewormer EnergieNeutraal. 160 hectare electriciteit als eerste bijdrage aan de klimaatneutrale doelstelling van de gemeente Wormerland Engewormer EnergieNeutraal 160 hectare electriciteit als eerste bijdrage aan de klimaatneutrale doelstelling van de gemeente Wormerland Achtergrond November 2011 heeft de gemeenteraad unaniemeen mileubeleidsplan

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Lokale Energie Lokale Energie - 4 Lokale energie-initiatieven - Een loket voor buurt- en dorpsinitiatieven Projectnaam : Lokale Energie Opdrachtgever

Nadere informatie

Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn.

Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn. DOSSIER Kleine windmolens Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn. Er zijn veel typen windmolens op de markt, met mast, zonder mast, horizontaal of verticaal.

Nadere informatie

Nije Mûne eerlijke wind Een initiatief van D66 Fryslân o.l.v. Statenlid Klaas Hettinga

Nije Mûne eerlijke wind Een initiatief van D66 Fryslân o.l.v. Statenlid Klaas Hettinga Nije Mûne eerlijke wind Een initiatief van D66 Fryslân o.l.v. Statenlid Klaas Hettinga Klaas Hettinga Mark de Roo Michiel Mosterman Govert Geldof Bindert Kloosterman Catharina Botermans Jo Bosma Jan Bos

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

WINDPARK KOUDUM EEN VERKENNING VAN DE MOGELIJKHEDEN

WINDPARK KOUDUM EEN VERKENNING VAN DE MOGELIJKHEDEN WINDPARK KOUDUM EEN VERKENNING VAN DE MOGELIJKHEDEN WAT HEEFT DIT MET WINDENERGIE TE MAKEN? Begrafenisvereniging Zurich in nieuw pak gestoken Judovereniging Witmarsum nieuwe mat WAT HEEFT DIT MET WINDENERGIE

Nadere informatie

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS ZONSTATION GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS Amsterdam staat aan de vooravond van een energietransitie. Van vieze

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld.

26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld. Resultaat Vragenlijst: Waarom doe je mee met de lokale energiecoöperatie? 26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld. 1. Ik ben op de volgende manier betrokken bij de lokale

Nadere informatie

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014 Energiecafé BECO 16 Oktober 2014 Programma Welkom Introductie Presentatie Voorzitter BECO Peer Verkuijlen Waarom BECO? Gemeente Bernheze wethouder Wijdeven Energiemarkt in beweging DE Unie Rense van Dijk

Nadere informatie

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen naar aanleiding van introductie wethouder Wagemakers Hoe is de provincie tot de keuze van de twee locaties gekomen? In de provincie Zuid Holland wordt

Nadere informatie

Zon in de Kop! Wees slim en investeer in zonnepanelen. Zon in de Kop

Zon in de Kop! Wees slim en investeer in zonnepanelen. Zon in de Kop Zon in de Kop Wees slim en investeer in zonnepanelen Zon in de Kop! Zon in de Kop is een samenwerkingsverband van de gemeenten met HVC, Ontwikkelingsbedrijf NHN, Millennium Comité Schagen en de Noordhollandse

Nadere informatie

Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom

Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom 19 november 2015 1 Opzet presentatie 1. Inleiding 2. Terugblik/voorgeschiedenis 3. Gemeentelijke ambitie vertaald naar

Nadere informatie

Eemstroom ZonneBerg - Licht op het dak

Eemstroom ZonneBerg - Licht op het dak Eemstroom ZonneBerg - Licht op het dak Globaal denken, lokaal handelen Zonlicht voorziet de aarde van enorm veel energie: duurzame energie. De hoeveelheid zoninstraling en de daaruit te halen energie is

Nadere informatie

Financieringsmogelijkheden Verenigingen of MKB (#020)

Financieringsmogelijkheden Verenigingen of MKB (#020) Financieringsmogelijkheden Verenigingen of MKB (#020) (Voor)financiering door een derde 1. Zonline Doneer de zon: Zonline biedt in samenwerking met Urgenda de mogelijkheid om via crowdfunding zonnepanelen

Nadere informatie

Opening en welkom door Henk Geluk Voorstellen Presentatie project door de initiatiefnemers Ervaringen vanuit Friesland door Ron Koopal en Pieter Thys

Opening en welkom door Henk Geluk Voorstellen Presentatie project door de initiatiefnemers Ervaringen vanuit Friesland door Ron Koopal en Pieter Thys Opening en welkom door Henk Geluk Voorstellen Presentatie project door de initiatiefnemers Ervaringen vanuit Friesland door Ron Koopal en Pieter Thys Faber Pauze Vragen en discussie Mening peiling Mededelingen

Nadere informatie

De toolbox. Te gebruiken instrument

De toolbox. Te gebruiken instrument LochemEnergie heeft geen blauwdruk klaarliggen voor het plaatsen van windmolens. We zullen samen met de leden en lokale organisaties de opties en locaties bespreken. We hebben een draaiboek en een toolbox

Nadere informatie

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT De overheid wil duurzame energie stimu leren en innovatie van duurzame energietechnieken bevor deren: meer duurzame energie in de toekomst. Doel is 16% duur

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Beknopte beleidsnotitie voor zonne-energie gemeente Leeuwarderadeel 2016. Versie : ontwerp Datum : 1 februari 2016

Beknopte beleidsnotitie voor zonne-energie gemeente Leeuwarderadeel 2016. Versie : ontwerp Datum : 1 februari 2016 Beknopte beleidsnotitie voor zonne-energie gemeente Leeuwarderadeel 2016 Versie : ontwerp Datum : 1 februari 2016 1 1 Inleiding Op 18 februari 2015 heeft Provinciale Staten van Fryslân het beleidsstuk

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie Sociale Windenergie & Windenergie langs de A16 1 Ons idee Samen Sociale Windenergie realiseren door samenwerking lokale initiatieven in Zundert?? 2 Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR

Nadere informatie

Alphen aan den Rijn, Boskoop, Rijnwoude Samen, lokaal en duurzaam! ENERGIEK ALPHEN AAN DEN RIJN

Alphen aan den Rijn, Boskoop, Rijnwoude Samen, lokaal en duurzaam! ENERGIEK ALPHEN AAN DEN RIJN Alphen aan den Rijn, Boskoop, Rijnwoude Samen, lokaal en duurzaam! ENERGIEK ALPHEN AAN DEN RIJN Energiek Alphen aan den Rijn AGENDA 1. Opening 2. Wie en wat is Energiek Alphen aan den Rijn 3. Gemeente

Nadere informatie

Peter Huijs/Yvonne de Graaf Afdeling. Naam en telefoon. Portefeuillehouder

Peter Huijs/Yvonne de Graaf Afdeling. Naam en telefoon. Portefeuillehouder Onderwerp De keuze van de gemeente uit de mogelijkheden om het windpark Elzenburg/De Geer te realiseren als begin 2016 wordt besloten om het proces hiervoor voort te zetten. Datum 2 september 2015 Naam

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche

Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche Bezwaren / Opmerkingen uit de Yellow paper sessie van 25-06-2014 Omvang 1. Alleen voor grote bedrijven met grote projecten 2. Te

Nadere informatie

Hooghalen Duurzaam, Energie neutraal in 2020 KENNISMAKING MET STICHTING HOOGHALEN DUURZAAM

Hooghalen Duurzaam, Energie neutraal in 2020 KENNISMAKING MET STICHTING HOOGHALEN DUURZAAM Hooghalen Duurzaam, Energie neutraal in 2020 KENNISMAKING MET STICHTING HOOGHALEN DUURZAAM Stichting Hooghalen Duurzaam 1. Introductie, doelstelling en ambities 2. Werkgroep Collectiviteit 3. Collectieve

Nadere informatie

Concept Development Opdracht 1B Battle of Concepts Enexis. Niels Joormann - 0819811 - CMD2a

Concept Development Opdracht 1B Battle of Concepts Enexis. Niels Joormann - 0819811 - CMD2a Concept Development Opdracht 1B Battle of Concepts Enexis Niels Joormann - 0819811 - CMD2a Inhoudsopgave Debriefing 03 Onderzoek 03 Omgevingsanalyse 04 Concept: Opgewekt! 05 Business Model Canvas 11 Pitch-presentatie

Nadere informatie

28 december 2011. Subsidieaanvraag Stadsinitiatief Rotterdam. Solar Green Point

28 december 2011. Subsidieaanvraag Stadsinitiatief Rotterdam. Solar Green Point 28december2011 SubsidieaanvraagStadsinitiatiefRotterdam SolarGreenPoint Inhoudsopgave Voorwoord...1 1. Introductie Solar Green Point.......2 2. Salderingsregeling Electriciteitswet..........2 3. Activiteiten....3

Nadere informatie

Waarom kiest u voor Olasol?

Waarom kiest u voor Olasol? Waarom kiest u voor Olasol? Olasol is een jonge onderneming in een dynamische markt. Sinds 2010 zijn we actief en onderscheiden we ons door betrouwbaar advies, een transparante werkwijze en kwalitatief

Nadere informatie

Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van omwonenden is bij het plaatsen van windturbines?

Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van omwonenden is bij het plaatsen van windturbines? Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van Groningen PVV Groningen wil niet dat er Ik sta hier niet achter windturbines in bewoond gebied komen! PVV Heel belangrijk PVV Groningen

Nadere informatie

Windpark A7 PLAN WINDPARK KOUDUM EEN BREED PERSPECTIEF. 24 februari 2014

Windpark A7 PLAN WINDPARK KOUDUM EEN BREED PERSPECTIEF. 24 februari 2014 Windpark A7 PLAN WINDPARK KOUDUM EEN BREED PERSPECTIEF 24 februari 2014 IniDaDefnemers CoöperaDe Duurzaam Koudum U.A. Duurzaam Koudum is voortgekomen uit Dorpsbelangen Koudum. De coöperade is opgericht

Nadere informatie

Lokale Duurzame Energie Bevlogen business. Zaterdag 9 maart 2013 Henk Stormink

Lokale Duurzame Energie Bevlogen business. Zaterdag 9 maart 2013 Henk Stormink Lokale Duurzame Energie Bevlogen business Zaterdag 9 maart 2013 Henk Stormink Wat is LochemEnergie? Een lokale duurzame energie coöperatie (LDE) Van, voor en door inwoners van de gemeente Lochem (een echt

Nadere informatie

VERDIEN AAN DE ZON. Zonnepanelen op het dak van uw huurwoning Goed voor uw portemonnee en voor het milieu!

VERDIEN AAN DE ZON. Zonnepanelen op het dak van uw huurwoning Goed voor uw portemonnee en voor het milieu! VERDIEN AAN DE ZON Zonnepanelen op het dak van uw huurwoning Goed voor uw portemonnee en voor het milieu! Duurzame energiebron Zonlicht is er overdag altijd. Zelfs op een bewolkte dag vangen zonnepanelen

Nadere informatie

FAQ over AGEM Wat is de aanleiding voor het oprichten van AGEM? Wat willen we met de AGEM bereiken? Waarom is de AGEM nodig? Wat gaat de AGEM doen?

FAQ over AGEM Wat is de aanleiding voor het oprichten van AGEM? Wat willen we met de AGEM bereiken? Waarom is de AGEM nodig? Wat gaat de AGEM doen? FAQ over AGEM Wat is de aanleiding voor het oprichten van AGEM? De opwekking van duurzame energie loopt nog niet zo n vaart, ook niet in de Achterhoek. En zeker de wat grotere initiatieven, ook van bestaande

Nadere informatie

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om Windenergie als streekproduct: van dichtbij is beter. Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om de hoek, akkerbrood gebakken door bakker Wijnand van Loarnse tarwe: eerlijk en heerlijk!

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Inleiding GROEN Noord-Beveland was het thema voor de enquête van maart. Hiermee wilden wij inzicht krijgen in de mening van de inwoners over groene

Inleiding GROEN Noord-Beveland was het thema voor de enquête van maart. Hiermee wilden wij inzicht krijgen in de mening van de inwoners over groene Inleiding GROEN Noord-Beveland was het thema voor de enquête van maart. Hiermee wilden wij inzicht krijgen in de mening van de inwoners over groene energie en de mogelijkheid om dit gemeengoed te laten

Nadere informatie

Minder energie meer comfort. Maak gebruik van de duurzaamheidslening. Ook een vereniging van eigenaren kan een lening aanvragen.

Minder energie meer comfort. Maak gebruik van de duurzaamheidslening. Ook een vereniging van eigenaren kan een lening aanvragen. Ook een vereniging van eigenaren kan een lening aanvragen De maatregelen verdienen zichzelf terug. Daar valt met de huidige lage rentestand niet tegenop te sparen. aldus Henk Brouwer (VVE Beheerder) van

Nadere informatie

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Visie op Sociale windenergie Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR Duurzaam Drimmelen wil duurzaamheid in gemeente Drimmelen vergroten Ecologisch,

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Resultaten Enquête Duurzame Energie Metslawier

Resultaten Enquête Duurzame Energie Metslawier Inleiding: Begin mei 23 is door Dorpsbelang Metslawier/DOM Metslawier een enquête huis aan huis verspreid. Doel van deze enquête is het inzichtelijk maken van de vraag van dorpsbewoners naar middelen om

Nadere informatie

In het antwoord op vraag 3 stelt de provincie Noord-Holland "Het blad is overigens toen naast en niet op de weg gevallen."

In het antwoord op vraag 3 stelt de provincie Noord-Holland Het blad is overigens toen naast en niet op de weg gevallen. Vragen nr. 124 Aan de leden van Provinciale Staten van Noord-Holland Haarlem, 29 november 2011 Onderwerp: vragen van de heer G.A.L. van Unnik (PVV) Bijlagen: 3. De voorzitter van Provinciale Staten van

Nadere informatie

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 1 Voorstel aan de raad Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 Voor raadsvergadering d.d.: 19-03-2013 Agendapunt: 06 Onderwerp:

Nadere informatie

1 INLEIDING... 2 2 ALGEMENE VRAGEN... 3

1 INLEIDING... 2 2 ALGEMENE VRAGEN... 3 INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING... 2 2 ALGEMENE VRAGEN... 3 2.1 STAAT UW TURBINE IN FRYSLÂN?... 3 2.2 BENT U DE ENIGE EIGENAAR?... 3 2.3 ZO NIET, WELK AANDEEL IS UW EIGENDOM?... 4 2.4 HOEVEEL TURBINES HEEFT

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Koepel presentatie ten behoeve van Bestuur Vogelwijk Energie(k) Den Haag

Koepel presentatie ten behoeve van Bestuur Vogelwijk Energie(k) Den Haag Koepel presentatie ten behoeve van Bestuur Vogelwijk Energie(k) Den Haag Indeling 1. Algemene Informatie a) Wijk b) Vogelwijk Energie(k) 2. Historie Vogelwijk Energie(k) 3. Duinvogel 4. Resultaten (naar

Nadere informatie

Federatieplan Windenergie Wind werkt voor Flevoland

Federatieplan Windenergie Wind werkt voor Flevoland Federatieplan Windenergie Wind werkt voor Flevoland Lelystad, juli 2014 Het plan Het Federatieplan Windenergie bestaat uit onderlinge afspraken tussen bewoners, grondeigenaren en windmoleneigenaren in

Nadere informatie

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Mogelijkheden voor energie coöperaties Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Inhoud Samen sterker Belang van gezamenlijke projecten Variant 1: alles achter de meter Variant 2: korting

Nadere informatie

Comité Hou Friesland Mooi

Comité Hou Friesland Mooi Comité Hou Friesland Mooi Oktober 2012 ineens Fryslân Windstreek 2012 Hier 40 tot 100 windturbines van 180 meter In IJsselmeer nog meer: 75 tot 150 Vergadering Zurich: Comité Hou Friesland Mooi Eerste

Nadere informatie

Energie van ons allemaal

Energie van ons allemaal VNO-NCW Themabijeenkomst Energietransitie Michael Fraats Trianel Energie B.V. 28 November 2011 1 Energie van ons allemaal 30-11-2011 2 Energie van ons allemaal is de essentie van Trianel Energie: Gericht

Nadere informatie

Presentatie van het onderzoek: Windenergie in Dordrecht? Verkenning van kansen

Presentatie van het onderzoek: Windenergie in Dordrecht? Verkenning van kansen Presentatie van het onderzoek: Windenergie in Dordrecht? Verkenning van kansen 1 Doelstelling Dordrecht 2015 Routekaart Duurzaamheidsdoelstellingen 2010-2015: Doelstelling 2015 Duurzame energie 132 TJ

Nadere informatie

Jaarverslag 2013. Van pionieren naar realiseren

Jaarverslag 2013. Van pionieren naar realiseren Jaarverslag 2013 Van pionieren naar realiseren 1 1.1 1.2 1.2.1 1.2.2 2 2.1 2.2 2.3 Inhoudsopgave 1. Bestuur ECD Het bestuur van de ECD, in 2013 bestaande uit dhr. D.A. van Steensel (HVC) en dhr. H.P.A.

Nadere informatie

De kracht van delen in lokale wind- en zonprojecten

De kracht van delen in lokale wind- en zonprojecten De kracht van delen in lokale wind- en zonprojecten Menno van Rossum De Windcentrale Jeroen Vanson Greenchoice 21 November 2014 AGENDA Greenchoice Over Greenchoice Lokale initiatieven en coöperaties De

Nadere informatie

Hierbij willen wij reageren op de concept structuurvisie Windstreek 2012.

Hierbij willen wij reageren op de concept structuurvisie Windstreek 2012. Aan: Provinciale Staten Fryslan Postbus 20120 8900 HM Leeuwarden Makkum, 18 oktober 2012 They paved paradise and put up a parking lot Geachte Provinciale Staten, Hierbij willen wij reageren op de concept

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Experiment toepassen zonne-energie Castellum in Oudheusden

Experiment toepassen zonne-energie Castellum in Oudheusden College Onderwerp Experiment toepassen zonne-energie Castellum in Oudheusden OORJV004 Collegevoorstel Inleiding In Oudheusden ontwikkelt Woonveste samen met de gemeente Heusden het plan Castellum. Er worden

Nadere informatie

MEI Westerkwartier 4 april 2011

MEI Westerkwartier 4 april 2011 Duurzame Energie veranderingen in de markt van Photo Voltaische systemen (PV) MEI Westerkwartier 4 april 2011 Frans Debets Duurzame energie 4 redenen om het te ontwikkelen 1. Klimaatbeleid, CO2 reductie

Nadere informatie

Aanvullingen, wijzigingen en reactive op regiobijeenkomsten plan Opschalingscluster Sieswerd

Aanvullingen, wijzigingen en reactive op regiobijeenkomsten plan Opschalingscluster Sieswerd Stichting Opschalingscluster Sieswerd Schwartzenbergweg 3 8743 KX HICHTUM 06 46257129 sieswerd@sieswerd.nl Aan: Fryslân foar de Wyn info@fryslanfoardewyn.nl Kenmerk: --- Datum: 1 juli 2014 Bijlagen: ---

Nadere informatie

Spiekbriefje Frisse Wind

Spiekbriefje Frisse Wind Spiekbriefje Frisse Wind Feiten over windenergie voor feestjes, verjaardagen of andere bijeenkomsten. Er worden dan veel halve waarheden over windenergie verkondigd, en dat is jammer, want windenergie

Nadere informatie

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding 1 Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Versie: 25 april 2013 Opgesteld door: Windgroep Goeree-Overflakkee, gemeente Goeree-Overflakkee en provincie Zuid-Holland Aanleiding Waarom zijn

Nadere informatie

Windturbines: Dweilen met de kraan open op kosten van de burger!

Windturbines: Dweilen met de kraan open op kosten van de burger! Windturbines: Dweilen met de kraan open op kosten van de burger! Windturbines en economie Burgers en bedrijven dragen jaarlijks via belas/ngen en heffingen 7,5 miljard bij aan fossiele- en 1,4 miljard

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

KEMPENENERGIE. samen groen

KEMPENENERGIE. samen groen KEMPENENERGIE samen groen De coöperatie KempenEnergie wil alle inwoners van de 5 Kempengemeenten toegang geven tot de maatschappelijke en financiële voordelen van lokaal opgewekte schone energie. KEMPENENERGIE

Nadere informatie

Een visie voor een groene duurzame toekomst Energie die je blij maakt! - prof. dr. ir. W. Ockels

Een visie voor een groene duurzame toekomst Energie die je blij maakt! - prof. dr. ir. W. Ockels Een visie voor een groene duurzame toekomst Energie die je blij maakt! - prof. dr. ir. W. Ockels De Groene Reus Coöperatie u.a. delegatie CU-fractie 6 maart 2015 van 14.00-17.00 uur Natuurbelevingscentrum

Nadere informatie

s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling 1

s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling 1 Subsidieaanvraag : oprichten buurtenergiebedrijf in de schilderswijk 1 s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling

Nadere informatie

Deel 3: de Productie(-installatie) MONITOR

Deel 3: de Productie(-installatie) MONITOR Deel 3: de Productie(-installatie) MONITOR Deze Monitor gaat over productie-installaties: windturbines, windparken collectieve zonprojecten andere productie-installaties alle productie-projecten waar jullie

Nadere informatie

Probleemanalyse Vaststellen nul- alternatief Definitie beleidsalternatieven

Probleemanalyse Vaststellen nul- alternatief Definitie beleidsalternatieven Probleemanalyse De vuilstort van de AVRI in Geldermalsen is gesloten. Het idee is om op deze gesloten vuilstort alsmede op de gebouwen van de AVRI in totaal 9,3 MWp zonpv te realiseren. Daarnaast kunnen

Nadere informatie

Aan de Raad Raad Made, 24 oktober 2014

Aan de Raad Raad Made, 24 oktober 2014 Aan de Raad Raad Made, 24 oktober 2014 OPINIERONDE 2 oktober 2014 Agendapuntnummer: 6 Raadsvergadering 16 oktober 2014 Onderwerp: Sociale randvoorwaarden windenergie Registratienummer: 14int03080 Casenr:

Nadere informatie

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek B A S I S V O O R B E L E I D Stadjers over energie en energiebesparing Een Stadspanelonderzoek Onderzoek en Statistiek Groningen heeft als kernactiviteiten instrumentontwikkeling voor en uitvoering van

Nadere informatie

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd Regelingen en voorzieningen CODE 5.1.4.22 Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd bronnen vraag en antwoord ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I), 23.2.2011, www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

De zon als energiebron!

De zon als energiebron! De zon als energiebron! Zelf elektriciteit opwekken met de zon? Door middel van (diverse) subsidie(s) is het zéér rendabel! Met zonnepanelen verlaagt u uw energiekosten. Deze besparing wordt alleen maar

Nadere informatie

9-2-2016. Informatiebijeenkomst, 9 februari 2016. Even voorstellen 2. Tim van Twuijver Adviseur duurzame energie Grontmij (Part of SWECO)

9-2-2016. Informatiebijeenkomst, 9 februari 2016. Even voorstellen 2. Tim van Twuijver Adviseur duurzame energie Grontmij (Part of SWECO) Informatiebijeenkomst, 9 februari 2016 Even voorstellen 2 Tim van Twuijver Adviseur duurzame energie Grontmij (Part of SWECO) Inhoud 3 Waarom zonne-energie? Waarom is zonne-energie interessant van u? Hoe

Nadere informatie

Welkom Energie besparen en opwekken met PV panelen ECOPARK DE LIMES, ALPHEN AAN DEN RIJN, 16 JULI 2015

Welkom Energie besparen en opwekken met PV panelen ECOPARK DE LIMES, ALPHEN AAN DEN RIJN, 16 JULI 2015 Welkom Energie besparen en opwekken met PV panelen ECOPARK DE LIMES, ALPHEN AAN DEN RIJN, 16 JULI 2015 Een beter klimaat begint bij jezelf! Erik de Ruijter, Coöperatie EnergiekAlphen SAMEN, LOKAAL EN DUURZAAM

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

Iwan. Bisschopstraat. Leeuwarden. Arjen Goodijk. Bisschopstraat 24. 8921AZ Leeuwarden

Iwan. Bisschopstraat. Leeuwarden. Arjen Goodijk. Bisschopstraat 24. 8921AZ Leeuwarden Iwan Arjen Goodijk Bisschopstraat Bisschopstraat 24 Leeuwarden 8921AZ Leeuwarden Inleiding Je hebt online de energiebespaarscan van jouw huis aangevraagd. Je wilt dus weten hoe jij kunt besparen op energiekosten.

Nadere informatie

26 augustus 2014 Onderweg naar nieuwe duurzame initiatieven in Hilversum 1 26 augustus 2014

26 augustus 2014 Onderweg naar nieuwe duurzame initiatieven in Hilversum 1 26 augustus 2014 1 AGENDA 20.00 uur 1. Welkom / opening 2. Kort voorstelrondje 3. Inventarisatie van initiatieven die aanwezigen graag willen bespreken 4. Vaststellen agenda 5. Korte presentatie Duurzaam Hilversum & Hilversum

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Enquête kennis- en leertraject Monumentale Energietransitie

Enquête kennis- en leertraject Monumentale Energietransitie Enquête kennis- en leertraject Monumentale Energietransitie Energie besparen in monumenten en lokaal energie opwekken op landgoederen In het kennis- en leertraject Monumentale Energietransitie werkt de

Nadere informatie