Wat leuk dat u met uw groep(en) de experience Geld en je leven!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wat leuk dat u met uw groep(en) de experience Geld en je leven!"

Transcriptie

1 Docentenhandleiding Geld en je leven! Inleiding Wat leuk dat u met uw groep(en) de experience Geld en je leven! van de Nederlandsche Bank (DNB) gaat bezoeken. In deze experience wordt op een interactieve wijze aandacht besteed aan financiële educatie. Uit diverse onderzoeken blijkt dat financiële educatie van groot maatschappelijk belang is. Jongeren vertonen vaak risicovol financieel gedrag. Ze lenen veel, komen regelmatig geld te kort en hebben moeite om verleidingen te weerstaan. Financiële educatie verkleint de kans op financiële problemen op latere leeftijd. Geld en je leven! stimuleert jongeren na te denken over de financiële gevolgen van hun beslissingen, voor de korte en de lange termijn. Met deze handleiding en bijbehorende werkbladen voor de leerlingen kunt u de leeropbrengst van het bezoek vergroten. In deze handleiding vindt u achtergrondinformatie over de experience en het lesmateriaal en lesbeschrijvingen voor een introductie- en verwerkingsles. Wij wensen u en uw leerlingen veel plezier tijdens het bezoek en de lessen. 1. Achtergrondinformatie Emily 1a. Achtergrondinformatie over Geld en je leven! Joshua De experience Geld en je leven! In de experience Geld en je leven! kruipen de leerlingen in de huid van de personages Emily, Moes en Joshua. Elk personage heeft zijn eigen kamer. In deze kamer krijgen de leerlingen via het computerscherm financiële keuzes voor het betreffende personage voorgelegd. Het is de bedoeling dat de leerlingen, in onderling overleg, de balans vinden tussen inkomsten en uitgaven. Tegelijkertijd moeten ze via de Tevredenheidsmeter in de gaten houden of hun personage wel tevreden is. Financiële beslissingen gaan namelijk over je geld én je leven. Zo komen de leerlingen in aanraking met diverse dilemma s rondom geld, werk, gezondheid en vrijetijdsbesteding. Dit deel van de experience wordt afgerond met een soap waarin de leerlingen zien hoe het verder gaat met Emily, Moes en Joshua. In het informatieve deel van de experience, de zogenaamde Geldkluis, worden op toegankelijke wijze de drie taken van de Nederlandsche Bank kort toegelicht. Doel en doelgroep Geld en je leven! Geld en je leven! is bedoeld voor leerlingen van jaar. Het gaat dus om leerlingen van de hoogste groepen van het basisonderwijs en de eerste vier jaar van het voortgezet onderwijs. De belangrijkste boodschap is: Ga bewust om met geldzaken. Geef het een plek in je leven. Denk vooraf na over de gevolgen van je financiële beslissingen! Tip: Er zijn twee verschillende snelheden mogelijk waarin de teksten op het scherm verschijnen, zodat de vereiste leessnelheid afgestemd kan worden op het niveau van uw groep. Bespreek dit tijdens het maken van de reservering. Moes

2 Opzet bezoek Een bezoek aan Geld en je leven! duurt ongeveer anderhalf uur. In de ontvangst- ruimte wordt uw groep welkom geheten. Een DNB-medewerker legt hier de werkwijze van de experience aan de hele groep uit. Daarna splitst de groep zich in subgroepjes. Alle groepen doorlopen de kamers, bekijken de afrondende soap en krijgen een korte rondleiding in het informatieve deel De Geldkluis. Praktische informatie over het bezoek Duur: 1½ à 2 uur Aantal deelnemers: Maximaal 40 Aantal begeleiders: 3 per groep Tijden: Op afspraak, maandag tot en met vrijdag om 10.00, of uur Kosten: Gratis voor schoolgroepen Adres: DNB Bezoekerscentrum, Achtergracht 4, 1017 WP Amsterdam Contact en informatie: / 3339, Let op: het DNB Bezoekerscentrum is niet gevestigd in het hoofdkantoor van de Nederlandsche Bank in Amsterdam, maar in een aantal pakhuizen op een steenworp afstand ervan. Het bezoekerscentrum is goed met het openbaar vervoer te bereiken. Parkeren is in de omgeving erg lastig. Daarom raden wij u aan om met het openbaar vervoer, lopend of met de fiets te komen. Wanneer u een bezoek gereserveerd heeft, ontvangt u een plattegrond met routebeschrijving. 1b. Achtergrondinformatie over lesmateriaal Lesmateriaal voor voorbereiding en verwerking De Nederlandsche Bank en leerkrachten merken dat de experience de leerlingen aanspreekt en dat de experience aanzet tot het nadenken over hun eigen financiële situatie en toekomst. Om de leeropbrengst verder te vergroten heeft DNB lesmateriaal ontwikkeld. Het lesmateriaal bestaat uit een introductieles die voorafgaand aan het bezoek wordt uitgevoerd en een afsluitende verwerkingsles. Beide lessen duren 60 minuten. Voor de leerlingen zijn er werkbladen die u kunt downloaden van bezoekerscentrum/geld-en-je-leven/. De lesbeschrijvingen en werkbladen zijn zo opgezet dat u de inhoud en moeilijkheidsgraad af kunt stemmen op het niveau en de interesses van uw groep. Ook kunt u variëren in de mate van begeleiding tijdens de uitvoering van de opdrachten. In principe doen alle leerlingen alle opdrachten. In deze handleiding is een Begrippenlijst opgenomen. Hierop vindt u de betekenis van begrippen die in de experience voorkomen zoals inflatie, zorgverzekering en belasting. U kunt deze begrippen, indien gewenst, in de introductieles behandelen. Ook kunt u de Begrippenlijst uitdelen aan de leerlingen. De meeste leerlingen zijn jonger dan de drie hoofdpersonen in de experience. Dat is een bewuste keuze geweest. Ten eerste omdat jongeren zich graag spiegelen aan jongeren die een stukje ouder zijn dan zijzelf. Ten tweede om de leerlingen niet alleen over hun huidige financiële gedrag en situatie na te laten denken, maar ook vast te confronteren met financiële beslissingen die hen nog te wachten staan. Aansluiting kerndoelen, eindtermen en competenties Stichting Leerplan Ontwikkeling (SLO) heeft de experience geanalyseerd op bijdragen aan de kerndoelen, eindtermen en competenties van respectievelijk het basisonderwijs, voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs. De conclusie van SLO: De experience draagt substantieel bij aan het behalen van een aantal formeel gestelde doelen van het onderwijs. In zowel het basisonderwijs, voortgezet onderwijs als het middelbaar beroepsonderwijs zijn kerndoelen, eindtermen en competenties geformuleerd waaraan de experience een bijdrage levert. Dit leermiddel biedt docenten daarom een uitstekende opstap naar kennis/inzicht, vaardigheden en/of bewustwordingsprocessen financiële educatie. Het volledige rapport kunt u inzien op onder het kopje Lesmateriaal en leerdoelen.

3 Doelen introductieles en verwerkingsles Doelen introductieles De leerlingen weten wie de hoofdpersonages van de experience zijn en wat hun belangrijkste financiële dilemma s zijn; De leerlingen kennen enkele voorbeelden van financiële keuzes; De leerlingen weten wat de taken van DNB zijn; De leerlingen weten de betekenis van enkele financiële begrippen. Doelen verwerkingsles De leerlingen hebben inzicht in hun eigen financiële situatie; De leerlingen hebben inzicht in hun eigen financiële gedrag. Aanvullende lessuggesties Op vindt u een overzicht van de educatieve middelen van DNB voor diverse doelgroepen. Ook kunt u via de site gratis de stripverhalen van Billy Bankbiljet bestellen. De Billy Bankbiljet-stripverhalen behandelen op een toegankelijke manier begrippen als prijsstabiliteit, toezicht en geldomloop. De strips zijn ook te bestellen via Er zijn drie verschillende verhalen: Billy Bankbiljet, toezichthouder van DNB laat zien wat het toezicht op een bank in grote lijnen inhoudt. Waar let DNB dan op en hoe doet zij dat? En waarom is de geheimhoudingsplicht een dilemma? Billy Bankbiljet en de pijnlijke prijsstijging behandelt op beeldende en eenvoudige wijze begrippen als inflatie, prijsstabiliteit en monetair beleid. Het stripverhaal vormt een goed uitgangspunt voor een toelichting door de docent. Het boeiende leven van Billy Bankbiljet handelt over het leven van een briefje van 5 euro. Vanaf het moment dat het bankbiljet de drukkerij verlaat, tot het wat trieste einde in de papierversnipperaar. De strip is geschikt voor alle leeftijden. Op de site van het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (NIBUD) vindt u nog meer materialen voor financiële educatie: Introductieles Geld en je leven! Introductie (15 minuten) 1 Vertel de leerlingen dat jullie naar de experience Geld en je leven! gaan. Kunnen de leerlingen bedenken waar de experience over gaat? Leg uit dat de experience gaat over het maken van keuzes. Keuzes over geld, maar ook over plezier in het leven. Financiële beslissingen hebben namelijk vaak direct invloed op je persoonlijke leven. Laat de leerlingen in tweetallen enkele voorbeelden bedenken van financiële beslissingen waar ze in hun dagelijks leven mee te maken krijgen. Ga hier nu niet te uitgebreid op in. Laat in de nabespreking in ieder geval enkele van de volgende onderwerpen aan bod komen: Als je geld krijgt, bijvoorbeeld voor je rapport, geef je dit dan meteen uit of spaar je voor iets groters? Hoeveel zakgeld/kleedgeld krijgen de leerlingen? Zijn er leerlingen met een baantje? Wat doen ze met het verdiende geld? Wat doe je als iemand geld van je wil lenen? 2 Bij Geld en je leven! volgen de leerlingen drie jongeren van achttien jaar en ouder. Leg uit dat je als je achttien bent steeds vaker te maken krijgt met financiële beslissingen. Je moet dan ook vaker financiële verplichtingen aangaan voor een langere tijd. Kunnen de leerlingen hier voorbeelden van geven? Denk aan: verzekering, studiekosten, op kamers gaan.

4 Kern (40 minuten) 1 Op het werkblad stellen de drie jongeren van Geld en je leven! zichzelf voor. Lees de introductieteksten op het werkblad klassikaal. Kies per personage een of meerdere punten om klassikaal te bespreken. Laat de keuze van de onderwerpen afhangen van uw groep. De jongeren in Geld en je leven! zijn ouder dan de leerlingen. Sommige situaties in de experience zullen daarom nog niet herkenbaar zijn voor de leerlingen. Het is echter wel goed als de leerlingen zich vast realiseren met welke financiële beslissingen ze vanaf hun achttiende te maken zullen krijgen. Joshua Joshua zet zijn geld liever op de bank dan er leuke dingen mee te doen. Wat vinden de leerlingen hiervan? Kunnen zij zich dit voorstellen? Hebben ze zelf afspraken (met zichzelf of met ouders) over wat ze met hun geld moeten doen? Wat is pokeren? Wat is het gevaar van spelletjes zoals pokeren? Joshua heeft een spaarrekening gevonden met een gunstig rentepercentage. Wat is een rentepercentage? Hebben de leerlingen ook een spaarrekening? Wat is het verschil tussen een gewone betaalrekening en een spaarrekening? Emily Wat betekent de uitdrukking: Een gat in je hand hebben? Zijn er leerlingen met een gat in hun hand of kennen ze andere mensen met een gat in de hand? De moeder van Emily vindt dat ze net zo goed een goedkope rok kan kopen. Wat vinden de leerlingen hiervan? Wat is een banksaldo? Emily wil geld lenen om een rok te kunnen kopen. Wat vinden de leerlingen hiervan? Lenen zij ook weleens geld? Van wie? Onder welke voorwaarden? Moes Kopen de jongeren ook weleens wat omdat ze daar een reclame van hebben gezien? Is een product in het echt altijd net zo leuk/mooi/bijzonder als op de reclame? Wat is een t-biljet? Wanneer gebruik je een t-biljet? Tot 2011 was het T-biljet of Tj-biljet het formulier waarmee jongeren te veel betaalde loonbelasting terug konden vragen. Er is nu geen speciaal formulier meer voor jongeren. Zij kunnen nu belasting terugvragen door het zogenaamde P-formulier (digitaal) in te vullen. 2 Laat de leerlingen in tweetallen de opdrachten 2 en 3 op het werkblad maken en bespreek de opdrachten na. Antwoorden opdracht 2 Sparen voor later vind ik onzin. Ik leef toch nu! Moes Ik kon dat nieuwste shirt natuurlijk niet laten liggen. Emily Ik heb niet veel geld nodig. Wat moet ik er mee? Joshua Werken? Wanneer heb ik dan tijd om te winkelen? Emily Ik ben altijd op zoek naar de bank met de hoogste rente. Joshua Studeren kost toch alleen maar geld? Moes

5 3 De experience is in een gebouw van de Nederlandsche Bank. Kunnen de leerlingen bedenken wat de taken van de Nederlandsche Bank zijn? Laat de leerlingen vervolgens opdracht 4 maken. Bij inflatie neemt de waarde van je geld af. (Bij inflatie kun je minder van je geld kopen dan eerst) waar DNB controleert de bouwveiligheid van banken. niet waar (DNB controleert de liquiditeit van banken. Ze controleren of de banken op korte en op lange termijn wel genoeg geld hebben om aan de betalingsverplichtingen te voldoen) Als DNB wil dat mensen meer producten kopen, verlagen ze de rente. waar (Door de rente te verlagen wordt het voor mensen aantrekkelijker om geld te lenen en uit te geven) Kapotte bankbiljetten worden gelijmd. (Beschadigde bankbiljetten gaan naar de papierversnipperaar) DNB produceert munten en brengt deze in omloop. (DNB is alleen verantwoordelijk voor de biljetten) DNB probeert te voorkomen dat banken failliet gaan. (DNB onderzoekt of banken niet te veel risico nemen) niet waar niet waar waar 4 Bespreek eventueel enkele moeilijke begrippen zoals Tj-biljet, inflatie. Zie de Begrippenlijst op pagina 7 en 8 van deze handleiding. Afsluiting (5 minuten) Bespreek de praktische zaken rondom het bezoek: Hoe gaan jullie naar de experience toe? Is er extra begeleiding nodig? Tip: Bekijk ter voorbereiding klassikaal het filmpje over Geld en je leven! op de site: Verwerkingsles Geld en je leven! Introductie (15 minuten) Laat de leerlingen, als ze dat nog niet hebben gedaan, de Persoonlijkheidstest invullen. De leerlingen hebben deze na afloop van het bezoek ontvangen. Ook kunt u een pdf van de Persoonlijkheidstest downloaden van geld-en-je-leven. Met de test ontdekken de leerlingen of ze qua geldgedrag het meest op Joshua, Moes of Emily lijken. Het resultaat kunnen de leerlingen op het werkblad invullen. Bespreek de resultaten. Herkennen de leerlingen zich in het resultaat? Zijn ze van plan om hun geldgedrag aan te passen? Kern (40 minuten) 1 Laat de leerlingen opdracht 2 en 3 op het werkblad maken en bespreek de opdrachten na. Ga in op het verschil tussen vaste lasten en vrije uitgaven. Vaste lasten komen maandelijks terug bijvoorbeeld omdat je een abonnement hebt genomen. Wanneer je deze niet betaalt, kom je in de problemen. Voorbeelden van vaste lasten zijn een telefoonabonnement, kosten voor zorgverzekering en contributie van een sportvereniging. Vrije uitgaven hebben geen vaste structuur. Je kunt er iedere keer zelf over beslissen. Het gaat bijvoorbeeld om uitgaven voor leuke dingen of een broodje voor onderweg. Op vrije uitgaven kun je makkelijker bezuinigen. Laat de leerlingen enkele voorbeelden geven van vaste lasten en vrije uitgaven. Maak een klassikale top 5 van uitgaven. Waar geeft de klas het meeste geld aan uit?

6 2 Voer een klassikale discussie over een of meer van de stellingen. Als ik iemand geld leen, vraag ik rente. Ik koop liever twee goedkope shirts dan één merkshirt. Ik leen geen geld uit aan mijn vrienden. Ik vind het onzin om een financieel overzicht te maken. Ik zie het vanzelf wel als mijn geld op is. Kies een van de volgende discussievormen. De discussievormen lopen op van makkelijk naar moeilijk: Meningenrij De leerlingen bedenken hoe zij tegen een stelling aankijken en nemen plaats op een denkbeeldige lijn die loopt van Eens tot Oneens. Elke leerling licht toe waarom hij/zij voor deze positie heeft gekozen. Als alle leerlingen aan bod zijn geweest, kiezen de leerlingen nogmaals positie op de denkbeeldige lijn. Zijn er leerlingen die hun mening hebben herzien? Stoelendans Zet drie stoelen naast elkaar in het midden van de klas. De eerste stoel is de stoel voor eens, de tweede voor oneens en de derde voor weet niet. De leerlingen gaan om de beurt op een stoel zitten en beargumenteren hun keuze. Spreektijd per groepje Verdeel de klas in groepjes. De groepjes discussiëren eerst onderling vijf minuten over de stelling en proberen tot een groepsmening te komen. Vervolgens krijgt elk groepje een minuut de tijd om hun groepsreactie op de stelling toe te lichten. Er mag nog niet op elkaar gereageerd worden. Als alle groepjes hun reactie hebben gegeven, volgt er een open discussie. Sluit de discussie als u het gevoel heeft dat er geen nieuwe argumenten meer worden gegeven. Vervolgens bespreekt elk groepje onderling of ze hun aanvankelijke mening hebben herzien. Tot slot krijgt elk groepje weer 1 minuut om hun eindconclusie te verwoorden. Lucifergesprek Geef elke leerling drie lucifers (of iets anders). Spreek met de leerlingen af dat ze elke keer als ze iets zeggen, een lucifer moeten inleveren. Dit dwingt de leerlingen om zuinig met hun spreekmogelijkheden om te gaan. Driehoekendiscussie Deel de klas op in drie hoeken. Leg bij elke hoek een flap. Schrijf op de flappen: eens, oneens en weet niet. De leerlingen gaan naar de flap die bij hun mening hoort en noteren daar hun argumenten. Tijdens de discussie mogen de leerlingen wisselen van hoek. Bespreek na tien minuten de teksten op de flappen. Afsluiting (5 minuten) Bespreek de discussie na.

7 Bijlage Begrippenlijst Geld en je leven! Automatische afschrijving Bij een automatische afschrijving spreek je van tevoren met jouw bank af dat zij op een vast moment, bijvoorbeeld aan het einde van elke maand, namens jou een rekening betalen. Bijvoorbeeld voor een abonnement. Je hoeft dat dan niet elke keer opnieuw te regelen. Bankafschrift Hierop kun je zien hoeveel geld je in een maand hebt ontvangen en uitgegeven en wat je saldo is. Banksaldo De hoeveelheid geld die je op je rekening hebt staan op een bepaald moment. Belasting Een deel van je loon gaat verplicht naar de overheid. Dit noem je de belasting. Belastingdienst Een instelling van de overheid die alles rondom belastingen regelt. Belastingteruggave Als je werkt, houdt je baas belasting in op je loon. Een deel van dit bedrag kun je vaak terugkrijgen door speciale formulieren van de belastingdienst in te vullen. Betalingsverkeer DNB verzorgt het betalingsverkeer in Nederland. DNB zorgt dat er altijd genoeg schone en echte biljetten in omloop zijn en dat het pinnen probleemloos gaat. Businessdeal Zakelijke overeenkomst DNB Afkorting van de Nederlandsche Bank. DNB is de centrale bank van Nederland. Dollarkoers De waarde van de dollar. De dollar is de munt die ze in Amerika gebruiken. Eigen risico Bij de meeste verzekeringen heb je een eigen risico. Als er iets gebeurt, moet je een deel zelf betalen. Factuurbedrag Het bedrag dat je moet betalen, dat op de rekening staat. Failliet Als een bank of bedrijf niet genoeg geld heeft, wordt ze gesloten en de mensen die er werken worden ontslagen. Huur Het geld dat je betaalt om tijdelijk in een kamer of een huis te mogen wonen. Huursubsidie of huurtoeslag Geld dat je van de overheid krijgt om je te helpen de huur van je kamer of huis te betalen. Je krijgt dit geld niet zomaar. Je moet formulieren invullen. Als je zelf veel geld verdient, krijg je geen huursubsidie of huurtoeslag. Inflatie Geld wordt minder waard doordat de prijzen stijgen. Je kunt dan voor hetzelfde geld minder kopen dan eerst. Koopkracht Hoeveelheid spullen die je kunt kopen voor een vaste hoeveelheid geld. Als je nu voor bijvoorbeeld 50 euro minder kunt kopen dan vorig jaar, dan is je koopkracht gedaald. Monetair beleid DNB verzorgt het monetaire beleid in Nederland. DNB probeert er zo voor te zorgen dat jouw geld zijn waarde houdt. Paypal Een manier om op het internet te kunnen betalen. P-formulier Formulier waar je belasting mee terug kunt vragen. Rente 1. Dit is extra geld dat je krijgt als je je geld op een bankrekening hebt staan. Het is een soort beloning omdat je het geld op de rekening hebt staan en eigenlijk even hebt uitgeleend aan de bank. 2. Als je geld van een bank leent, moet je zelf rente betalen. Rood staan Als je rood staat, heb je niet genoeg geld op je rekening staan. Je hebt meer geld uitgegeven dan er op je rekening stond. Je hebt dus een schuld bij de bank. Over die schuld betaal je heel veel rente. Studiefinanciering Geld dat je krijgt van de overheid om een deel van je studiekosten mee te betalen wanneer je gaat studeren. Tj-biljet Met een Tj-biljet kun je belasting terugvragen. In 2011 is het Tj-biljet vervangen door een P-formulier. Tegemoetkoming in energiekosten Geld dat je van de overheid krijgt om je energiekosten te betalen. Terugbetalen in termijnen Wanneer je van iemand geld leent maar niet in een keer het hele

8 Bijlage Begrippenlijst Geld en je leven! bedrag terugbetaalt. Je betaalt dan bijvoorbeeld elke maand een deel van het totaalbedrag terug. Toezicht DNB verzorgt het toezicht op de banken in Nederland. DNB controleert of de banken wel genoeg geld hebben en of ze daar wel verstandig mee omgaan. Nu, maar ook in de toekomst. WA-verzekering Afkorting van Wettelijke Aansprakelijkheid. Dit is een bepaalde verzekering die betaalt als je schade aanricht bij anderen. Woningbouwvereniging Zij bezitten heel veel woningen en/of kamers en verhuren die aan anderen. Je betaalt de huur aan de woningbouwvereniging. Ziektekostenverzekering Een verzekering die een deel van de kosten betaalt als je ziek bent. Je betaalt zelf elke maand een bedrag voor je ziektekostenverzekering. Als je achttien bent, moet je zelf je ziektekostenverzekering regelen. Tot je achttiende betalen je ouders voor je. Zorgtoeslag Geld dat je van de overheid krijgt om je te helpen je ziektekostenverzekering te betalen. Je krijgt dit geld niet zomaar. Je moet formulieren invullen. Als je zelf veel geld verdient, krijg je geen zorgtoeslag.

Spaarpot van de Toekomst lesbrief en prijsvraag

Spaarpot van de Toekomst lesbrief en prijsvraag Spaarpot van de Toekomst lesbrief en prijsvraag In 2009 bestond het Nibud 30 jaar. Tijdens het jubileumjaar heeft het Nibud geld ingezameld om binnen het onderwijs extra aandacht te kunnen besteden aan

Nadere informatie

Maak je eigen jaarbegroting

Maak je eigen jaarbegroting Maak je eigen jaarbegroting Inleiding Een begroting maken. Het woord begroting wordt normaal gesproken alleen gebruikt bij bedrijven en de overheid. Maar het is tijd om ook jouw budget dezelfde aandacht

Nadere informatie

EURO. Vanaf januari 2002 betalen we in Nederland en in veel andere Europese landen met de euro.

EURO. Vanaf januari 2002 betalen we in Nederland en in veel andere Europese landen met de euro. EURO Vanaf januari 2002 betalen we in Nederland en in veel andere Europese landen met de euro. Muntgeld Bankbiljetten EURO Hadden jullie al gezien dat er 2 briefjes zijn van 5 euro? oud briefje nieuw briefje

Nadere informatie

Beschrijving Sparen en lenen zijn, naast het betalingsverkeer, de diensten van de bank waar de meeste mensen gebruik van maken.

Beschrijving Sparen en lenen zijn, naast het betalingsverkeer, de diensten van de bank waar de meeste mensen gebruik van maken. Beschrijving Sparen en lenen zijn, naast het betalingsverkeer, de diensten van de bank waar de meeste mensen gebruik van maken. Heb jij inzicht in jouw geld- en bankzaken? Welke betaalvormen zijn er en

Nadere informatie

Lesbrief Meneer Beer

Lesbrief Meneer Beer Lesbrief Meneer Beer Het verhaal Het verhaal gaat over Meneer Beer. Hij is verliefd op een prachtig berinnetje, maar hij durft het haar niet te vertellen. Hij vindt zichzelf maar een eenvoudige beer. Om

Nadere informatie

Ik heb geen idee wat het betekent. Ik heb dit woord wel eens gezien of gehoord.

Ik heb geen idee wat het betekent. Ik heb dit woord wel eens gezien of gehoord. Tekst lezen en moeilijke woorden bespreken 1. Hoe goed ken je de woorden in het schema? Je hoeft alleen een kruisje te zetten bij hoe goed je het woord kent. 2. Lees de tekst met het stappenplan. Onderstreep

Nadere informatie

Antwoord: Koning Willem-Alexander maar er zijn ook nog munten met het portret van prinses Beatrix in omloop.

Antwoord: Koning Willem-Alexander maar er zijn ook nog munten met het portret van prinses Beatrix in omloop. Voordat je met de gastles begint is het prettig als je de volgende stappen neemt: 1. Stel jezelf voor en vertel welk werk je doet bij DNB. 2. Maak afspraken met de kinderen. Als ze een vraag hebben, moeten

Nadere informatie

Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken

Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken Rapportage Juli 2013 Meer informatie: info@wijzeringeldzaken.nl Samenvatting (1/3) 1. Veel 17-jarigen maken de indruk verstandig om te gaan

Nadere informatie

(1 m.) Klassikale aftrap Docent stelt jou als gastdocent voor

(1 m.) Klassikale aftrap Docent stelt jou als gastdocent voor (1 m.) Klassikale aftrap Docent stelt jou als gastdocent voor Beschrijving (ter info voor gastdocent) Deze gastles gaat over je leefstijl en welk soort uitgavenpatroon de leerling heeft. Ben je je bewust

Nadere informatie

Gastles: Hoe word ik rijk?

Gastles: Hoe word ik rijk? Gastles: Hoe word ik rijk? Hoe word je rijk? Dat willen we natuurlijk allemaal weten. In deze presentatie krijg je veel tips. Eerst een quiz om te kijken hoe veel jullie weten. Wie weet er veel? Pak je

Nadere informatie

Handleiding voor het geven van een gastles 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 <

Handleiding voor het geven van een gastles 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 < Handleiding voor het geven van een gastles 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 < Inhoud Inhoud 2 Introductie 3 Wat is de Week van het geld? 4 Opzet van een gastles 5 Hoe organiseert u een gastles 6 Praktische tips

Nadere informatie

Inhoud. Mijn leven. ik regel mijn geldzaken

Inhoud. Mijn leven. ik regel mijn geldzaken Inhoud Inleiding...3 Hoofdstuk 1 Bewaren...5 Hoofdstuk 2 Administratie...7 Hoofdstuk 3 Inkomsten... 8 Hoofdstuk 4 Uitgaven... 10 Hoofdstuk 5 Sparen... 12 Hoofdstuk 6 Verzekeringen...15 Hoofdstuk 7 Begroting...

Nadere informatie

Het Nibud Spaarbiggetje lesbrief en prijsvraag

Het Nibud Spaarbiggetje lesbrief en prijsvraag Het Nibud Spaarbiggetje lesbrief en prijsvraag In 2009 bestond het Nibud 30 jaar. Tijdens het jubileumjaar heeft het Nibud geld ingezameld om binnen het onderwijs extra aandacht te kunnen besteden aan

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Jouw spreekbeurt over De Bank!

Inhoudsopgave. Jouw spreekbeurt over De Bank! Jouw spreekbeurt over De Bank! Wie aan de bank denkt, denkt waarschijnlijk aan veel geld. Grote gebouwen en mannen en vrouwen in pak. Maar wat doen ze nou eigenlijk op die bank? En wat gebeurt er met jouw

Nadere informatie

LESHANDLEIDING. NIVEAU vmbo 2 e en 3 e leerjaar. VAKGEBIEDEN burgerschap/maatschappijleer, Nederlands.

LESHANDLEIDING. NIVEAU vmbo 2 e en 3 e leerjaar. VAKGEBIEDEN burgerschap/maatschappijleer, Nederlands. LESHANDLEIDING NIVEAU vmbo 2 e en 3 e leerjaar. VAKGEBIEDEN burgerschap/maatschappijleer, Nederlands. DOELSTELLING Met deze les worden doelen bereikt die aansluiten op referentieniveau 2F en 3F mondelinge

Nadere informatie

Kim Dalessi. K.dalessi@student.fontys.nl

Kim Dalessi. K.dalessi@student.fontys.nl 1 Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 Hallo!!...3 Aflevering 1...7 Opdracht 1...7 Opdracht 2...8 Aflevering 2...9 Opdracht 3...9 Opdracht 4...10 Aflevering 3...11 Opdracht 6...12 Opdracht 7...13 Werkblad Logboek...14

Nadere informatie

1. Inleiding. Pagina 1

1. Inleiding. Pagina 1 Pagina 1 1. Inleiding Nederland is een van de weinige landen met een euthanasiewet. Alleen in België en Luxemburg is euthanasie net als bij ons in een wet geregeld. Veel mensen hebben een mening over euthanasie.

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: Kom je ermee uit?

Hoofdstuk 2: Kom je ermee uit? Hoofdstuk 2: Kom je ermee uit? Een middagje shoppen. a 75 209 x 100% = 35,9%. b 209 : 3,72 = 56,18. Dus zij moet 57 uur werken om de nieuwe jas te kunnen kopen. c Zij had eerst kunnen sparen of zij had

Nadere informatie

Money Matters. Docentenhandleiding

Money Matters. Docentenhandleiding Money Matters Docentenhandleiding Money Matters Money Matters is een simulatiegame waarin jongeren ervaren wat de gevolgen zijn van keuzes die zij maken tussen 15 en 30 jaar. Ze moeten in staat zijn volledig

Nadere informatie

17. Geldbingo. (Afbeelding) Tijdsduur: 20-25 minuten (filmpje duurt 15 minuten) Soort opdracht: Spel

17. Geldbingo. (Afbeelding) Tijdsduur: 20-25 minuten (filmpje duurt 15 minuten) Soort opdracht: Spel 17. Geldbingo Het herkennen van begrippen in filmpjes kan helpen bij het leren van begrippen. Wat is dan nog leuker dan een ouderwets spelletje bingo? Om het wat moeilijker te maken is het ook mogelijk

Nadere informatie

Vroeg wijs met geld. gemeente www.heumen.nl. Informatie over hoe u uw kind helpt slim en verstandig om te gaan met geld

Vroeg wijs met geld. gemeente www.heumen.nl. Informatie over hoe u uw kind helpt slim en verstandig om te gaan met geld Vroeg wijs met geld Informatie over hoe u uw kind helpt slim en verstandig om te gaan met geld gemeente www.heumen.nl Heumen HU.090 brch vroeg wijs met geld.indd 1 04-02-14 09:30 Inhoudsopgave Zakgeld

Nadere informatie

de digitale les Fix je Risk

de digitale les Fix je Risk 1 Handleiding bij de digitale les Fix je Risk Dit is de handleiding die hoort bij de digitale les Fix je Risk. De les is geschikt voor groep 7 en 8. De digitale les heeft als doel leerlingen uit te leggen

Nadere informatie

Rabobank s-hertogenbosch en omstreken

Rabobank s-hertogenbosch en omstreken Rabobank s-hertogenbosch en omstreken Jouw spreekbeurt over de bank Wie aan de bank denkt, denkt waarschijnlijk aan veel geld. Grote gebouwen en mannen en vrouwen in pak. Maar wat doen ze nou eigenlijk

Nadere informatie

[zelf op te maken en in te vullen > denk hierbij aan het tonen van een foto en/of logo van de bank, je naam etc.

[zelf op te maken en in te vullen > denk hierbij aan het tonen van een foto en/of logo van de bank, je naam etc. Beschrijving Deze gastles gaat over inzicht krijgen in je inkomen en uitgaven. Jongeren moeten zorgen dat ze inkomen hebben. Anders is het lastig om een eigen leven in te vullen. Zakgeld, kleedgeld, baantje,

Nadere informatie

Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag

Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag Instructieblad Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag Onderzoeken is leuk omdat je wat over jezelf leert: wat je kunt en hoe creatief je bent. Ook leer je over je omgeving en de wereld.

Nadere informatie

Kop. Romp. Lesbrief Seksualiteit Leerjaar 1-Profiel1,2,3

Kop. Romp. Lesbrief Seksualiteit Leerjaar 1-Profiel1,2,3 Lesbrief Seksualiteit Leerjaar 1-Profiel1,2,3 Tijd: 50 minuten Voorbereiding: op www.meerdanliefde.nl is veel informatie te vinden in redelijk eenvoudige taal. Ook in het App Note Mouse draaiboek staan

Nadere informatie

Bewindvoering: hoe werkt het?

Bewindvoering: hoe werkt het? Bewindvoering: hoe werkt het? Samen je centen de baas JE HEBT EEN BEWINDVOERDER. EN NU? Een tijdje terug heb je ervoor gekozen om je geld samen met Mijn Geld en Zo te regelen. De rechter vindt dit goed.

Nadere informatie

Je geldzaken goed geregeld: een rustig gevoel!

Je geldzaken goed geregeld: een rustig gevoel! Je geldzaken goed geregeld: een rustig gevoel! Samen je centen de baas GELD EN GELDZAKEN. SOMS BEST LASTIG. Het gebeurt iedereen wel eens. Dat je een brief krijgt die je niet goed begrijpt. Of dat je een

Nadere informatie

Overeenkomst en voorwaarden Zakelijke Roodstand

Overeenkomst en voorwaarden Zakelijke Roodstand Overeenkomst en voorwaarden Zakelijke Roodstand Inhoud JOUW OVEREENKOMST MET ONS... 1 VOORWAARDEN ZAKELIJKE ROODSTAND... 3 1. Wat hoort er bij zakelijke roodstand?... 3 2. Hoe werkt zakelijke roodstand?...

Nadere informatie

Docentenhandleiding Digitale les Studiekeuze123

Docentenhandleiding Digitale les Studiekeuze123 Docentenhandleiding Digitale les Studiekeuze Elk jaar staan veel scholieren voor een belangrijke keuze in hun leven: welke studie ga ik volgen als ik mijn diploma straks op zak heb? Dit lespakket is ontwikkeld

Nadere informatie

Nos Florin. Spelenderwijs leren omgaan met Arubaans geld. LERARENINSTRUCTIE. Een uitgave van de Centrale Bank van Aruba

Nos Florin. Spelenderwijs leren omgaan met Arubaans geld. LERARENINSTRUCTIE. Een uitgave van de Centrale Bank van Aruba Nos Florin Spelenderwijs leren omgaan met Arubaans geld. LERARENINSTRUCTIE Een uitgave van de Centrale Bank van Aruba L e r a r e n i n s t r u c t i e b i j: Nos Florin Inleiding Geldrekenen is een aspect

Nadere informatie

INHOUD [ 7 ] G E L D W I J Z E R S T U D E N T E N

INHOUD [ 7 ] G E L D W I J Z E R S T U D E N T E N INHOUD Inleiding 9 Studiefinanciering Recht op studiefinanciering 11 Een DigiD aanvragen 12 Inkomsten van DUO 13 Geen recht meer op prestatiebeurs 19 Hoeveel betalen je ouders? 20 Gevolgen van je studieschuld

Nadere informatie

Tekst lezen en vragen stellen

Tekst lezen en vragen stellen 1. Lees de uitleg. Tekst lezen en vragen stellen Als je een tekst leest, kunnen er allerlei vragen bij je opkomen. Bijvoorbeeld: Welke leerwegen zijn er binnen het vmbo? Waarom moet je kritisch zijn bij

Nadere informatie

Speluitleg online simulatiegame MoneyMatters

Speluitleg online simulatiegame MoneyMatters Speluitleg online simulatiegame MoneyMatters Deze speluitleg is bedoeld voor ouders die de online game MoneyMatters met hun kind(eren) gaan spelen. MoneyMatters is een online game van stichting Weet Wat

Nadere informatie

door: R-Newt jongerenwerk de Twern Werkboek Omgaan met Geld

door: R-Newt jongerenwerk de Twern Werkboek Omgaan met Geld door: R-Newt jongerenwerk de Twern Werkboek Omgaan met Geld Les 1 Omgaan met Geld eze les leren jullie een aantal woorden die met het omgaan van geld te maken hebben, gaan jullie praten over geld en gaan

Nadere informatie

Ik en geld Gastlessen 2016 - Handleiding

Ik en geld Gastlessen 2016 - Handleiding Ik en geld Gastlessen 2016 - Handleiding Voorwoord Nederlandse jongeren hebben steeds meer geld te besteden, maar ze hebben ook vaker schulden. Om te voorkomen dat deze problemen groter worden naarmate

Nadere informatie

Je geldzaken goed geregeld: een rustig gevoel!

Je geldzaken goed geregeld: een rustig gevoel! Je geldzaken goed geregeld: een rustig gevoel! Samen je centen de baas INFORMATIE VOOR NIEUWE CLIËNTEN GELD EN GELDZAKEN: SOMS BEST LASTIG Het gebeurt iedereen wel eens. Dat je een brief krijgt die je

Nadere informatie

Slim omgaan met geld

Slim omgaan met geld Slim omgaan met geld Deel 1 Oorzaken en financieel overzicht. Dit werkboek is van: Datum: 1 Copyright - Drukke Moeders Marijke Minten Welkom Drukke Moeders Online Cursus Financiën Werkboek Dit is een werkboek

Nadere informatie

Integratie. Wat weten we over nieuwkomers? 3 VMBO. docentenhandleiding

Integratie. Wat weten we over nieuwkomers? 3 VMBO. docentenhandleiding Integratie Wat weten we over nieuwkomers? 3 VMBO docentenhandleiding Colofon Deze lessen zijn gemaakt in opdracht van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Realisatie: Codename Future: www.codenamefuture.nl

Nadere informatie

OP KAMERS Opdrachtenblad Categorie:

OP KAMERS Opdrachtenblad Categorie: Opdrachten Opdracht 1 Jasmina raadt Wesley aan om wat vaker bij zijn ouders te gaan eten. Welke tips kun je nog meer bedenken om geld te besparen op het moment dat je wat krapper zit? Wesley woont op kamers.

Nadere informatie

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl Studeren in 2015-2016 Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten www.wijzeringeldzaken.nl Alles over studeren en geldzaken op een rij: Zorgen over geld, daar zit niemand op te wachten. Zeker niet

Nadere informatie

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les 8 Inhoud 1 Eenzaam De Soms ben je alleen en vind je dat fijn. Als alleen zijn niet prettig aanvoelt, als je niet in je eentje wilt zijn, dan voel je je eenzaam. In deze leren de leerlingen het verschil

Nadere informatie

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl Studeren in 2015-2016 Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten www.wijzeringeldzaken.nl Alles over studeren en geldzaken op een rij: Zorgen over geld, daar zit niemand op te wachten. Zeker niet

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Bijlage 20. Inleiding 3. Nuttige websites 27. Lesmateriaal 3 Leerdoelen 3 Lesopzet 4 Uitgangspunten 5 Voorbereiding 5

Inhoudsopgave. Bijlage 20. Inleiding 3. Nuttige websites 27. Lesmateriaal 3 Leerdoelen 3 Lesopzet 4 Uitgangspunten 5 Voorbereiding 5 Inhoudsopgave Inleiding 3 Lesmateriaal 3 Leerdoelen 3 Lesopzet 4 Uitgangspunten 5 Voorbereiding 5 Bijlage 20 Nuttige websites 27 Literatuurlijst 28 Lesdag 1: Les 1 Zakgeld 6 Les 2 Besteding zakgeld en

Nadere informatie

Werkloos, hoezo? Bij lesmateriaal, bij deze les op de site, vind je het nodige lesmateriaal voor deze les:

Werkloos, hoezo? Bij lesmateriaal, bij deze les op de site, vind je het nodige lesmateriaal voor deze les: Werk graad 3 Lesvoorbereiding Werkloos, hoezo? Bij lesmateriaal, bij deze les op de site, vind je het nodige lesmateriaal voor deze les: Zet het luisterverhaal klaar op het smartboard. Print de memory

Nadere informatie

Lees het verhaal over Geld eens rustig door. Maak voor jezelf een samenvatting of powerpoint.

Lees het verhaal over Geld eens rustig door. Maak voor jezelf een samenvatting of powerpoint. Jouw spreekbeurt over GELD. Een spreekbeurt over geld, leuk! Dat zal iedereen aanspreken, want we hebben er allemaal mee te maken en de meesten kopen graag leuke dingen. Maar ja, dan moet je wel geld hebben.

Nadere informatie

1. Lees de tekst met het stappenplan. Kom je nog moeilijke woorden tegen in de tekst? Gebruik dan de woordhulp.

1. Lees de tekst met het stappenplan. Kom je nog moeilijke woorden tegen in de tekst? Gebruik dan de woordhulp. Tekst lezen 1. Lees de tekst met het stappenplan. Kom je nog moeilijke woorden tegen in de tekst? Gebruik dan de woordhulp. 2. Er staan een aantal moeilijke woorden in de tekst. Hieronder staat een rijtje.

Nadere informatie

digibord deel 01-09-15 Module 6: Mijn mobieltje 1c: lesdoorloop digibord deel 1 1a: introductie 1b: Lesdoelen 2a: begrippen 2b: schulden

digibord deel 01-09-15 Module 6: Mijn mobieltje 1c: lesdoorloop digibord deel 1 1a: introductie 1b: Lesdoelen 2a: begrippen 2b: schulden digibord deel 1 1a: introductie digibord deel Introduceer het onderwerp: Wie heeft er een mobieltje? En weet je wat je kosten zijn per maand? Daar gaat deze module over. 1 2 1b: Lesdoelen 1c: lesdoorloop

Nadere informatie

Loen Educatie & Schrijfwerk www.economieweb.nl. (N)iets op de bank? Lesbrief over sparen en lenen

Loen Educatie & Schrijfwerk www.economieweb.nl. (N)iets op de bank? Lesbrief over sparen en lenen (N)iets op de bank? Lesbrief over sparen en lenen Het is makkelijk en verstandig om geld achter de hand te hebben. Er kan bijvoorbeeld iets kapot gaan in huis, of je spaart voor iets dat je graag wil hebben.

Nadere informatie

Lesbrief. Schuld Anne-Rose Hermer

Lesbrief. Schuld Anne-Rose Hermer Lesbrief Schuld Anne-Rose Hermer Doe meer met Thuisfront! Bij de boeken in de serie Thuisfront kunt u een gratis lesbrief downloaden van www.eenvoudigcommuniceren.nl. In deze lesbrief staan vragen, tips

Nadere informatie

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Groep 8 Les 1. Boeven in beeld Les 1. Boeven in beeld Nationaal Gevangenismuseum Groep 8 120 minuten Samenvatting van de les De les begint met een klassikaal

Nadere informatie

Overeenkomst en voorwaarden Roodstand

Overeenkomst en voorwaarden Roodstand Overeenkomst en voorwaarden Roodstand Inhoud JOUW OVEREENKOMST MET ONS... 3 VOORWAARDEN ROODSTAND... 4 1. Wat hoort er bij roodstand?... 4 2. Hoe werkt roodstand?... 4 3. Je betaalt rente... 5 4. Wij geven

Nadere informatie

*Ook met het programma Paint van Windows kunnen foto s bewerkt worden

*Ook met het programma Paint van Windows kunnen foto s bewerkt worden Lesbrief Online pesten Leerjaar 1-Profiel1,2,3 Tijd: 50 55 minuten Voorbereiding: op http://mediawijsheid.nl/onlinepesten staan allerlei filmpjes, informatie en artikelen over online pesten, bruikbaar

Nadere informatie

LESPROGRAMMA LES 1. INTRODUCTIELES

LESPROGRAMMA LES 1. INTRODUCTIELES LESPROGRAMMA LES 1. INTRODUCTIELES Inhoud In de introductieles gaat u met de leerlingen aan de slag met het thema duurzaam en eerlijk eten. Samen met de leerlingen bekijkt u drie filmpjes die uitleggen

Nadere informatie

Ik en Geld en 200% Economie

Ik en Geld en 200% Economie Ik en Geld en 200% Economie Codename Future verbindt het open domein met de methode. Kernpunten: actualisatie, regionalisatie, variatie We vertalen de maatschappelijke boodschap naar het onderwijs. Thema

Nadere informatie

Handleiding bij de digitale les voor de Nederlandse Kinderjury 2012

Handleiding bij de digitale les voor de Nederlandse Kinderjury 2012 Handleiding bij de digitale les voor de Nederlandse Kinderjury 2012 Ieder jaar stemmen duizenden basisschoolleerlingen op hun favoriete boeken van het afgelopen jaar. Om zo veel mogelijk kinderen enthousiast

Nadere informatie

KiesWijzer. een les over kiezen voor het voortgezet onderwijs

KiesWijzer. een les over kiezen voor het voortgezet onderwijs KiesWijzer een les over kiezen voor het voortgezet onderwijs Inleiding Met veel plezier presenteert Intermijn de les KiesWijzer. Uw leerlingen staan in het nieuwe schooljaar weer voor grote keuzes. Welk

Nadere informatie

LESBRIEF BEROEPENORIËNTATIE

LESBRIEF BEROEPENORIËNTATIE LESBRIEF BEROEPENORIËNTATIE LESBRIEF BEROEPENORIËNTATIE TOELICHTING LESBRIEF De website Beroepen in Beeld.nl is een initiatief van de Kenniscentra voor Beroepsonderwijs en Bedrijfsleven. Op deze website

Nadere informatie

Rabobank s-hertogenbosch en omstreken

Rabobank s-hertogenbosch en omstreken Rabobank s-hertogenbosch en omstreken Jouw spreekbeurt over geld Een spreekbeurt over geld, leuk! Dat zal iedereen aanspreken, want we hebben er allemaal mee te maken en de meesten kopen graag leuke dingen.

Nadere informatie

Workshop C Waarom is stemmen belangrijk en hoe maak ik mijn keuze?

Workshop C Waarom is stemmen belangrijk en hoe maak ik mijn keuze? Workshop C Waarom is stemmen belangrijk en hoe maak ik mijn keuze? Workshop C Waarom is stemmen belangrijk en hoe maak ik mijn keuze? Korte omschrijving workshop In deze workshop ontdekken de deelnemers

Nadere informatie

Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis (dubbele les) Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis voorbereiding. Leerkrachtinformatie

Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis (dubbele les) Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis voorbereiding. Leerkrachtinformatie Leerkrachtinformatie (dubbele les) Lesduur: 2 x 50 minuten (klassikaal) Introductie van de activiteit 1. Deze klassikale les bestaat uit twee delen: Voorbereiding Uitvoering voorbereiding Lesduur: 50 minuten

Nadere informatie

Gezond met geld. Zo doe je dat. Uitkomen met je inkomen in duidelijke stappen

Gezond met geld. Zo doe je dat. Uitkomen met je inkomen in duidelijke stappen Gezond met geld Zo doe je dat Uitkomen met je inkomen in duidelijke stappen Gezond met geld Zo doe je dat Tineke Post Uitgeverij Gelderland Voorwoord Crisis in Europa crisis in Nederland. Bezuinigen, bezuinigen.

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN:

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN: UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN: VAK: NIVEAU: Economie Mavo D EXAMEN: 2001-I De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

Dia 1 Introductie max. 2 minuten!

Dia 1 Introductie max. 2 minuten! 1 Dia 1 Introductie max. 2 minuten! Vertel: Deze les gaat vooral over het gebruik van sociale media. Maar: wat weten jullie eigenlijk zelf al over sociale media? Laat de leerlingen in maximaal een minuut

Nadere informatie

Nederlands in Uitvoering

Nederlands in Uitvoering Nederlands in Uitvoering Leerjaar 1 Omgaan met geld Een informatieve tekst lezen Algemene modulegegevens Leerjaar: 1 Taaltaak: Een informatieve tekst lezen Thema: Omgaan met geld Leerstijlvariant: DOE

Nadere informatie

5 manieren om Samsam te gebruiken

5 manieren om Samsam te gebruiken Vraag de leerlingen waarom dit zeepje de vorm van een waterdruppel heeft.* Vertel dat handen wassen de makkelijkste manier is om te voorkomen dat bacteriën en ziektes zich verspreiden. Kinderen die regelmatig

Nadere informatie

(1 m.) Klassikale aftrap De docent stelt jou als gastdocent voor.

(1 m.) Klassikale aftrap De docent stelt jou als gastdocent voor. (1 m.) Klassikale aftrap De docent stelt jou als gastdocent voor. Beschrijving (ter info voor gastdocent) Deze gastles gaat over geldzaken (inzicht) en de diensten van een bank. Sparen en lenen zijn, naast

Nadere informatie

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL Amsterdam in 1594, aan het begin van de Gouden Eeuw. De Nederlandse kunst, wetenschap en vooral de economie bloeien op. Ondernemers krijgen nieuwe kansen en kunnen steeds grotere investeringen doen. De

Nadere informatie

Integratie. Wat weten we over nieuwkomers? Docentenhandleiding

Integratie. Wat weten we over nieuwkomers? Docentenhandleiding Integratie Wat weten we over nieuwkomers? 3 HAVO-VWO Docentenhandleiding Colofon Deze lessen zijn gemaakt in opdracht van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Realisatie: Codename Future: www.codenamefuture.nl

Nadere informatie

Tekenen met Licht. It s your time to shine!

Tekenen met Licht. It s your time to shine! Tekenen met Licht It s your time to shine! 1 Colofon Inhoud en samenstelling Patrick Couwenberg van 4XM www.workshopstartpagina.nl info@workshopstartpagina.nl 2 Tekenen met licht Inleiding Tekenen met

Nadere informatie

G ldwijs. Financiële educatie voor het basisonderwijs in de gemeente Barneveld

G ldwijs. Financiële educatie voor het basisonderwijs in de gemeente Barneveld G ldwijs 2015 2016 Financiële educatie voor het basisonderwijs in de gemeente Barneveld Geachte heer/mevrouw, Welzijn Barneveld biedt u, in opdracht van de gemeente, met genoegen het programma G ldwijs

Nadere informatie

Nederlands in Uitvoering

Nederlands in Uitvoering Nederlands in Uitvoering Omgaan met geld Een informatieve tekst lezen Kun jij met geld omgaan? Hoe ga jij met geld om? Geef je het uit als water of ben je juist heel zuinig? Gaat jouw geld op aan beltegoed

Nadere informatie

Handleiding lespakket over orgaanen weefseldonatie voor groep 7/8

Handleiding lespakket over orgaanen weefseldonatie voor groep 7/8 lespakket over orgaanen weefseldonatie voor groep 7/8 Inhoudsopgave 1. Inleiding...................................................................... 1 2. Doelgroep en Doelstellingen......................................................

Nadere informatie

Museum voor Kleine Kunsten. Docentenhandleiding

Museum voor Kleine Kunsten. Docentenhandleiding Museum voor Kleine Kunsten Docentenhandleiding Museum voor Kleine Kunsten In deze handleiding vindt u informatie over het project Museum voor Kleine Kunsten. Dit project bestaat uit de volgende onderdelen;

Nadere informatie

Verlegen om woorden Handleiding ouderbijeenkomst

Verlegen om woorden Handleiding ouderbijeenkomst Verlegen om woorden Handleiding ouderbijeenkomst Tips voor het organiseren van een bijeenkomst over ouderbetrokkenheid en het belang van taal. Verlegen om woorden is een pakket met tips en handvatten om

Nadere informatie

Ik en geld Gastlessen 2016 - Handleiding

Ik en geld Gastlessen 2016 - Handleiding Ik en geld Gastlessen 2016 - Handleiding Voorwoord Nederlandse jongeren hebben steeds meer geld te besteden, maar ze hebben ook vaker schulden. Om te voorkomen dat deze problemen groter worden naarmate

Nadere informatie

Voorwaarden SNS Jeugd Betalen

Voorwaarden SNS Jeugd Betalen Voorwaarden SNS Jeugd Betalen 8.4241.00.1506 (01-07-2015) Dit zijn de Voorwaarden SNS Jeugd Betalen. In dit document lees je informatie over SNS Jeugd Betalen en zie je welke afspraken er gelden voor deze

Nadere informatie

Kasteel Ammersoyen ligt in Ammerzoden en is 700 jaar oud! Het is een van de best bewaarde middeleeuwse kastelen in Nederland.

Kasteel Ammersoyen ligt in Ammerzoden en is 700 jaar oud! Het is een van de best bewaarde middeleeuwse kastelen in Nederland. Kasteel Ammersoyen Kasteel Ammersoyen ligt in Ammerzoden en is 700 jaar oud! Het is een van de best bewaarde middeleeuwse kastelen in Nederland. Het kasteel werd gebouwd door de familie van Herlaer om

Nadere informatie

Vragenlijst Budgetcoaching

Vragenlijst Budgetcoaching Vragenlijst Budgetcoaching Welkom bij Stedam Bewind. Wij willen u vragen onderstaande vragenlijst zo goed mogelijk in te vullen. Deze lijst wordt gebruikt bij de intake voor de budgetcoaching. Kunt u de

Nadere informatie

Maak uw eigen Miljoenennota

Maak uw eigen Miljoenennota Maak uw eigen Miljoenennota Er is weer economische groei, de huizenmarkt trekt aan, en volgens de rijksbegroting gepresenteerd op Prinsjesdag gaat bijna iedereen er volgend jaar financieel op vooruit.

Nadere informatie

Handboek NT2 in het volwassenenonderwijs

Handboek NT2 in het volwassenenonderwijs Handboek NT2 in het volwassenenonderwijs Lesmateriaal hoofdstuk 4 Spreken Oefeningen uit Voorbereiding op Werk De volgende tien oefeningen zijn afkomstig van de website behorende bij: Verboog, M. & Adèr,

Nadere informatie

Een gebouw inrichten. Lesbrief over inrichting en afwerking. Project Topstages www.ontdektechniek.nu

Een gebouw inrichten. Lesbrief over inrichting en afwerking. Project Topstages www.ontdektechniek.nu Een gebouw inrichten Lesbrief over inrichting en afwerking Project Topstages www.ontdektechniek.nu Deel A: Voorbereiding Inleiding Het Mondial College krijgt binnenkort een nieuw gebouw. In dit gebouw

Nadere informatie

Aanvragen zorgtoeslag. Ik regel het meteen!

Aanvragen zorgtoeslag. Ik regel het meteen! Zorgtoeslag 2006 Aanvragen zorgtoeslag. Ik regel het meteen! 1 Ontdek of u in aanmerking komt 2 3 Zorgtoeslag aanvragen Ontvangen en wijzigen Leuker kunnen we t niet maken. Wel makkelijker. 1... Zorgtoeslag

Nadere informatie

WIE GOED ONTMOET DISCUSSIELES OVER EEN MAATSCHAPPELIJK DILEMMA DAT GEPAARD GAAT MET DIEPE HERSENSTIMULATIE

WIE GOED ONTMOET DISCUSSIELES OVER EEN MAATSCHAPPELIJK DILEMMA DAT GEPAARD GAAT MET DIEPE HERSENSTIMULATIE WIE GOED ONTMOET DISCUSSIELES OVER EEN MAATSCHAPPELIJK DILEMMA DAT GEPAARD GAAT MET DIEPE HERSENSTIMULATIE 1 INLEIDING Ontwikkelingen in wetenschap en techniek leiden soms tot maatschappelijke vraagstukken

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING basisonderwijs

DOCENTENHANDLEIDING basisonderwijs DOCENTENHANDLEIDING basisonderwijs 1 Inleiding Welkom bij het lesmateriaal over het ir. D.F. Woudagemaal! Wat leuk dat u binnenkort met uw groep het ir. D.F. Woudagemaal gaat bezoeken. Dit lesmateriaal

Nadere informatie

Budgetteren vmbo12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62153

Budgetteren vmbo12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62153 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 09 June 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/62153 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Verlegen om woorden Lesbrief voor vmbo

Verlegen om woorden Lesbrief voor vmbo Verlegen om woorden Lesbrief voor vmbo Voor de lessen Nederlands, PSO en LOB. Verlegen om woorden is een pakket met tips en handvatten om een ouderbijeenkomst te organiseren over ouderbetrokkenheid en

Nadere informatie

Handleiding voor de digitale les Internet in 2025 Kinderen tekenen de toekomst

Handleiding voor de digitale les Internet in 2025 Kinderen tekenen de toekomst Handleiding voor de digitale les Internet in 2025 Kinderen tekenen de toekomst Een digitale les voor groep 6, 7 en 8 van het primair onderwijs waarbij leerlingen nadenken over innovatieve toepassingen

Nadere informatie

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Inleiding De checklist Gesprek voeren 2F is ontwikkeld voor leerlingen die een gesprek moeten kunnen voeren op 2F. In deze handleiding wordt toegelicht hoe de

Nadere informatie

Discussiëren Kun Je Leren:

Discussiëren Kun Je Leren: Chantal Deken Discussiëren Kun Je Leren: discussielessen voor groep 3 t/m 8; sluit aan bij referentieniveaus Mondelinge taal; versterkt 21 e -eeuwvaardigheden als communiceren en samenwerken; compleet

Nadere informatie

Business Ondernemingsplan opstellen en uitvoeren. Inleiding

Business Ondernemingsplan opstellen en uitvoeren. Inleiding Inleiding Nederland heeft meer ondernemers nodig, zeker nu met de economische crises. Jongeren worden in Nederland vooral opgeleid om te werken voor een baas, maar in werkelijkheid wordt 1 op de 8 jongeren

Nadere informatie

Betalen? Wij zijn uw bank.

Betalen? Wij zijn uw bank. Betalen? Wij zijn uw bank. 2 U wilt eenvoudig uw bankzaken regelen? Met ons betaalpakket doet u dat op úw manier. In deze tijd kunt u niet meer zonder een betaalpakket. Pinnen, overboeken en betalen. Op

Nadere informatie

Een Nieuwsbegriples heeft een vaste opbouw. Het verloop van de les is als volgt:

Een Nieuwsbegriples heeft een vaste opbouw. Het verloop van de les is als volgt: Handleiding niveau D Voor de niveaus AA t/m C is de aflevering van deze week een blokles. In die lessen is er geen centrale strategieopdracht, maar vragen de opdrachten de toepassing van verschillende

Nadere informatie

1-Kennismaking met archeologie

1-Kennismaking met archeologie UITLEG VOOR DE LEERKRACHT Deze opdracht is de start van de lessenserie. Met deze opdracht introduceert u bij de leerlingen het onderwerp op een leuke manier. U kunt het onderwerp op verschillende manieren

Nadere informatie